# سدد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سدد

سدده تسديدا أي الرمح: قومه كذا في الصحاح. وقال أهل الأفعال: سدد سهمه إلى المرمى: وجهه.
 زاد في التوشيح: وبالشين المعجمة لغة فيه. وقالوا سدده علمه النضال وسد الثلم: أصلحه وأوثقه. وسدده: وفقه للسداد، بالفتح أي الصواب من القول والعمل والقصد منهما. والإصابة في المنطق: أن يكون الرجل مسددا، ويقال: إنه لذو سداد في منطقه وتدبيره. وكذلك في الرمي. ومنه اللهم سددني، أي وفقني. وسد الرجل والسهم بنفسه والرمح يسد بالكسر، إذا صار سديدا وكذا القول، وهو أن يصيب السداد. وسهم سديد: مصيب، ورمح سديد: قل أن تخطئ طعنته، ورجل سديد وأسد، من السداد وقصد الطريق، وأمر سديد وأسد: قاصد. وسد الثلمة، بضم المثلثة، وهي الفرجة، كمد، يسد، بالضم، سدا ردمها وأصلحها ووثقها، وفي بعض النسخ: أوثقها، كسددها فانسدت واستدت وهذا سدادها بالكسر، واستد الشيء: استقام كأسد وتسدد، وقال:
  أعلمه الرماية كـل يوم                      فلما استد ساعده رماني قال الأصمعي: اشتد بالشين المعجمة ليس بشيء.
 قال ابن بري: هذا البيت ينسب إلى معن بن أوس، قاله في ابن أخت له، وقال ابن دريد: هو لمالك بن فهم الأزدي، وكان اسم ابنه سليمة، رماه بسهم فقتله، فقال البيت: قال ابن بري: ورأيته في شعر عقيل ابن علفة بقوله في ابنه عميس، حين رماه بسهم، وبعده:
  فلا ظفرت يمينك حين ترمي                      وشلت منك حاملة البـنـان وأسد الرجل أصاب السداد أي القصد والاستقامة، أو أسد الرجل: طلبه، أصاب أو لم يصب ويقال: أسد يا رجل، وقد أسددت ما شئت، أي طلبت السدأد والقصد، أصبته أو لم تصب. قال الأسود ابن يعفر:

  أسدى يا مني لحمـيري                      يطوف حولنا وله زئير يقول: اقصدي له يا منية حتى يموت.
 والسدد، محركة: القصد والاستقامة كالسداد بالفتح، الأول مقصور من الثاني يقال: قل قولا سددا وسدادا وسديدا، أي صوابا، قال الأعشى:
  ماذا عليها وماذا كان ينقصها                      يوم الترحل لو قالت لنا سددا وسداد بن سعيد، كسحاب، السبعي، حدث، وهو شيخ لمحمد ابن الصلت.
 وقال أبو عبيدة: كل شيء سددت به خللا فهو سداد، بالكسر، ولهذا سمي سداد القارورة وهو صمامها، لأنه يسد رأسها. ومنها سداد الثغر إذا سد بالخيل والرجال فبالكسر فقط لا غير، وأنشد للعرجي:
  أضاعوني وأي فتى أضاعوا                      ليوم كر يهة وسـداد ثـإر ومن المجاز: فيه سداد من عوز، وأصبت به سدادا من عيش، لما تسد به الخلة أي الحاجة، ويرمق به العيش، فيكسر، وقد يفتح، وبهما قال ابن السكيت، والفارابي، وتبعه الجوهري، والكسر أفصح، وعليه اقتصر الأكثرون، منهم ابن قتيبة وثعلب، والأزهري، لأنه مستعارمن سداد القارورة فلا يغير.
 وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم في السؤال أنه قال:  لا تحل المسألة إلا لثلاثة، فذكر منهم رجلا أصابته جائحة فاجتاحت ماله، فيسأل حتى يصيب سدادا من عيش أو قواما، أي ما يكفي حاجته. قال أبو عبيدة: قوله سدادا من عيش، أي قواما، هو بكسر السين. وكل شيء سددت به خللا فهو سداد، بالكسر، أو الفتح في سداد من عوز لحن ليس من كلام العرب. وفيه إشارة إلى قصة المازني، أوردها الحريري في درة الغواص.
 وعن النضر بن شميل سداد من عوز، إذا لم يكن تاما ولا يجوز فتحه.
 ونقل البارع عن الأصمعي: سدأد من عوز، بالكسر، ولا يقال بالفتح. ومعناه: إن أعوز الأمر كله ففي هذا ما يسد بعض الأمر. والسد بالفتح: الجبل السد: الحاجز، كذا في التهذيب ويضم فيهما، صرح به الفيومي وغيره. وقال ابن السكيت: يقال لكل جبل سد وصد وصد أو بالضم: ما كان مخلوقا لله عز وجل، وبالفتح من عملنا، حكاه الزجاج. وعلى ذلك وجه قراءة من قرأ  بين السدين  والسدين، ورواه أبو عبيدة. ونحو ذلك قال الأخفش.
 وقرأ ابن كثير وأبو عمرو  بين السدين  . وبينهم سدا بفتح السين. وقرآ في يس  من بين أيديهم سدا ومن خلفهم سدا  وقرأ نافع وابن عامر وأبو بكر عن عاصم ويعقوب بضم السين في بضم السين في الأربعة المواضع، وقرأ حمزة والكسائي:  بين السدين  بضم السين. وعن أبي زيد: السد، بالضم من السحاب: النشء الأسود من أي أقطار السماء نشأ، ج سدود وهي السحائب السود. وهو مجاز، لكونه حاجزا بين السماء والأرض. وفي المحكم: السد: السحأب المرتفع الساد للأفق، والجمع: سدود. قال:
  قعدت له وشيعتي رجال
  وقد كثر المخايل والسدود وقد سد عليهم وأسد.
 والسد بالضم: الوادي فيه حجارة وصخور يبقى الماء فيه زمانا، ج: سددة، كقردة كجحر وجحرة، كما في الصحاح. وقيل: أرض بها سددة، والواحد سدة. ومن المجاز: السد، بالضم الظل، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  قعدت له في سد نقض معود                      لذلك في صحراء جذم درينها

