# سدر (س-د-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kiraz ağacı demektir

- Harfler: س - د - ر
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سِدْرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Sedir ağacı | 2 | 2 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/34:16.md) |
| [السِّدْرَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%90%D9%91%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفِعْلَةَ | Sedir ağacı | 1 | 1 | [53:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/53:16.md) |
| [سِدْرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فِعْلَةِ | Sedir ağacı | 1 | 1 | [53:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/53:14.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ilgın ağac demektir
2. [خضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Hedud (hı,dat,dal) : Budanmış ağaç demektir
3. [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen…
4. [عرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Bent, yığıntı demektir
5. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sel demektir
6. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örter
7. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bedr dolunay demektir
8. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
9. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ön dişler demektir
10. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Az
11. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
12. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
13. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
14. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
15. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
16. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%AD.md), [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md), [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md), [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حصرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gözün kamaşması, saçın ve örtünün salınması, Arabistan kirazı veya hünnap türü gölgelikli ve meyveli ağaç (Ziziphus lotus) |
| Çekirdek Özet 2 | Dünyada azalan ve bozulan verim, cennette dikensizleşen ve arınan gölge nimeti ile semavi idrak sınırındaki nihai temaşa durağı |
| Çekirdek Özet 3 | Beşerî bilginin ve idrakin durduğu nihai sınır çizgisi ile zahmet ve ceza unsurlarından arındırılmış saf ilahi inayet alanı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca botanik bir çöl ağacına indirgeyip sidretü'l-müntehâ bağlamındaki idrak sınırı ve kuşatma manasını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Engellemek, kapatmak, doğrultmak veya araya perde çekmek; nitekim [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) kökünde doğru hedefe yönelme ve boşluğu kapama, [سدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) kökünde ise serbest bırakma ve örtme anlamları mevcuttur. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi, engelleme ve perdeleme etkisine akış, yayılma, salınma ve göze perde inmesi (hayret ve kamaşma) niteliği kazandırarak nesneyi kuşatıcı, salınan bir gölge ve idraki durduran sınır manasına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Dış etkilere karşı koruma sağlama, sınır çekme, dallı ve dikenli yapıyla tutunma. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir alandan diğerine açılan eşik, sınır hattı, geçişi denetleyen veya kesen engel. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirve, tepe noktası, en üst idrak ve baş bölgesini kuşatan nihai yükseklik. |
| سدر | Koruyucu diken ve engelin bir kapı/eşik oluşturarak en üst noktada idraki veya geçişi durdurması | Zirvedeki geçiş eşiğinde duran, gölgesi ve dalları aşağıya doğru salınarak örten, gözü kamaştırıp hayrette bırakan nihai kuşatıcı varlık. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde Arabistan kirazı veya nebk ağacı (Ziziphus lotus) denilen, gölgesinden yararlanılan, yaprakları temizlikte (yıkanmada) kullanılan ve dalları aşağıya sarkan yayvan ağaç; aynı zamanda gözün kamaşarak bulanık görmesi ve saçın serbestçe aşağı salınması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafe b. el-Abd muallakasında kökü vurdumduymazlık, kendinden geçiş ve yönünü şaşırma manasında şöyle kullanır: سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً / فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ |
| Erken Arapça kullanım | Zü'r-Rimme bir beytinde yabani ve aşılanmış sedir türlerini nitelerken şöyle der: قَطَعْتُ إِذا تَجَوَّفَتِ العَواطي / ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضالا |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Tarafe b. el-Abd.

### Sami etimolojik katman

Arapça سدر kökü, Sami dillerinde hem botanik bir tanımlama hem de örtme, salma, şaşkınlık ve kamaşma anlam alanıyla kesişen kadim bir katmana işaret eder. İbranicede doğrudan üçlü biçimde yaygın bir ağaç adı olarak değil, daha çok s-d-r kökünden düzenleme, sıralama ve dizilme (סדר *sādar*) şeklinde görülür; bu durum sedir ağacının yaprak ve dallarının kat kat dizilimli gölgeliğiyle semantik bir kesişme taşır. Süryanicede de *sedrā* (dizi, sıra, düzen) biçiminde izlenen bu morfolojik yapı, Arapçada dalları ve yaprakları salınarak geniş bir örtü oluşturan nebk ağacı türüne tahsis edilmiştir. Arapçadaki kök aynı zamanda gözün kamaşması (*semâdîr*), hayret içinde kalma ve bir şeyin örtülüp salınması manasını koruyarak, bitki adının rastgele bir etiket değil, gölgeleyen, örten ve idraki durduran fiziksel tabiatıyla doğrudan irtibatlı olduğunu belgeler.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Saçın ve örtünün salınması, gözün kamaşması ve Arabistan kirazı | Kökün temelinde saçın salınması (*sedr*) ve gözün netliğini kaybetmesi (*sederü'l-basar*) bulunur; bitki de geniş gölgesiyle örten ve gözü kamaştıran yapısıyla bu köke bağlanır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice *s-d-r* (sıralamak, dizmek, düzen) | Kuzeybatı Sami dillerindeki dizi ve katman anlamı, yaprakları sık dizili ve birbirini örten gölgelikli bitki formuyla fonetik ve kavramsal paralellik arz eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası ve Afro-Asyatik botanik terimleri | Çöl florasında nebk/sidr ağacının su kenarlarında düzenli hatlar kurması ve Akdeniz bitki örtüsündeki benzer çalımsı formlarla örtüşmesi. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدر | Anlamlı | Salınmak, göz kamaşması, sedir ağacı | Gölgesi ve dalları salınan ağaç, vurdumduymazca veya hayretle yürümek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Sıraya dizmek, delmek, dokumak | Zırh halkalarını peş peşe eklemek, sözü akıcı ve düzenli sıralamak. | Kur'an'da geçer; tertip bağı vardır. |
| [دسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | İtmek, çivilemek, kenetlemek | Geminin tahtalarını birbirine çivilerle veya liflerle kuvvetle bağlamak. | Kur'an'da geçer; fiziksel sağlamlaştırma. |
| [درس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | İzi silinmek, harman dövmek, okumak | Eski izin üzerinden geçilerek silinmesi, metni tekrar tekrar okuyup öğrenmek. | Kur'an'da geçer; örtülme ve tekrar ilişkisi. |
| رسد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim terk edilmiş (mühmele) kabul edilir. | Kur'an'da geçmez. |
| [ردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Taşla ezmek, düzlemek, çiğnemek | Yeri sert cisimle veya tokmakla vurarak pekiştirmek, düzleştirmek. | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدر | Merkez | Gölgelikli ve meyveli ağaç, nihai sınır örtüsü | Dikenli veya arındırılmış formuyla çölün en yetkin gölgesi ve idraki durduran sınır. | Geniş yapraklı, yaprağı yıkanmada kullanılan, meyvesi yenen Arabistan kirazı. |
| [طلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%AD.md) | Komşu | Meyveli ve iri ağaç | [طلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%AD.md) kökü muz veya kat kat meyveli akasya türünü anlatır; sedir gibi çalımsı ve temizleyici değil, boylu ve meyveleri istiflenmiştir. | Cennet tasvirinde sedir ile birlikte anılan gölge ve gıda unsuru. |
| [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Hurma ağacı ve meyvesi | [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) dikey eksenli, doğrudan besleyici ve insan emeğiyle aşılanan temel gıdadır; سدر ise daha çok tabiî gölge ve sınırdır. | Kur'an'da ekonomik ve tarımsal refahın sembolü. |
| [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) | Komşu | Asma, üzüm bağı | [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) yoğun sıvı ve nektar kaynağı olan bağ bitkisidir; سدر gibi kuraklığa dirençli sert ağaç dokusu taşımaz. | Bol sulu bahçe nimetlerinin merkezindeki kök. |
| [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Genel ağaç ve dallanma | [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) tür belirtmeksizin dalların birbirine girmesini ve anlaşmazlığı imler; سدر ise muayyen bir türdür. | Genel cins ismi; soyut dallanmayı da içerir. |
| [حصرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Zıt | Ham, ekşi, gölgesiz ve faydasız meyve | [حصرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) olgunlaşmamış, faydasız, gölgesinden istifade edilmeyen hamlığı ifade ederken سدر kemale ermiş gölge ve şifadır. | Gölgesizlik ve kuruluk yönünden sedirin zıddı. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدر | Arabistan kirazı, hünnap türü ağaç ve göz kamaşması | Meyvesi nebk olan, geniş gölgeli, yaprakları arındırıcı ağaç türü ve nihai temaşa hududu. | Kesin |
| Latince | *Ziziphus lotus*, *Ziziphus spina-christi* | Lotus ağacı, İsa dikeni | Botanik tür karşılığıdır; Arapçadaki saç salınması ve idrak hayreti manasını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | *Lote-tree*, *Jujube tree*, *Christ's thorn* | Hünnap / sedir ağacı | Botanik karşılığı net verir; sidretü'l-müntehâdaki metafizik eşik ve perdeleme derinliğini taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | *Lotosbaum*, *Jujube*, *Christusdorn* | Lotus ağacı, hünnap | Çöl bitkisi formunu karşılar, teolojik anlam alanı ancak bağlamsal şerhle aktarılır. | Güçlü |
| Fransızca | *Jujubier*, *Lotus d'Afrique* | Hünnap ağacı | Doğrudan botanik türü karşılar, Kur'an'daki eskatolojik ve miraç bağlamı dışarıda kalır. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, BDB.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِدْرٍ (Dünyevi/Ceza bağlamı) | Yabani, meyvesi kıt, dikenli ve cılız çöl sediri | Sebe kavminin bahçelerinin helakinden sonra geriye kalan değersiz ve az sayıdaki bitki örtüsü bağlamında (Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md)). |
| سِدْرٍ مَخْضُودٍ (Uhrevi/Cennet bağlamı) | Dikenleri ayıklanmış, zahmetsiz, bol gölgeli ve kusursuz meyveli cennet ağacı | Ashâb-ı yemînin cennetteki mükemmel nimetleri, gölge ve istirahat tasviri bağlamında (Vâkıa [56:28](https://lisan.digital/tr/ayet/56:28.md)). |
| سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى / السِّدْرَةَ (Metafizik/Temaşa bağlamı) | Yaratılmışların ilminin ve idrakinin bittiği, ilahi nurların bürüdüğü en üst makamdaki eşik ağacı | Hz. Peygamber'in miraçta ulaştığı nihai hudut, Cebrail'in ötesine geçemediği makam bağlamında (Necm [53:14](https://lisan.digital/tr/ayet/53:14.md), [53:16](https://lisan.digital/tr/ayet/53:16.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve miracın mahiyeti | Sidretü'l-müntehâ'nın yaratılmış âlem ile gayb âlemi arasındaki sınır olması; Allah'ın nurlarının orayı bürümesi ve Hz. Peygamber'in basiretinin şaşmaması meselesi. | Yaratılmış idrakin nihai hududu ve ilahi tecellinin perdelenmesi. |
| Fıkıh | Cenaze yıkama ve temizlik hükümleri | Cenazenin sedir yaprağı kaynatılmış su ile yıkanmasının müstehap oluşu; yaprağın kokusu ve temizleyici niteliği. | Arındırıcı, pislik giderici ve cesedi koruyucu madde. |
| Tefsir | Nimet, ceza ve semavi sembolizm | Sebe'deki azlık ile Vâkıa'daki dikensizliğin karşıtlığı; sidrenin neden miraç sembolü olarak seçildiği üzerine semantik tahliller. | Çöl insanının en değerli gölgesinin cennette ve gökler ötesinde kemale ermesi. |
| Hadis | Esrâr-ı miraç ve çevre ahlakı | Sidrenin arşın altındaki büyüklüğü, yapraklarının fil kulakları gibi oluşu ile çölde yolcuların gölgelendiği sedir ağacını haksızca kesenin lanetlenmesi rivayetleri. | Kozmik sığınak ve dünyada hayat bahşeden korunaklı sığınak. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet-ubudiyet ayrımı ve miraç | Nihai ontolojik sınır | Beşerî ve meleki bilginin durduğu eşiği belirleme | Sidre, hiçbir mahlukun ötesine geçemeyeceği ontolojik haddi simgeler; kula haddini bildirir. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik hudut | İdrak ve akıl sınırı | Akli istidlalin tükendiği ve vahyin başladığı noktayı gösterme | Zihnin kavrayış ufkunu aşan ilahi hakikatler karşısında aklın kamaşması ve teslimiyeti. | Güçlü |
| Siyasi | Mülk ve egemenlik alanı | Kamusal himaye ve sığınak | Toplumun zayıflarını kuşatan adil gölge ve kanun nizamı | Çöl sıcağında herkesi eşit gölgeleyen sedir gibi, adil yönetimin kapsayıcı koruyuculuğu. | Muhtemel |
| İktisadi | Doğal kaynak yönetimi ve ceza | Verim kaybı ve ıslah | Ekolojik dengenin bozulmasıyla refahın sefalete dönüşmesi | Sebe kıssasında nankörlük sonucu zengin bahçelerin cılız sedir çalılarına inkılap etmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik sınır ve olay ufku (astronomi/fizik) | Eğrinin veya gözlemcinin hiçbir zaman aşamadığı, yaklaştıkça değerlerin sonsuza ıraksadığı veya bilginin ötesine geçemediği fiziksel eşik; kara deliğin olay ufku gibi bilginin sınırlandığı hudut. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yargı yetkisinin ve hukuki ehliyetin nihai sınırı (hukuk felsefesi) | Pozitif hukukun meşruiyet alanının bittiği ve tabii hukukun / ahlaki aşkınlığın başladığı egemenlik sınırı; bireysel idrakin üstündeki kurucu norm eşiği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Lübnan sedir ağacına (Cedrus libani) veya modern Türkçedeki sedire indirgemek yahut botanik olarak sadece yabani bir çalı sayarak manasını daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem yeryüzündeki nimet ve ceza dengesini (meyve, temizlik ve gölge), hem cennetteki zahmetsiz kemali (dikensiz sedir), hem de gökler alemindeki epistemolojik ve ontolojik nihai sınırı (Sidretü'l-Müntehâ) kuşatan çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md)'daki cezayı anlamamak, Vâkıa [56:28](https://lisan.digital/tr/ayet/56:28.md)'deki dikensizleştirme (mahdûd) lütfunu sıradanlaştırmak ve Necm suresindeki miraç tecellisini mitolojik bir ağaç tasavvuruna indirgeyerek ilahi idrak sınırını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut bedevi tecrübesine ait en kurak unsurları (çöl sıcağında sığınılan dikenli nebk ağacı) alıp, onu hem cennetin en kusursuz dinlenme makamına hem de arşın altındaki en yüce tecelli eşiğine dönüştürme yöntemini gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe kavminin nankörlüğü ve ekonomik çöküşünü anlatan ayetlerde (Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md)), cennet ehlinin mükâfatını niteleyen sahnelerde (Vâkıa [56:28](https://lisan.digital/tr/ayet/56:28.md)) ve miracın en mahrem temaşa anını bildiren necm ayetlerinde (Necm [53:14](https://lisan.digital/tr/ayet/53:14.md)-18). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sidretü'l-müntehâ'yı anlaşılmaz bir mitolojik unsur veya sıradan bir botanik nesne sanma hatasını düzeltir; onun varlık mertebeleri arasındaki mutlak sınırı, beşerî idrakin nihai kamaşma noktasını ve ilahi kuşatmayı simgelediğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dalları aşağı sarkan, geniş gölgeli, yaprakları yıkanmada kullanılan, meyvesi tatlı veya yabani olabilen, dikenli Arabistan kirazı (Ziziphus lotus) ve gözün kamaşarak idrakin durması.
- Soyut anlam: Varlığın ve bilginin ulaştığı en uç hudut; beşerî idrakin kamaşıp durduğu, ötelenemez ontolojik perde ve saf ilahi tecellinin yarattığı hayret makamı.
- Sistematik karşılık: Mahlukatın kemal sınırını çizen, dünyevi nankörlükte cılız bir cezaya, cennette dikensiz bir lütfa, semada ise aşılamaz bir temaşa ufkuna dönüşen ilahi denge merkezi.
- LaTeX modeli: $$S = \lim_{x \to \Omega} \left[ \frac{\Phi(x)}{1 + e^{-\lambda (x - \Omega)}} \right] \cdot \mathbb{I}_{D}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$, yaratılmış varlığın ve bilginin ulaşabileceği nihai ontolojik sınırı (el-Müntehâ); $x$, beşerî idrak veya dünyevi varlık koordinatını; $\Phi(x)$, varlığın elde ettiği gölge, koruma ve bilgi potansiyelini temsil eder. Üstel terim $1 + e^{-\lambda (x - \Omega)}$, sınır aşılamaz hale geldiğinde idrakin kamaşmasını ve durmasını ($\lambda$ kamaşma katsayısı) ifade eder. $\mathbb{I}_{D}$ indikatör fonksiyonu ise durumun bağlamına göre form değiştirir; dünyada dikenli ve cılız bir ceza ($D < 0$), cennette dikenden arındırılmış saf gölge ($D > 0$), semavi makamda ise aşılamaz perde ($D = \infty$) olarak tezahür eden sedir gerçekliğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/34:16.md) — سِدْرٍ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

### [Necm 53:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/53:14.md) — سِدْرَةِ

عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى

Meal (IK): Sidret’ül-Münteha’nın yanında.

### [Necm 53:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/53:16.md) — السِّدْرَةَ

إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى

Meal (IK): O zaman Sidre’yi bürümekte olan bürüyordu.

### [Vakıa 56:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/ayet/56:28.md) — سِدْرٍ

فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ

Meal (IK): Dikensiz kiraz,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kiraz ağacı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والراء معهما
س د ر، د س ر، س ر د، ر د س، د ر س مستعملات
سدر:
السِّدْرُ شَجَرٌ حَمْلُه النَّبِق، والواحدة بالهاء، ووَرَقه غَسولٌ.
وسِدْرةُ المُنتَهى في السّماء السابعة لا يُجاوزُها مَلَكٌ ولا نبيٌّ، قد أَظَلَّتِ السَّماواتِ والجَنّةَ.
والسَّدَرُ: اسمِدْرار البَصَر، وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً اذا لم يكَد يُبصِر الشيءَ حَسَناً، فهو سَدِرٌ وعَيْنُه سَدِرةٌ.
وفي عَيْنة سَماديرُ أي غَشوةٌ.
وسَدَرَ شَعرَه يَسْدُره سَدْراً اذا أرسَلَه، قال: أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
والأسدَران: المَنْكِبان.
وقال الحَسَنُ في الأَثَر: يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ.
والسادِرُ: الذي لا يُقلِعُ ولا ينزعُ عما هو فيه من غَيِّه وضَلالِه وتَكَلَّمَ فلانٌ سادراً: غيرَ مُتَثَبَّتٍ في كلامه، ولم أسمَع له فعلاً، قال:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
والسَّديرُ: اسْمُ نَهرٍ بالحيرة، وقال عَدِيٌّ:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
وسيفٌ مُنْسَدِرٌ أي ماضٍ، وانسَدَرَ عليهم الخَيرَ والشَّرُّ أي انْسَدَلَ.
والسِّدْر: الثَّوْبُ بلغة قومٍ.
دسر:
الدَّسْرُ: الدَّفْعُ الشديد والطَّعن، ودَسَره بالرُّمْح.
والدِّسارُ خَيْط من ليف تُشَدُّ به ألواحُ السَّفينةَ، والمَساميرُ أيضاً تُسَمَّى دُسُراً في أمر السفينة، واحدها دِسارٌ، قال العجاج في الدَّسْر: عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ والبُضعُ أيضاً يستعمل فيه الدَّسرُ.
وجَمَل دَوُسَرٌ ودَوْسريّ ودَوْسَرانيٌّ: ضَخْمُ الهامةِ والمَنكِب.
سرد:
سرَدَ القراءة والحديث يَسرُدُه سَرْداً أي يُتابِعُ بعضَه بعضاً.
والسَّرْدُ: اسمٌ جامع للدُّروع ونحوِها من عَمَل الحَلَق، وسُمِّيَ سَرْداً لأنّه يُسْرَّدُ فيُثْقَبُ طَرَفا كُلِّ حَلقةٍ بمِسمار فذلك الحَلَق المُسَرَّد، قال اللهُ- عَزّ وجلَّ: "وقَدِّرْ في السَّرُدِ اي اجعَلِ المساميرَ على قَدْر خُرُوق الحَلَق، لا تُغلِظْ فتَنخَرِمَ ولا تُدِقَّ فتَقْلَقَ.
والسِّرادُ والزِّراد والمِسْرَدُ: المِثْقَب، قال: كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ وسُمِّيَت النَّعُلُ المَخصُوفةُ اللسان مِسرداً.
وسُمِّيَ الزِّراد سِراداً لأنَّ السينَ قريبةٌ من الزاي كما قالوا للأسَد: أَزَد، فاذا صُغِّر أزد رَجَعوا الى السين فقالوا: أُسَيْد.
ردس:
الرَّدْسُ: دَكُّكَ أرضاً أو حائطا أو مَدَراً بشيءٍ صُلْبٍ عريضٍ يُسَمَّى مِرْدَساً، والفعلُ يَردُسُ، قال العجاج: يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
درس:
الدَّرْسُ: ضَرْبٌ من الجَرَب يبقَى له أَثَرٌ مُتَفَشٍّ في الجِلْد، قال العجاج: من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ والدَّرس: بقيّة أَثَرِ الشيءٍ الدّارس، والمصدر الدُرُوس.
ودَرَسَتهُ الرِّياح أي عَفَتْه.
والدَّرْس: دَرْسُ الكتابِ للحِفْظ، ودَرَسَ دِراسةً، ودارَسْتُ فلاناً كتاباً لكي أحفَظَ.
والدَّريسُ: الثَّوُبُ الخَلَق، وكذلك من البُسُطِ ونحوها.
وقَتَلَ رجلٌ رجلاً من جُلَساءِ النُّعمان في مجلسه فأمَرَ بقتله فقال: أيقتُل الرجلُ جارَه ويُضيعُ ذِمارَه، قال: نَعَم اذا قَتَلَ جليسَه وخَضَبَ دريسه، ويجمع الدَريس على الدُّرْسان.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**الراء** معهما
**س د ر**، **د س ر**، **س ر د**، **ر د س**، **د ر س** kullanımlı olanlardır.

**سدر**:
**السِّدْرُ**: bir ağaçtır; meyvesi **النَّبِق**’tir; tekili **الهاء** ile (yapılır); yaprağı yıkayıcıdır.
Ve **سِدْرةُ المُنتَهى** yedinci göktedir; onu ne bir melek ne de bir peygamber aşar; gökleri ve cenneti gölgelemiştir.
Ve **السَّدَرُ**: bakışın akıp gitmesi (görmenin dağılması)dır; **سَدِرَ بَصَرُه سَدَراً**: eğer neredeyse bir şeyi iyi görmez olduysa; o, **سَدِرٌ**dür ve gözü **سَدِرةٌ**dür.
Ve bir gözde **سَماديرُ** vardır; yani bir perde (bulanıklık).
Ve **سَدَرَ شَعرَه يَسْدُره سَدْراً**: eğer onu salıverdi ise; dedi ki:
أَثيث شَعْرٍ على المَتنَيْنِ مَسْدورُ وهو كالسَّدْل للثَّوب.
Ve **الأسدَران**: iki omuzdur.
Ve **الحَسَنُ** eserde dedi ki: **يَضرِبُ أسْدَرَيْهِ ويخطُرُ في مِذْرَوَيْهِ**.
Ve **السادِرُ**: içinde bulunduğu azgınlık ve sapıklık hâlinden vazgeçmeyen ve ayrılmayan kimsedir; ve falan **سادِراً** konuştu: sözünde sağlamca durmayan (kimse olarak); onun için bir fiil işitmedim; dedi ki:
ولا تَنْطِقِ العَوْراءَ في القَول سادِراً		فإنَّ له فاعلَمْ مـن الـلـهِ واعـيا
Ve **السَّديرُ**: **الحيرة**’de bir nehrin adıdır; ve **عَدِيٌّ** dedi ki:
سَرَّه حالُه وكـثـرةُ مـا يَم		لِكُ والبحرُ مُعِرضاً والسَّديرُ
Ve **سيفٌ مُنْسَدِرٌ**: yani keskin (işliyor)dur; ve **انسَدَرَ عليهم الخَيرَ والشَّرُّ**: yani sarkıp indi.
Ve **السِّدْر**: bir kavmin dilinde elbisedir.

**دسر**:
**الدَّسْرُ**: şiddetli itme ve saplamadır; ve onu mızrakla **دَسَره**.
Ve **الدِّسارُ**: geminin tahtalarının onunla sıkıca bağlandığı liften bir iptir; ve çiviler de gemi işinde **دُسُراً** diye adlandırılır; tekili **دِسارٌ**dur; **العجاج** **الدَّسْر** hakkında dedi ki:
عن ذي قَداميسَ لُهامٍ لَوْ دَسَرْ
Ve **البُضعُ**da da **الدَّسرُ** kullanılır.
Ve **جَمَل دَوُسَرٌ** ve **دَوْسريّ** ve **دَوْسَرانيٌّ**: başı ve omzu iri (olan).

**سرد**:
**سرَدَ** kıraati ve hadisi **يَسرُدُه سَرْداً**: yani birini birine ardı sıra getirir.
Ve **السَّرْدُ**: zırhlar ve benzerleri için, halka işçiliğinden olanların hepsini toplayan bir addır; ve ona **سَرْداً** adı verildi; çünkü o **يُسْرَّدُ**: her halkanın iki ucu bir çiviyle delinip (birbirine) geçirilir; işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**dır. Allah -azze ve celle- dedi ki: **"وقَدِّرْ في السَّرُدِ"** yani: çivileri, halkaların deliklerinin ölçüsüne göre yap; kalınlaştırma ki yırtılıp delinmesin; inceltme ki gevşeyip oynasın.
Ve **السِّرادُ** ve **الزِّراد** ve **المِسْرَدُ**: delgidir; dedi ki:
كما خَرَجَ السِّرادُ من النِّفالِ
Ve dili dikilerek birleştirilmiş nalın **مِسرداً** diye adlandırıldı.
Ve **الزِّراد**a **سِراداً** adı verildi; çünkü **السين** **الزاي**’a yakındır; **الأسَد** için **أَزَد** dedikleri gibi; **أزد** küçültülünce **السين**’e döndüler de **أُسَيْد** dediler.

**ردس**:
**الرَّدْسُ**: sert ve geniş bir şeyle, ki ona **مِرْدَساً** denir, toprağı yahut duvarı yahut kerpici dövüp sıkıştırmandır; fiil **يَردُسُ**tur; **العجاج** dedi ki:
يُغَمِّدُ الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا

**درس**:
**الدَّرْسُ**: deride yayılmış bir iz bırakan bir çeşit uyuzdur; **العجاج** dedi ki:
من عَرَق النَّضحِ عَصيمُ الدَّرْسِ
Ve **الدَّرس**: eskimiş şeyin izinin kalıntısıdır; mastar **الدُرُوس**tur.
Ve **دَرَسَتهُ الرِّياح**: yani onu silip yok etti.
Ve **الدَّرْس**: ezber için kitabı okumadır; ve **دَرَسَ دِراسةً**; ve ben falanla bir kitabı, ezberleyeyim diye **دارَسْتُ**.
Ve **الدَّريسُ**: eski elbisedir; ve aynı şekilde yaygılardan ve benzerlerinden (olan).
Ve bir adam, **النُّعمان**’ın meclisinde onun meclis arkadaşlarından bir adamı öldürdü; o da onun öldürülmesini emretti; dedi ki: “Adam komşusunu öldürür de himayesini zayi eder mi?” Dedi ki: “Evet; eğer meclis arkadaşını öldürür ve **دريسه**’ni kana boyarsa.” Ve **الدَريس**in çoğulu **الدُّرْسان** üzerine toplanır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السِدْرُ: شجرُ النَبْقِ، الواحدة سِدْرَةٌ، والجمع سِدْرَاتٌ وسِدِرَاتٌ وسِدَراتٌ وسِدَرٌ. ولاسَدير: نَهْرٌ، ويقال قَصْرٌ، وهو مُعَرَّبٌ وأصله بالفارسية سِهْدِلَّهْ: أي فيه قِبابٌ مُداخَلَةٌ، مثل الحاريّ بكمين. وقولهم: جاء فُلانٌ يَضْرِبُ أَسْدَرَيْه وأَصْدَرَيْه، أي عِطْفَيْهِ ومَنْكِبَيْهِ، إذا جاء فارغاً ليس بيده شيء ولم يَقْضِ طَلِبَتَهُ. والسادِرُ: المتحيِّر. والسادِرُ: الي لا يهتمّ ولا يُبالي ما صَنَع. والسَدَر: تَحيُّر البَصَر. يقال: سَدِر البَعيرُ بالكسر يَسْدَرُ سَدَراً وسَدارَةً: تحيَّر من شدَّة الحر، فهو سَدِرٌ. وسَدِرٌ أيضاً: اسمٌ من أسماء البَحْر. قال أمية بن أبي الصلت:
فكأنّ بِرْقِعَ والمَلائِكَ حَوْلَهُسَدِرٌ تَواكَلَهُ القَوائمُ أَجْرَدُ
وسَدَرَتِ المرأةُ شَعَرَها فانْسَدَرَ: لُغَةٌ في سَدَلَتْه فانْسَدَل. وانْسَدَرَ فلانٌ يَعْدُو، أي أَسْرَعَ بعض الإسراع.

##### Türkçe

**السِدْرُ**: **النَبْقِ** ağacı; bir tanesi **سِدْرَةٌ**’dir; çoğulu **سِدْرَاتٌ** ve **سِدِرَاتٌ** ve **سِدَراتٌ** ve **سِدَرٌ**’dür. Ve **لاسَدير**: bir nehirdir; ve “bir köşk” denilir; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada **سِهْدِلَّهْ**’dir: yani onda iç içe kubbeler vardır; **الحاريّ بكمين** gibi. Ve onların sözü: “Falanca **أَسْدَرَيْه**’ini ve **أَصْدَرَيْه**’ini vurur hâlde geldi”; yani iki yanı ve iki omzu; eli boş, elinde hiçbir şey yok olarak ve isteğini gidermemiş olarak geldiği zaman. Ve **السادِرُ**: şaşkın olan. Ve **السادِرُ**: yaptığı şeye aldırmayan ve önemsemeyen kimse. Ve **السَدَر**: bakışın şaşkınlığıdır. Denilir: deve kesre ile **سَدِر**; **يَسْدَرُ** **سَدَراً** ve **سَدارَةً**: şiddetli sıcaktan şaşkınlaştı; o hâlde o **سَدِرٌ**’dür. Ve **سَدِرٌ** ayrıca: denizin adlarından bir addır. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
فكأنّ بِرْقِعَ والمَلائِكَ حَوْلَهُسَدِرٌ تَواكَلَهُ القَوائمُ أَجْرَدُ
Ve kadın saçını **سَدَرَتِ** de **انْسَدَرَ**: **سَدَلَتْه** de **انْسَدَل**’de bir lugattır. Ve falanca koşar hâlde **انْسَدَرَ**; yani bir miktar hızlanarak süratlendi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ر
سدر ، سرد ، دسر ، درس ، ردس : مستعملة .
سدر : السِّدر : اسم الجنس ، والواحدة سِدْرَة .
السِّدْر من الشَّجَر سِدْران : أحدُهما سِدْرٌ بَرّيّ لا يُنتَفَع بثَمره ، ولا يصلُح ورقُه للغَسول ، وربما خُبِط ورقُه للرّاعية ، وله ثمَر عَفِصٌ لا يؤكل ، والعرَب تسمِّيه الضّال ، والجِنْس الثاني من السِّدر ينبُت على الماء ، وثمرُه النَّبِق ، ورَقُه غَسولُ ، يُشبه شجر العُنّاب ، له سُلاّء كسُلاّئه وورَقٌ كوَرَقِه ، إلا أنَّ ثمرَ العُنَّاب أَحْمَرُ حلو ، وثمرُ السِّدْر أصفَرُ مُزّ يتفكَّه به ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ) أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى ( ) ( الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى ) ( النجم : 14 ، 15 ) ، فإن اللّيث زعم أنّها سِدْرةٌ في السماء السابعة لا يجاوِزُها ملك ولا نبيّ ، وقد أَظَلّت السماءَ والجَنّة ويُجمَع السِّدْرةُ سِدْراً وسِدَراً وسِدِرات . والسدر : اسمُ للجنس ، الواحدة سِدْرة .
أبو عبيد : السادِرُ : الّذي لا يَهتمّ لشيء ولا يُبالِي ما صَنَع .
وقال الليث : السَّدَرُ : اسْمِدْرَارُ البَصَر ،
يقال : سَدِر بصرُه يسْدر سَدَراً : إذا لم يكن يُبصِر فهو سَدِر . وعينٌ سَدَرة .
وقال أبو زَيد : السَّدَر : قَدَع العين ؛ والسَمادِير : ضَعْفُ البَصَر . والسَّدْرُ والسَّدْل : إرسالُ الشَّعر ، يقال : شعر مَسْدُور ومَسْدول وشعر مُنْسَدِر ومُنْسَدِل : إذا كان مسترسِلاً . أبو عُبَيْد : يقال : انسَدَرَ فلانٌ يَعْدُو ، وانّصَلت يَعْدُو : إذا أسْرَع في عَدْوه .
وقال الليث : السَّدِير : نهرٌ بالحيرة .
وقال عديّ :
سَرَّه حالُه وكثرةُ مَا يملِك
والبحرُ مُعرِضاً والسَّدِير
وقال ابن السكّيت : قال الأصمعي : السَّدِير فارسية ، كأن أصله سادِلٌ ، أي : قُبّة في ثلاث قِبابٍ مُداخَلة ، وهو الّذي تسمِّيه الناسُ اليومَ سِدْليّاً فأعرَبته العَرَب فقالوا سَدِير . وفي ( نوادر الأصمعي ) التي رواها عنه أبو يَعلى قال : وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : السَّدِيرُ : العُشْبُ .
وقال أبو زَيد : يقال للرجل إذا جاء فارغاً : جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه . قال : وبعضُهم يقول : جاء ينفض أصْدَريْه . وقال : أسدراه : مِنكباه .
وقال ابن السكّيت : جاء ينفُض أزْدَرَيْه إذا جاء فارغاً .
وقال اللّحياني : سَدَرَ ثوبه سَدْراً : إذا أرسَله طُولاً .
وقال أبو عَمْرو : تَسدَّر بثَوْبه : إذا تجَلَّل به . قال : وسمعتُ بعضَ قيس يقول : سَدَل الرجل في البلاد وسَدَر : إذا ذَهَب فيها فلم يَثْنه شيء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : سَدر : قَمر . وسَدِر : تحير مِن شدّة الحرّ . قال : ولُعبةٌ للعَرب يقال لها : السُّدّر والطُّبن .
وقال أبو تراب : قال أبو عُبيدة : جاء فلان يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه ، أي : عِطْفَيْه ، وذلك إذا جاء فارغاً .
دسر : قال الليث : الدَّسْر : الطَّعن والدفْعُ الشديد ، يقال : دَسَره بالرُّمح ، وأنشد :
عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ
قال : والبُضْعُ يُستعمَل فيه الدَّسْر ، يقال : دسَرَها بأَيْرِه .
وقال الفرّاء في قوله : ( قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ ) ( القمر : 13 ) ، قال : الدُّسُر : مَسامِيرُ السفينة وشُرُطُها الّتي تُشَدُّ بها .
وقال الزّجّاج : كلّ شيءٍ يكون نحو السَّمْر . وإدخال شيء في شيء بقوّة وشِدّة فهو الدَّسْر ، يقال : دَسَرْتُ المِسْمارَ أدسُره وأدسِره دَسْراً . قال : وواحد الدُّسْرِ دِسَار .
وسُئِل ابن عبّاس عن زكاةِ العَنْبَر فقال : إنّما هو شيء دَسَره البحرُ ، ومعناه : أن موج البحر دفعه فألقاه إلى الشطّ فلا زكاة فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الدَّسْر : السَّفِينة .
وقال ثعلب في قوله : ( وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ ( .
قال بعضهم : هو دَفْعُها الماءَ بكلْكلِها . ويقال : الدُّسُر : المسامير . ويقال : الدِّسارُ : الشَّريط من اللِّيف الّذي يشدّ بعضُه ببَعض .
وقال الليث : جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ ودَوْسَر : وهو الضَّخْم ذو الهامة والمَناكِب .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الدَّوْسَرِيُّ : القَوِيُّ من الإبل . ودَوْسَر : كتيبةٌ كانت للنُّعمان بن المنذر ، وأنشَد :
ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً
أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ
وبنو سَعْد بنِ زيد مَناةَ كانت تُلَقَّبُ : دَوْسَر في الجاهليّة .
سرد : قال الله جلّ وعزّ : ( اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ ) ( سبأ : 11 ) .
قال الفرَّاء : يقول : لا تجعل مِسمارَ الدِّرْع دَقِيقاً فيَنفَلق ، ولا غَليظاً فيَفْصِم الحَلَق .
وقال الزّجّاج : السّرْد في اللّغة : تَقدِمة شيء إلى شيء حتى يتّسق بعض إلى إثْرِ بعض متَتابعاً .
ويقال : سَرَدَ فلانٌ الحديثَ يَسرُدُه سَرْداً : إذا تابَعَه . وسَرَد فلانٌ الصَّوْمَ : إذا وَالاه .
وقال في التفسير : السَّرْدُ : السَّمْرُ ، وهو غير خارجٍ من اللّغة ، لأنّ السَّمْر تقديرُك طرَف الحَلْقة إلى طَرَفها الآخر .
قال : وقال سيبويه : رجل سَرَنْدَى : مشتقّ من السّرْد ، ومعناه : الّذي يَمضِي قُدُماً . قال : والسَّرَد : الحَلَق ، وهو الزَّرَد ، ومنه قيل لصاحبها سرّاد وزَرّاد .
وقال اللّيث : السَّرْد : اسمٌ جامعٌ للدُّروع وما أَشبَهَها من عَمَل الحَلَق ، وسُمِّي سَرْداً لأنه يُسرَّد فيُثقب طرفَا كلّ حلقة بالمسمار ، فذلك الحَلَق المُسَرَّد ، والمِسْرَد هو المِثقَب ، وهو السِّراد .
وقال لَبيد :
كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال
وقال طَرَفة :
حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ
ويسمَّى اللّسان مِسرَداً .
قال أبو بكر في قولهم : سردَ فلانٌ الكتابَ معناه : دَرَسه مُحكماً مجوَّداً ، أي : أَحكَمَ دَرْسَه وأجادَه ، من قولهم : سَرَدْتُ الدِّرعَ إذا أحكمتَ مَسامِيرها ، ودِرْع مسرودةٌ : محكمةُ المسامير والحَلَق .
والسَّرَادُ من الثَّمر : ما أَضَرَّ به العطش فيبِس قبلَ ينْعِه . وقد أَسرَد النخلُ ، والواحدة سَرَادَة .
وقال الفرَّاء : السَّرادة : الخَلالة الصُّلبة . والسراد من الزبيب يقال له بالفارسية : زنجير .
وقال ابن الأعرابيّ : السّرادُ : المتتابع .
وقيل لأعرابيّ : ما أَشهُرُ الحُرُم ؟ فقال : ثلاثةٌ سَرْد ، وواحد فَرْد .
عمرو عن أبيه : السارِدُ : الخرّاز . والإشْفَى يقال له : السِّرادُ والمِسرَدُ والمخْصَف .
ردس : قال الليث : الرَّدْس : دَكُّك أرضاً أو حائطاً أو مَدَراً بشيء صُلْبٍ عريضٍ يسمى مِرْدَساً ، وأَنشد :
يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا
أبو عبيد عن الأحمر : المِرْداسُ : الصَّخْرة يُرمَى بها في البئر ليُعلمَ أفيها ماءٌ أم لا .
قال الراجز :
قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي
وقال شَمِر : يقال : رَدَسه بالحَجَر ، أي : ضرَبَه ورَمَاه بها .
وقال رؤبة :
هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ
أي : داقٌّ . ويقال : رَدَسَه بحَجَر ونَدَسَه ورَداه : إذا رَماه .
وقال ابن الأعرابيّ : الرَّدُوس : النُّطوح المِزحَم ، وقال الطِّرمّاح :
تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها
إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ
قال أبو عَمْرو : المِرْدَاسُ : الرأس لأنه يردُسُ به ، أي : يردُّ به ويُدفَع . والرَّعُون المتحرّك ؛ يقال : رَدَس برأسه ، أي : دَفَع بها .
درس : أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا كان بالبَعير شيءٌ خَفيف مِن الجَرَب قيل : به شيء من دَرْس وأَنشد :
من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ
وأخبَرَ المنذريُّ عن أبي العبّاس في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ ) ( الأنعام : 105 ) ، قال : معناه : وكذلك نُبيِّن لهم الآيات مِن هُنا وهُنا لكي يقولوا : إنك دَرَسْتَ ، أي : تَعَلّمتَ ، أي : هذا الّذي جئتَ به عُلِّمتَ .
قال : وقرأ ابنُ عبّاس ومجاهد : ( دارَسْتَ ) ، وفسّرها : قرأتَ على اليهود وقرءوا عليكَ ، وقرئت : ( وليقولوا دُرِسَت ) ، أي : قُرِئَتْ وتُلِيَتْ . وقُرىء : ( دَرِسَتْ ) ، أي : تَقادَمت ، أي : هذا الّذي تتلوه علينا شيء قد تَطاوَل ومَرَّ بنا .
وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : دَرَسَ الشيءُ يَدْرُس دُرُوساً ، ودَرَسْتُ الكتابَ أدرُسُه دِراسةً . والمِدْرَسُ : المكان الذي يُدرَس فيه . والمِدْرَس : الكِتاب . والدِّراس : المُدارَسة .
قال : والدُّروس : دُرُوس الجارية إذا طَمِشَتْ ، يقال : جارية دارِسُ ، وجوارٍ دُرَّس وَدَوارِس .
وقال الأسوَد بنُ يَعفُر يصف جَواريَ حين أدركنَ :
اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ
صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ
ودرَسَت الجاريةُ تَدْرُس دُرُوساً . والدَّرْسُ : الجَرَب أوّلُ ما يظهر منه . والدَّرْس والدِّرْس والدَّرِيس : الثوبُ الخَلَق .
قال ابنُ أحمر :
لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها
ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد
قال ابن السكّيت : ظنّ أن اليَرَنْدَج عمل من عَمَل الناس يُعمَل ، وإنّما اليَرَنْدج جلودٌ سُود . وقولُه : ودِراس أعوَصَ ، لَم يُدارِس الناسَ عَوِيصَ الكلام ، وقولُه : دارسٍ متخدِّر ، أي : يَغْمضُ أحياناً فلا يُرَى ، ويظهر أحياناً فيرى ، ما تخدّد منه غُمضَ ، وما لم يتخدّد ظَهَر . ويُروَى : متجدِّد بالجيم ، ومعناه : أن ما ظَهَر منه جديد وما لم يظهر دارس .
قال : وسمعتُ أبا الهَيْثَم يقول : دَرَس الأَثرُ يَدرسُ دُرُوساً ، أو دَرَسهُ الرِّيح تَدْرُسه دَرْساً ، أي : مَحَتْه ومن ذلك قيل :
دَرَسْتُ الثوبَ أدرُسُه دَرْساً فهو مَدْرُوس ودَرِيس ، أَي : أَخْلَقْته ومن قيل للثّوب الخَلُق دريس ، وجمعُه دِرْسَان .
وكذلك قالوا : دَرَس البعيرُ : إذا جَرب جَرَباً شديداً فقُطِرَ ، قال جرير :
رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً
في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ
قال : وقيل : دَرَسْتُ الكتابَ أدرُسه دَرْساً ، أي : ذَلَّلتُه بكثرة القراءة حتى خَفّ حِفْظُه عليّ من ذلك ، وقال كعب بن زهير :
وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ
وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ
قال : الدُّرْسةُ : الرّياضة ؛ ومنه دَرَسْتُ السُورة حتّى حفِظتُها ؛ ودَرَستُ القضيب ، أي : رُضْتُه . والإدْهان المَذَلة واللِّين .
وقال غيره : دُرِسَ الطعامُ يُدْرس دِراساً : إذا دِيسَ . والدِّراسُ : الدِّياسُ بِلُغة أهلِ الشام ، وقال :
حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق
أي : داسَ ، وأرادَ بالحَمراءِ برّةً حَمْراءَ في لَونها .
وقول لَبيد :
يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في
الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ
قال الْمُدارِس : الذي قرأ الكتب ودَرَسها . وقيل : المُدَارِسُ : الَّذي قارَفَ الذُّنوبَ وتَلَطَّخَ بها ، من الدَّرْسِ وهو الجَرَب . والمِدْراسُ : البيتُ الذي يُدْرَسُ فيه القرآن ، وكذلك مِدْرَاسُ اليَهود .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدِّرْوَاسُ :
الكبيرُ الرأس من الكلابِ . والدِّرْباس بالباء : الكلبُ العَقُور ، وأنشد :
أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ
هذا كلبٌ كأنه قد ضَرِيَ في زِقَاقِ السَّمْن يأكلها ، فأَعَدَّ له كلباً آخَر يقال له دِرْوَاس .
وقال غيرُه : الدَّرَاوس من الإبل : الذُّلُل الغِلاظ الأعناق ، واحِدها دِرْواس .
أبو عُبَيد عن الفرّاءِ : الدَّرَاوِس : العِظامُ من الإبل .

##### Türkçe

س د ر
**سدر** ، **سرد** ، **دسر** ، **درس** ، **ردس** : kullanımdadır.

**سدر** : **السِّدر** : cins adı; teki **سِدْرَة**.

Ağaçlardan olan **السِّدْر** iki **سِدْران**dır: ikisinden biri, meyvesinden faydalanılmayan, yaprağı yıkanma için elverişli olmayan, belki çoban kadın için yaprağı silkelenen, yenmeyen buruk bir meyvesi olan yabanî **سِدْر**dür; Araplar ona **الضّال** der. **السِّدر**in ikinci cinsi su üzerinde biter; meyvesi **النَّبِق**tir; yaprağı yıkanmadır; **العُنّاب** ağacına benzer; onun **سُلاّء**u gibi **سُلاّء**u ve onun yaprağı gibi yaprağı vardır; ancak **العُنَّاب**ın meyvesi kırmızı tatlıdır, **السِّدْر**in meyvesi sarı ekşi olup onunla meyvelenilir. Allah’ın (aziz ve celil) sözüne gelince: ( ) **أُخْرَى عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَى** ( ) ( **الْمُنتَهَى عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَى** ) (النجم: 14، 15); Lîs, onun yedinci gökte bir **سِدْرة** olduğunu, hiçbir meleğin ve hiçbir peygamberin onu aşmadığını iddia etti; göğü ve cenneti gölgelemiştir. **السِّدْرة** **سِدْراً** ve **سِدَراً** ve **سِدِرات** diye çoğul yapılır. **السدر**: cins adıdır; teki **سِدْرة**.

Ebû Ubeyd: **السادِرُ**: hiçbir şeye aldırmayan ve yaptığına aldırış etmeyen kimsedir.

Lîs dedi: **السَّدَرُ**: bakışın akıp gitmesi (gözün sabitlenememesi),
denir ki: **سَدِر** gözü **يسْدر** **سَدَراً**: eğer görmüyor ise; o hâlde o **سَدِر**dir. Ve **عينٌ سَدَرة**.

Ebû Zeyd dedi: **السَّدَر**: gözün kütleşmesi; **السَمادِير**: görmenin zayıflığıdır. **السَّدْرُ** ve **السَّدْل**: saçın salıverilmesidir; denir ki: **شعر مَسْدُور** ve **مَسْدول** ve **شعر مُنْسَدِر** ve **مُنْسَدِل**: eğer salıverilmiş ise. Ebû Ubeyd: denir ki: falan **انسَدَرَ** koşar; ve **انّصَلت** koşar: eğer koşmasında hızlandı ise.

Lîs dedi: **السَّدِير**: Hîre’de bir nehirdir.

Adiyy dedi:
Hâli ve sahip olduğu şeyin çokluğu onu sevindirdi
ve deniz yüz çevirici iken ve **السَّدِير**

İbnü’s-Sikkît dedi: Asmaî dedi: **السَّدِير** Farsçadır; sanki aslı **سادِلٌ**dür; yani: iç içe üç kubbe içinde bir kubbedir; insanların bugün **سِدْليّاً** diye adlandırdığı şeydir; Araplar onu Arapçalaştırdı da **سَدِير** dediler. (Asmaî’nin rivayet ettiği **نوادر الأصمعي**’de, Ebû Ya‘lâ’nın ondan rivayetinde) dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **السَّدِيرُ**: ottur.

Ebû Zeyd dedi: adam boş geldiğinde ona denir ki: **جاء يَنْفُض أَسْدَرَيه**. Dedi: bazısı da **جاء ينفض أصْدَريْه** der. Dedi: **أسدراه**: iki omzudur.

İbnü’s-Sikkît dedi: boş geldiğinde **جاء ينفُض أزْدَرَيْه** (denir).

Lahyânî dedi: **سَدَرَ** elbisesini **سَدْراً**: eğer onu boyuna salıverdi ise.

Ebû Amr dedi: **تَسدَّر** elbisesiyle: eğer onunla örtündü ise. Dedi: Kays’tan bazısını işittim, derdi ki: adam memleketlerde **سَدَل** ve **سَدَر**: eğer içinde gidip de onu hiçbir şey geri çevirmedi ise.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **سَدر**: ay. Ve **سَدِر**: şiddetli sıcaktan şaşırdı. Dedi: Arapların bir oyunu vardır, ona **السُّدّر** ve **الطُّبن** denir.

Ebû Turâb: Ebû Ubeyde dedi: falan **جاء فلان يَضرب أَسْدَرَيه وأَصْدَرَيه**; yani: iki yanını; bu, boş geldiğinde olur.

**دسر**: Lîs dedi: **الدَّسْر**: saplama ve şiddetli itmedir; denir ki: onu mızrakla **دَسَره**. Ve şu beyit okundu:
**عن ذِي قَدَامِيسَ كَهَامٍ لو دَسَرْ**
Dedi: **البُضْعُ**da **الدَّسْر** kullanılır; denir ki: onu aletiyle **دسَرَها**.

Ferrâ, şu sözünde: ( **قُدِرَ وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ** ) (القمر: 13) dedi: **الدُّسُر**: geminin çivileri ve onunla bağlanan kayışlarıdır.

Zeccâc dedi: **السَّمْر** gibi olan her şey; ve bir şeyi bir şeye kuvvet ve şiddetle sokmak **الدَّسْر**dir; denir ki: çiviyi **دَسَرْتُ**; onu **أدسُره** ve **أدسِره** **دَسْراً**. Dedi: **الدُّسْر**ün teki **دِسَار**dır.

İbn Abbâs’a amberin zekâtı soruldu da dedi ki: o ancak denizin **دَسَره** ettiği bir şeydir; manası: denizin dalgası onu itti de kıyıya attı; onda zekât yoktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّسْر**: gemidir.

Sa‘leb, şu sözünde: ( **وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ** ( … ) hakkında dedi: Bazıları dedi ki: onun göğsüyle suyu itmesidir. Ve denir ki: **الدُّسُر**: çivilerdir. Ve denir ki: **الدِّسارُ**: liften olan, bir kısmı bir kısmına bağlanan şerittir.

Lîs dedi: **جَمَلٌ دَوْسَرِيٌّ** ve **دَوْسَر**: o, iri, başlı ve omuzlu olandır.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الدَّوْسَرِيُّ**: develerden güçlü olan. Ve **دَوْسَر**: Nu‘mân b. el-Münzir’in bir birliğiydi; ve şu beyit okundu:
**ضَرَبتْ دَوْسَرُ فينا ضَرْبةً**
**أَثبتَتْ أوتاد مُلْكٍ فاستَقَرّ**
Ve Benû Sa‘d b. Zeyd Menât’a cahiliyede **دَوْسَر** lakabı verilirdi.

**سرد**: Allah (aziz ve celil) dedi: ( **اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ** ) (سبأ: 11).

Ferrâ dedi: der ki: zırhın çivisini ince yapma ki yarılsın; kalın da yapma ki halkaları koparsın.

Zeccâc dedi: dilde **السّرْد**: bir şeyi bir şeye, bir kısmı bir kısmının ardından düzenli olarak ardışık biçimde uyum sağlayıncaya kadar öne katmaktır.

Ve denir ki: falan hadisi **سَرَدَ**; onu **يَسرُدُه** **سَرْداً**: eğer onu peş peşe getirdi ise. Ve falan orucu **سَرَد**: eğer onu aralıksız tuttu ise.

Tefsirde denildi: **السَّرْدُ**: **السَّمْر**dür; bu dilden çıkmış değildir; çünkü **السَّمْر** senin halkanın ucunu onun diğer ucuna göre ölçmendir.

Dedi: Sîbeveyh dedi: **رجل سَرَنْدَى**: **السّرْد**den türemiştir; manası: öne doğru giden kimsedir. Dedi: **السَّرَد**: halkalardır; o **الزَّرَد**dir; bundan dolayı onun sahibine **سرّاد** ve **زَرّاد** denmiştir.

Lîs dedi: **السَّرْد**: zırhlar ve halka işinden ona benzeyen şeyler için toplayıcı addır; **سَرْداً** diye adlandırıldı, çünkü o **يُسرَّد**: her halkanın iki ucu çiviyle delinip (birleştirilir); işte bu **الحَلَق المُسَرَّد**dir. **المِسْرَد** delgidir; o **السِّراد**dır.

Lebîd dedi:
**كما خَرَج السِّرادُ من النِّقال**

Tarafe dedi:
**حِفَافَيْه شُكَّا في العَسِيبِ بِمِسْرَدِ**

Dil de **مِسرَداً** diye adlandırılır.

Ebû Bekir, “falan kitabı **سردَ** etti” sözlerinde dedi: manası, onu sağlam, iyi yapılmış biçimde **دَرَسه** etti; yani: onun dersini sağlamlaştırdı ve onu iyi yaptı; “zırhı **سَرَدْتُ**” sözlerinden: eğer onun çivilerini sağlamlaştırdıysan. Ve **دِرْع مسرودةٌ**: çivileri ve halkaları sağlam olandır.