  أي جعلته سترة لي من أن يراني. والسد، بالضم ماء سماء في حزم بني عوال جبيل لغطفان أمر رسول الله صلى الله عليه وسلم بسده. والسد، بالضم: حصن باليمن وقيل: قرية بها. والسد أيضا: الوادي لكونه يسد ويردم. وكل بناء سد به موضع فهو سد وسد. ومن المجاز: جراد سد بالضم، أي كثير سد الأفق، ويقال: جاءنا سد من جراد، وجاءنا جراد سد، إذا سد الأفق من كثرته. وسد أبي جراب، بالضم: موضع أسفل من عقبة منى دون القبور عن يمين الذاهب إلى منى، منسوب إلى أبي جراب عبد الله بن محمد بن عبد الله بن الحارث بن أمية الأصغر. وسد قناة، بالضم: واد ينصب في الشعيبة تصغيرا لشعبة. والسد: بالكسر: الكلام السديد المستقيم الصحيح، عن الصاغاني.
 ومن المجاز: السد بالفتح: العيب كالودس، قاله الفراء، ج أسدة، نادر على غير قياس، والقياس الغالب: سدود، بالضم، أو أسد. وفي التهذيب: القياس أن يجمع سد أسدا أو سدودا. وفي التهذيب: السد كل بناء سد به موضع. والجمع أسدة وسدود. فأما سدود فعلى الغالب، وأما أسدة فشاذ. قال ابن سيده وعندي أنه جمع سداد. وعن أبي سعيد: يقال: ما بفلان سدادة يسد فاه عن الكلام، أي ما به عيب، ومنه قولهم: إذا تجعلن بجنبك الأسدة، أي لا تضيقن صدرك فتسكت عن الجواب كمن به عيب، من صمم أو بكم. قال الكميت:
  وما بجنبي من صفح وعـائدة                      عند الأسدة إن العي كالعضب يقول: ليس بي عي ولا بكم عن جواب الكاشح، ولكني أصفح عنه، لأن العي عن الجواب كالعضب وهو قطع يد أو ذهأب ? عضو، والعائدة: العطف. والسد بالفتح: شيء يتخذ من قضبان، هكذا في سائر النسخ. والصواب: سلة من قضبان، كما في سائر أصول الأمهات له أطباق والجمع: سداد وسدود. وقال الليث السدود: السلال تتخذ من قضبان لها أطباق، والواحدة سدة. وقال غيره: السلة يقال لها السدة والطبل. والسدة، بالضم: باب الدار والبيت كما في التهذيب. يقال: رأيته قاعدا بسدة بابه، وبسدة داره. وقيل هي السقيفة.