Meyveden **السَّرَادُ**: susuzluğun zarar verdiği, olgunlaşmadan önce kuruyan şeydir. Hurma ağacı **أَسرَد** etmiştir; teki **سَرَادَة**.

Ferrâ dedi: **السَّرادة**: sert **الخَلالة**dır. Ve kuru üzümden **السراد**a Farsçada **زنجير** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السّرادُ**: ardışık olandır.

Bir bedevîye: haram aylar hangileridir? denildi; dedi ki: üçü **سَرْد**, biri **فَرْد**.

Amr, babasından: **السارِدُ**: saraçtır. Ve **الإشْفَى**ya **السِّرادُ** ve **المِسرَدُ** ve **المخْصَف** denir.

**ردس**: Lîs dedi: **الرَّدْس**: sert, geniş bir şeyle, **مِرْدَس** denilen şeyle, bir yeri yahut bir duvarı yahut kerpici dövüp sıkıştırmandır. Ve şu beyit okundu:
**يُغَمِّد الأعداءَ جَوْزاً مِرْدَسا**

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **المِرْداسُ**: kuyuda su var mı yok mu bilinsin diye kuyuya atılan kayadır.

Recez söyleyen dedi:
**قَذْفَك بالمِرْداس في قَعْرِ الطَّوِي**

Şemir dedi: denir ki: onu taşla **رَدَسه**; yani: onu onunla vurdu ve attı.

Rü’be dedi:
**هناك مِرْداناً مِدَقٌّ مِرْداسْ**
yani: dövücü. Ve denir ki: onu taşla **رَدَسَه** ve **نَدَسَه** ve **رَداه**: eğer attı ise.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّدُوس**: sıkışık boynuz vuruşudur. Tırimmâh dedi:
**تَشُقّ مُغمِّضاتِ اللَّيل عنها**
**إذا طَرقَتْ بمرْداسٍ رَعُونِ**

Ebû Amr dedi: **المِرْدَاسُ**: baştır; çünkü onunla **يردُسُ**; yani: onunla geri çevrilir ve itilir. **الرَّعُون**: hareketli olandır; denir ki: başıyla **رَدَس** etti; yani: onunla itti.

**درس**: Ebû Ubeyd, Asmaî’den: deve üzerinde uyuzdan hafif bir şey olursa “onda **دَرْس**ten bir şey var” denir. Ve şu beyit okundu:
**من عَرَق النَّضْج عَصِيمُ الدَّرْسِ**

Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında: ( **وَكَذالِكَ نُصَرِّفُ الاَيَاتِ وَلِيَقُولُواْ دَرَسْتَ** ) (الأنعام: 105) dedi: manası: âyetleri onlara buradan buraya böylece açıklarız ki “sen **دَرَسْتَ**” desinler; yani: öğrendin; yani: getirdiğin bu şey sana öğretilmiştir.

Dedi: İbn Abbâs ve Mücâhid ( **دارَسْتَ** ) okudular; onu şöyle açıkladı: Yahudilere okudun, onlar da sana okudular. Ve ( **وليقولوا دُرِسَت** ) diye de okunmuştur; yani: okundu ve tilavet edildi. Ve ( **دَرِسَتْ** ) diye okunmuştur; yani: eskidi; yani: bize okuduğun bu şey, uzayıp geçmiş, bize uğramış bir şeydir.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: denir ki: şey **دَرَسَ**; **يَدْرُس** **دُرُوساً**. Ve kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه** **دِراسةً**. **المِدْرَسُ**: içinde ders yapılan yerdir. Ve **المِدْرَس**: kitaptır. Ve **الدِّراس**: **المُدارَسة**dır.

Dedi: **الدُّروس**: cariyenin **دُرُوس**udur; eğer silinip kaybolduysa; denir ki: **جارية دارِسُ**; ve cariyeler: **دُرَّس** ve **دَوارِس**.

Esved b. Ya‘fur, yetiştiklerinde cariyelerimi vasfederek dedi:
**اللاّتِ كالبَيضِ لمّا تَعْدُ أَن دَرَسَتْ**
**صُفْرُ الأَناملِ من نقْف القَوارِيرِ**

Ve cariye **درَسَت**; **تَدْرُس** **دُرُوساً**. **الدَّرْسُ**: uyuzun ilk belirmesi. Ve **الدَّرْس** ve **الدِّرْس** ve **الدَّرِيس**: eski elbisedir.

İbn Ahmer dedi:
**لَم تَدْرِ ما نَسْجُ اليَرَنْدَج قَبْلَها**
**ودِراسُ أعوَصَ دارِسٍ متخدِّد**

İbnü’s-Sikkît dedi: **اليَرَنْدَج**in insanların yaptığı bir işten yapılmış olduğunu sandı; hâlbuki **اليَرَنْدج** siyah derilerdir. Onun sözü: **ودِراس أعوَصَ**: insanlar zor sözün zorluğunu **يُدارِس** etmemiştir. Ve onun sözü: **دارسٍ متخدِّد**: yani: bazen gözünü kapar da görülmez; bazen görünür de görülür; ondan **تخدّد** olanı kapanmıştır; **يتخدّد** olmayanı görünmüştür. **متجدِّد** (ج ile) diye de rivayet edilir; manası: ondan görünen yenidir, görünmeyen **دارس**tır.

Dedi: Ebû’l-Heysem’i işittim, derdi ki: iz **دَرَس** eder; **يَدرس** **دُرُوساً**; yahut rüzgâr onu **دَرَسهُ**; onu **تَدْرُسه** **دَرْساً**: yani: onu sildi. Bundan dolayı denmiştir:
Elbiseyi **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسُه** **دَرْساً**; o hâlde o **مَدْرُوس** ve **دَرِيس**tir; yani: onu eskittim. Ve eski elbiseye **دريس** denmesi de bundandır. Çoğulu **دِرْسَان**dır.

Aynı şekilde dediler: deve **دَرَس** etti: eğer şiddetli uyuz oldu da damlatıldıysa. Cerîr dedi:
**رَكِبتْ نَوارُكُمُ بَعيراً دارِساً**
**في السَّوْقِ أَفْضَح راكبٍ وبَعيرِ**

Dedi: ve denildi: kitabı **دَرَسْتُ**; onu **أدرُسه** **دَرْساً**: yani: çok okumayla onu yumuşattım; ta ki onu ezberlemem bana hafif geldi. Bundan dolayı Ka‘b b. Züheyr dedi:
**وفي الحِلْم إدْهانٌ وفي العَفْو دُرْسةٌ**
**وفي الصِّدق مَنْجاةٌ من الشّرّ فاصدُقِ**

Dedi: **الدُّرْسةُ**: alıştırma/terbiye etmedir; bundan: sûreyi **دَرَسْتُ** ettim, ta ki onu ezberledim; ve değneği **دَرَستُ** ettim; yani: onu alıştırdım. **الإدْهان**: zillet ve yumuşaklıktır.

Başkası dedi: yiyecek **دُرِسَ** eder; **يُدْرس** **دِراساً**: eğer çiğnenip ezildiyse. **الدِّراس**: Şam ehlinin dilinde **الدِّياس**tır. Ve dedi:
**حَمراءُ مِمّا دَرَسَ ابنُ مِخْراق**
yani: çiğnedi; **الحَمراء** ile, rengi kırmızı olan kırmızı buğdayı kastetti.

Lebîd’in sözü:
**يَوْمَ لا يُدخل المُدارِسَ في**
**الرَّحْمة إلا براءةٌ واعتذارُ**

**الْمُدارِس**: kitapları okuyan ve onları **دَرَس** eden kimsedir. Ve denildi: **المُدَارِسُ**: günahları işleyip onlarla bulaşan kimsedir; **الدَّرْس**ten, o da uyuzdur. **المِدْراسُ**: içinde Kur’an’ın **يُدْرَس** edildiği evdir; Yahudilerin **مِدْرَاس**ı da böyledir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدِّرْوَاسُ**: köpeklerden büyük başlı olandır. **الدِّرْباس** (باء ile): saldırgan köpektir. Ve şu beyit okundu:
**أَعْدَدْتُ دِرْوَاساً لِدِرْباسِ الْحُمْتْ**
Bu, sanki yağ tulumunda alışıp onu yiyen bir köpektir; ona karşı **دِرْوَاس** denilen başka bir köpek hazırladı.

Başkası dedi: develerden **الدَّرَاوس**: uysal, kalın boyunlu olanlardır; teki **دِرْواس**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الدَّرَاوِس**: develerden iri kemikli olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
(سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له].
(سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس.
(سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه.
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
(سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ  إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول.  والقياس في ذلك كلِّه واحد.
(سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي  لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ  الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل.
(سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل:  زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به.
ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها.
(سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
فأما رواية المفضَّل:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً.
وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ.
(سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75.
([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة.
([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55).
([4]) في الأصل: "له".
([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك.
([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها.
([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة.
([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام.
([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79.
([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل".
([11]) قبله، كما في اللسان (سدح):
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** ve **الدال** ve ikisini üçleyen şey)
(**سدر**) **السين** ve **الدال** ve **الراء** tek bir asıldır; şaşkınlığa benzerlik ve görüşün karışıklığına delâlet eder. Derler: **السادر** şaşkın olan. Ve derler: **سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر**; bu, kararıp şaşırdığı zaman(dır). Ve derler: **السَّادر** o kimsedir ki yaptığı şeye aldırmaz ve hiçbir şeye önem vermez. Tarafe dedi:
سَادِراً أَحْسَِبُ غَيِّي رَشَداً *** فَتَنَاهَيْتُ وَقَدْ صَابَتْ بِقُرّْ
Ama onların “**سَدَرت المرأة شعرها**” sözü, ibdâl babındandır; **سدلتُ** gibi; bu, onu salıverdiği zaman(dır). Yine onların “**جاء يضربُ أسدرَيْه**” sözü de ibdâldendir; aslı onda **الصاد**’dır; zikredilmiştir.

(**سدع**) **السين** ve **الدال** ve **العين** dayanılacak ve kıyas edilecek bir asıl değildir; lâkin Halîl **الرجل المِسْدَع**’ı zikretti; dedi: o, yüzü(nün) önüne doğru giden kimsedir. Eğer böyle ise, o ibdâldendir; çünkü **صَدَعت**’tendir; sanki çölü yarar, bir yarma ile. Ve bir söyleyenin şöyle dediğini nakletti: “**سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ**”, dedi: o, musibete benzer(dir). Bu, aslı olmayan bir şeydir.

(**سدف**) **السين** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin üzerine bir şeyi ona örtü olarak salıvermeye delâlet eder. Denir: **أَسْدَفَت القناعَ**: onu salıverdi. Ve **السُّدْفَة**: karanlığın karışması. Ve **السَّديف**: hörgücün yağı; sanki altındakine örtü(dür); **السُّدْفة**’nin çoğulu **سُدَف**. Dedi:
نحن بغَرس الوَدِيِّ أَعْلَمُنا *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ
Ve bir topluluk nakletti: **أسْدَف الفجر**: aydınlandı; Hevâzin diliyle, Arapların dışında. Bu bir şey değildir; kıyasa muhaliftir.

(**سدك**) **السين** ve **الدال** ve **الكاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Dersin: **سَدِك به**; ona yapıştığı zaman.

(**سدس**) **السين** ve **الدال** ve **السين** sayıda bir asıldır; onların **السُّدُْس** sözü: altı parçadan bir parça. Ve **إزارٌ سَدِيس**; yani altılı. Ve develerin susuzluklarında suya gelişte **السِّدْس**: develerin suya gelişten beş gün kesilip altıncı gün suya gelmesidir. Ve **أَسدَسَ البعير**: **الرُّباعِيَة**’den sonra dişi attığı zaman; bu sekizinci yıldadır. Ama **الستة** da bundan(dır); ancak o idğamlıdır; sanki o **سِدْسَة**’dir.
Bundan şâz olanlardan: **السُّدُوس**: taylasan. Ve erkeğin adı **سَدُوس**. İbnü’l-Kelbî dedi: Şeybân’da **سَدوس** fetha ile; Tayy’da olan ise damme ile.

(**سدل**) **السين** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya, onu örterek inmesine delâlet eder. Ondan denir: **أرخى اللَّيل سُدُولَه**; o, onun perdeleridir. Ve **السَّدْل**: elbiseyi yere salıvermen. Ve sırt üzerine sarkmış **شَعْر مُنْسَدلٌ**. Ve **السِـُّدْل**: perde. Ve **السِّدْل**: mücevherden dizgi; çoğulu **سُدُول**. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**سدم**) **السين** ve **الدال** ve **الميم** yüzü(nün) ne olduğu bulunamayan bir şeyde asıldır. Denir: **رَكِيَّةٌ سُدُم**; gömüldüğü zaman. Ve bundan: azgın deveye **سَدِماً** denir; çünkü azdığı zaman hâlinden bir şey bilmez; yüzünü bulamayan sarhoş gibi. Ve bundan söyleyenin sözü:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا

(**سدن**) **السين** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; belirli bir şey içindir. Denir ki: **الـِسَّدانة** kapıcılıktır. Ve **سَدَنة البيت**: onun kapıcıları. Ve derler: **السَّدَن** perde. Eğer sahih ise, o ibdâl babındandır; asıl **السُِّدْل**’dir.

(**سدو**) **السين** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıldır; bir yüz üzere ihmal ve gidişe delâlet eder. Bundan: **السَّدْو**; o, yürüyüşte başı eğip gitmektir. Ve ondan, yüce övgüsü(nün) sözü: ﴿**أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً**﴾ [Kıyâme 36]; yani emredilmeyen ve yasaklanmayan, ihmal edilmiş. Halîl dedi: çocukların cevizle **زَدْوُ**’su ancak **السَّدو**’dur. Eğer bu sahih ise, o babdandır; çünkü onu elinden salıverir. Ve babdandır: **أسْدَى النّخلُ**; **ثَفاريقُه** gevşediği zaman; bu, elden salıverilmiş şey gibi olur; bunun bir tanesi **السَّـدِية**’dir. Ebû Amr derdi: o, uzatılmış **السَّداء**’dır; bir tanesi **سَداءة**. Ebû Ubeyd dedi: uzatılmışı ezberlemiyorum. Ve **السَّدَى**: çiy; denir: **سَدِيَتْ ليلتُنا**; çiyi çoğaldığı zaman. O da ondandır; çünkü bulut onu ihmal eder ve onunla ihmal olunur.
Ve babdandır **السَّدَى**; o, iyilikten yapılan şeydir; denir: falan, falana **معروفاً** **أسدى**. Ve babdandır: falan, cariyesini **تسدَّى**; onu üstünden aldığı zaman; sanki kendini onun üzerine atmış gibi. Dedi:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تَسَدَّيْتُها *** فَثَوْباً نَسِيتُ وَثَوْباً أَجُرّْ
Ve bir başkası:
تَسَدَّى مَعَ النَّوم تِمثالُها *** دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ

(**سدج**) **السين** ve **الدال** ve **الجيم**; derler ki kullanılanından bir harf vardır; o da **التسدُّج**’dür. Denir: [adam] **سدّاجٌ**; bâtılları söylediği ve onları uydurduğu zaman.

(**سدح**) **السين** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; yerde yaymaya delâlet eder; bu, dolu kırbayı yere atınca **سَدْح** etmek gibidir. Öldürülen ona benzetilir. Ebû’n-Necm bir öldürülmüşü vasfederek dedi:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا *
Ama Mufaddal’ın rivayeti:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرقُ الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ
denir ki o tashîftir; ancak o “**تسدحُهم**”dur. Ve **السَّدحُ**: yüzüstü ve sırtüstü dümdüz yere çalma; oturur hâlde ve büzülmüş hâlde düşmez.
Ama onların “falan **سادحٌ**” sözü; yani bereketli; o da bundan(dır); çünkü bereketli olunca sırtüstü uzanır. O bir meseldir.

(**سدخ**) **السين** ve **الدال** ve **الخاء** Arapların sözünde aslı yoktur. Ve “**انسدخَ** tıpkı **انسدح** gibi; vurma sırasında sırtüstü uzandığı veya yüzüstü yattığı zaman” diyenin sözüne mânâ yoktur. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السدر: شجر قليل الغناء عند الأكل، ولذلك قال تعالى: ﴿وأثل وشيء من سدر قليل﴾ [سبأ/16]، وقد يخضد ويستظل به، فجعل ذلك مثلا لظل الجنة ونعيمها في قوله تعالى: ﴿في سدر مخضود﴾ [الواقعة/28]، لكثرة غنائه في الاستظلال، وقوله تعالى: ﴿إذ يغشى السدرة ما يغشى﴾ [النجم/16]، فإشارة إلى مكان اختص النبي صلى الله عليه وسلم فيه بالإفاضة الإلهية، والآلاء الجسيمة، وقد قيل: إنها الشجرة التي بويع النبي صلى الله عليه وسلم تحتها (وهذا من بدع التفاسير، لأن السدرة في السماء، كما صحت الأخبار بذلك، ولأن الله تعالى قال: ﴿عندها جنة المأوى﴾ )، فأنزل الله تعالى السكينة فيها على المؤمنين؛ والسدر: تحير البصر، والسادر: المتحير، وسدر شعره، قيل: هو مقلوب عن دسر.

##### Türkçe

- **السدر**: yenmesi yanında gıdası az olan ağaç; bundan dolayı yüce Allah şöyle dedi: ﴿وأثل وشيء من **سدر** قليل﴾ [سبأ/16]; ve onunla (yapraklarıyla) yıkanılabilir ve onunla gölgelenilir; böylece yüce Allah’ın şu sözü içinde bunu cennet gölgesine ve onun nimetlerine bir misal kıldı: ﴿في **سدر** مخضود﴾ [الواقعة/28], gölgelenmede gıdasının çokluğundan dolayı; ve yüce Allah’ın şu sözü: ﴿إذ يغشى **السدرة** ما يغشى﴾ [النجم/16]; bu ise, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in içinde ilâhî feyizle ve büyük nimetlerle tahsis olunduğu bir mekâna işarettir; ve denilmiştir ki: o, Peygamber صلى الله عليه وسلم’in altında biat olunduğu ağaçtır (bu, tefsirlerin bidatlerindendir; çünkü **السدرة** göktedir; bununla ilgili haberler sahih olduğu gibi; ve çünkü yüce Allah şöyle dedi: ﴿عندها جنة المأوى﴾); böylece yüce Allah onda müminlerin üzerine sekîneti indirdi; ve **السدر**: bakışın şaşırmasıdır; ve **السادر**: şaşırmış olandır; ve “**سدر** onun saçı”; denildi ki: o, **دسر**’den ters çevrilmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د ر
سدر بصره واسمدرّ إذا تحير فلم يحسن الإدراك وفي بصره سدر وسمادير وعينه سدرة‏.‏
وإنه لسادر في الغيّ‏:‏ تائه‏.‏
وتكلم سادراً‏:‏ غير متثبت في كلامه‏.‏
قال‏:‏ ومن المجاز‏:‏ يقال للفارغ‏:‏ ‏"‏ جاء يضرب أدريه ‏"‏ أي منكبيه‏.‏

##### Türkçe

س د ر
**سدر** onun görmesini; ve **اسمدرّ**: şaşırdığı zaman, artık iyi idrak edemedi. Ve onun görmesinde **سدر** ve **سمادير** vardır; ve gözü **سدرة**dır.‏
Ve şüphesiz o, azgınlıkta **سادر**dir: şaşkın.‏
Ve **سادراً** olarak konuştu: sözünde sağlamca tutunmayan.‏
Dedi: Ve mecazdan: boş olana denir: "‏**جاء يضرب أدريه**‏" yani iki omzu.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّدْرُ: شجر النبق، واحدتها سِدْرَة وجمعها سِدْراتٌ وسِدِراتٌ وسِدَرٌ وسُدورٌ
(* قوله: «سدور» كذا بالأَصل بواو بعد الدال، وفي
القاموس سقوطها، وقال شارحه ناقلاً عن المحكم هو بالضم)؛ الأَخيرة نادرة. قال أَبو حنيفة: قال ابن زياد: السِّدْرُ من العِضاهِ، وهو لَوْنانِ: فمنه عُبْرِيٌّ، ومنه ضالٌ؛ فأَما العُبْرِيُّ فما لا شوك فيه إِلا ما لا يَضِيرُ، وأَما الضالُ فهو ذو شوك، وللسدر ورقة عريضة مُدَوَّرة، وربما كانت السدرة محْلالاً؛ قال ذو الرمة:
قَطَعْتُ، إِذا تَجَوَّفَتِ العَواطي،
ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضالا
قال: ونبق الضَّالِ صِغارٌ. قال: وأَجْوَدُ نبقٍ يُعْلَمُ بأَرضِ العرَبِ نَبِقُ هَجَرَ في بقعة واحدة يُسْمَى للسلطانِ، هو أَشد نبق يعلم حلاوة وأَطْيَبُه رائحةً، يفوحُ فَمْ آكلِهِ وثيابُ مُلابِسِه كما يفوحُ العِطْر. التهذيب: السدر اسم للجنس، والواحدة سدرة. والسدر من الشجر سِدْرانِ: أَحدهما بَرِّيّ لا ينتفع بثمره ولا يصلح ورقه للغَسُولِ وربما خَبَط ورَقَها الراعيةُ، وثمره عَفِصٌ لا يسوغ في الحلق، والعرب تسميه الضالَ، والسدر الثاني ينبت على الماء وثمره النبق وورقه غسول يشبه شجر العُنَّاب له سُلاَّءٌ كَسُلاَّئه وورقه كورقه غير أَن ثمر العناب أَحمر حلو وثمر السدر أَصفر مُزٌّ يُتَفَكَّه به. وفي الحديث: من قطَع سِدْرَةً صَوَّبَ اللهُ رأْسَه في النار؛ قال ابن الأَثير: قيل أَراد به سدرَ مكة لأَنها حَرَم، وقيل سدرَ المدينة، نهى عن قطعه ليكون أُنْساً وظلاًّ لمنْ يُهاجِرُ إِليها، وقيل: أَراد السدر الذي يكون في الفلاة يستظل به أَبناء السبيل والحيوان أَو في ملك إِنسان فيتحامل عليه ظالم فيقطعه بغير حق، ومع هذا فالحديث مضطرب الرواية فإِن أَكثر ما يروى عن عروة بن الزبير، وكان هو يقطع السدر ويتخذ منه أَبواباً. قال هشام: وهذه أَبواب من سِدْرٍ قَطَعَه أَي وأَهل العلم مجمعون على إِباحة قطعه.
وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً فهو سَدِرٌ: لم يكد يبصر. ويقال: سَدِرَ البعيرُ، بالكسر، يَسْدَرُ سَدَراً تَحيَّرَ من شدة الحرّ، فهو سَدِرٌ. ورجل سادر: غير متشتت
(* قوله: «غير متشتت» كذا بالأَصل بشين معجمة بين تاءين،
والذي في شرح القاموس نقلاً عن الأَساس: وتكلم سادراً غير متثبت، بمثلثة بين تاء فوقية وموحدة). والسادِرُ: المتحير. وفي الحديث: الذي يَسْدَرُ في البحر كالمتشحط في دمه؛ السَّدَرُ، بالتحريك: كالدُّوارِ، وهو كثيراً ما يَعْرِض لراكب البحر. وفي حديث عليّ: نَفَرَ مُسْتَكْبِراً وخَبَطَ سادِراً أَي لاهياً. والسادِرُ: الذي لا يَهْتَمُّ لشيء ولا يُبالي ما صَنَع؛ قال:
سادِراً أَحْسَبُ غَيِّي رَشَدَاً،
فَتَنَاهَيْتُ وقد صابَتْ بِقُرْ
(* وقوله: «صابت بقر» في الصحاح وقولهم للشدة إِذا نزلت صابت بقر أَي صارت الشدة في قرارها).
والسَّدَرُ: اسْمِدْرَارُ البَصَرِ. ابن الأَعرابي: سَدِرَ قَمِرَ، وسَدِرَ من شدّة الحرّ. والسَّدَرُ: تحيُّر البصر. وقوله تعالى: عند سِدْرَةِ المُنْتَهى؛ قال الليث: زعم إِنها سدرة في السماء السابعة لا يجاوزها مَلَك ولا نبي وقد أَظلت الماءَ والجنةَ، قال: ويجمع على ما تقدم. وفي حديث الإِسْراءِ: ثم رُفِعْتُ إِلى سِدرَةِ المُنْتَهَى؛ قال ابن الأَثير: سدرةُ المنتهى في أَقصى الجنة إِليها يَنْتَهِي عِلْمُ الأَوّلين والآخرين ولا يتعدّاها. وسَدَرَ ثَوْبَه يَسْدِرُه سَدْراً وسُدُوراً: شَقَّه؛ عن يعقوب. والسَّدْرُ والسَّدْلُ: إِرسال الشعر. يقال: شَعَرٌ مَسدولٌ ومسدورٌ وشَعَرٌ مُنسَدِرٌ ومُنْسَدِلٌ إِذا كان مُسْتَرْسِلاٍ. وسَدَرَتِ المرأَةُ شَعرَها فانسَدَر: لغة في سَدَلَتْه فانسدل. ابن سيده: سدَرَ الشعرَ والسِّتْرَ يَسْدُرُه سَدْراً أَرسله، وانسَدَرَ هو. وانسَدَرَ أَيضاً: أَسرع بعض الإِسراع. أَبو عبيد: يقال انسَدَرَ فلان يَعْدُو وانْصَلَتَ يعدو إِذا أَسرع في عَدْوِه. اللحياني: سدَر ثوبَه سَدْراً إِذا أَرسله طولاً. وقال أَبو عمرو: تَسَدَّرَ بثوبه إِذا تجلَّل به. والسِّدارُ: شِبْهُ الكِلَّةِ تُعَرَّضُ في الخباء.
والسَّيدارَةُ: القَلَنْسُوَةُ بِلا أَصْداغٍ؛ عن الهَجَرِيّ. والسَّديرُ: بِناءٌ، وهو بالفارسية سِهْدِلَّى أَي ثلاث شهب أَو ثلاث مداخلات. وقال الأَصمعي: السدير فارسية كأَنَّ أَصله سادِلٌ أَي قُبة في ثلاث قِباب متداخلة، وهي التي تسميها الناس اليوم سِدِلَّى، فأَعربته العرب فقالوا سَدِيرٌ والسَّدِيرُ: النَّهر، وقد غلب على بعض الأَنهار؛ قال: أَلابْنِ أُمِّكَ ما بَدَا،
ولَكَ الخَوَرْنَقُ والسَّدِير؟
التهذيب: السدِيرُ نَهَر بالحِيرة؛ قال عدي:
سَرَّه حالُه وكَثَرَةُ ما يَمْـ
ـلِكُ، والبحرُ مُعْرِضاً، والسَّدِيرُ
والسدِيرُ: نهر، ويقال: قصر، وهو مُعَرَّبٌ وأَصله بالفارسية سِهْ دِلَّه أَي فيه قِبابٌ مُداخَلَةٌ. ابن سيده: والسدِيرُ مَنْبَعُ الماءِ. وسدِيرُ النخل: سوادُه ومُجْتَمَعُه. وفي نوادر الأَصمعي التي رواها عنه أَبو يعلى قال: قال أَبو عمرو بن العلاء السَّدِيرُ العُشْبُ.
والأَسْدَرانِ: المنكِبان، وقيل: عِرقان في العين أَو تحت الصدغين. وجاء يَضْرِبُ أَسْدَرَيْه؛ يُضْرَبُ مثلاً للفارغ الذي لا شغل له، وفي حديث الحسن: يضرب أَسدريه أَي عِطْفيه ومنكبيه يضرب بيديه عليهما، وهو بمعنى الفارغ. قال أَبو زيد: يقال للرجل إِذا جاء فارغاً: جاء يَنفُضُ أَسْدَرَيْه، وقال بعضهم: جاء ينفض أَصْدَرَيْه أَي عطفيه. قال: وأَسدراه مَنْكِباه. وقال ابن السكيت: جاء ينفض أَزْدَرَيْه، بالزاي وذلك إِذا جاء فارغاً ليس بيده شيء ولم يَقْضِ طَلِبَتَه.
أَبو عمرو: سمعت بعض قيس يقول سَدَلَ الرجُل في البلاد وسدَر إِذا ذهب فيها فلم يَثْنِه شيء. ولُعْبَة للعرب يقال لها: السُّدَّرُ والطُّبَن. ابن سيده: والسُّدَّرُ اللعبةُ التي تسمى الطُّبَنَ، وهو خطٌّ مستدير تلعب بها الصبيان؛ وفي حديث بعضهم: رأَيت أَبا هريرة: يلعب السُّدَّر؛ قال ابن الأَثير: هو لعبة يُلْعَبُ بها يُقامَرُ بها، وتكسر سينها وتضم، وهي فارسية معربة عن ثلاثة أَبواب؛ ومنه حديث يحيى بن أَبي كثير: السُّدّر هي الشيطانة الصغرى يعني أَنها من أَمر الشيطان؛ وقول أُمية بن أَبي الصلت: وكأَنَّ بِرْقِعَ، والملائكَ حَوْلَها،
سَدِرٌ، تَواكَلَه القوائِمُ، أَجْرَدُ
(* قوله: «برقع» هو كزبرح وقنفذ السماء السابعة اهـ قاموس). سَدِرٌ؛ للبحر، لم يُسْمع به إِلاَّ في شعره. قال أَبو علي: وقال أَجرد لأَنه قد لا يكون كذلك إِذا تَموَّجَ. الجوهري: سَدِرٌ اسم من أَسماء البحر، وأَنشد بيت أُمية إِلاَّ أَنه قال عِوَضَ حولها حَوْلَه، وقال عوض أَجرد أَجْرَبُ، بالباء، قال ابن بري: صوابه أَجرد، بالدال، كما أَوردناه، والقصيدة كلها دالية؛ وقبله:
فأَتَمَّ سِتّاً فاسْتَوَتْ أَطباقُها،
وأَتى بِسابِعَةٍ فَأَنَّى تُورَدُ
قال: وصواب قوله حوله أَن يقول حولها لأَن بِرْقِعَ اسم من أَسماء السماء مؤنثة لا تنصرف للتأْنيث والتعريف، وأَراد بالقوائم ههنا الرياح، وتواكلته: تركته. يقال: تواكله القوم إِذا تركوه؛ شبه السماء بالبحر عند سكونه وعدم تموجه؛ قال ابن سيده وأَنشد ثعلب:
وكأَنَّ بِرقع، والملائك تحتها،
سدر، تواكله قوائم أَربع
قال: سدر يَدُورُ. وقوائم أَربع: قال هم الملائكة لا يدرى كيف خلقهم. قال: شبه الملائكة في خوفها من الله تعالى بهذا الرجل السَّدِرِ. وبنو سادِرَة: حَيٌّ من العرب. وسِدْرَةُ: قبيلة؛ قال:
قَدْ لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذا لُها،
وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى
فأَما قوله:
عَزَّ عَلى لَيْلى بِذِي سُدَيْرِ
سُوءُ مَبِيتي بَلَدَ الغُمَيْرِ
فقد يجوز أَن يريد بذي سِدْرٍ فصغر، وقيل: ذو سُدَيْرٍ موضع بعينه. ورجل سَنْدَرَى: شديد، مقلوب عن سَرَنْدَى.

##### Türkçe

**السِّدْرُ**: nəbk ağacı; onun bir tanesi **سِدْرَة**’dir; çoğulu **سِدْراتٌ** ve **سِدِراتٌ**’tır; ve **سِدَرٌ** ve **سُدورٌ**’dur.
(*Onun sözü: «**سدور**» asılda **الدال**’dan sonra **واو** ile böyledir; **القاموس**’ta onun düşmesi vardır; şârihi **المحكم**’den naklederek “o, **ضم** iledir” dedi); sonuncusu nâdirdir. Dedi: Ebû Hanîfe: İbn Ziyâd dedi: **السِّدْرُ** **العِضاهِ**’dandır; o iki renktir: ondan **عُبْرِيٌّ** vardır, ondan **ضالٌ** vardır; **عُبْرِيٌّ**’e gelince: onda diken yoktur, ancak zarar vermeyen şey müstesna; **ضالٌ**’a gelince: o diken sahibidir. **السدر**’in geniş, yuvarlak bir yaprağı vardır; bazen **السدرة** **محْلالاً** olur; Zû’r-Rumme dedi:
قَطَعْتُ، إِذا تَجَوَّفَتِ العَواطي،
ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضالا
Dedi: **الضَّالِ**’ın nəbki küçüktür. Dedi: Arap diyarında bilinen en iyi nəbk, tek bir yerde olan Hecer nəbkidir; ona “sultana ait” denir; bilinen nəbkin en şiddetli tatlısıdır ve onun en hoş kokulusudur; yiyenin ağzı ve giyenin elbisesi, tıpkı **العِطْر**’ün yayılması gibi yayılır. **التهذيب**: **السدر** cins için bir isimdir; bir tanesi **سدرة**’dir. Ağaçtan **السدر** iki **سِدْرانِ**’dır: birisi kırdır; meyvesinden faydalanılmaz ve yaprağı **الغَسُولِ** için elverişli olmaz; bazen çoban onun yaprağını **خَبَط** eder; meyvesi **عَفِصٌ**’tır, boğazda geçmez; Araplar ona **الضالَ** der. İkinci **السدر** su üzerinde biter; meyvesi **النبق**’tır; yaprağı **غسول**dür; **العُنَّاب** ağacına benzer; onunki gibi **سُلاَّءٌ**’u vardır; yaprağı onun yaprağı gibidir; ancak **العناب**’ın meyvesi kırmızı tatlıdır, **السدر**’in meyvesi sarı ekşidir; onunla meyvelenilir. Ve hadiste: “Kim bir **سِدْرَةً** keserse, Allah onun başını ateşe aşağı çevirir”; İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki bununla Mekke’nin **سدر**’ini kastetti; çünkü o **حَرَم**’dır. Denildi ki Medine’nin **سدر**’ini; ona hicret edene üns ve gölge olsun diye onun kesilmesini yasakladı. Denildi ki: çorak yerde olup yol oğullarının ve hayvanın gölgelendiği **السدر**’i yahut bir insanın mülkünde olup bir zâlimin ona yüklenip onu haksız yere kestiği **السدر**’i kastetti. Bununla beraber hadis rivayetçe muzdariptir; çünkü en çok **عروة بن الزبير**’den rivayet olunur; o ise **السدر** keser ve ondan kapılar yapardı. Hişâm dedi: Bunlar, onun kestiği **سِدْرٍ**’den kapılardır; yani. Ve ilim ehli, onun kesilmesinin mubah oluşu üzerinde icmâ etmişlerdir.

Ve **سَدِرَ** onun görmesi **سَدَراً**; o hâlde o **سَدِرٌ**’dür: neredeyse görmedi. Ve denir: **سَدِرَ** deve, kesre ile, **يَسْدَرُ** **سَدَراً**: şiddetli sıcaktan şaşırdı; o hâlde o **سَدِرٌ**’dür. Ve **سادر** adam: dağınık olmayan.
(*Onun sözü: «غير متشتت» asılda iki **تاء** arasında **شين** mu‘ceme ile böyledir; **شرح القاموس**’ta **الأَساس**’tan naklen olan: “**سادراً** konuştu: sabit olmayan”, iki **تاء** arasında bir **ثاء** ile, üstteki **تاء** ile **باء** arasında). Ve **السادِرُ**: şaşırmış olan. Ve hadiste: “Denizde **يَسْدَرُ** olan, kanında debelenen gibidir”; **السَّدَرُ**, hareke ile: **الدُّوارِ** gibidir; çoğu kez deniz binenine arız olur. Ve Ali hadîsinde: “Büyüklenerek ürktü ve **سادِراً** **خَبَطَ**”; yani oyalanan. Ve **السادِرُ**: bir şeye aldırmayan ve ne yaptığını umursamayan; dedi ki:
سادِراً أَحْسَبُ غَيِّي رَشَدَاً،
فَتَنَاهَيْتُ وقد صابَتْ بِقُرْ
(*Onun sözü: «صابت بقر» **الصحاح**’ta; ve onların şiddet için, indiği vakit “**صابت بقر**” demeleri; yani şiddet kararında oldu).

Ve **السَّدَرُ**: görmenin akıp gitmesi. İbnü’l-A‘râbî: **سَدِرَ** **قَمِرَ**; ve şiddetli sıcaktan **سَدِرَ**. Ve **السَّدَرُ**: görmenin şaşırması. Ve onun sözü, yüce: “**عند سِدْرَةِ المُنْتَهى**”; Leys dedi: onun yedinci gökte bir **سدرة** olduğunu, onu ne bir melek ne bir peygamber aşmadığını; suyu ve cenneti gölgelemiş olduğunu iddia etti; dedi: ve yukarıda geçtiği üzere çoğul yapılır. Ve **الإِسْراءِ** hadîsinde: “Sonra **سِدرَةِ المُنْتَهَى**’ya yükseltildim”; İbnü’l-Esîr dedi: **سدرةُ المنتهى** cennetin en uç noktasındadır; ilkinlerin ve sonrakilerin ilmi ona varır ve onu aşmaz. Ve **سَدَرَ** elbisesini, **يَسْدِرُه** **سَدْراً** ve **سُدُوراً**: onu yardı; Ya‘kûb’dan. Ve **السَّدْرُ** ve **السَّدْلُ**: saçın salıverilmesi. Denir: **شَعَرٌ مَسدولٌ** ve **مسدورٌ** ve **شَعَرٌ مُنسَدِرٌ** ve **مُنْسَدِلٌ**; eğer salıverilmiş ise. Ve kadın saçını **سَدَرَتْ**; böylece **انسَدَر**: **سَدَلَتْه**’nin bir dilidir; böylece **انسدل**. İbn Sîde: saçı ve örtüyü **سدَرَ**; **يَسْدُرُه** **سَدْراً**: onu salıverdi; ve o **انسَدَر**. Ve **انسَدَرَ** ayrıca: bir miktar hızlandı. Ebû Ubeyd: denir: falan **انسَدَرَ** koşuyor ve **انْصَلَتَ** koşuyor; eğer koşusunda hızlandıysa. el-Lihyânî: elbisesini **سَدَرَ** **سَدْراً**: eğer onu boyuna salıverdi ise. Ebû Amr dedi: elbisesiyle **تَسَدَّرَ**: eğer onunla büründü ise. Ve **السِّدارُ**: çadırda enlemesine gerilen, **الكِلَّةِ** benzeri.

Ve **السَّيدارَةُ**: **القَلَنْسُوَةُ**; **أَصْداغٍ**sız; el-Hecerî’den.

Ve **السَّديرُ**: bir bina; o Farsçada **سِهْدِلَّى**’dır; yani üç **شهب** yahut üç iç içe giriş. el-Asma‘î dedi: **السدير** Farsçadır; sanki aslı **سادِلٌ**’dir; yani üç iç içe kubbe içinde bir kubbe; insanlar bugün ona **سِدِلَّى** derler; Araplar onu Arapçalaştırdı da **سَدِيرٌ** dediler. Ve **السَّدِيرُ**: nehir; bazı nehirler üzerine galip olmuştur; dedi ki:
أَلابْنِ أُمِّكَ ما بَدَا،
ولَكَ الخَوَرْنَقُ والسَّدِير؟
**التهذيب**: **السدِيرُ** Hîre’de bir nehirdir; ‘Adî dedi:
سَرَّه حالُه وكَثَرَةُ ما يَمْـ
ـلِكُ، والبحرُ مُعْرِضاً، والسَّدِيرُ
Ve **السدِيرُ**: bir nehir; ve denir: bir saray; o Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada **سِهْ دِلَّه**’dir; yani onda iç içe kubbeler vardır. İbn Sîde: ve **السدِيرُ** suyun kaynağıdır. Ve **سدِيرُ النخل**: onun karalığı ve toplanma yeridir. el-Asma‘î’nin, Ebû Ya‘lâ’nın ondan rivayet ettiği nevâdirde dedi ki: Ebû Amr b. el-‘Alâ dedi: **السَّدِيرُ** ottur.

Ve **الأَسْدَرانِ**: iki omuz; ve denildi: gözde yahut iki şakak altında iki damardır. “**يَضْرِبُ أَسْدَرَيْه**” geldi; işi olmayan boş kimse için mesel olarak vurulur. Ve Hasan hadîsinde: “**يَضرب أَسدريه**”; yani iki yanı ve iki omzu; iki eliyle onların üzerine vurur; ve o, boş kimse manasındadır. Ebû Zeyd dedi: adam boş geldiğinde denir: “**جاء يَنفُضُ أَسْدَرَيْه**”; bazıları dedi: “**جاء ينفض أَصْدَرَيْه**”; yani iki yanı. Dedi: ve **أَسدراه** onun iki omzudur. İbnü’s-Sikkît dedi: “**جاء ينفض أَزْدَرَيْه**”, **الزاي** ile; bu, boş geldiği vakittir; elinde bir şey yoktur ve isteğini gidermemiştir.

Ebû Amr: Kays’tan birinin “adam memleketlerde **سَدَلَ** etti ve **سدَر** etti” dediğini işittim; yani içinde gitti de onu hiçbir şey çevirmedi. Ve Arapların bir oyunu vardır; ona **السُّدَّرُ** ve **الطُّبَن** denir. İbn Sîde: ve **السُّدَّرُ**, **الطُّبَنَ** diye adlandırılan oyundur; o, yuvarlak bir çizgidir; çocuklar onunla oynar. Ve bazılarının hadîsinde: “Ebû Hureyre’yi gördüm: **السُّدَّر** oynuyor”; İbnü’l-Esîr dedi: o, onunla oynanan, onunla kumar oynanan bir oyundur; **سين**’i kesrelenir ve dammelenir; o, “üç kapı”dan Arapçalaştırılmış Farsçadır. Ondan Yahyâ b. Ebî Kesîr hadîsi: “**السُّدّر** küçük şeytanedir”; yani onun şeytanın işinden olduğunu. Ve Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın sözü:
وكأَنَّ بِرْقِعَ، والملائكَ حَوْلَها،
سَدِرٌ، تَواكَلَه القوائِمُ، أَجْرَدُ
(*Onun sözü: «برقع» **زبرح** ve yedinci göğün kirpisi gibidir; **قاموس**).

**سَدِرٌ**; deniz için; onun şiirinden başka onunla işitilmedi. Ebû Ali dedi: ve “**أَجرد**” dedi; çünkü dalgalandığı vakit öyle olmayabilir. el-Cevherî: **سَدِرٌ** denizin isimlerinden bir isimdir; Ümeyye’nin beytini okudu; ancak o, “**حولها**” yerine “**حَوْلَه**” dedi; ve “**أَجرد**” yerine “**أَجْرَبُ**”, **باء** ile, dedi. İbn Berrî dedi: doğrusu **أَجرد**’dir, **الدال** ile, bizim onu getirdiğimiz gibi; kasidenin tamamı **الدال** üzerinedir; ondan önce:
فأَتَمَّ سِتّاً فاسْتَوَتْ أَطباقُها،
وأَتى بِسابِعَةٍ فَأَنَّى تُورَدُ
Dedi: “**حَوْلَه**” sözünün doğrusu, “**حَوْلَها**” demesidir; çünkü **بِرْقِعَ** göğün isimlerinden bir isimdir; müennestir; müenneslik ve marifelik sebebiyle tenvin almaz. Ve burada **القوائم** ile rüzgârları kastetti. Ve “**تواكلته**”: onu bıraktı. Denir: “kavim onu **تواكله** etti” eğer onu bıraktılarsa. Göğü, sükûnu ve dalgalanmasının olmaması sırasında denize benzetti. İbn Sîde dedi ve Sa‘leb’i inşâd etti:
وكأَنَّ بِرقع، والملائك تحتها،
سدر، تواكله قوائم أَربع
Dedi: **سدر** döner. Ve “**قوائم أَربع**”: dedi ki onlar meleklerdir; nasıl yaratıldıkları bilinmez. Dedi: melekleri, Allah Teâlâ’dan korkularında, bu **السَّدِرِ** adamla benzetti.

Ve **بنو سادِرَة**: Araplardan bir kabiledir. Ve **سِدْرَةُ**: bir kabiledir; dedi ki:
قَدْ لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذا لُها،
وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى
Şu sözüne gelince:
عَزَّ عَلى لَيْلى بِذِي سُدَيْرِ
سُوءُ مَبِيتي بَلَدَ الغُمَيْرِ
**ذِي سِدْرٍ**’ü kastetmiş olması caizdir; sonra küçülttü. Ve denildi: **ذو سُدَيْرٍ** bizzat bir yerdir.

Ve **سَنْدَرَى** adam: şiddetli; **سَرَنْدَى**’dan kalb edilmiştir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د ر * * السِّدْرُ * شجر النبق الواحدة * سِدْرَةٌ * والجمع * سِدْراتٌ * بسكون الدال و * سِدَِراتٌ * بفتح الدال وكسرها و * سِدَرٌ * بفتح الدال و * السيدرُ * نهر وقيل قصر و * السَّادِرُ * المتحير وهو أيضا الذي لا يهتم ولا يبالي ما صنع وقول علي رضي الله تعالى عنه % أكيلكم بالسيف كيل * السَّنْدَرَه % قيل هو مكيال

##### Türkçe

* س د ر * **السِّدْرُ**: nebk ağacı; bir tanesi **سِدْرَةٌ**. Çoğulu **سِدْراتٌ** ( **الدال**’ın sükûnu ile) ve **سِدَِراتٌ** ( **الدال**’ın fethi ve kesri ile) ve **سِدَرٌ** ( **الدال**’ın fethi ile). **السيدرُ**: bir nehir; “bir köşk” denilmiştir. **السَّادِرُ**: şaşkın/tereddüt içinde olan; o, ayrıca yaptığı şeye aldırmayan ve önemsemeyen kimsedir. Ali (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sözü:
% Sizi kılıçla ölçeceğim, ölçü
**السَّنْدَرَه** %
“Bir ölçek” olduğu söylenmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السدر، بالكر: شجر النبق، الواحدة بهاء، قال أبو حنيفة: قال ابن زياد: السدر من العضاه، وهو لونان: فمنه عبري، ومنه ضال. فأما العبري فما لا شوك فيه إلا ما لا يضير. وأما الضال فذو شوك. وللسدر ورقة عريضة مدورة، وربما كانت السدرة محلالا. قال ذو الرمة:
  قطعت إذا تجوفت العواطي                      ضروب السدر عبريا وضالا

  قال: ونبق الضال صغار. قال: وأجود نبق يعلم بأرض العرب نبق هجر، في بقعة واحدة، يحمى للسلطان. وهو أشد نبق يعلم حلاوة وأطيبه رائحة، يفوح فم آكله وثياب ملابسه كما يفوح العطر. ج سدرات، بكسر فسكون، وسدرات، بكسرتين، وسدرات، بكسر ففتح، وسدر، مثل، عنب، وسر، بالضم، الأخيرة نادرة، كذا في المحكم. وسدرة، بالكسر: تابعي، وقيل: اسم امرأة روت عن عائشة رضي الله عنها. وأبو سدرة: سحيم الجهيمي: شاعر، وأبو سدرة: خالد بن عمرو. وقوله تعالى:  عند سدرة المنتهى * عندها جنة المأوى  وكذلك في حديث الإسراء  ثم رفعت إلى سدرة المنتهى  قال الليث: زعم أنها سدرة في السماء السابعة لا يجاوزها ملك ولا نبي. وقد أظلت الماء والجنة. قال: ويجمع على ما تقدم. وقال شيخنا: وورد في الصحيح أيضا أنها في السماء السادسة، وجمع بينهما عياض باحتمال أن أصلها في السادسة وعلت وارتفعت أصولها إلى السابعة. قلت: وقال ابن الأثير: سدرة المنتهى في أقصى الجنة، إليها ينتهي علم الأولين والآخرين ولا يتعداها. وذو سدر، بالكسر، وذو سدير، بالتصغير، والسدرتان مثنى سدرة: مواضع. وقرأت في ديوان الهذليين من شعر أبي ذؤيب الهذلي قوله:
  أصبح من أم عمرو بطن مر فأج                      زاع الرجيع فذو سدر فأملاح وأما ذو سدير فقاع بين البصرة والكوفة، وسيأتي في كلام المصنف قريبا. وسدير، كأمير، نهر بناحية الحيرة من أرض العراق. قال عدي:
  سره حاله وكـثـرة مـا يم                      لك والبحر معرضا والسدير وقيل: السدير: النهر مطلقا. وقد غلب على هذا النهر. وقيل: سدير: قصر في الحيرة من منازل آل المنذر وأبنيتهم، وهو بالفارسية  سه دلي  أي ثلاث شعب أو ثلاث مداخلات. وفي الصحاح: وأصله بالفارسية  سه دله  أي فيه قباب مداخلة مثل الحاري بكمين. وقال الأصمعي: السدير فارسية كأن أصله  سه دل  أي قبة في ثلاث قباب مداخلة، وهي التي تسميها اليوم الناس سدلي. فأعربته العرب فقالوا: سدير. قلت: وما ذكره من أن السدلي بمعنى القباب المتداخلة فهو كذلك في العرف الآن، وهكذا يكتب في الصكوك المستعملة. وأما كون أن السدير معرب عنه فمحل تأمل، لأن الذي يقتضيه السان أن يكون معربا عن  س دره  أي ذا ثلاثة أبواب، وهذا أقرب من  سه دلي  كما لا يخفى. وسدير أيضا: أرض باليمن تجلب منها البرود المثمنة. وسدير أيضا: ع بمصر في الشرقية قرب العباسية. وسدير بن حيم الصيرفي: شيخ لسفيان الثوري، سمع أبا جعفر محمد بن علي بن الحسين، قاله البخاري في التاريخ. وي نوادر الأصمعي التي رواها عنه أبو يعلى. قال أبو عمرو بن العلاء: السدير: العشب. وذو سدير، كزبير: قاع بين البصرة والكوفة، وهو الذي تقدم ذكره في كلامه أولا، فهو تكرار، كما لا يخفى. والسدير: ع بديار غطفان، قال الشاعر:
  عز على ليلى بذي سدير
  سوء مبيتي بلد الغـمـير

  قيل: يريد: بذي سدر، فصغر. والسدير: ماء بالحجاز، وفي بعض النسخ بدله: وقرية بسنجار. ويقال: سديرة: بهاء، وصوبه شيخنا. وفي معجم البكري: سدير ويقال سديرة: ماءة بين جراد والمروت، أقطعها النبي صلى الله عليه وسلم حصين بن مشمت الحماني فلينظر. والسادر: المتحير من شدة الحر، كالسدر، ككتف. وسدر بصره، كفرح، سدرا، محركة، وسدارة، ككرامة، فهو سدر: لم يكد يبصر. وقيل: السدر، بالتحريك، شبه الدوار، وهو كثيرا ما يعرض لراكب البحر. وفي حديث علي رضي الله عنه  نفر مستكبرا وخبط سادرا  ، قيل السادر: اللاهي. وقيل: الذي لا يهتم لشيء ولا يبالي ما صنع قال:
  سادرا أحسب غيي رشدا                      فتناهيت وقد صابت بقر ويقال: سدر البعير، كفرح، يسدر سدرا: تحير بصره من شدة الحر، فهو سدر. وفي الأساس: سدر بصره واسمدر: تحير فلم يحسن الإدراك. وفي بصره سدر وسمادير. وعينه سدرة. وإنه سادر في الغي: تائه، وتكلم سادرا: غير متثبت في كلامه، انتهى. وقال ابن الأعرابي: سدر: قمر، وسدر من شدة الحر. وسدر ككتف: البحر، قاله الجوهري. قيل: لم يسمع به إلا في شعر أمية بن أبي الصلت:
  فكأن برقع والملائك حولها                      سدر تواكله القوائم أجرد وقبله:
  فأتم ستا فاستوت أطباقها                      وأتى بسابعة فأنى تورد وأراد بالقوائم هنا الرياح. وتواكلته: تركته، شبه السماء بالبحر عند سكونه وعدم تموجه. وقال ابن سيده، وأنشد ثعلب:
  وكأن برقع والملائك تحتها                      سدر تواكله قوائم أربـع

  قال: سدر: يور. وقوائم أربع، هم الملائكة لا يدرى كيف خلقهم. قال: شبه الملائكة في خوفها من الله تعالى بهذا الرجل السدر. وقال الصاغاني فيما رد به على الجوهري: إن الصحيح في الرواية سدر، بالكسر. وأراد به الشجر لا البحر، وتبعه صاحب الناموس، وشذ شيخنا فأنكره عليه. ويأتي للمصنف في  و ك ل  سدر تواكله القوائم: لا قوائم له: فتأمل. والسدار، ككتاب: شبه الخدر يعرض في الخباء. والسيدارة، بالكسر: الوقاية على رأس المرأة تكون تحت المقنعة، وهي العصابة أيضا. وقيل: هي القلنسوة بلا أصداغ، عن الهجري. وسدر، كقبر: لعبة للصبيان، وهي التي تسمى الطبن ؛ وهي خط مستدير، يلعب بها الصبيان. وفي حديث بعضهم  رأيت أبا هريرة يلعب السدر  . قال ابن الأثير: هو لعبة يلعب بها يقامر بها، وتكسر سينها وتضم، وهي فارسية معربة عن ثلاثة أبواب. ومنه حديث يحيى بن أبي كثير:  السدر هي الشيطانة الصغرى  يعني أنها من أمر الشيطان. قلت: وسيأتي للمصنف في  فرق  . ونقل شيخنا عن أبي حيان أنها بالفتح كبقم. قلت: فهو مثلث، وقد أغفله المصنف. والأسدران: المنكبان: وقيل: عرقان في العينين أو تحت الصدغين. وفي المثل:  جاء يضرب أسدريه  يضرب للفارغ الذي لا شغل له. وفي حديث الحسن: يضرب أسدريه، أي عطفيه ومنكبيه، يضرب بيديه عليهما، وهو بمعنى الفارغ. قال أبو زيد. يقال للرجل إذا جاء فارغا: جاء ينفض أسدريه. وقال بعضهم: جاء ينفض أصدريه، أي عطفيه. قال: وأسدراه: منكباه: وقال ابن السكيت: جاء ينفض أزدريه، بالزاي، أي جاء فارغا ليس بيده شيء، ولم يقض طلبته، وقد تقدم شيء من ذلك في أزدريه. ويقال: سدر الشعر فانسدر،وكذلك الستر، لغة في سدله فانسدل، أي أسله وأرخاه. وانسدر: أسرع بعض الإسراع. وقال أبو عبيد: يقال: انسدر فلان يعدو، وانصلت يعدو، إذا انحدر واستمر في عدوه مسرعا.
 ومما يستدرك عليه: سدر ثوبه يسدره سدرا وسدورا: شقه، عن يعقوب. وشعر مسدور، كمسدول، أي مسترسل. وسدر ثوبه، سدرا إذا أرسله طولا، عن اللحياني. وقال أبو عمرو: تسدر بثوبه، إذا تجلل به. والسدير، كأمير: منبع الماء، عن ابن سيده. وسدير النخل: سواده ومجتمعه. وقال أبو عمرو: سمعت بعض قيس يقول: سدل الرجل في البلاد، وسدر، إذا ذهب فيها فلم يثنه شيء. وبنو سادرة: حي من العرب. وسدرة، بالكسر: قبيلة. قال:
  قد لقيت سدرة جمعا ذا لها
  وعددا فخما وعزا بزرى ورجل سندرى: شديد، مقلوب عن سرندى. وأبو موسى السدراني، بالكسر: صوفي مشهور، من المغرب. والسدة، بالكسر: من منازل حاج مصر. والسدار، ككتان: الذي يبيع ورق السدر. وقد نسب إليه جماعة. وسدرة بن عمرو، في قيس عيلان. وفي تلامذة الأصمعي رجل يعرف بالسدري، بصري، وهو نسبة لمن يطحن ورق السدر ويبيعه. وسدور، كصبور، ويقال سديور، بفتح فكسر فسكون ففتح، قرية بمرو، فيها قبر الربيع بن أنس صاحب أبي العالية الرياحي. وبنو السدرى: قوم من العلويين.
 \\\///س-ر-ر