  وقال أبو سعيد: السدة في كلام العرب: الفناء، يقال لبيت الشعر وما أشبهه. والذين تكلموا بالسدة لم يكونوا أصحاب أبنية ولا مدر، ومن جعل السدة كالصفة، أو كالسقيفة، فإنما فسره على مذهب أهل الحضر. وقال أبو عمرو: السدة كالصفة تكون بين يدي البيت. والظلة تكون لباب الدار، ج: سدد.، بضم ففتح. وفي بعض النسخ: بضمتين. وفي حديث أبي الدرداء، أنه أتى باب معاوية فلم يأذن له، فقال: من يغش سدد السلطان يقم ويقعد. وسدة المسجد الأعظم ما حوله من الرواق، وسمي أبو محمد إسماعيل ابن عبد الرحمن الأعور الكوفي التابعي المشهور، السدي، روى عن أنس وابن عباس وغيرهما، لبيعه المقانع والخمر على باب مسجد الكوفة. وفي الصحاح: في سدة مسجد الكوفة، وهي ما يبقى من الطاق المسدود. قال أبو عبيد: وبعضهم يجعل السدة البأب نفسه، ومنه حديث أم سلمة: أنها قالت لعائشة لما أرادت الخروج إلى البصرة إنك سدة بين رسول الله صلى الله عليه وسلم وبين أمته أي باب. وقال الذهبي: لقعوده في باب. وقال الذهبي: لقعوده في باب جامع الكوفة. وقال الليث: السدي رجل منسوب إلى قبيلة من اليمن، قال الأزهري. إن أراد إسماعيل السدي فقد غلط، لا يعرف في قبائل اليمن: سد ولا سدة. وأغرب أبو الفتح اليعمري فقال: كان يجلس في المدينة، في مكان يقال له: السد، فنسب إليه. والسدي ضعفه ابن معين ووثقه الإمام أحمد، واحتج به مسلم. وفي التقريب أنه صدوق. مات سنة سبع وعشرين ومائة، وروى له الجماعة إلا البخاري. وقال الرشاطي: وليس هو صاحب التفسير، ذاك محمد ابن مروان الكوفي، يعرف بالسدي، عن يحيى بن عبيد الله، والكلبي، وعنه هشام بن عبد الله، والمحاربي. وقال جرير: هو كذاب. والسدة، بالضم: داء في الأنف يسده، يأخذ بالكظم، ويمنع نسيم الريح، كالسداد، بالضم أيضا، مثل العطاس والصداع. والسد، بالضم: ذهاب البصر. وعن ابن الأعرابي: السدد، بضمتين: العيون المفتحة لا تبصر بصرا قويا، وهو مجاز. ويقال منه هي عين سادة، أو عين سادة وقائمة: هي التي ابيضت لا يبصر بها، ولم تنفقئ بعد، قاله أبو زيد. وعن ابن الأعرابي: السادة هي الناقة الهرمة وهي سادة وسلمة، وسدرة وسدمة. ومن المجاز: السادة: ذؤابة الإنسان تشبيها بالسحأب أو بالظل. ومن المجاز: هو من أسد المسد، وهو موضع بمكة عند بستأن ابن عامر، وذلك البستان مأسدة، قال أبو ذؤيب:
  ألفيت أغلب من أسد المسد حدي                      د الناب أخذته عفر فتطـريح لا بستان ابن معمر، ووهم الجوهري. قال الأصمعي: سألت ابن أبي طرفة عن المسد فقال: هو بستان ابن معمر الذي يقول فيه الناس: بستان ابن عامر. هذا نص عبارة الجوهري، فلا وهم فيه، حيث بين الأمرين، ولم يخالفه فيما قاله أحد، بل صرح البكري وغيره، بأن قولهم بستان ابن عامر، غلط، صوابه ابن معمر. وسيأتي في الراء، إن شاء الله تعالى. وسدين كسجين: د، بالساحل قريب، يسكنه الفرس، كذا في المعجم. والسداد ككتاب: الشيء من اللبن ييبس في إحليل الناقة. وسداد بن رشيد الجعفي، محدث، روى عن جدته أرجوانة وعنه ابنه حسين وأبو نعيم، وابنه حسين بن سداد روى عن جابر بن الحر. وقولهم:
  ضربت عليه الأرض بالأسداد

  أي سدت عليه الطرق وعميت عليه مذاهبه، وواحد الأسداد: سد، ومنه أخذ السد بمعنى ذهاب البصر. وقد تقدم. وتقول صببت في القربة ماء فاستدت به عيون الخرز وانسدت، بمعنى واحد.
 ومما يستدرك عليه: سد الروحاء وسد الصهباء موضعان بين مكة والمدينة. وفي الحديث: كان له قوس يسمى السداد سميت به تفاؤلا بإصابة ما رمي عنها. وعن ابن الأعرابي: رماه في سد راقته، أي في شخصها، قال والسد، والدريئة، والدريعة: الناقة التي يستتر بها الصائد ويختل ليرمي الصيد، وانشد لأوس:
  فمأ جبنوا أنا نسد عـلـيهـم                      ولكن لقوا نارا تحس وتسفع قال الأزهري: قرأت بخط شمر في كتابه: يقال سد عليك الرجل يسد سدا، إذا أتى السداد. وفي حديث الشعبي: ما سددت على خصم قط قال شمر: زعم العتريفي: أي ما قطعت عليه، فأسد كلامه. وقال شمر: ويقال: سدد صاحبك، أي علمه واهده. وسدد مالك أي أحسن العمل به. والتسديد للإبل أن تسيرها لكل مكان مرعى، وكل مكان ليان، وكل مكان رقاق، والمسدد: المقوم. وفي الحديث: قال لعلي: سل الله السداد، واذكر بالسداد تسديدك السهم أي إصابة القصد به. وفي صفة متعلم القرآن: يغفر لأبويه إذا كان مسددين أي لازمي الطريقة المستقيمة. ويروى بكسر الدال. وقال أبو عدنان: قل لي جابر: البذخ الذي إذا نازع قوما سدد عليهم كل شيء قالوه، قلت: وكيف يسدد عليهم? قال: ينقض عليهم كل شيء قالوه. وفي المثل سد ابن بيض الطريق وسيأتي.
 ومن المجاز: هو يسد مسد أبيه، ويسدون مسد أسلافهم. وسداد البطحاء، بالكسر: لقب أبي عمرو عبيدة بن عبد مناف، وهو أخو هاشم والد عبد المطلب. وقد انقرض ولده. وأتتنا ريح من سداد أرضهم: من قصدهأ، وهو مجأز. وسدود بالضم، كأنه جمع سد: قرية بفلسطين، وأخرى بمصر، في المنوفية. ويقال في الأخيرة: أسدود أيضا. ورجل سداد، ككتان: مستقيم. والمسد: قرية بالمغرب. وسديدة بنت أحمد بن الفرج الدقاق. وسديدة بنت أبي المظفر الشاشي. سمع منهما أبو المحاسن القرشي. والسد، بالضم: ماء سماء، جبل شوران مطل عليه، نقله الصاغاني. وهو غير الذي لغطفان.