  السر، بالكسر: ما يكتم في النفس من الحديث، قال شيخنا: وما يظهر، لأنه من الأضداد. قلت: يقال: سررته: كتمته، وسررته: أعلنته، وسيأتي قريبا، كالسريرة. وقال الليث: السر: ما أسررت به، والسريرة: عمل السر من خير أو شر. ج: أسرار، وسرائر، وفيه اللف والنشر المرتب. من المجاز: السر: الجماع، عن أبي الهيثم. السر: الذكر  ، وخصصه الأزهري بذكر الرجل، ومثله في كتاب الفرق، لابن السيد، قال الأفوه الأودي:
  لما رأت سرى تغير وانثـنـى                      من دون نهمة شبرها حين انثنى ورواية ابن السيد:
  ما بال عرسى لا تهش لعهدنا                      لما رأت سري تغير وانثنى وصححه بعض من لا خبرة له بالنقول بالذكر، أي بكسر الذال، وعلله بأنه من الأسرار الإلهية، وهو غلط محض. قاله شيخنا. من المجاز: السر: النكاح، وواعدها سرا، أي نكاحا، قال ابن السيد: وهو كناية عنه، قال تعالى:  ولكن لا تواعدوهن سرا  وقال الحطيئة:
  ويحرم سر جارتهم عليهـم                      ويأكل جارهم أنف القصاع وقيل: إنما سمي به لأنه يكتم، قال رؤبة:
  فعف عن أسرارها بعد العسق                      ولم يضعها بين فرك وعشق من الكناية أيضا: السر: الإفصاح به والإكثار منه، وهو أن يصف أحدهم نفسه للمرأة في عدتها في النكاح، وبه فسر الفراء قوله تعالى  ولكن لا تواعدوهن سرا  وقال أبو الهيثم: السر: الزنا وبه فسر الحسن الآية المذكورة، قال: وهو قول أبي مجلز. وقال مجاهد: هو أن يخطبها في العدة. من المجاز: السر: فرج المرأة. ويقال: التقى السران، أي الفرجان. في الحديث: صوموا الشهر وسره قيل: السر: مستهل الشهر وأوله، أو آخره، أو سره: وسطه وجوفه فكأنه أراد الأيام البيض. قال ابن الأثير: قال الأزهري: لا أعرف السر بهذا المعنى.
 السر: الأصل. السر:الأرض الكريمة الطيبة. يقال: أرض سر، وقيل: هي أطيب موضع فيه، وجمعه سرر، كقدر وقدر، وأسرة، كقن وأقنة، والأول نادر، قال طرفة:
  تربعت القفين في الشول ترتعيحدائق مولى الأسرة أغيد السر: جوف كل شيىء ولبه ومنه سر الشهر، وسر الليل. من المجاز: السر: محض النسب وخالصه وأفضله، يقال: فلان في سر قومه، أي في أفضلهم ، وفي الصحاح: في أوسطهم .كالسرار والسرارة، بفتحهما.
 وسرار الحسب وسرارته: أوسطه. وفي حديث ظبيان: نحن قوم من سرارة مذحج . أي من خيارهم. السر بالكسر: واحد أسرار الكف لخطوطها من باطنها كالسرر، ويضمان، والسرار، ككتاب، فهي خمس لغات، قال الأعشى:
  فانظر إلى كف وأسرارهـا                      هل أنت إن أوعدتني ضائري وقد يطلق السر على خط الوجه والجبهة، وفي كل شئ، وجمعه أسرة، قال عنترة:
  بزجاجة صفـراء ذات أسـرة                      قرنت بأزهر في الشمال مفدم وجج، أي جمع الجمع، أسارير، وفي حديث عائشة رضى الله عنها في صفته صلى الله عليه وسلم تبرق أسارير وجهه. قال أبو عمرو:الأسارير هي الخطوط التي في الجبهة من التكسر فيها واحدها سرر قال شمر: سمعت ابن الأعرابي يقول في قوله: تبرق أسارير وجهه، قال: خطوط وجهه، سر وأسرار، وأسارير جمع الجمع.

  السر. بالكسر: بطن الوادي وأطيبه وأفضل موضع فيه، وكذالك سرارة الوادي ، وقال الأصمعي : السر من الأرض مثل السرارة: أكرمها، وقول الشاعر:
  وأغف تحت الأنجم العواتم                      واهبط بها منك بسر كاتم قال: السر: أخصب الوادي، وكاتم، أي كامن تراه فيه قد كتم نداه ولم ييبس السر: ما طاب من الأرض وكرم. ولا يخفى أنه تكرار مع قوله آنفا: والسر: الأرض الكريمة.
 قال الفراء: السر: خالص كل شيء. بين السرارة، بالفتح  ، ولا فعل له، والأصل فيها سرارة الروضة، وهي خير منابتها. السر: واد بطريق حاج البصرة، بين هجر وذات العشر، طوله ثلاثة أيام أو أكثر. السر: مخلاف باليمن. السر ع ببلاد تميم. قيل: السر: واد في بطن الحلة، والحلة من الشريف، بين الشريف وأضاخ عقبة، وأضاخ بين ضرية واليمامة، كالسرار والسرارة، بفتحهما، أي يقال له: وادي السر، ووادي السرار، ووادي السرارة. السر أيضا: ع، بنجد لأسد. والسر، بالضم: ة، بالري، منها زياد بن علي السري الرازي، خال ولد محمد بن مسلم بن رواة، ورفيقه بمصر، سمع من أحمد بن صالح وغيره، كذا في تبصير المنتبه للحافظ بن حجر. قلت: ثقة صدوق.
 السر: ع، بالحجاز بديار مزينة، نقله الصاغاني. وسراء، ممدودة مشددة مضمومة، وتفتح: ماء عند وادي سلمى، يقال لأعلاه: ذو الأعشاش، ولأسفله: وادي الحفائر.
 السراء: برقة عند وادي أرل بضمتين، وهي مدينة سلمى جبل طيئ سراء: اسم لسر من رأى المدينة الآتي ذكرها. وسرار، ككتاب: ع بالحجاز في ديار بني عبد الله بن غطفان. سرار: ماء قرب اليمامة، أو عين، وفي بعض النسخ: موضع ببلاد تميم، والفتح أثبت.
 والسرير، كأمير: عين بديار بني تميم باليمامة، لبني دارم أو بني كنانة، وعلى الثاني اقتصر أهل السير، وصرح به في الروض، وقد جاء ذكره في شعر عروة بن الورد:
  سقى سلمى وأين محل سلمى                      إذا حلت مجاورة السـرير السرير: اسم مملكة بين بلاد اللان وبين باب الأبواب، كبيرة متسعة، لها سلطان برأسه، وملة ودين مفرد، ذكرها غير واحد من المؤرخين.
 السرير، أيضا: واد آخر، ويقال: إن الذي لبني دارم بضم السين وكسر الراء، فتأمل.
 والأسارير: محاسن الوجه، والخدان، والوجنتان، وهي شآبيب الوجه أيضا، وسبحات الوجه، واحده سرر، كعنب، وجمعه أسرار، كأعناب، والأسارير: جمع الجمع، كما صرح به في الصحاح، وقد تقدمت الإشارة إليه قريبا.
 وسره سرورا وسرا، بالضم، فيهما، وسرى، كبشرى، وتسرة، ومسرة، الرابعة عن السيرافي أفرحه، و قد سر هو، بالضم، فهو مسرور، والاسم السرور، بالفتح، وهو غريب.
 قال شيخنا: ولا يعرف ذلك في الأسماء ولا في المصادر، ولم يذكره سيبويه ولا غيره، والمعروف المشهور هو السرور، بالضم.

  قلت: وهذا الذي استغربه شيخنا فقد نقله الصاغاني عن ابن الأعرابي: أن السرور، بالفتح، الاسم، وبالضم، المصدر. وقال الجوهري: السرور: خلاف الحزن. قال بعضهم: حقيقة السرور التذاذ وانشراح يحصل في القلب فقط، من غير حصول أثره في الظاهر. والحبور: ما يرى أثره في الظاهر. سر الزند يسره سرا، بالفتح: جعل في طرفه أو جوفه عودا إذا كان أخوف، ليقدح به، قال أبو حنيفة: ويقال: سر زندك، أي احشه ليرى، فإنه أسر، أي أجوف، ومنه: قناه سراء: جوفاء، بينه السرر. سر الصبي يسره سرا: قطع سره، وهو، أي السر، بالضم: ما تقطعه القابلة من سرته، يقال: عرفت ذلك قبل أن يقطع سرك، ولا تقل: سرتك، لأن السرة لا تقطع، وإنما هي الموضع الذي قطع منه السر، كالسرر، بفتحتين والسرر، بكسر ففتح، وكلاهما لغة في السر، يقال: قطع سرر الصبي وسرره، وج: أسرة، عن يعقوب.
 وجمع السرة، وهي الوقبة التي في وسط البطن، سرر وسرات. لا يحركون العين، لأنها كانت مدغمة، كذا في الصحاح. وسر الرجل يسر سررا، بفتحهما، أي الماضي والمضارع: اشتكاها، أي السرة. قال شيخنا: وهو مما لا نظير له، ولم يعدوه فيما استثنوه من الأشباه، ولا ذكره أرباب الأفعال ولا أهل التصريف، فإن ثبت مع ذلك فالصواب أنه من تداخل اللغتين. قلت: ونقله صاحب اللسان والصاغاني عن ابن الأعرابي.
 وسر من رأى، بضم السين والراء، أي سرور من رأى، ويقال أيضا: سر من رأى بفتحهما، وبفتح الأول وضم الثاني، و يقال فيه أيضا سامرا، مقصورا، ومده البحتري في الشعر لضرورة أو كلاهما لحن ولعت به العامة، لخفتهما على اللسان، ويقال أيضا: ساء من رأى، فهي خمس لغات: د بأرض العراق قرب بغداد، يقال: لما شرع في بنائه أمير المؤمنين ثامن الخلفاء المعتصم بالله أبو إسحاق محمد بن هارون الرشيد ويقال له: المثمن، لأن عمره ثمانية وأربعون سنة، وكان له ثمانية بنين، وثمان بنات، وثمانية آلاف غلام، وثامن الخلفاء، وثامن شخص إلى العباس ثقل ذلك على عسكره، فلما انتقل بهم إليها، هكذا في النسخ، وصوابه إليه، سر كل منهم لرؤيتها أي فرحوا، والصواب لرؤيته، فلزمها هذا الاسم، والصواب فلزمه. والنسبة إليه على القول الأول والثاني سر مرى، بضم السين وفتحها، و على القول الثالث سامرى، بفتح الميم وتكسر، و يقال أيضا: سرى، إلى الجزء الأول منه.
 ومنه الحسن بن علي بن زياد المحدث السرى، حدث عن إسماعيل ابن أبي أويس، وعنه أبو بكر الضبعي، وزاد الحافظ بن حجر في التبصير: وأبو حفص عبد الجبار بن خالد السرى، كان بإفريقية، يروى عن سحنون، مات سنة 281.
 والسرر، كصرد: ع قرب مكة. السرر، كعنب: ما على الكمأة من القشور والطين، كالسرير، وجمعه، أسرار، قال ابن شميل: الفقع أردأ الكمء طعما، وأسرعها ظهورا، وأقصرها في الأرض سررا، قال: وليس للكمأة عروق، ولكن لها أسرار. والسرر: دملوكة من تراب تنبت فيها. السرر: ع، قرب مكة، على أربعة أميال منها، قال أبو ذؤيب:
  بآية ما وقـفـت والـركـا                      ب بين الحجون وبين السرر

  قيل: كانت به شجرة سر تحتها سبعون نبيا، كما جاء في الحديث عن ابن عمر  أن بها سرحة سر تحتها سبعون نبيا  ، أي قطعت سررهم به، أي أنهم ولدوا تحتها، فسمي سررا لذلك، فهو يصف بركتها، وفي بعض الأحاديث أنها بالمأزمين من منى، كانت فيه دوحة، وهذا الموضع يسمى وادي السرر، بضم السين وفتح الراء، وقيل: هو بالتحريك، وقيل بالكسر كما ضبطه المصنف، وبالتحريك ضبطه العلامة عبد القادر بن عمر البغدادي اللغوي، في شرح شواهد الرضي. وسرارة الوادي، بالفتح: أفضل مواضعه وأكرمها وأطيبها، كسرته بالضم، وسره، بالكسر، وقد تقدم، فهو تكرار، وسراره كسحاب، قال الأصمعي: سرار الأرض، أوسطه وأكرمه، والسر في الأرض مثل السرارة: أكرمها، وجمع السرار أسرة، كقذال وأقذالة، قال لبيد يرثي قوما:
  فشاعهم حمد وزانت قبورهم                      أسرة ريحان بقاع مـنـور وجمع السرارة سرائر. والسرة: وسط الوادي وجمعه سرور قال الأعشى:
  كبردية الغيل وسط الغـريف                      إذا خالط الماء منها السرورا وقال غيره:
  فإن أفخر بمجد بني سـلـيم                      أكن منها التخومة والسرارا والسرية، بالضم: الأمة التي بوأتها بيتا واتخذتها للملك والجماع منسوبة إلى السر، بالكسر، للجماع، لأن الإنسان كثيرا ما يسرها ويسترها عن حرته، فعلية منه، من تغيير النسب، كما قالوا في الدهر دهري، وفي السهلة سهلي، قيل: إنما ضمت السين للفرق بين الحرة والأمة توطأ، فيقال للحرة إذا نكحت سرا، أو كانت فاجرة: سرية، وللمملوكة يتسراها صاحبها سرية، مخافة اللبس. وقال أبو الهيثم: السر: السرور، فسميت الجارية سرية لأنها موضع سرور الرجل، قال: وهذا أحسن ما قيل فيها. وقيل: هي فعولة من السرو، وقلبت الواو الأخيرة ياء طلب الخفة، ثم أدغمت الواو فيها فصارت ياء مثلها، ثم حولت الضمة كسرة لمجاورة الياء.
 وقد تسرر وتسرى، على تحويل التضعيف، وقال الليث: السرية فعلية من قولك: تسررت، ومن قال تسريت فإنه غلط، قال الأزهري: هو الصواب، والأصل تسررت، ولكن لما توالت ثلاث راآت أبدلوا إحداهن ياء، كما قالوا: تظنيت من الظن، وقصيت أظفاري، والأصل قصصت. قال بعضهم: استسر الرجل جاريته، بمعنى تسراها، أي اتخذها سرية، وفي حديث عائشة وذكر لها المتعة فقالت:  والله ما نجد في كلام الله إلا النكاح والاستسرار  تريد اتخاذ السراري، وكان القياس الاستسراء من تسريت، لكنها ردت الحرف إلى الأصل، وقيل أصلها الياء، من الشيء السري النفيس، وفي الحديث  فاستسرني، أي اتخذني سرية، والقياس أن يقول: تسررني، أو تسراني، فأما استسرني فمعناه ألقى إلى سره، قال ابن الأثير: قال أبو موسى: لا فرق بينه وبين حديث عائشة في الجواز. كذا في اللسان. وجمع السرية السراري، بتخفيف الياء وتشديدها، نقله النووي عن ابن السكيت. والسرير، كأمير: م، أي معروف، وهو ما يجلس عليه، ج: أسرة وسرر، الأخر بضمتين. وفي التنزيل العزيز  على سرر متقابلين  وبعضهم يستثقل اجتماع الضمتين مع التضعيف، فيرد الأول منهما إلى الفتح لخفته فيقول سرر، وكذلك ما أشبهه من الجمع مثل ذليل وذلل، ونحوه.

  من المجاز: ضرب سرائر رأسه. وضربوا أسرة روؤسهم، جمع سرير، وهو مستقر الرأس في مركب العنق، وأنشد:
  ضربا يزيل الهام عن سريره                      إزالة السنبل عن شعـيره. قد يعبر بالسرير عن الملك وأنشد:
  وفارق منهـا عـيشة غـيدقـية                      ولم يخش يوما أن يزول سريرها من المجاز: السرير: النعمة والعز وخفض العيش ودعته، وما اطمأن واستقر عليه.
 السرير: النعش قبل أن يحمل عليه الميت، فإذا حمل عليه فهو جنازة. ونقل شيخنا عن بعض أئمة الاشتقاق: أن السرير مأخوذ من السرور، لأنه غالبا لأولى النعمة والملك، وأرباب السلطنة، وسرير الميت أطلق عليه لشبهه صورة، والتفاؤل، كما قاله الراغب وغيره، وأشار إليه في التوشيح. السرير: ما على الكمأة من الرمل والطين والقشور، والجمع أسرار، وفي التكملة: ما على الأكمة، ومثله في بعض النسخ.
 السرير: المضطجع، أي الذي يضطجع عليه. السرير شحمة البردى، كالسرار، ككتاب، وبه فسر قول الأعشى الآتي في إحدى روايتيه. سرير كزبير: واد بالحجاز موضع آخر هو فرضة سفن الحبشة الواردة على المدينة المنورة بقرب الجار، وقد تقدم ذكر الجار.
 عن ابن الأعرابي: السرة: الطاقة من الريحان. والمسرة: أطراف الرياحين، كالسرور، بالضم.
 قال الليث: السرور من النبات: أنصاف سوقه العلا، وحقيقته ما استسر من البردية فرطبت ونعمت وحسنت، قال الأعشى:
  كبردية الغيل وسـط الـغـري                      ف قد خالط الماء منها السرورا ويروى السرار، وفسروه بشحمة البردى، ويروى. إذا ما أتى الماء منها السريرا.
 وأراد به الأصل الذي استقرت عليه. وسره يسره حياه بها، أي بالمسرة. المسرة بكسر الميم: الآلة التي يسار فيها، كالطومار وغيره. والسراء خلاف الضراء، وهو الرخاء والنعمة.
 والمسرة كالسارواء، قال شيخنا: يزاد على نظائر عاشوراء، كحاضوراء السابق.
 السراء: ناقة بها السرر، محركة، وهو وجع يأخذ البعير في مؤخر كركرته من دبرة أو قرح يكاد ينقب إلى جوفه ولا يقتل، والبعير أسر، هكذا قاله أبو عمرر.
 وقال الأزهري: وهكذا سماعي من العرب. سر البعير يسر سررا عن ابن الأعرابي، وقد شذ الليث حيث فسر السرر بوجع يأخذ في السرة، وغلطه الأزهري وغيره.
 السراء: القناة الجوفاء، بينة السرر، محركة. السراء من الأراضي: الطيبة الكريمة. والسرار، كسحاب: السياب. وزنا ومعنى. والسرار من الشهر: آخر ليلة منه يستسر الهلال بنور الشمس كسراره، بالكسر، وسرره، محركة، وفي الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم سأل رجلا فقال: هل صمت من سرار هذا الشهر شيئا? قال: لا. قال: فإذا أفطرت من رمضان فصم يومين  وفسره الكسائي وغيره بما قدمنا.

  قال أبو عبيدة: وربما استسر ليلة، وربما استسر ليلتين إذا تم الشهر. قال الأزهري: وسرار الشهر، بالكسر، لغة ليست بجيدة عند اللغويين. وقال الفراء، السرار: آخر ليلة، إذا كان الشهر تسعا وعشرين، وسراره ليلة ثمان وعشرين. وإذا كان الشهر ثلاثين فسراره ليلة تسع وعشرين. وقال ابن الأثير: قال الخطابي كان بعض أهل العلم يقول في هذا الحديث: إن سؤاله: هل صام من سرار الشهر شيئا? سؤال زجر وإنكار، لأنه نهى أن يستقبل الشهر بصوم يوم أو يومين، قال: ويشبه أن يكون هذا الرجل قد أوجبه على نفسه بنذر، فلذلك قال له: إذا أفطرت يعني من رمضان فصم يومين، فاستحب له الوفاء بهما. وأسره: كتمه.
 أسره: أظهره، ضد، وبهما فسر قوله تعالى  وأسروا الندامة  قيل: أظهروها، وقال ثعلب: معناه أسروها من رؤسائهم، قال ابن سيده: الأول أصح، وأنشد أبو عبيدة للفرزدق:
  فلما رأى الحجاج جرد سـيفـه                      أسر الحروري الذي كان أضمرا قال شمر: لم أجد هذا البيت للفرزدق، وما قال غير أبي عبيدة في قوله أسروا الندامة أي أظهروها، قال: ولم أسمع ذلك لغيره. قال الأزهري: وأهل اللغة أنكروا قول أبي عبيدة أشد الإنكار، وقيل: أسروا الندامة يعني الرؤساء من المشركين أسروا الندامة في سفلتهم الذين أضلوهم، وأسروها: أخفوها، وكذلك قال الزجاج، وهو قول المفسرين.
 أسر إليه حديثا: أفضى به إليه في خفية، قال الله تعالى  وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا  وقوله تعالى  تسرون إليهم بالمودة  أي تطلعون على ما تسرون من مودتهم، وقد فسر بأن معناه تظهرون، قال المصنف في البصائر: وهذا الصحيح، فإن الإسرار إلى الغير يقتضي إظهار ذلك لمن يفضي إليه بالسر، وإن كان يقتضي إخفاءه من غيره، فإذا قولك: أسر إلى فلان، يقتضي من وجه الإظهار، ومن وجه الإخفاء. وسرة الحوض، بالضم: مستقر الماء في أقصاه، وهو مجاز. والسرر من النبات، بضمتين: أطراف سوقه العلا، جمع سرور. بالضم، عن الليث، وقد تقدم. وأمرأة سرة وسارة: تسرك كلاهما عن اللحياني.
 يقال: رجل بر سر، إذا كان يبر إخوانه ويسرهم. وقوم برون سرون، أي يبرون ويسرون. والسرسور، بالضم: الفطن العالم الدخال في الأمور بحسن حيلة. السرسور: نصل المغزل. وعن أبي حاتم: السرسور: الحبيب والخاصة من الصحاب، كالسرسورة، يقال: هو سرسوري وسرسورتي. يقال: هو سرسورمال، أي مصلح له حافظ. وقال أبو عمرو: فلان سرسور مال وسوبان مال، إذا كان حسن القيام عليه عالما بمصلحته. وسرسور، بالضم وتقييده هنا يوهم أن ما قبله بالفتح، وليس كذلك بل كله بالضم: د، بقهستان من بلاد الترك، والذي في التكملة ما نصه: وسرور: مدينة بقهستان. فما في النسخ عندنا غلط.

  وسرره الماء تسريرا: بلغ سرته. وساره في أذنه مسارة وسرارا: أعلمه بسره، والاسم السرر. وتساروا، أي تناجوا. يقال: استسروا، أي استتروا، يقال منه: استسر الهلال في آخر الشهر، إذا خفي، قال ابن سيده: لا يلفظ به إلا مزيدا، ونظيره قولهم: استحجر الطين، ومنه أخذ سرر الشهر. واستسر الأمر: خفي، ومنه قولهم: وقفت على مستسره. والتسرسر في الثوب: التهلهل فيه، والتشقق، كالتسرر، وفي التكملة: التسري.
 وسرسر الشفرة: حددها، وفي بعض الأصول: أحدها. والأسر: الدخيل، قال لبيد:
  وجدي فارس الرعشاء منهم                      رئيس لا أسر ولا سـنـيد ويروى: ألف. ومسار: حصن باليمن، وتخفيف الراء لحن، وهو من أعمال حران لبني أبي المعالي بن محمد بن أبي الفتوح بن عبد الله بن سليمان الحميري، كذا حققه الملك الأشرف الغساني. وسر جاهلا: لقب، كتأبط شرا ونحوه. يقال: ولد له ثلاثة على سر، وعلى سرر واحد، بكسرهما، وهو أن تقطع سرورهم أشباها، لا تخلطهم أنثى، ويقال أيضا: ولدت ثلاثا في سرر واحد، أي بعضهم في إثر بعض. ورتقه السرين، مثنى السر، ة على الساحل، أي ساحل بحر اليمن بين حلي وجدة، منها يخرج من يحج من اليمن في البحر، بينها وبين مكة أربع مراحل، وقد ذكرها أبو ذؤيب في شعره، وهي مسكن الأشراف اليوم من بني جعفر المصدق.
 وأبو سريرة، كأبي هريرة هيمان محدث وهو شيخ لأبي عمر الحوضي. ومنصور بن أبي سريرة: شيخ لابن المبارك يروى عن عطاء. وسرى، كسكري: بنت نبهان الغنوية، صحابية، شهدت حجة الوداع، وسمعت الخطبة، رواه أبو داوود، قال الصاغاني: وأصحاب الحديث يقولون: اسمها سرى بالإمالة والصواب سراء، كضراء.
 وسرين، كسجين: ع بمكة، منه أبو هارون موسى بن محمد ابن محمد بن كثير، شيخ ابي القاسم الطبراني، روى عن عبد الملك بن إبراهيم الجدي ذكره الأمير. وقال ابن الأثير: بليدة عند جدة بنواحي مكة، والصواب أنها هي رتقة السرين الذي ذكره المصنف قريبا، وهو الذي نسب إليه شيخ الطبراني.
 ومما يستدرك عليه: رجل سري، بالكسر: يضع الأشياء سرا، من قوم سريين. واستسر: فرح.
 والأسرة: أوساط الرياض. وقال الفراء: لها عليها سرارة الفضل، وسراوته، أي زيادته، وقال امرؤ القيس في صفة امرأة:
  فلها مقلدها ومقلـتـهـا                      ولها عليه سرارة الفضل وفلان سر هذا الأمر، بالكسر، وإذا كان عالما به. وسرار ككتاب:وادي صنعاء اليمنش الذي يشتقها. وسره: طعنه في سرته، قال الشاعر.