### Türkçe

**سدده** **تسديدا** yani mızrağı: onu doğrulttu; **الصحاح**’ta böyle. **أهل الأفعال** dedi ki: **سدد** okunu hedefe: onu yöneltti.
**التوشيح**’te artırdı: ve **الشين المعجمة** ile onda bir dil (varyantı) vardır. Ve dediler: **سدده** ona atıcılığı öğretti ve **سد الثلم**: onu düzeltti ve sağlamlaştırdı. Ve **سدده**: onu **السداد**’a muvaffak kıldı; fetih ile, yani söz ve amel ve ikisindeki kasıttan olan doğruluk. Ve mantıkta isabet: kişinin **مسددا** olmasıdır; ve denir ki: onun mantığında ve tedbirinde **سداد** vardır. Aynı şekilde atışta da. Ondandır: “Allah’ım beni **سددني**”, yani beni muvaffak kıl. Ve adam ve ok kendi kendine ve mızrak, kesre ile **يسد**; **سديدا** olduğu zaman; ve aynı şekilde söz; o da **السداد**’ı tutturmasıdır. Ve **سهم سديد**: isabetli; ve **رمح سديد**: saplaması nadiren ıskalar; ve **رجل سديد** ve **أسد**: **السداد**’dan ve yolun kasdından; ve **أمر سديد** ve **أسد**: kasıtlı (doğru yola yönelmiş). Ve **سد الثلمة**; **المثلثة**’nin zammı ile; o da gediktir; **مد** gibi: zam ile **يسد**; **سدا**: onu doldurdu ve düzeltti ve sağlamlaştırdı; ve bazı nüshalarda: “onu sağlamlaştırdı”; **سددها** gibi; böylece kapandı ve doğruldu; ve bu, kesre ile onun **سداد**’ıdır. Ve **استد** şey: doğruldu; **أسد** gibi ve **تسدد**. Ve dedi ki:
  Her gün ona ok atmayı öğretiyorum;
  kolu doğrulunca beni vurdu.
**الأصمعي** dedi ki: **اشتد** **بالشين المعجمة** ile bir şey değildir.

**ابن بري** dedi ki: Bu beyit **معن بن أوس**’a nispet edilir; onu kız kardeşinin oğlu hakkında söyledi. Ve **ابن دريد** dedi ki: O, **مالك بن فهم الأزدي**’nindir; oğlunun adı **سليمة** idi; onu bir okla vurdu da öldürdü; bunun üzerine beyiti söyledi. **ابن بري** dedi ki: Onu **عقيل ابن علفة**’nin şiirinde, oğlu **عميس** hakkında, onu bir okla vurduğu zaman, şu lafzıyla gördüm; ve ondan sonra:
  Sağ elin, attığın zaman başarıya ermesin;
  ve parmakları taşıyan elin sende felç olsun.
Ve **أسد الرجل**: **السداد**’ı, yani kasdı ve doğruluğu tutturdu; yahut **أسد الرجل**: onu talep etti; isabet etti yahut etmedi. Ve denir: **أسد** ey adam; ve “istediğin şeyi **أسددت**”; yani **السدأد**’ı ve kasdı talep ettin; ona isabet ettin yahut etmedin. **الأسود ابن يعفر** dedi ki:

  **أسدى** ey ölüm, Himyerliye;
  etrafımızda dolaşır ve onun bir kükremesi vardır.
Yani: ona yönel ey ölüm, ta ki ölsün.

Ve **السدد**, harekeli: kasıt ve doğruluk; fetih ile **السداد** gibi; birincisi ikinciden kısaltılmıştır. Denir: **قل** bir söz **سددا** ve **سدادا** ve **سديدا**; yani doğru. **الأعشى** dedi ki:
  Ona ne var ve ondan ne eksilirdi,
  göç günü bize **سددا** deseydi.
Ve **سداد بن سعيد**, **سحاب** vezninde, **السبعي**; rivayet etti; o, **محمد ابن الصلت**’in şeyhidir.

Ve **أبو عبيدة** dedi ki: Her şey ki onunla bir gedik kapatırsın, o **سداد**’dır; kesre ile. Bunun için şişenin **سداد**’ı diye adlandırıldı; o onun tıpasıdır; çünkü onun başını kapatır. Ve ondan: atlar ve adamlarla kapatıldığı zaman boğazın **سداد**’ı; yalnız kesre iledir, başka değil. Ve **العرجي**’den okudu:
  Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler,
  çirkin bir hücum günü ve bir boğazın **سـداد**’ı için.
Ve mecazdandır: onda yoksulluktan bir **سداد** vardır; ve onunla geçimden bir **سداد** elde ettim; onunla gedik, yani ihtiyaç kapatılan şey için; ve onunla geçim gözetilir; böylece kesre yapılır; bazen fetih de yapılır. Ve ikisiyle de **ابن السكيت** ve **الفارابي** dedi; onları **الجوهري** izledi. Kesre daha fasihdir; ve çoğunluk onunla yetindi; onlardan: **ابن قتيبة** ve **ثعلب** ve **الأزهري**; çünkü o, şişenin **سداد**’ından ödünçtür; bu yüzden değiştirilmez.

Ve Nebî’nin (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) soru (dilenme) hakkında hadîsinde, dedi ki: “Dilenme ancak üç kişi için helâldir”; onlardan bir adamı zikretti: ona bir afet isabet eder de malını silip süpürür; o da geçimden bir **سداد** yahut bir **قوام** elde edinceye kadar dilenir; yani ihtiyacına yetecek şey. **أبو عبيدة** dedi ki: Onun “geçimden **سدادا**” sözü, yani **قواما**; o, sîn’in kesresi iledir. Ve her şey ki onunla bir gedik kapatırsın, o **سداد**’dır; kesre ile; yahut yoksulluktan **سداد**’da fetih, Arapların sözünden değildir, lahn’dır. Ve onda **المازني** kıssasına bir işaret vardır; onu **الحريري** **درة الغواص**’ta zikretti.

Ve **النضر بن شميل**’den: yoksulluktan **سداد**; eğer tam değilse; ve onun fethi câiz değildir.

Ve **البارع**, **الأصمعي**’den nakletti: yoksulluktan **سدأد**; kesre ile; fetih ile denmez. Manası: işin tamamı yetersiz kalırsa, bunda işin bir kısmını kapatan şey vardır. Ve fetih ile **السد**: dağdır. **السد**: engeldir; **التهذيب**’te böyle; ve ikisinde de zam yapılır; bunu **الفيومي** ve başkası açıkça söyledi. **ابن السكيت** dedi ki: Her dağa **سد** ve **صد** ve **صد** denir; yahut zam ile: Allah عز وجل’in yarattığı şey; fetih ile ise bizim işimizden olan; bunu **الزجاج** nakletti. Buna göre, “**بين السدين**” ve “**والسدين**” diye okuyan kimsenin kıraati yönlendirilir; bunu **أبو عبيدة** rivayet etti. Buna benzer şeyi **الأخفش** söyledi.

**ابن كثير** ve **أبو عمرو** “**بين السدين**” okudu. Ve “**بينهم سدا**” sîn’in fethi ile. Ve **يس**’te “**من بين أيديهم سدا ومن خلفهم سدا**” okudular. Ve **نافع** ve **ابن عامر** ve **أبو بكر عن عاصم** ve **يعقوب**, dört yerde de sîn’in zammı ile okudu. Ve **حمزة** ve **الكسائي**: “**بين السدين**” sîn’in zammı ile okudu. Ve **أبو زيد**’den: zam ile **السد**, buluttan: göğün hangi taraflarından doğarsa doğsun, kara oluşum; çoğulu **سدود**; o da kara bulutlardır. Ve o mecazdır; gök ile yer arasında engel oluşundan dolayı. Ve **المحكم**’de: **السد**: ufku kapatan yükselmiş bulut; çoğulu: **سدود**. Dedi ki:
  Ona oturdum; ve benim cemaatim adamlar;
  ve hayaller ve **السدود** çoğaldı.
Ve onların üzerine **سد** etti ve **أسد**.

Ve zam ile **السد**: içinde taşlar ve kayalar olan vadi; su onda bir zaman kalır; çoğulu: **سددة**; **قردة** gibi; **جحر** ve **جحرة** gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve denildi ki: **سددة**’si olan yer; tekili **سدة**. Ve mecazdandır: zam ile **السد** gölge; **ابن الأعرابي**’den. Ve okudu:
  Ona, direği kırılmış bir **سد**’de oturdum;
  bunun için, çölünde kökü kesilmiş olanın.