  نسرهم إن هم أقـبـلـوا                      وإن أدبروا فهم من نسب أي نطعنه في سبته. وفي الحديث  ولد معذورا مسرورا  ، أي مقطوع السرة. والأسرة: طرائق النبات، وهو مجاز، عن أبي حنيفة. وفي المثل: كل مجر بالخلاء مسر  قال ابن سيده: هكذا حكاه أفار بن لقيط، إنما جاء على توهم أسر.

  وتسرر فلان بنت فلان، إذا كان لئيما وكانت كريمة فتزوجها، لكثرة ماله وقلة مالها. وفي حديث السقط  أنه يجتر والديه بسرره حتى يدخلهم الجنة  وفي حديث حذيفة:  لا تنزل سرة البصرة، أي وسطها وجوفها، مأخوذ من سرة الإنسان، فإنها في وسطه. وفي حديث طاووس: من كانت له إبل لم يؤد حقها أتت يوم القيامة كأسر ما كانت، تطؤه بأخفافها  أي كأسمن ما كانت من سر كل شيئ، وهو لبه ومخه، وقيل: هو من السرور، لأنها إذا سمنت سرت الناظر إليها.
 وفي حديث عمر:  أنه كان يحدثه عليه السلام كأخي السرار  . أي كصاحب السرار، أو كمثل المساررة، لخفض صوته. والسراء: البطحاء. وفي المثل:  ما يوم حليمة بسر قال يضرب لكل أمر متعالم مشهور وهي حليمة بنت الحارث بن أبي شمر الغساني، لأن أباها لما وجه جيشا إلى المنذر بن ماء السماء أخرجت لهم طيبا في مركن فطيبتهم به، فنسب اليوم إليها.
 والتسرير: موضع في بلاد غاضرة، حكاه أبو حنيفة، وأنشد :
  إذا يقولون ما أشفى أقول لهـم                      دخان رمث من التسرير يشفيني
  مما يضم إلى عمران حاطـبـه                      من الجنيبة جزلا غير مـوزون الجنيبة: ثني من التسرير وأعلى التسرير لغاضرة وقيل التسرير وادي بيضاء بنجد. وأعطيتك سره، أي خالصه، وهو مجاز.ويقال: هو في سرارة من عيشه، وهو مجاز. قال الزمخشري: وإذا حك بعض جسده، أو غمزه فاستلذ قيل: هو يستار إلى ذلك، وإني لأستار إلى ما تكره: أستلذه، وهو مجاز. واستسره: بالغ في إخفائه، قال:
  إن العروق إذا استسر بها الندى                      أشر النبات بها وطاب المزرع وقوله تعالى  يوم تبلى السرائر  فسروه بالصوم والصلاة والزكاة والغسل من الجنابة. وأبو سرار، ككتان، وأبو السرار، من كناهم. ويقال للرجل :سرسر إذا أمرته بمعالي الأمور.
  وقوله تعالى  وأسروه بضاعة  أي خمنوا في أنفسهم أن يحصلوا من بيعه بضاعة. وسرار بن مجشر، قد تقدم في ج ش ر. ومحمد بن عبد الرحمن بن سليمان ابن معاوية بن سرار بن طريف القرطبي، ككتاب روي عنه ابن الأحمر وغيره، ذكره ابن بشكوال. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**السدر**، **بالكر**: **شجر النبق**; bir tanesi **بهاء** iledir. Ebû Hanîfe dedi: İbn Ziyâd dedi: **السدر** **العضاه**dandır ve o iki renktir: ondan **عبري** vardır, ondan **ضال** vardır. **عبري** ise, onda diken olmayan, ancak zarar vermeyen şey müstesna. **ضال** ise diken sahibidir. **السدر**’in geniş, yuvarlak bir yaprağı vardır; bazen **السدرة** **محلالا** olur. Zü’r-Rumme dedi:
  عواطiler oyulduğunda kestiğimde                      **السدر** türlerini **عبريا** ve **ضالا** (kestim)

Dedi: **الضال**’ın **نبق**’ı küçüktür. Dedi: Arap diyarında bilinen **نبق**’ın en iyisi, tek bir yerde olan, sultan için korunan, Hecer’in **نبق**’ıdır. O, bilinen **نبق**’ın en şiddetli tatlısıdır ve koku bakımından en hoşudur; yiyenin ağzı ve giyenin elbiseleri, tıpkı güzel koku yayıldığı gibi, koku saçar. Çoğulu: **سدرات** (kesre ile sonra sükûn), ve **سدرات** (iki kesre ile), ve **سدرات** (kesre ile sonra fetha), ve **سدر**; **عنب** gibi; ve **سر** (damme ile); sonuncusu nadirdir; **المحكم**’de böyledir. Ve **سدرة** (kesre ile): **تابعي**; ve denildi ki: Âişe رضى الله عنها’dan rivayet eden bir kadının adıdır. Ve Ebû **سدرة**: Suhaym el-Cuheymî: şair; ve Ebû **سدرة**: Hâlid b. Amr. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **عند سدرة المنتهى** * **عندها جنة المأوى**  ve İsrâ hadîsinde de böyledir:  **ثم رفعت إلى سدرة المنتهى**  Leys dedi: Yedinci gökte bir **سدرة** olduğunu, onu ne bir melek ne de bir peygamberin aşmadığını iddia etti. Suya ve cennete gölge etmiştir. Dedi: Önceden geçtiği üzere çoğul yapılır. Şeyhimiz dedi: Sahihte de onun altıncı gökte olduğu da vârid olmuştur; İyâz, ikisini, kökünün altıncıda olup yükselip köklerinin yedinciye yükselmiş olması ihtimaliyle birleştirdi. Dedim: İbnü’l-Esîr dedi: **سدرة المنتهى** cennetin en uç noktasındadır; ilkinlerin ve sonrakilerin ilmi ona kadar varır ve onu aşmaz. Ve **ذو سدر** (kesre ile), ve **ذو سدير** (küçültme ile), ve **السدرتان**: **سدرة**’nin tesniyesi: yerlerdir. Hüzellîlerin divanında Ebû Züeyb el-Hüzelî’nin şiirinden şu sözünü okudum:
  Ümmü Amr’dan sabahleyin Marr’ın karnı oldu; sonra                      er-Recî‘in geçidi; sonra **ذو سدر**; sonra **أملاح**

**ذو سدير** ise Basra ile Kûfe arasında bir düzlük tabandır; musannifin sözünde yakında gelecektir. Ve **سدير** ( **أمير** gibi): Irak toprağından Hîre tarafında bir nehirdir. Addî dedi:
  Hâli onu sevindirdi ve sahip olduğu şeyin çokluğu                      ve deniz karşıda, ve **السدير**

Ve denildi ki: **السدير**: nehir, mutlak olarak. Bu nehir üzerine galip olmuştur. Ve denildi ki: **سدير**: Hîre’de, Âl-i Münzir’in konaklarından ve binalarından bir kasırdır; Farsça olarak **سه دلي**’dir; yani üç şube yahut üç giriş. Ve **الصحاح**’ta: Aslı Farsça **سه دله**’dir; yani içinde, **الحاري** gibi, iki **كمين** ile, iç içe kubbeler vardır. Asma‘î dedi: **السدير** Farsçadır; sanki aslı **سه دل**’dir; yani üç iç içe kubbe içinde bir kubbe; bugün insanların **سدلي** diye adlandırdığı şeydir. Araplar onu Arapçalaştırdı da **سدير** dediler. Dedim: Onun, **السدلي**’nin iç içe kubbeler manasında olduğuna dair zikrettiği şey, şimdi örfte de böyledir; kullanılan senetlerde de böyle yazılır. **السدير**’in ondan muarreb oluşu ise düşünme yeridir; çünkü lisanın gerektirdiği, onun **س دره**’den, yani üç kapı sahibi (manasında) muarreb olmasıdır; bu, **سه دلي**’den daha yakındır; gizli değildir. Ve **سدير** ayrıca: Yemen’de, oradan **البرود المثمنة** getirilen bir arazidir. Ve **سدير** ayrıca: Mısır’da Şarkiyye’de, Abbâsiyye yakınında bir **ع**’dır. Ve **سدير بن حيم الصيرفي**: Süfyân es-Sevrî’ye şeyhtir; Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn’i işitmiştir; Buhârî bunu **التاريخ**’te söyledi. Ve Asma‘î’nin, Ebû Ya‘lâ’nın ondan rivayet ettiği **نوادر**’i. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **السدير**: ot. Ve **ذو سدير** ( **زبير** gibi): Basra ile Kûfe arasında bir düzlük tabandır; o, onun sözünde önce zikri geçenin kendisidir; bu, tekrar olur; gizli değildir. Ve **السدير**: Gatafân diyarında bir **ع**’dır; şair dedi:
  Leylâ’ya **بذي سدير**’de ağır geldi
  **بلد الغـمـير**’de geceleyişimin kötülüğü

Denildi ki: **بذي سدر**’i kasteder; sonra küçülttü. Ve **السدير**: Hicaz’da bir sudur; bazı nüshalarda bunun yerine: ve Sincâr’da bir köy. Ve denilir: **سديرة**: **بهاء** ile; şeyhimiz onu doğru saydı. Bekrî’nin mu‘ceminde: **سدير** ve **سديرة** denilir: Cerâd ile el-Merût arasında bir su yeri; Nebî صلى الله عليه وسلم onu Husayn b. Mişmet el-Hamânî’ye iktâ etti; bakılsın. Ve **السادر**: şiddetli sıcaktan şaşkın olan; **السدر** gibi; **كتف** gibi. Ve **سدر بصره** ( **فرح** gibi), **سدرا** (harekeli), ve **سدرة** ( **كرامة** gibi): o **سدر**’dir; neredeyse görmez. Ve denildi ki: **السدر** (hareke ile): baş dönmesine benzer; çoğu kez deniz binekçisine arız olur. Ali رضى الله عنه hadîsinde:  **نفر مستكبرا وخبط سادرا**  ; denildi ki: **السادر**: oyalanan. Ve denildi ki: hiçbir şeye aldırmayan ve ne yaptığını umursamayan. Dedi:
  **سادرا** sanırım sapıklığım hidayettir                      derken sonuna vardım; oysa sığırlar isabet etmişti

Ve denilir: **سدر البعير** ( **فرح** gibi), **يسدر** **سدرا**: şiddetli sıcaktan gözü şaşkınlaştı; o **سدر**’dir. **الأساس**’ta: **سدر بصره** ve **اسمدر**: şaşkınlaştı da idraki iyi yapmadı. Ve gözünde **سدر** ve **سمادير** vardır. Ve gözü **سدرة**’dir. Ve o, sapıklıkta **سادر**’dir: şaşkın; ve **سادرا** konuştu: sözünde sağlam durmayan; bitti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **سدر**: ay; ve şiddetli sıcaktan **سدر**. Ve **سدر** ( **كتف** gibi): deniz; Cevherî söyledi. Denildi ki: Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın şiirinde olan dışında onunla işitilmedi:
  Sanki Berka‘ ve melekler onun çevresinde                      **سدر**; ayaklar onu birbirine bırakmış; çıplak

Ondan önce:
  Altıyı tamamladı da tabakaları düzeldi                      ve yedinciyi getirdi; artık nasıl varılır?

Burada **القوائم** ile rüzgârları kastetti. **تواكلته**: onu bıraktı; göğü, sükûnu ve dalgalanmamasında denize benzetti. İbn Sîde dedi ve Sa‘leb okudu:
  Sanki Berka‘ ve melekler onun altında                      **سدر**; dört ayak onu birbirine bırakmış

قال: **سدر**: yūr. Ve dört ayaklı; onlar meleklerdir, nasıl yaratıldıkları bilinmez. Dedi: Melekleri, Allah Teâlâ’dan korkularında, bu **السدر** adamına benzetti. **الصاغاني** **الجوهري**’ye reddiye olarak söylediğinde dedi ki: Rivayette sahih olan **سدر**’dir, kesre ile. Bununla ağaç kastedildi, deniz değil; **صاحب الناموس** da ona tâbi oldu; şeyhimiz ise şâz kaldı da onu inkâr etti. Müellife **و ك ل**’de **سدر تواكله القوائم**: “onun ayağı yoktur” gelir: öyleyse düşün. Ve **السدار**, **كتاب** gibi: çadırda arız olan **الخدر** benzeri. Ve **السيدارة**, kesre ile: kadının başı üzerinde, **المقنعة**’nin altında bulunan koruyucu; o aynı zamanda **العصابة**’dır. Ve denildi ki: **الهجري**’den, o, **أصداغ**sız **القلنسوة**’dir. Ve **سدر**, **قبر** gibi: çocuklar için bir oyundur; o, **الطبن** diye adlandırılan şeydir; o, yuvarlak bir çizgidir, çocuklar onunla oynarlar. Ve bazılarının hadisinde: “**رأيت أبا هريرة يلعب السدر**.” **ابن الأثير** dedi ki: O, onunla oynanan, onunla kumar oynanan bir oyundur; **سين**’i kesrelenir ve dammelenir; o, Farsçadır, “üç kapı”dan Arapçalaştırılmıştır. Ondan, **يحيى بن أبي كثير** hadisi: “**السدر هي الشيطانة الصغرى**” yani o, şeytanın işindendir. Dedim: Müellife **فرق**’ta gelecektir. Şeyhimiz, **أبي حيان**’dan nakletti: o, fetḥa ile, **بقم** gibi. Dedim: Öyleyse o, üç vecihlidir; müellif onu gözden kaçırmıştır. Ve **الأسدران**: iki omuz; ve denildi ki: iki gözde yahut iki şakak altında iki damardır. Ve meselde: “**جاء يضرب أسدريه**” işi olmayan boş kimse için darb-ı meseldir. Ve **الحسن** hadîsinde: “**يضرب أسدريه**”, yani iki yanını ve iki omzunu; iki eliyle onların üzerine vurur; o, boş kimse manasındadır. **أبو زيد** dedi. Adam boş geldiğinde denir: “**جاء ينفض أسدريه**.” Bazıları dedi ki: “**جاء ينفض أصدريه**”, yani iki yanını. Dedi: “**وأسدراه**: iki omzudur.” **ابن السكيت** dedi: “**جاء ينفض أزدريه**”, **الزاي** ile; yani eli boş geldi, elinde bir şey yok; isteğini yerine getirmedi; bunun bir kısmı daha önce **أزدريه**’de geçti. Ve denir: **سدر الشعر فانسدر**; aynı şekilde **الستر**; **سدله فانسدل**’de bir lugattır; yani onu saldı ve gevşetti. Ve **انسدر**: bir miktar süratle koştu. **أبو عبيد** dedi: Denir: “**انسدر فلان يعدو**” ve “**انصلت يعدو**”, hızlı koşarak aşağı inip koşusunda devam ettiğinde.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenler: **سدر ثوبه يسدره سدرا وسدورا**: onu yardı, **يعقوب**’dan. Ve **شعر مسدور**, **مسدول** gibi: yani salıverilmiş. Ve **سدر ثوبه**’yi, **سدرا**: onu boyuna salıverdi, **اللحياني**’den. **أبو عمرو** dedi: “**تسدر بثوبه**”, onunla büründüğünde. Ve **السدير**, **أمير** gibi: suyun kaynağı, **ابن سيده**’den. Ve **سدير النخل**: onun karalığı ve topluluğu. **أبو عمرو** dedi: Bazı **قيس**’i şöyle derken işittim: “**سدل الرجل في البلاد**” ve “**سدر**”, yani oralara gitti de onu hiçbir şey geri çevirmediğinde. Ve **بنو سادرة**: Araplardan bir kabiledir. Ve **سدرة**, kesre ile: bir kabile. Dedi ki:

  **قد لقيت سدرة جمعا ذا لها**
  **وعددا فخما وعزا بزرى**

Ve bir adam **سندرى**: şiddetli; **سرندى**’den kalb edilmiştir. Ve **أبو موسى السدراني**, kesre ile: Mağrib’den, meşhur bir sûfî. Ve **السدة**, kesre ile: Mısır hacısının menzillerinden. Ve **السدار**, **كتان** gibi: **ورق السدر** satan kimse. Ona nisbet edilen bir cemaat olmuştur. Ve **سدرة بن عمرو**, **قيس عيلان** içinde. Ve **الأصمعي**’nin talebeleri içinde **السدري** diye bilinen bir adam vardır; Basralıdır; o, **ورق السدر**’i öğütüp satan kimseye nisbetdir. Ve **سدور**, **صبور** gibi; ve denir: **سديور**, fetḥa sonra kesre sonra sükûn sonra fetḥa ile: **مرو**’da bir köy; içinde **أبي العالية الرياحي**’nin arkadaşı **الربيع بن أنس**’in kabri vardır. Ve **بنو السدرى**: Alevîlerden bir kavimdir.

\\\///س-ر-ر

**السر**, kesre ile: nefiste hadisten gizlenen şey; şeyhimiz dedi ki: ve açığa vurulan; çünkü o, zıtlardandır. Dedim: Denir: **سررته**: onu gizledim; ve **سررته**: onu açıkladım; yakında gelecektir; **السريرة** gibi. **الليث** dedi: **السر**: gizlediğin şeydir; ve **السريرة**: hayır veya şerden gizli iş. Çoğulu: **أسرار** ve **سرائر**; onda tertipli “laf ve neşr” vardır. Mecazdan: **السر**: cima, **أبي الهيثم**’den. **السر**: **الذكر**; **الأزهري** onu erkeğin **ذكر**’ine tahsis etti; **ابن السيد**’in **الفرق** kitabında da böyledir. **الأفوه الأودي** dedi ki:

  **لما رأت سرى تغير وانثـنـى                      من دون نهمة شبرها حين انثنى**

**ابن السيد** rivayeti:

  **ما بال عرسى لا تهش لعهدنا                      لما رأت سري تغير وانثنى**

Ve nakillerden haberi olmayan bazısı onu **الذكر** ile tashih etti; yani **الذال**’i kesreleyerek; ve onu “ilahî sırlar”dan olduğu için diye gerekçelendirdi; bu, sırf yanlıştır. Şeyhimiz söyledi. Mecazdan: **السر**: nikâh; ve “**واعدها سرا**”, yani nikâh olarak; **ابن السيد** dedi: o, ondan kinayedir. Allah Teâlâ dedi ki: **ولكن لا تواعدوهن سرا**. Ve **الحطيئة** dedi ki:

  **ويحرم سر جارتهم عليهـم                      ويأكل جارهم أنف القصاع**

Ve denildi ki: ancak “gizlenir” diye onunla adlandırıldı. **رؤبة** dedi ki:

  **فعف عن أسرارها بعد العسق                      ولم يضعها بين فرك وعشق**

Kinayeden de: **السر**: onunla ifşâ etmek ve onu çoğaltmak; o, birinin iddetindeki kadına nikâhta kendini vasfetmesidir; bununla **الفراء**, Allah Teâlâ’nın **ولكن لا تواعدوهن سرا** sözünü tefsir etti. **أبو الهيثم** dedi: **السر**: zina; **الحسن** zikredilen âyeti bununla tefsir etti; dedi ki: bu, **أبي مجلز**’in sözüdür. **مجاهد** dedi: o, iddet içinde ona talip olmasıdır. Mecazdan: **السر**: kadının ferci. Ve denir: “**التقى السران**”, yani iki ferc. Hadiste: “**صوموا الشهر وسره**”; denildi ki: **السر**: ayın hilâli ve evveli; yahut âhiri; yahut **سره**: ortası ve içi; sanki beyaz günleri kastetti. **ابن الأثير** dedi: **الأزهري** dedi ki: bu manada **السر**’i bilmiyorum.

**السر**: asıl. **السر**: değerli, temiz toprak. Denir: “**أرض سر**”; ve denildi ki: o, onun içindeki en temiz yerdir. Çoğulu **سرر**, **قدر** ve **قدر** gibi; ve **أسرة**, **قن** ve **أقنة** gibi; birincisi nâdirdir. **طرفة** dedi ki:

  **تربعت القفين في الشول ترتعيحدائق مولى الأسرة أغيد**

**السر**: her şeyin içi ve özü; ondan **سر الشهر** ve **سر الليل**. Mecazdan: **السر**: nesebin safı, hâlisi ve en faziletlisi; denir: “**فلان في سر قومه**”, yani onların en faziletlilerindendir; **الصحاح**’ta: onların ortasındadır. **السرار** ve **السرارة** gibi; ikisi de fetḥa ile.

Ve **سرار الحسب** ve **سرارته**: onun ortası. **ظبيان** hadîsinde: “**نحن قوم من سرارة مذحج**”, yani onların seçkinlerinden. **السر** kesre ile: avuç içinin çizgileri için, iç yüzündeki **أسرار**’ın bir tanesidir; **السرر** gibi; ikisi de damme ile de gelir. Ve **السرار**, **كتاب** gibi; böylece beş lugattır. **الأعشى** dedi ki:

  **فانظر إلى كف وأسرارهـا                      هل أنت إن أوعدتني ضائري**

Ve **السر**, yüzün ve alnın çizgisine de ıtlak olunur; her şeyde de; çoğulu **أسرة**’dir. **عنترة** dedi ki:

  **بزجاجة صفـراء ذات أسـرة                      قرنت بأزهر في الشمال مفدم**

Ve **جج**, yani cem‘in cem‘i: **أسارير**. **عائشة** رضى الله عنها’dan, onun صلى الله عليه وسلم vasfında hadiste: “**تبرق أسارير وجهه**.” **أبو عمرو** dedi: **الأسارير**, alında kırışıklık sebebiyle bulunan çizgilerdir; bir tanesi **سرر**’dir. **شمر** dedi: **ابن الأعرابي**’yi, onun “**تبرق أسارير وجهه**” sözü hakkında şöyle derken işittim: yüzünün çizgileri; **سر** ve **أسرار**; ve **أسارير** cem‘in cem‘idir.

**السر**. Kesre ile: vâdinin karnı ve onun en hoşu ve en faziletli yeri; yine vâdinin **سرارة**’si. el-Asmaʿî dedi: Yerden **السر** tıpkı **السرارة** gibidir: onun en kerîmi. Şairin sözü:
  Ve karanlık yıldızların altında uyukla,                      ve onunla senden gizleyen bir **سر**’e in.
Dedi: **السر**: vâdinin en verimli yeri; ve **كاتم**: yani gizli; onda görürsün ki çiyini gizlemiştir ve kurumamıştır. **السر**: yerden hoş olan ve kerem sahibi olan şey. Gizli değildir ki bu, az önceki sözüyle tekrardır: “ve **السر**: kerîm yer.”

el-Ferrâ dedi: **السر**: her şeyin hâlisi. **السرارة** ile (fetha ile) arasındadır; onun fiili yoktur. Aslı **سرارة الروضة**’dir; o, onun bitkilerinin en hayırlısıdır. **السر**: Basra hac yolunda bir vâdi; Hecer ile Zâtü’l-ʿAşr arasında; uzunluğu üç gün yahut daha fazla. **السر**: Yemen’de bir **مخلاف**. **السر**: Temîm beldelerinde bir **ع**. Denildi: **السر**: Hille’nin karnında bir vâdi; Hille, eş-Şerîf’tendir; eş-Şerîf ile **أضاخ عقبة** arasında; **أضاخ**, Ḍariyye ile Yemâme arasında; **السرار** ve **السرارة** gibi, ikisi de fetha ile; yani ona “**وادي السر**”, “**وادي السرار**” ve “**وادي السرارة**” denir. **السر** ayrıca: Necd’de Esed’e ait bir **ع**. Ve **السر** (damma ile): Rey’de bir **ة**; ondan Ziyâd b. ʿAlî es-Serrî er-Râzî; Muhammed b. Muslim b. Ruwâh’ın çocuklarının dayısı ve Mısır’da arkadaşı; Ahmed b. Sâlih ve başkasından işitti; Hâfız İbn Hacer’in **تبصير المنتبه**’inde böyle. Dedim: güvenilir, doğru sözlü.

**السر**: Hicaz’da Müzeyne diyarlarında bir **ع**; es-Sağânî nakletti. Ve **سراء**, uzatılmış, şeddeli, dammeli; ve fetha da edilir: Vâdî Selmâ yanında bir su; üst tarafına “**ذو الأعشاش**”, alt tarafına “**وادي الحفائر**” denir.

**السراء**: Vâdî Arl yanında bir **برقة**, iki damme ile; o, Ṭayy dağı Selmâ’nın şehridir. **سراء**: aşağıda zikri gelecek olan şehir **سر من رأى**’ın adı. Ve **سرار**, “kitap” gibi: Hicaz’da Benî ʿAbdullâh b. Ġaṭafân diyarlarında bir **ع**. **سرار**: Yemâme yakınında bir su; yahut bir pınar; bazı nüshalarda: Temîm beldelerinde bir yer; fetha daha sabittir.

Ve **السرير**, “emîr” gibi: Yemâme’de Benî Temîm diyarlarında bir pınar; Benî Dârim’e yahut Benî Kinâne’ye; ikinciye siyer ehli iktisar etti ve **الروض**’da onu açıkça söyledi. ʿUrve b. el-Verd’in şiirinde onun zikri gelmiştir:
  Selmâ’yı suladı; Selmâ’nın konak yeri nerede?                      **السرير** komşuluğuna konduğunda.
**السرير**: Lân ülkeleri ile **باب الأبواب** arasında bir memleketin adı; büyük, geniş; başında bir sultanı ve müstakil bir milleti ve dini vardır; tarihçilerden birden fazlası onu zikretti.

**السرير** ayrıca: başka bir vâdi; ve denilir ki Benî Dârim’e ait olan, **السين**’in dammesi ve **الراء**’ın kesresi iledir; düşün.

Ve **الأسارير**: yüzün güzellikleri; iki yanak ve iki elmacık; o, yüzün **شآبيب**’leri de; ve yüzün **سبحات**’ı da. Tekili **سرر**, “üzüm” gibi; cem‘i **أسرار**, “üzümler” gibi. Ve **الأسارير**: cem‘in cem‘idir; **الصحاح**’ta açıkça belirtildiği üzere; az önce ona işaret geçmişti.

Ve onu sevindirdi: **سره** **سرورا** ve **سرا** (damma ile), ikisinde de; ve **سرى**, “müjde” gibi; ve **تسرة** ve **مسرة**; dördüncüsü es-Sîrâfî’den: onu sevindirdi. Ve o sevindi: **سر** (damma ile), o halde o **مسرور**’dur. İsim **السرور** (fetha ile)’dır; bu gariptir.

Şeyhimiz dedi: Bu, ne isimlerde ne de masdarlarda bilinir; Sîbeveyh ve başkası onu zikretmedi; bilinen meşhur olan **السرور** (damma ile)’dur.