Yani, onu, beni görmesinden (koruyan) bir perde yaptım. Ve **السُّدّ**, zamme ile: Benî ʿAvâl ḥazmında, Ğaṭafân’a ait bir cebelde gök suyu; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onun kapatılmasını emretti. Ve **السُّدّ**, zamme ile: Yemen’de bir hisar; ve denildi ki: onda bir köy(ler) vardır. Ve **السُّدّ** ayrıca: vadi; çünkü o kapatılır ve doldurulur. Ve kendisiyle bir yer kapatılan her bina, o **سَدّ** ve **سُدّ**’dür. Ve mecazdan: **جَرَادٌ سُدّ** zamme ile; yani çok, ufku kapattı. Ve denilir: Bize çekirgelerden bir **سُدّ** geldi; ve bize **جَرَادٌ سُدّ** geldi, eğer çokluğundan ufku kapatırsa. Ve **سُدُّ أَبِي جِرَابٍ**, zamme ile: Minâ ʿakabesi alt tarafında, kabirlerin berisinde, Minâ’ya gidenin sağında bir yer; Ebû Cirâb’a nisbetlidir: ʿAbdullah b. Muḥammed b. ʿAbdullah b. el-Ḥâriṯ b. Ümeyye el-Aṣġar. Ve **سُدُّ قَنَاةَ**, zamme ile: **شُعَيْبَة**’ye dökülen bir vadi; **شُعْبَة**’nin küçültmesi olarak. Ve **السَّدّ**: kesre ile: **الكَلَامُ السَّدِيدُ**; düzgün, doğru, sahih söz; Ṣâġânî’den.

Ve mecazdan: **السَّدّ** fetḥa ile: **العَيْبُ**; **الوَدَس** gibi; bunu el-Ferrâ söyledi. Çoğulu **أَسِدَّةٌ**; kıyasa aykırı olarak nadirdir; galip kıyas: **سُدُودٌ**, zamme ile; yahut **أَسُدّ**. Ve **التَّهْذِيب**’de: kıyas, **سَدّ**’in **أَسْدًا** yahut **سُدُودًا** olarak cem‘ edilmesidir. Ve **التَّهْذِيب**’de: **السَّدّ** kendisiyle bir yer kapatılan her binadır. Çoğulu **أَسِدَّةٌ** ve **سُدُودٌ**’dur. **سُدُودٌ** ise galip olana göredir; **أَسِدَّةٌ** ise şâzdır. İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, **سَدَاد**’ın cem‘idir. Ebû Saʿîd’den: denilir: Falandada, ağzını sözden kapatan bir **سَدَادَةٌ** yoktur; yani onda ayıp yoktur. Ondandır onların sözü: “Yanında **الأَسِدَّةَ** yaparsan”; yani göğsünü daraltıp da cevap vermeyerek susma; sanki onda ayıp varmış gibi; sağırlıktan yahut dilsizlikten. el-Kumeyt dedi ki:
  Ve yanımda ne bir yüz çevirme vardır ne de bir dönüş                      **عِنْدَ الأَسِدَّةِ**; çünkü dilsizlik, kesik el gibidir
Yani: Bende, düşmanlık güdenin cevabından dolayı ne dilsizlik vardır ne de dilsiz kalma; fakat ben ondan yüz çeviririm; çünkü cevaptan dilsizlik, **العَضْب** gibidir; o da elin kesilmesi yahut bir uzvun gitmesidir. Ve **العَائِدَةُ**: meyil/şefkat. Ve **السَّدّ** fetḥa ile: çubuklardan yapılan bir şey; bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu: çubuklardan bir sepet; ana asılların hepsinde böyledir; onun tabakaları vardır. Çoğulu: **سِدَادٌ** ve **سُدُودٌ**. el-Leys dedi ki: **السُّدُودُ**: çubuklardan yapılan, tabakaları olan sepetlerdir; bir tanesi **سُدَّةٌ**’dir. Başkası dedi ki: sepete **السُّدَّةُ** ve **الطَّبْلُ** denilir. Ve **السُّدَّةُ**, zamme ile: **التَّهْذِيب**’de olduğu üzere, evin ve odanın kapısı. Denilir: Onu kapısının **سُدَّة**’sinde otururken gördüm; ve evinin **سُدَّة**’sinde. Ve denildi ki: o, sundurmadır.

Ebû Saʿîd dedi ki: Arapların كلامında **السُّدَّةُ**: avlu; çadır evi ve benzeri için söylenir. **السُّدَّة** ile konuşanlar, bina ve kerpiç sahipleri değillerdi. Kim **السُّدَّة**’yi **الصُّفَّة** gibi yahut **السَّقِيفَة** gibi yaparsa, onu ancak şehirli halkın mezhebine göre tefsir etmiştir. Ebû ʿAmr dedi ki: **السُّدَّةُ** **الصُّفَّة** gibidir; evin ön tarafında olur. Ve **الظُّلَّةُ** evin kapısı içindir. Çoğulu: **سُدَدٌ**; zamme sonra fetḥa ile. Bazı nüshalarda: iki zamme ile. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: Muʿâviye’nin kapısına geldi de ona izin vermedi; bunun üzerine dedi ki: “Kim sultanın **سُدَد**’ine girip çıkarsa, kalkar ve oturur.” Ve büyük mescidin **سُدَّة**’si, onun etrafındaki revaktır. Ve meşhur tâbiî Kûfeli el-Aʿver, Ebû Muḥammed İsmâʿîl b. ʿAbdirraḥmân’a **السُّدِّيّ** adı verildi; Enes’ten, İbn ʿAbbâs’tan ve başkalarından rivayet etti; Kûfe mescidinin kapısında başörtüleri ve şarap satmasından dolayı. **الصِّحَاح**’ta: Kûfe mescidinin **سُدَّة**’sinde; o, kapatılmış kemerden kalan şeydir. Ebû ʿUbeyd dedi ki: Bazıları **السُّدَّة**’yi bizzat kapının kendisi yapar. Ondandır Ümmü Seleme hadîsi: Âişe’ye, Basra’ya çıkmak istediğinde dedi ki: “Sen, Resûlullah صلى الله عليه وسلم ile ümmeti arasında bir **سُدَّة**’sin”; yani bir kapı. ez-Zehebî dedi ki: Kapıda oturmasından dolayı. ez-Zehebî dedi ki: Kûfe câmiinin kapısında oturmasından dolayı. el-Leys dedi ki: **السُّدِّيّ** Yemen’den bir kabileye nisbetli bir adamdır; el-Ezherî dedi. Eğer İsmâʿîl es-Suddî’yi kastettiyse, hata etmiştir; Yemen kabilelerinde **سَدّ** ve **سُدَّة** bilinmez. Ebû’l-Fetḥ el-Yaʿmurî daha da garip bir şey söyledi: Medine’de, **السُّدّ** denilen bir yerde otururdu; ona nisbet edildi. **السُّدِّيّ**’yi İbn Maʿîn zayıf saydı; İmam Aḥmed onu sika saydı; Müslim onunla ihticâc etti. **التَّقْرِيب**’de: o, صدوق’tur. Yüz yirmi yedinci yılda öldü; cemaat ona rivayet etti, Buhârî hariç. er-Reşâṭî dedi ki: O, tefsir sahibi değildir; o, Muḥammed b. Mervân el-Kûfî’dir; **السُّدِّيّ** diye bilinir; Yaḥyâ b. ʿUbeydillâh’tan ve el-Kelbî’den; ondan da Hişâm b. ʿAbdillâh ve el-Muḥâribî rivayet etti. Cerîr dedi ki: O, yalancıdır. Ve **السُّدَّةُ**, zamme ile: burunda bir hastalık; onu tıkar; boğulmaya yapışır; rüzgârın esintisini engeller; **السُّدَاد** gibi, zamme ile de; aksırık ve baş ağrısı gibi. Ve **السُّدّ**, zamme ile: görmenin gitmesi. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **السُّدَدُ**, iki zamme ile: açılmış gözlerdir; güçlü bir görme ile görmez; bu mecazdır. Ve ondan denilir: o, **عَيْنٌ سَادَةٌ**’dir; yahut **عَيْنٌ سَادَةٌ وَقَائِمَةٌ**: beyazlamış, onunla görmeyen; henüz patlamamış olan; bunu Ebû Zeyd söyledi. İbnü’l-Aʿrâbî’den: **السَّادَةُ** yaşlı devedir; o, **سَادَةٌ** ve **سَلْمَةٌ** ve **سَدْرَةٌ** ve **سَدْمَةٌ**’dir. Ve mecazdan: **السَّادَةُ**: insanın perçemi; **السَّحَاب**’a yahut gölgeye benzetme olarak. Ve mecazdan: o, **أَسْدِ المَسَدِ**’dendir; o, Mekke’de, İbn ʿÂmir’in bostanı yanında bir yerdir; o bostan **مَأْسَدَةٌ**’dir. Ebû Ḏuʾeyb dedi ki:
  **أَلْفَيْتُ أَغْلَبَ مِنْ أَسْدِ المَسَدِ** ḥadîd                      dişli; onu topraklar aldı da yuvarlayıp attı
İbn Maʿmer’in bostanı değil; el-Cevherî’nin vehmidir. el-Aṣmaʿî dedi ki: İbn Ebî Ṭarafa’ya **المَسَد** hakkında sordum; dedi ki: O, insanların “İbn ʿÂmir’in bostanı” dedikleri, İbn Maʿmer’in bostanıdır. Bu, el-Cevherî’nin ibaresinin nassıdır; onda vehim yoktur; zira iki işi beyan etti; ve onun dediğine kimse muhalefet etmedi; bilakis el-Bekrî ve başkaları, onların “İbn ʿÂmir’in bostanı” sözünün hata olduğunu, doğrusunun İbn Maʿmer olduğunu açıkça söyledi. İnşallah تعالى, **الرّاء**’da gelecektir. Ve **سِدِّين** **سِجِّين** gibi: sahilde yakın bir yer; Farslar orada oturur; **المُعْجَم**’de böyle. Ve **السَّدَادُ** **كِتَاب** gibi: devenin idrar yolunda kuruyup kalan süt parçası. Ve **سَدَّادُ بْنُ رَشِيدٍ الجُعْفِيّ**: muhaddis; ninesi **أَرْجُوَانَة**’den rivayet etti; ondan da oğlu Ḥuseyn ve Ebû Nuʿaym (rivayet etti). Ve oğlu **حُسَيْنُ بْنُ سَدَّادٍ** Câbir b. el-Ḥurr’dan rivayet etti. Ve onların sözü:
  Üzerine yeri **بِالأَسْدَادِ** ile vurdum

Yani, onun üzerine yolları kapattın ve onun üzerine mezhepleri körleşti; **الأسداد**’ın teki: **سد**’dir; ondan **السد** “görmenin gitmesi” mânâsında alınmıştır. Ve daha önce geçti. Ve dersin ki: kırbaya su döktüm de onunla boncukların gözleri **فاستدت** ve **انسدت**; tek bir mânâ ile.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **سد الروحاء** ve **سد الصهباء** Mekke ile Medine arasında iki yerdir. Ve hadiste: onun **السداد** denilen bir yayı vardı; onunla, ondan atılanın isabet etmesine tefe’ülen adlandırılmıştır. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: onu **في سد راقته**’ye attı; yani onun şahsına. Dedi ki: ve **السد** ve **الدريئة** ve **الدريعة**: avcının arkasına gizlendiği ve avı atmak için hile yaptığı devedir. Ve Evs’ten inşad etti:

  “Fe-mâ cebinû en-nâ nesuddu ‘aleyhim
  velâkin leqû nâran tehussu ve tesfe‘u”

El-Ezherî dedi ki: Şemmer’in hattıyla kitabında okudum: denir ki **سد عليك الرجل يسد سدا**; **السداد**’a geldiği zaman. Ve Şa‘bî’nin hadisinde: hiçbir hasım üzerine **ما سددت**. Şemmer dedi ki: el-‘Utrîfî zannetmiştir ki: yani onun üzerine kesmedim; böylece onun sözünü **فأسد**. Şemmer dedi ki: ve denir ki: **سدد صاحبك**; yani onu bilgilendir ve ona hidayet et. Ve **سدد مالك**; yani onunla ameli güzel yap. Ve develer için **التسديد**: onları her otlak yere, her yumuşak yere, her ince (topraklı) yere yürütmendir; ve **المسدد**: doğrultucu/ıslah edici olandır. Ve hadiste: Ali’ye dedi ki: Allah’tan **السداد** iste; ve **بالسداد** ile, okun **تسديدك السهم**’ini, yani onunla hedefe isabet ettirmeni hatırla. Ve Kur’an öğrenenin vasfında: ana-babasına mağfiret olunur; eğer **مسددين** iseler; yani dosdoğru yolu lâzım edinenler. Ve **الدال**’ın kesriyle de rivayet olunur. Ebû ‘Adnân dedi ki: Câbir bana dedi: **البذخ** odur ki, bir kavimle çekiştiğinde onların söyledikleri her şeyi üzerlerine **سدد** eder. Dedim: onların üzerine nasıl **يسدد** eder? Dedi: onların söyledikleri her şeyi üzerlerine bozar. Ve meselde: **سد ابن بيض الطريق**; ve gelecektir.

Ve mecazdandır: o, babasının yerini **يسد مسد أبيه**; ve onlar seleflerinin yerini **يسدون مسد أسلافهم**. Ve **سداد البطحاء** (kesre ile): Ebû ‘Amr ‘Ubeyde b. ‘Abd Menâf’ın lakabıdır; o, ‘Abdülmuttalib’in babası Hâşim’in kardeşidir. Ve onun evladı tükenmiştir. Ve bize onların yerinin **سداد**’ından bir rüzgâr geldi: onun kastından; ve o mecazdır. Ve **سدود** (damme ile), sanki **سد**’in cem‘i gibi: Filistin’de bir köy; ve Mısır’da, el-Menûfiyye’de bir diğeri. Ve sonuncusu hakkında denir ki: **أسدود** da. Ve **سداد** bir adam, **كتان** gibi: dosdoğru. Ve **المسد**: Mağrib’de bir köy. Ve **سديدة** bint Ahmed b. el-Ferec ed-Dekkâk. Ve **سديدة** bint Ebî’l-Muzaffer eş-Şâşî. Ebû’l-Mehâsin el-Kureşî onlardan semâ‘ etti. Ve **السد** (damme ile): gök suyu; Cebel Şûrân ona nazırdır; es-Sâgânî onu nakletti. Ve o, Ğatafân’a ait olan değildir.