Dedim: Şeyhimizin garipsediği bu şeyi es-Sağânî, İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletmiştir: **السرور** (fetha ile) isimdir; (damma ile) masdardır. el-Cevherî dedi: **السرور**: hüznün zıddıdır. Bazıları dedi: **السرور**’un hakikati, yalnız kalpte meydana gelen, dışta eserinin meydana gelmesi olmaksızın bir haz alma ve ferahlıktır. **الحبور** ise dışta eseri görülen şeydir. **سر الزند** onu **يسره** **سرا** (fetha ile): ucuna yahut içine, daha korkulu olduğunda onunla kıvılcım çıkarmak için bir çubuk koydu. Ebû Hanîfe dedi: “**سر زندك**” denir; yani onu oy ki görülsün; çünkü o **أسر**’dir, yani içi boştur. Ondan: “**قناه سراء**”: içi boş; onunla **السرر** arasındadır. **سر الصبي** onu **يسره** **سرا**: onun **سر**’ini kesti. Ve o, yani **السر** (damma ile): ebenin onun göbeğinden kestiği şeydir. Denir: “Senin **سر**’in kesilmeden önce bunu bildim.” “**سرتك**” deme; çünkü **السرة** kesilmez; ancak o, **السر**’in kesildiği yerdir; tıpkı **السرر** gibi, iki fetha ile. Ve **السرر** (kesre sonra fetha ile); ikisi de **السر** hakkında bir dildir. Denir: “Çocuğun **سرر**’ini kesti” ve “**سر**’ini kesti.” Cem‘i: **أسرة**; Yaʿkūb’dan.

Ve **السرة**’nin cem‘i—o, karnın ortasındaki çukurdur—**سرر** ve **سرات**’tır. **العين**’i harekelemezler; çünkü o idğamlı idi; **الصحاح**’ta böyle. Ve adamın **سر**’i: onu **يسر** **سررا** (ikisi de fetha ile), yani mâzî ve muzâriʿ: ondan şikâyet etti; yani **السرة**’den. Şeyhimiz dedi: Bu, benzeri olmayan şeylerdendir; benzerlerden istisna ettikleri şeyler arasında onu saymadılar; ne fiil erbabı ne de sarf ehli onu zikretti. Buna rağmen sabit olursa, doğru olan onun iki dilin birbirine girmesinden olmasıdır. Dedim: **اللسان** sahibi ve es-Sağânî onu İbnü’l-Aʿrâbî’den nakletti.

Ve **سر من رأى**, **السين** ve **الراء**’ın dammesi ile; yani “görenin sevinci.” Yine denir: **سر من رأى** ikisi fetha ile; ve birincinin fethası, ikincinin dammesi ile. Yine onda **سامرا** da denir; kısaltılmış. el-Buhturî onu şiirde zaruret için uzattı; yahut ikisi de lahn’dır ve avam ona düşkün oldu; dillerde hafif oldukları için. Yine denir: **ساء من رأى**. Böylece beş dildir. Irak toprağında Bağdat yakınında bir **د**: Denir ki, Müminlerin emîri, halifelerin sekizincisi el-Muʿtaṣım bi’llâh Ebû İshâk Muhammed b. Hârûn er-Reşîd onun binasına başladığında—ve ona **المثمن** denirdi; çünkü ömrü kırk sekiz yıldı; sekiz oğlu, sekiz kızı, sekiz bin gulâmı vardı; halifelerin sekizincisi ve el-ʿAbbâs’a kadar sekizinci kişi idi—bu, askerine ağır geldi. Onları oraya naklettiğinde—nüshalarda böyle; doğrusu “ona”dır—her biri onu görmesine sevindi, yani sevindiler; doğrusu “onu görmesine”dir; böylece bu ad ona lâzım oldu; doğrusu “ona lâzım oldu”dur. Ona nisbet, birinci ve ikinci görüşe göre **سر مرى**’dir; **السين**’in dammesi ve fethası ile. Üçüncü görüşe göre **سامرى**’dir; **الميم**’in fethasıyla, kesre de edilir. Yine denir: **سرى**; onun birinci cüzüne.

Ondan: muhaddis el-Hasen b. ʿAlî b. Ziyâd **السري**; İsmâʿîl b. Ebî Uveys’ten rivayet etti; ondan Ebû Bekr ed-Ḍabʿî rivayet etti. Hâfız İbn Hacer **التبصير**’de şunu ekledi: Ebû Hafs ʿAbdülcebbâr b. Hâlid **السري**; İfrîkıyye’de idi; Saḥnûn’dan rivayet ederdi; 281 yılında öldü.

Ve **السرر**, “ṣard” gibi: Mekke yakınında bir **ع**. **السرر**, “üzüm” gibi: **الكمأة** üzerindeki kabuklar ve çamur; **السرير** gibi; cem‘i **أسرار**. İbn Şümeyl dedi: **الفقع**, **الكمء**’ün tatça en kötüsü, ortaya çıkışça en çabuğu ve yerde **سررا** bakımından en kısasıdır. Dedi: **الكمأة**’nin kökleri yoktur; fakat onun **أسرار**’ı vardır. Ve **السرر**: içinde biten topraktan küçük bir tümsektir. **السرر**: Mekke yakınında bir **ع**; ondan dört mil mesafede. Ebû Ḏuʾeyb dedi:
  Bir alâmetle durdum; ve dizginli binekler                      el-Ḥacûn ile **السرر** arasında.

Denildi: Orada altında yetmiş peygamber bulunan bir **شجرة سر** vardı; İbn Ömer’den hadiste geldiği üzere: “Orada altında yetmiş peygamber bulunan bir **سرحة سر** vardır”; yani onların **سرر**’leri onunla kesildi; yani onlar onun altında doğdular; bu sebeple ona **سررا** adı verildi; o, onun bereketini vasfediyor. Bazı hadislerde onun Mina’dan **المأزمين**’de olduğu, orada bir **دوحة** bulunduğu (geçer). Bu yer **وادي السرر** diye adlandırılır; **السين**’in zammesi ve **الراء**’nın fethasıyla. Ve denildi: o, harekeleme iledir. Ve denildi: musannifin ضبط ettiği gibi kesre iledir. Ve harekeleme ile onu, **شرح شواهد الرضي**’de, lugavî Bağdatlı Abdülkadir b. Ömer el-Bağdâdî allâme ضبط etmiştir.

Ve vadinin **سرارة**’sı, fetha ile: onun yerlerinin en faziletlisi, en kerîmi ve en hoşudur; onu zamme ile kesreledin. Ve onun **سره**’si, kesre ile; ve daha önce geçti; o halde bu tekrardır. Ve onun **سراره**’si, **سحاب** gibi. Asmaî dedi: yerin **سرار**’ı, onun ortası ve en kerîm olanıdır. Ve yerdeki **السر** **السرارة** gibi: onun en kerîm olanıdır. Ve **السرار**’ın cem‘i **أسرة**’dir; **قذال** ve **أقذالة** gibi. Lebîd bir kavmi mersiye ederken dedi:

فشاعهم حمد وزانت قبورهم                      أسرة ريحان بقاع مـنـور

Ve **السرارة**’nın cem‘i **سرائر**’dir. Ve **السرة**: vadinin ortasıdır; onun cem‘i **سرور**’dur. A‘şâ dedi:

كبردية الغيل وسط الغـريف                      إذا خالط الماء منها السرورا

Ve başkası dedi:

فإن أفخر بمجد بني سـلـيم                      أكن منها التخومة والسرارا

Ve **السرية**, zamme ile: kendisine bir ev yerleştirdiğin ve mülkiyet ve cima için edindiğin câriye; **السر**’e, kesre ile, cima için nisbet edilmiştir; çünkü insan onu çoğu kez gizler ve hür eşinden örter; ondan **فعلية**’dir; nisbeti değiştirmedendir; tıpkı onların “**الدهر**” hakkında “**دهري**”, “**السهلة**” hakkında “**سهلي**” demeleri gibi. Denildi: **السين** ancak, nikâhlanan hür kadın ile ayakaltı edilen câriye arasını ayırmak için zamme edildi; böylece hür kadına, gizlice nikâhlanırsa yahut fâcire olursa: **سرية** denir; memlûkeye ise, sahibi onu **يتسراها** ederse: **سرية** (denir); karışma korkusuyla. Ebü’l-Heysem dedi: **السر**: **السرور**’dur; câriye **سرية** diye adlandırıldı; çünkü o, erkeğin sevinç yeridir. Dedi: Bu, onun hakkında söylenenlerin en güzeldir. Ve denildi: o, **السرو**’dan **فعولة**’dur; hafiflik istemek için son **الواو** **ياء**’ya çevrildi; sonra **الواو** ona idğam edildi de onun gibi bir **ياء** oldu; sonra **الضمة** **الكسرة**’ye çevrildi, **الياء**’ya komşuluk sebebiyle.

Ve **تسرر** etti ve **تسرى** etti; teşdîdi dönüştürme üzere. Leys dedi: **السرية** “**تسررت**” sözünden **فعلية**’dir; “**تسريت**” diyen ise yanılmıştır. Ezherî dedi: Doğru olan odur; asıl **تسررت**’tir; fakat üç **راء** peş peşe gelince, onlardan birini **ياء** ile değiştirdiler; tıpkı onların **الظن**’den “**تظنيت**” demeleri ve “**قصيت أظفاري**” demeleri gibi; asıl “**قصصت**”tır. Bazıları dedi: Adam, câriyesini **استسر** etti; **تسراها** mânâsında; yani onu **سرية** edindi. Âişe hadîsinde, ona **المتعة** zikredildi de dedi ki: “Vallahi, Allah’ın kelâmında biz **النكاح** ve **الاستسرار**’dan başka bir şey bulmuyoruz”; **السراري** edinmeyi kastediyor. Kıyas, **تسريت**’ten **الاستسراء** idi; fakat o, harfi asla döndürdü. Ve denildi: aslı **الياء**’dır; kıymetli gizli şeyden (**الشيء السري النفيس**). Hadiste: “**فاستسرني**”; yani beni **سرية** edindi. Kıyas, “**تسررني**” yahut “**تسراني**” demesidir. Ama “**استسرني**”nin mânâsı: onu sırrına attı (gizledi). İbnü’l-Esîr dedi: Ebû Mûsâ dedi: Onunla Âişe hadisi arasında cevazda fark yoktur. **اللسان**’da böyledir. Ve **السرية**’nin cem‘i **السراري**’dir; **الياء**’yı hafifletmekle de, şeddeli kılmakla da; Nevevî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Ve **السرير**, **أمير** gibi: m; yani mâlûm; üzerine oturulan şeydir. Cem‘i: **أسرة** ve **سرر**; ikincisi iki zamme iledir. Aziz tenzilde: “**على سرر متقابلين**”. Bazıları, iki zammenin teşdîd ile birleşmesini ağır görür; hafifliği için onların ilkini fethaya döndürür de “**سرر**” der; bunun benzeri cem‘lerden, **ذليل** ve **ذلل** ve benzeri gibi.

Mecazdan: başının **سرائر**’ini vurdu. Ve başlarının **أسرة**’lerini vurdular; **سرير**’in cem‘idir; o, boyun bileşiğinde başın karar yeridir. Ve şu beyit okunmuştur:

ضربا يزيل الهام عن سريره                      إزالة السنبل عن شعـيره

Ve **السرير** ile mülk kastedilebilir. Ve şu beyit okunmuştur:

وفارق منهـا عـيشة غـيدقـية                      ولم يخش يوما أن يزول سريرها

Mecazdan: **السرير**: nimet, izzet, yaşayışın yumuşaklığı ve rahatlığı; ve üzerine sükûn bulup yerleştiği şeydir.

**السرير**: ölü üzerine taşınmadan önce **النعش**’tır; ölü onun üzerine taşınınca o, **جنازة**’dır. Şeyhimiz, اشتقاق imamlarından bazısından nakletti: **السرير** **السرور**’dan alınmıştır; çünkü o, çoğunlukla nimet ve mülk sahipleri ve saltanat erbabı içindir. Ölü **سرير**’i ise, suret benzerliği ve tefe’ül sebebiyle ona ıtlak edilmiştir; Râgıb ve başkalarının dediği gibi; ve ona **التوشيح**’te işaret etti. **السرير**: **الكمأة** üzerinde bulunan kum, çamur ve kabuklardır; cem‘i **أسرار**’dır. **التكملة**’de: **الأكمة** üzerinde olan (şey); bazı nüshalarda da böyledir.

**السرير**: üzerine uzanılan; yani üzerine uzanılan şey. **السرير**: **البردى**’nın iç yağıdır; **السرار** gibi; **كتاب** gibi. Ve bununla, A‘şâ’nın aşağıda gelecek sözünün iki rivayetinden birindeki tefsir yapılmıştır. **سرير** **زبير** gibi: Hicaz’da bir vadidir; başka bir yer de vardır ki o, Medine-i Münevvere’ye gelen Habeşistan gemilerinin iskelesidir; **الجار** yakınında; ve **الجار**’ın zikri geçti.

İbnü’l-A‘râbî’den: **السرة**: reyhandan bir demettir. Ve **المسرة**: reyhanların uçlarıdır; **السرور** gibi; zamme ile.

Leys dedi: bitkiden **السرور**: onun üst saplarının yarılarıdır. Ve hakikati: **البردية**’den gizlenen şeydir; yumuşayıp nemlenince, yumuşak ve güzel olunca. A‘şâ dedi:

كببردية الغيل وسـط الـغـري                      ف قد خالط الماء منها السرورا

Ve **السرار** diye rivayet edilir; ve onu **شحمة البردى** ile tefsir ettiler; ve rivayet edilir: “**إذا ما أتى الماء منها السريرا**”.

Ve onunla, üzerine yerleştiği aslı kastetti. Ve “**سره يسره**”: onunla onu diriltti; yani **بالمسرة** ile. **المسرة**, **الميم**’in kesresiyle: içinde yürünülen âlettir; **الطومار** ve başkası gibi. Ve **السراء**, **الضراء**’nın zıddıdır; o, bolluk ve nimettir.

Ve **المسرة** **السارواء** gibidir. Şeyhimiz dedi: **حاضوراء**’nın daha önce geçtiği gibi, **عاشوراء**’nın benzerlerine ilâve edilir.

**السراء**: üzerinde **السرر** bulunan bir dişi devedir; harekeli. O, devenin **مؤخر كركرته**’sinde, **دبرة** yahut **قرح**tan dolayı onu alan bir ağrıdır; karnına delip geçecek gibi olur, fakat öldürmez. Ve deve **أسر** olur. Ebû Ömer böyle dedi.

Ezherî dedi: Araplardan işittiğim de böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den: deve **سر** eder; **يسر سررا**. Leys şâz kaldı; zira **السرر**’i **السرة**’de olan bir ağrı diye tefsir etti; Ezherî ve başkaları onu hatalı saydı.

**السراء**: içi boş mızraktır; **السرر**’i açıkça belli olan; harekeli. **السراء** arazilerden: iyi, kerîm olanıdır. Ve **السرار**, **سحاب** gibi: **السياب**’dır; vezin ve mânâca. Ve aydan **السرار**: onun son gecesidir; hilâl, güneşin nuruyla, onun **سراره**’si gibi, kesre ile, ve **سرره**’si, harekeli, gizlenir. Hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وسلم bir adama sordu da dedi ki: ‘Bu ayın **سرار**’ından bir şey oruç tuttun mu?’ Dedi: Hayır. Dedi: ‘Ramazan’dan iftar edince iki gün oruç tut.’” Ve Kisâî ve başkaları onu, bizim takdim ettiğimizle tefsir ettiler.

قال أبو عبيدة: Bazen **استسر** bir gece; ay tamam olunca bazen de **استسر** iki gece. قال الأزهري: Ayın **سرار**’ı, kesre ile, lugatçılar katında iyi olmayan bir dildir. وقال الفراء، **السرار**: Ay yirmi dokuz (gün) olursa son gecedir; onun **سراره**’ı yirmi sekizinci gecedir. Ay otuz olursa onun **سراره**’ı yirmi dokuzuncu gecedir. وقال ابن الأثير: قال الخطابي: Bu hadiste ilim ehlinden bazısı şöyle derdi: Onun sorusu: “Ayın **سرار**’ından bir şey oruç tuttu mu?” sorusu, azarlama ve inkârdır; çünkü o, ayı bir gün yahut iki gün oruçla karşılamayı yasakladı. Dedi: Bu adamın onu kendisine bir adakla vacip kılmış olması benzer; bu yüzden ona: “İftar ettiğinde” yani Ramazan’dan (iftar ettiğinde) “iki gün oruç tut” dedi; böylece ona ikisini yerine getirmeyi müstehap gördü. Ve **أسره**: onu gizledi.

**أسره**: onu açığa vurdu; zıddı. Ve ikisiyle Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **وأسروا الندامة**; “Onu açığa vurdular” denildi. وقال ثعلب: Manası: onu reislerinden gizlediler. قال ابن سيده: Birincisi daha sahihdir. Ve أبو عبيدة, الفرزدق için şunu inşad etti:
  Haccâc kılıcını sıyırınca                      gizlediği şeyi açığa vurdu o Harûrî
قال شمر: Bu beyti الفرزدق’a ait bulmadım; ve **أسروا الندامة** sözü hakkında “yani onu açığa vurdular” diyen أبو عبيدة’den başkası söylemedi. Dedi: Bunu ondan başkasından işitmedim. قال الأزهري: Dil ehli, أبو عبيدة’nin sözünü en şiddetli inkâr ile inkâr ettiler. Ve denildi: **أسروا الندامة** yani müşriklerden reisler, kendilerini saptırdıkları aşağı tabakalarına pişmanlığı gizlediler. Ve **أسروها**: onu sakladılar; الزجاج da böyle dedi; bu, müfessirlerin sözüdür.

**أسر إليه حديثا**: onu ona gizlice ulaştırdı. Yüce Allah dedi: **وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **تسرون إليهم بالمودة**; yani onların sevgilerinden gizlediklerinizi bildiriyorsunuz. Ve manasının “açığa vuruyorsunuz” olduğu şeklinde tefsir edilmiştir. Müellif **البصائر**’de dedi: Bu doğrudur; çünkü başkasına **الإسرار** etmek, sırrı kendisine ulaştırdığı kimseye onu açığa vurmayı gerektirir; her ne kadar başkasından gizlemeyi gerektirse de. Öyleyse senin “Falana **أسر** etti” sözün, bir yönden açığa vurmayı, bir yönden gizlemeyi gerektirir. Ve **سرة الحوض** (damme ile): havuzun en uç kısmında suyun yerleştiği yer; bu mecazdır. Ve bitkiden **السرر** (iki damme ile): saplarının üst uçları; **سرور**’un cem’idir. Dammeyle, الليث’ten; ve daha önce geçti. Ve **امرأة سرة وسارة**: ikisi de seni sevindirir; اللحياني’den.

Denir: **رجل بر سر**; kardeşlerine iyilik eder ve onları sevindirirse. Ve **قوم برون سرون**: yani iyilik ederler ve sevindirirler. Ve **السرسور** (damme ile): ince anlayışlı, âlim, işlere güzel hile ile giren. **السرسور**: iğ’in ucu. Ve أبي حاتم’den: **السرسور**: sevgili ve arkadaşlardan seçkin olan; **السرسورة** gibi. Denir: “O benim **سرسوري**’mdir ve **سرسورتي**’mdir.” Denir: “O **سرسورمال**’dır”; yani ona ıslah edici, onu koruyucudur. وقال أبو عمرو: “Falan **سرسور مال** ve **سوبان مال**’dır”; malın işini güzelce yürütür ve onun ıslahını bilirse. Ve **سرسور** (damme ile); burada kaydı, öncesinin fetha ile olduğunu vehmettirir; öyle değildir; bilakis hepsi damme iledir. **د**: Türk diyarından بقهستان’da bir belde. Ve **التكملة**’de lafzen olan şudur: “Ve **سرور**: بقهستان şehri.” Öyleyse bizdeki nüshalarda olan yanlıştır.

Ve **سرره الماء تسريرا**: onun göbeğine ulaştı. Ve **ساره في أذنه مسارة وسرارا**: onu sırrıyla haberdar etti; isim **السرر**’dir. Ve **تساروا**: yani fısıldaştılar. Denir: **استسروا**; yani gizlendiler. Ondan denir: Ayın sonunda hilal **استسر** etti; gizlenince. قال ابن سيده: Ancak ziyadeli (bina ile) söylenir; benzeri onların “çamur **استحجر** etti” sözüdür. Ve ondan **سرر الشهر** alındı. Ve **استسر الأمر**: gizlendi; ondan onların “Onun **مستسره**’ine vakıf oldum” sözleri. Ve elbisede **التسرسر**: onda gevşeme ve yırtılma; **التسرر** gibi. Ve **التكملة**’de: **التسري**.

Ve **سرسر الشفرة**: onu keskinleştirdi; bazı asıllarda: “onu keskinleştirdi.” Ve **الأسر**: içeri sızmış (yabancı). لبيد dedi:
  Onlardan benim dedem, titrek (atlı) süvarisidir                      reis; ne **أسر** ne de **سنيد**
Ve rivayet edilir: “**ألف**.” Ve **مسار**: Yemen’de bir hisar; **الراء**’ı hafifletmek lahn’dır. Ve o, حران’ın amellerindendir; بني أبي المعالي بن محمد بن أبي الفتوح بن عبد الله بن سليمان الحميري’ye aittir; الملك الأشرف الغساني bunu böyle tahkik etti. Ve **سر جاهلا**: bir lakap; **تأبط شرا** ve benzeri gibi. Denir: Ona üç çocuk doğdu: **على سر** ve **على سرر واحد**; ikisi de kesre ile. Bu, onların **سرور**’larını benzer parçalar halinde kesmendir; bir dişi onları karıştırmaz. Ve ayrıca denir: “Üçü **في سرر واحد** doğurdu”; yani bazısı bazısının ardından. Ve **رتقه السرين**: **السر**’in tesniyesi; **ة** sahilde; yani Yemen denizi sahili, حلي ile جدة arasında. Yemen’den deniz yoluyla hacca giden oradan çıkar. Onunla Mekke arasında dört merhale vardır. أبو ذؤيب onu şiirinde zikretti. Ve o, bugün بني جعفر المصدق’dan eşrafın meskenidir.

Ve **أبو سريرة**: **أبي هريرة** gibi; heyman bir muhaddis; ve o, أبي عمر الحوضي’nin şeyhidir. Ve **منصور بن أبي سريرة**: ابن المبارك’ın şeyhi; عطاء’dan rivayet eder. Ve **سرى**: **سكري** gibi; نبهان الغنوية’nin kızı; sahabî; Veda haccına şahit oldu ve hutbeyi işitti; أبو داوود rivayet etti. قال الصاغاني: Hadis ehli der ki: Onun adı imale ile **سرى**’dır; doğrusu **سراء**’dır; **ضراء** gibi.

Ve **سرين**: **سجين** gibi; Mekke’de bir yer; ondan أبو هارون موسى بن محمد ابن محمد بن كثير; أبي القاسم الطبراني’nin şeyhi; عبد الملك بن إبراهيم الجدي’den rivayet etti; onu الأمير zikretti. وقال ابن الأثير: Mekke civarında جدة yanında bir kasabacıktır; doğrusu, müellifin az önce zikrettiği **رتقة السرين**’dir; ve الطبراني’nin şeyhi ona nisbet edilmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **رجل سري** (kesre ile): eşyayı gizlice koyar; **قوم سريين**’den. Ve **استسر**: sevindi.

Ve **الأسرة**: çayırların ortaları. وقال الفراء: Onun üzerinde **سرارة الفضل** ve **سراوته** vardır; yani onun ziyadesi. Ve امرؤ القيس, bir kadının vasfında dedi:
  Onun gerdanlığı da vardır, göz sürmesi de                      ve onun üzerinde **سرارة الفضل** vardır
Ve “Falan bu işin **سر**’ıdır” (kesre ile); yani onu bilen olursa. Ve **سرار** (كتاب gibi): صنعاء Yemen’inin vadisi; onu yarıp çıkarır. Ve **سره**: onu göbeğinden mızrakladı; şair dedi:

  Onları, eğer gelirlerse, kırarız                      ve eğer dönerlerse, onlar nesebden (olanlardır)
Yani onu göbeğinden mızraklarız. Ve hadiste: **ولد معذورا مسرورا**; yani göbeği kesilmiş. Ve **الأسرة**: bitkinin yolları; bu mecazdır; أبي حنيفة’den. Ve meselde: **كل مجر بالخلاء مسر**. قال ابن سيده: أفار بن لقيط bunu böyle rivayet etti; ancak **أسر** vehmi üzere gelmiştir.

Ve “Falan, falanın kızını **تسرر** etti”; yani o alçak, o ise soylu iken, onun çok malı ve onun az malı sebebiyle onunla evlendi. Ve düşük hadîsinde: **أنه يجتر والديه بسرره حتى يدخلهم الجنة**. Ve حذيفة hadîsinde: **لا تنزل سرة البصرة**; yani onun ortası ve içi; insanın göbeğinden alınmıştır; çünkü o, onun ortasındadır. Ve طاووس hadîsinde: “Develeri olup da hakkını eda etmeyen kimseye, kıyamet günü, oldukları şeyin en semizi gibi gelir; onu toynaklarıyla çiğner.” Yani her şeyin **سر**’ından, o da onun özü ve iliğidir. Ve denildi: **السرور**’dandır; çünkü semirince ona bakanı sevindirir.

Ve عمر hadîsinde: **أنه كان يحدثه عليه السلام كأخي السرار**. Yani **السرار** sahibine benzer; yahut sesini alçaltması sebebiyle **المساررة** misali. Ve **السراء**: düz kumluk. Ve meselde: **ما يوم حليمة بسر**; her bilinen, meşhur iş için darb-ı meseldir. Ve o, حليمة بنت الحارث بن أبي شمر الغساني’dir; çünkü babası, المنذر بن ماء السماء’a bir ordu gönderince, onlara bir leğende koku çıkardı da onunla onları kokuladı; gün ona nisbet edildi.

Ve **التسرير**: غاضرة diyarında bir yer; أبو حنيفة onu rivayet etti. Ve inşad etti:
  “Ne ile şifa bulurum?” dediklerinde onlara derim                      **التسرير**’den bir **رمث** dumanı beni şifalandırır
  Oduncusunun عمران’a kattığı şeyden                      **الجنيبة**’den; iri, ölçüsüz olmayan
**الجنيبة**: **التسرير**’den bir geçittir; ve **التسرير**’in yukarısı غاضرة’nındır. Ve denildi: **التسرير** نجد’de **بيضاء** vadisidir. Ve “Sana onun **سره**’ini verdim”; yani onun halisini; bu mecazdır. Ve denir: “O, yaşayışının **سرارة**’sındadır”; bu mecazdır. قال الزمخشري: Bir kimse bedeninin bir kısmını kaşısa yahut sıksa da lezzet alsa, “O, buna **يستار** ediyor” denir. Ve “Ben, hoşlanmadığın şeye **أستار** ederim”: onu lezzet alırım; bu mecazdır. Ve **استسره**: onu gizlemede mübalağa etti. Dedi:
  Damarlar, çiğ ile onu **استسر** edince                      bitki onunla yeşerdi ve ekin yeri hoş oldu
Ve Yüce Allah’ın sözü: **يوم تبلى السرائر**; onu oruç, namaz, zekât ve cünüplükten gusül ile tefsir ettiler. Ve **أبو سرار**: **كتان** gibi; ve **أبو السرار**: künyelerindendir. Ve adama denir: **سرسر**; onu yüce işlere emrettiğinde.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **وأسروه بضاعة**; yani onu satmasından bir meta elde etmeyi içlerinde kurdular. Ve **سرار بن مجشر**: **ج ش ر**’de geçti. Ve **محمد بن عبد الرحمن بن سليمان ابن معاوية بن سرار بن طريف القرطبي**: **كتاب** gibi; ondan ابن الأحمر ve başkaları rivayet etti; onu ابن بشكوال zikretti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدِرَ
1 سَدِرَ ذ , aor. سَدَرَ , inf. n. سَدَرٌ and سَدَارَةٌ, (S, K,) He became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it: or became confounded, or perplexed, and unable to see his right course: syn. تَحَيَّرَ: (K:) and he (a camel) became dazzled by a thing at which he looked, so that he turned away his face from it, by reason of intense heat: (S, * K:) also, (TA,) or سَدِرَ بَصَرُهُ, (M,) he [app. a man or any animal] was hardly able to see: (M, TA:) or سَدِرَ بَصَرُهُ he was dazzled, or confounded or perplexed, and did not see well; as also ↓ اِسْمَدَرَّ. (A, TA.) [See also سَدَرٌ, below.] -A2- سَدَرَ, (M, K,) or سَدَرَتْ, (S,) aor. سَدُرَ , inf. n. سَدْرٌ, (M,) He, or she, let down, let fall, or made to hang down, his, or her, hair; (S, M, K;) and in like manner, a curtain, or veil, (M,) and a garment; (Lh;) a dial. var. of سَدَلَ. (S, K. *) ― -b2- Also سَدَرَ, aor. سَدِرَ , inf. n. سَدْرٌ and سُدُورٌ, He rent his garment. (Yaa- koob, M.)

اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ
4 اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ ذ [The sun dazzled his eye, and confused his sight]. (K in art. جهر.)

تسدّر بِثَوْبِهِ
5 تسدّر بِثَوْبِهِ ذ He covered himself with his garment. (AA.)

انسدر
7 انسدر ذ It (hair, S, M, K, and a curtain or veil, M) hung down; (S, M, K;) a dial. var. of انسدل. (S, K. *) ― -b2- انسدر يَعْدُو He was somewhat quick, or made some haste, running: (S, M: *) or he went down, or downwards, and persevered (A 'Obeyd, K) in his running, going quickly. (A 'Obeyd.) [In the CK, for يعدو, is put by mistake بَعُدَ.]

اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ
Q. Q. 4 اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ ذ His sight became weak, in the manner described below, voce سَمَادِيرُ. (S in art. سدر, and M and K in art. سمدر.) It is of the measure اِفْمَعَلَّ, from السَّدَرُ; (IKtt;) the م being augmentative. (S.) See also سَدِرَ. ― -b2- اسمدرّت عَيْنُهُ His eye shed tears; accord. to Lh; but this is not known in the classical language. (M in art. سمدر.)

سِدْرٌ
سِدْرٌ ذ [a coll. gen. n., The species of lote-tree called by Linnæus rhamnus spina Christi; and by Forskål, rhamnus nabeca;] the tree, or trees, of which the fruit is called نَبِق and نَبْق: (S, M, Mgh, Msb, K:) sing., (Msb,) or [rather] n. un., (S, M, K,) سِدْرَةٌ: (S, M, Msb, K:) and sometimes سِدْرٌ is used as meaning the smallest or smaller of numbers [generally denoting from three to ten inclusively]: (Ibn-Es-Sarráj, Msb:) AHn says, accord. to Aboo-Ziyád, the سِدْر is of the kind called عِضَاه, and is of two species, عُبْرِىٌّ and ضَالٌ: the عبرى is that which has no thorns except such as do not hurt: the ضال has thorns [which hurt]: the سدر has a broad round leaf: and sometimes people alight and rest beneath a tree of this kind; but the ضال is small: the best نبق that is known in the land of the Arabs is in Hejer (هَجَر), in a single piece of land which is appropriated to the Sultán alone: it is the sweetest of all in taste and odour: the mouth of him who eats it, and the garments of him who has it upon him, diffuse an odour like that of perfume: (M, TA:) it is [also] said that the سدر is of two species; whereof one grows in the cultivated lands, and its leaves are used in the ablution termed غُسْل, and its fruit is sweet; and the other grows in the desert, and its leaves are not so used, and its fruit is juicy: the زُعْرُور is so described that it may be supposed to be the wild نبق: (Msb:) when سِدْرٌ is used absolutely, with relation to the ablution termed غُسْل, it means the ground leaves of the tree so called: (Mgh, * Msb:) the pl. of سِدْرَةٌ is سِدْرَاتٌ and سِدِرَاتٌ and سِدَرَاتٌ (S, K) and سِدَرٌ (S, M, K) and سُدُورٌ, (M, K,) which last is extr. (M.) ― -b2- سِدْرَةُ المُنْتَهَى is said to be The lote-tree in the Seventh Heaven; (Lth, K; *) beyond which neither angel nor prophet passes, and which shades the water and Paradise: (Lth:) in the Saheeh it is said to be in the Sixth Heaven: 'Iyád reconciles the two assertions by the supposition that its root is in the Sixth, and that it rises over the Seventh: accord. to IAth, it is in the furthest part of Paradise to which, as its furthest limit, extends the knowledge of ancients and moderns. (MF, TA.)

سَدَرٌ
سَدَرٌ ذ [see 1]. You say, فِى بَصَرِهِ سَدَرٌ, and ↓ سَمَادِيرُ, In his sight is a confusedness, so that he does not see well. (A.) ― -b2- Some say that it signifies An affection resembling vertigo, common to a voyager upon the sea: or [simply] vertigo. (TA in art. بقل.)

سَدِرٌ
سَدِرٌ ذ Having his eyes dazzled by a thing, so that he turns away his face from it: or in a state of confusion or perplexity, and unable to see his right course: syn. مُتَحَيِّرٌ: (K:) as also ↓ سَادِرٌ: (S, K:) and the former, a camel having his eyes dazzled by a thing, so that he turns away his face from it, by reason of intense heat: (S:) and also one having his eyes dazzled by snow; as well as by intense heat. (IAar.) ― -b2- عَيْنُهُ سَدِرَةٌ His eye is confused in its vision, or dazzled, so that he cannot see well. (A.) ― -b3- And سَدِرَةٌ means An old and weak she-camel. (IAar, TA in art. سد.) ― -b4- Also سَدِرٌ The sea: (S, M, K:) one of the [proper] names thereof; (S;) occurring only in a poem of Umeiyeh Ibn-Abi-s-Salt: (M:) he says,
فَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ حَوْلَهُ
سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ القَوَائِمُ أَجْرَدُ
[And as though the first heaven, with the angels around it, were the sea, the winds deserting it, and smooth]: (S, M, TA: [but in the M and TA, for حَوْلَهُ, we find حَوْلَهَا; and in the S, for أَجْرَدُ, we find أَجْرَبُ, which is inconsistent with the rhyme of the poem:]) by القوائم he means the winds; and by تواكله, [for تَتَوَاكَلُهُ,] تَرَكَتْهُ [or rather تَتْرُكُهُ]: he likens the sky to the sea when calm: (TA:) Th quotes thus:
وَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ تَحْتَهَا
سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ قَوَائِمُ أَرْبَعُ
and says that the poet likens the angels, with respect to their fear of God, to a man affected with a vertigo [lit., turning round, though it would seem more appropriate had he said, the poet likens them to a camel so affected, whom his four legs failed: he prefaces this explanation with the words, سَدِرٌ يَدُورُ وَقَوَائِمُ أَرْبَعُ هُمُ المَلَائِكَةُ; to which he or ISd adds, لَا يَدْرِى كَيْفَ خَلْقُهُم: but (using a common phrase of ISd) I can only say, لَا أَدْرِى كَيْفَ هٰذَا; unless there be some omission in the transcription]: (M, TA:) Sgh says that the correct reading is سِدْرٌ, meaning the kind of tree so called, not the sea; and the author of the Námoos adopts his opinion; but MF rejects it: (TA:) some read رَقْعًا [in the place of برقع] and explain it as meaning the seventh heaven. (TA in art. رقع.)

سِدْرِىٌّ
سِدْرِىٌّ ذ One who grinds and sells the leaves of the سِدْر. (TA.) [See also سَدَّارٌ.]

سِدَارٌ
سِدَارٌ ذ A thing resembling a [curtain of the kind called] خِدْر: (K:) or resembling a كِلَّة, which is put across a [tent of the kind called] خِبَآء. (M.)

سَدَّارٌ
سَدَّارٌ ذ A seller of the leaves of the سِدْر. (TA.) [See also سِدْرِىٌّ.]

سَادِرٌ
سَادِرٌ ذ : see سَدِرٌ. ― -b2- Also Losing his way: you say, اـِنَّهُ سَادِرٌ فِى الغَىِّ Verily he is losing his way, in error. (A.) And أَتَى أَمْرَهُ سَادِرًا i. e. [He entered into, or did, his affair] in a wrong way. (Ham p. 432.) ― -b3- A man without firmness, or deliberation. (M.) You say, تَكَلَّمَ سَادِرًا He spoke without deliberation. (A.) ― -b4- A man who cares not for anything, nor minds what he does: (S, * M, K:) or one who occupies himself with vain or frivolous diversion. (TA.)

سُمْدُورٌ
سُمْدُورٌ ذ A cloudiness of the eye; (K;) and weakness of sight: (TA:) and سَمَادِيرُ [originally pl. of the preceding, app.,] weakness of sight, (S, M, K,) or something appearing to a man by reason of weakness of his sight, (M, K,) on the occasion of, (S, M,) or [arising] from, (K,) intoxication (S, M, K) by drink &c., (M,) and from [or if the reading in the CK be correct this prep. should be omitted] the insensibility arising from drowsiness and vertigo. (S, K.) The م is augmentative. (S: but the word is mentioned in the M and K in art. سمدر.) See also سَدَرٌ. -A2- Also A king: because the eyes become weak, or dazzled, in consequence of looking at him. (K in art. سمدر.)

الأَسْدَرَانِ
الأَسْدَرَانِ ذ The shoulder-joints, (S, M, A, K,) and the sides: (S, K:) or (so in the M, but accord. to the K “ and ”) two veins (M, K) in the eye, (M,) or in the two eyes: (K:) or beneath the temples. (M.) Hence the saying جَآءَ يَضْرِبُ أَسْدَرَيْهِ He came beating (with his hands, TA) his shoulder-joints (S, A, K) and his sides; (S, K;) meaning, (tropical:) he came empty, (S, A, K,) having nothing in his hand, (S,) or having no occupation, (M,) and without having accomplished the object of his desire: (S, K:) and in like manner, أَصْدَرَيْهِ: (S:) and جَآءَ يَنْفُضُ أَسْدَرَيْهِ, (AZ,) and أَصْدَرَيْهِ, (TA,) and أَزْدَرَيْهِ, (ISk,) he came shaking his shoulder-joints: (AZ:) or his sides: meaning as above. (TA.)

مَسْدُورٌ
مَسْدُورٌ ذ Hair [let down, or made to hang down, or] hanging down; like مَسْدُولٌ. (TA.)

مُسْمَدِرٌّ
مُسْمَدِرٌّ ذ A dazzled eye. (TA in art. سمدر.) -A2- A long and direct road. (K ibid.) ― -b2- And hence, (TA ibid.,) (assumed tropical:) Right speech or language. (K and TA ibid.)

##### Türkçe

**سَدِرَ**
1 **سَدِرَ** ذ, muzâri‘i **سَدَرَ**, mastarı **سَدَرٌ** ve **سَدَارَةٌ**, (S, K,) Bir şeye baktığında onunla gözleri kamaştı da ondan yüzünü çevirdi: yahut şaşkınlaştı, yahut bocaladı ve doğru yolunu göremez oldu: eşanlamlısı **تَحَيَّرَ**: (K:) ve o (bir deve) şiddetli sıcaklık sebebiyle, baktığı bir şeyle gözleri kamaştı da ondan yüzünü çevirdi: (S, * K:) ayrıca, (TA,) yahut **سَدِرَ بَصَرُهُ**, (M,) o [görünüşe göre bir insan yahut herhangi bir hayvan] güçlükle görebildi: (M, TA:) yahut **سَدِرَ بَصَرُهُ** gözleri kamaştı, yahut şaşkınlaştı yahut bocaladı ve iyi görmedi; bunun gibi ↓ **اِسْمَدَرَّ** da. (A, TA.) [Aşağıda **سَدَرٌ**’a da bak.] -A2- **سَدَرَ**, (M, K,) yahut **سَدَرَتْ**, (S,) muzâri‘i **سَدُرَ**, mastarı **سَدْرٌ**, (M,) O, yahut o (kadın), saçını saldı, aşağı bıraktı yahut sarkıttı; (S, M, K;) ve aynı şekilde, bir perde yahut örtü, (M,) ve bir elbise; (Lh;) **سَدَلَ**’ın bir lehçe varyantı. (S, K. *) ― -b2- Yine **سَدَرَ**, muzâri‘i **سَدِرَ**, mastarı **سَدْرٌ** ve **سُدُورٌ**, Elbisesini yırttı. (Yaa- koob, M.)

**اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ**
4 **اسدرتِ الشَّمْسُ عَيْنَهُ** ذ [Güneş onun gözünü kamaştırdı ve görmesini şaşırttı]. (K, **جهر** maddesinde.)

**تسدّر بِثَوْبِهِ**
5 **تسدّر بِثَوْبِهِ** ذ Elbisesiyle örtündü. (AA.)

**انسدر**
7 **انسدر** ذ O (saç, S, M, K, ve bir perde yahut örtü, M) sarktı; (S, M, K;) **انسدل**’in bir lehçe varyantı. (S, K. *) ― -b2- **انسدر يَعْدُو** Koşarak biraz çabuk oldu, yahut biraz acele etti: (S, M: *) yahut koşmasında (A 'Obeyd, K) aşağı indi yahut aşağıya doğru gitti ve sürdürdü, hızlı giderek. (A 'Obeyd.) [CK’de **يعدو** yerine yanlışlıkla **بَعُدَ** konmuştur.]

**اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ**
Q. Q. 4 **اِسْمَدَرَّ بَصَرُهُ** ذ Görmesi, aşağıda **سَمَادِيرُ** lafzı altında anlatılan tarzda zayıfladı. (S, **سدر** maddesinde; M ve K, **سمدر** maddesinde.) Bu, **السَّدَرُ**’dan, **اِفْمَعَلَّ** veznindendir; (IKtt;) **م** ziyadedir. (S.) **سَدِرَ**’e de bak. ― -b2- **اسمدرّت عَيْنُهُ** Gözü yaş döktü; Lh’ye göre; fakat bu, klasik dilde bilinmez. (M, **سمدر** maddesinde.)

**سِدْرٌ**
**سِدْرٌ** ذ [topluluk cins ismi, Linnæus’un rhamnus spina Christi dediği; Forskål’ın rhamnus nabeca dediği lot ağacı türü;] meyvesine **نَبِق** ve **نَبْق** denilen ağacın yahut ağaçların kendisi: (S, M, Mgh, Msb, K:) tekili, (Msb,) yahut [daha doğrusu] birim ismi, (S, M, K,) **سِدْرَةٌ**: (S, M, Msb, K:) ve bazen **سِدْرٌ**, sayıların en küçüğü yahut küçük olanı manasında kullanılır [genellikle üçten ona kadar (dahil) olanı gösterir]: (Ibn-Es-Sarráj, Msb:) AHn der ki, Aboo-Ziyád’a göre, **سِدْر** **عِضَاه** denilen türdendir ve iki çeşittir: **عُبْرِىٌّ** ve **ضَالٌ**: **عبرى** olan, incitmeyen dikenler dışında dikeni olmayandır: **ضال** olanın inciten dikenleri vardır: **سدر**’in geniş yuvarlak bir yaprağı vardır: ve bazen insanlar bu türden bir ağacın altında konaklar ve dinlenir; fakat **ضال** küçüktür: Arapların ülkesinde bilinen en iyi **نبق**, Hejer’de (**هَجَر**), yalnız Sultân’a tahsis edilmiş tek bir arazi parçasındadır: tat ve koku bakımından hepsinin en tatlısıdır: onu yiyenin ağzı ve onu üzerinde bulunduranın elbiseleri, güzel koku gibi bir koku yayar: (M, TA:) [ayrıca] denilmiştir ki **سدر** iki çeşittir; bunlardan biri ekili arazilerde biter, yaprakları **غُسْل** denilen yıkanmada kullanılır ve meyvesi tatlıdır; diğeri çölda biter, yaprakları böyle kullanılmaz ve meyvesi suludur: **زُعْرُور** öyle tasvir edilir ki onun yabani **نبق** olduğu sanılabilir: (Msb:) **سِدْرٌ** mutlak olarak, **غُسْل** denilen yıkanma ile ilgili olarak kullanıldığında, bu adı taşıyan ağacın öğütülmüş yaprakları demektir: (Mgh, * Msb:) **سِدْرَةٌ**’nin çoğulu **سِدْرَاتٌ** ve **سِدِرَاتٌ** ve **سِدَرَاتٌ** (S, K) ve **سِدَرٌ** (S, M, K) ve **سُدُورٌ**’dur, (M, K,) ki bu sonuncusu nadirdir. (M.) ― -b2- **سِدْرَةُ المُنْتَهَى**’nın, Yedinci Gökteki lot ağacı olduğu söylenir; (Lth, K; *) onun ötesine ne melek ne peygamber geçer; ve o, suyu ve Cenneti gölgeler: (Lth:) Sahîh’te onun Altıncı Gökte olduğu söylenmiştir: 'Iyád, iki rivayeti, kökünün Altıncıda olduğu ve Yedincinin üzerine yükseldiği varsayımıyla uzlaştırır: IAth’a göre, o, Cennetin en uzak kısmındadır; eskilerin ve sonrakilerin bilgisinin, en son sınır olarak, ulaştığı yer oraya kadardır. (MF, TA.)

**سَدَرٌ**
**سَدَرٌ** ذ [1’e bak]. Şöyle dersin: **فِى بَصَرِهِ سَدَرٌ**, ve ↓ **سَمَادِيرُ**, Onun görmesinde bir karışıklık vardır; bu yüzden iyi görmez. (A.) ― -b2- Bazıları der ki bu, deniz üzerindeki yolcuda yaygın olan baş dönmesine benzer bir arıza demektir: yahut [sadece] baş dönmesi. (TA, **بقل** maddesinde.)

**سَدِرٌ**
**سَدِرٌ** ذ Bir şeye bakınca gözleri kamaşmış olup ondan yüzünü çeviren: yahut şaşkınlık yahut bocalama halinde olup doğru yolunu göremeyen: eşanlamlısı **مُتَحَيِّرٌ**: (K:) bunun gibi ↓ **سَادِرٌ** de: (S, K:) ve birincisi, şiddetli sıcaklık sebebiyle bir şeye bakınca gözleri kamaşıp ondan yüzünü çeviren deve: (S:) ve ayrıca, kar sebebiyle gözleri kamaşan kimse; şiddetli sıcaklık sebebiyle olduğu gibi. (IAar.) ― -b2- **عَيْنُهُ سَدِرَةٌ** Gözü, görmesinde karışıktır, yahut kamaşmıştır; bu yüzden iyi göremez. (A.) ― -b3- Ve **سَدِرَةٌ**, yaşlı ve zayıf bir dişi deve demektir. (IAar, TA, **سد** maddesinde.) ― -b4- Ayrıca **سَدِرٌ**, denizdir: (S, M, K:) onun [özel] adlarından biridir; (S;) yalnız Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ın bir şiirinde geçer: (M:) o şöyle der:
فَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ حَوْلَهُ
سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ القَوَائِمُ أَجْرَدُ
[Sanki birinci gök, etrafında melekler olduğu halde, denizdi; rüzgârlar onu terk etmişti; ve pürüzsüzdü]: (S, M, TA: [fakat M ve TA’da **حَوْلَهُ** yerine **حَوْلَهَا** buluruz; S’de ise **أَجْرَدُ** yerine **أَجْرَبُ** buluruz ki bu, şiirin kafiyesiyle tutarsızdır:]) **القوائم** ile rüzgârları kasteder; **تواكله** ile, [**تَتَوَاكَلُهُ** yerine,] **تَرَكَتْهُ** [yahut daha doğrusu **تَتْرُكُهُ**] kasteder: göğü, durgun olduğunda denize benzetir: (TA:) Th bunu şöyle rivayet eder:
وَكَأَنَّ بِرْقِعَ وَالمَلَائِكُ تَحْتَهَا
سَدِرٌ تَوَاكَلُهُ قَوَائِمُ أَرْبَعُ
ve der ki şair, melekleri, Allah korkusu bakımından, baş dönmesine tutulmuş bir adama benzetir [lafzen, dönüp duran; gerçi daha uygun olan, şairin onları, dört ayağı kendisini yüzüstü bırakan, böyle bir hâle tutulmuş deveye benzettiğini söylemesiydi: bu açıklamaya şu sözlerle başlar: **سَدِرٌ يَدُورُ وَقَوَائِمُ أَرْبَعُ هُمُ المَلَائِكَةُ**; buna o yahut ISd şunu ekler, **لَا يَدْرِى كَيْفَ خَلْقُهُم**: fakat (ISd’nin yaygın bir ifadesini kullanarak) ben ancak şunu söyleyebilirim, **لَا أَدْرِى كَيْفَ هٰذَا**; yazmada bir düşme olmadıkça]: (M, TA:) Sgh der ki doğru okunuş **سِدْرٌ**’dür; deniz değil, bu adı taşıyan ağaç türü manasındadır; Námoos’un müellifi de onun görüşünü benimser; fakat MF bunu reddeder: (TA:) bazıları **بِرْقِعَ** yerine **رَقْعًا** okur ve bunu yedinci gök manasında açıklar. (TA, **رقع** maddesinde.)

**سِدْرِىٌّ**
**سِدْرِىٌّ** ذ **سِدْر**’in yapraklarını öğüten ve satan kimse. (TA.) [**سَدَّارٌ**’a da bak.]

**سِدَارٌ**
**سِدَارٌ** ذ **خِدْر** [denilen türden bir perde]ye benzeyen bir şey: (K:) yahut **خِبَآء** [denilen türden bir çadır]ın önüne gerilen **كِلَّة**’ye benzeyen. (M.)

**سَدَّارٌ**
**سَدَّارٌ** ذ **سِدْر**’in yapraklarını satan kimse. (TA.) [**سِدْرِىٌّ**’e de bak.]

**سَادِرٌ**
**سَادِرٌ** ذ: **سَدِرٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca yolunu kaybeden: şöyle dersin, **اـِنَّهُ سَادِرٌ فِى الغَىِّ** Şüphesiz o, sapıklık içinde yolunu kaybediyor. (A.) Ve **أَتَى أَمْرَهُ سَادِرًا** yani [işine girdi, yahut işini yaptı] yanlış bir yolla. (Ham p. 432.) ― -b3- Sebatsız yahut tedbirsiz bir adam. (M.) Şöyle dersin: **تَكَلَّمَ سَادِرًا** Tedbirsiz konuştu. (A.) ― -b4- Hiçbir şeyi umursamayan ve ne yaptığını önemsemeyen adam: (S, * M, K:) yahut boş yahut hafif eğlenceyle oyalanan. (TA.)

**سُمْدُورٌ**
**سُمْدُورٌ** ذ Gözde bir bulanıklık; (K;) ve görme zayıflığı: (TA:) ve **سَمَادِيرُ** [aslında öncekinin çoğulu, görünüşe göre,] görme zayıflığıdır, (S, M, K,) yahut görmesinin zayıflığı sebebiyle bir adama görünen bir şeydir, (M, K,) içki vb. ile sarhoşluk (S, M, K) sırasında, (S, M,) yahut (K,) [ortaya çıkan], (M,) ve uyuklama ve baş dönmesinden doğan hissizlikten. (S, K.) **م** ziyadedir. (S: fakat kelime M ve K’de **سمدر** maddesinde zikredilmiştir.) **سَدَرٌ**’e de bak. -A2- Ayrıca bir kral: çünkü ona bakmanın sonucu olarak gözler zayıflar yahut kamaşır. (K, **سمدر** maddesinde.)

**الأَسْدَرَانِ**
**الأَسْدَرَانِ** ذ Omuz eklemleri, (S, M, A, K,) ve yanlar: (S, K:) yahut (M’de böyledir; fakat K’ye göre “ve”) gözde iki damar (M, K), (M,) yahut iki gözde: (K:) yahut şakakların altında. (M.) Buradan şu söz: **جَآءَ يَضْرِبُ أَسْدَرَيْهِ** Omuz eklemlerini (elleriyle, TA) ve yanlarını döverek geldi; (S, A, K) ve yanlarını; (S, K;) manası, (mecazen:) eli boş geldi, (S, A, K,) elinde hiçbir şey olmaksızın, (S,) yahut işi gücü olmaksızın, (M,) ve arzusunun maksadını gerçekleştirmeden: (S, K:) ve aynı şekilde, **أَصْدَرَيْهِ**: (S:) ve **جَآءَ يَنْفُضُ أَسْدَرَيْهِ**, (AZ,) ve **أَصْدَرَيْهِ**, (TA,) ve **أَزْدَرَيْهِ**, (ISk,) omuz eklemlerini silkeleyerek geldi: (AZ:) yahut yanlarını: manası yukarıdaki gibidir. (TA.)

**مَسْدُورٌ**
**مَسْدُورٌ** ذ Saç [salınmış, yahut sarkıtılmış, yahut] sarkmış; **مَسْدُولٌ** gibi. (TA.)

**مُسْمَدِرٌّ**
**مُسْمَدِرٌّ** ذ Kamaşmış bir göz. (TA, **سمدر** maddesinde.) -A2- Uzun ve dosdoğru bir yol. (K, aynı yerde.) ― -b2- Ve buradan, (TA, aynı yerde,) (varsayılan mecazen:) doğru söz yahut dil. (K ve TA, aynı yerde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدَرَ
سَدَرَ U ( n. ac. سَدْر 1 ),
a.  Undid, let down.

سَدِرَ
سَدِرَ A ( n. ac. سَدَر 4 ,  سَدَاْرَة 22t ),
a.  Was confused, perplexed, bewildered; was dazzled, dazed; was giddy, dizzy.

سِدْر
سِدْر 2 ,  سِدْرَة 2t , ( pl. سِدَر 7 ,  سُدُوْر 27 ,  سِدَِْرَات ),
a.  Lotus-tree.

الأَسْدَرَانِ
الأَسْدَرَانِ [ du. ],
a.  The shoulders.

##### Türkçe

سَدَرَ
**سَدَرَ** U (n. ac. **سَدْر** 1),
a. Çözdü, salıverdi.

سَدِرَ
**سَدِرَ** A (n. ac. **سَدَر** 4, **سَدَاْرَة** 22t),
a. Şaşırmış, mütehayyir, sersemlemiş oldu; kamaşmış, afallamış oldu; başı dönmüş, sersemlemiş oldu.

سِدْر
**سِدْر** 2, **سِدْرَة** 2t, (pl. **سِدَر** 7, **سُدُوْر** 27, **سِدَِْرَات**),
a. Sidre (lotus) ağacı.

الأَسْدَرَانِ
**الأَسْدَرَانِ** [ikili],
a. Omuzlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سدر
سَدِرَ - يَسْدَرُ - سِدْرَة - سِدْر
سَدِرَ - يَسْدَر + الكائن: يتحير ويتشتت ولا يكاد يَتَبَيَّن أو يتثبت من شدة الحر: يقع في دوار ودوخة الشمس أو الحر
سِدْرَة: على وزن " فـِعلة من " سَدِرَ - يَسْدَرُ": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة: اسم آلة: الشيء المخصوص الذي يسبب الدوخة والدوار، وهو اصطلاحاً اسم نوع من الشجر، ويبدو أنه سمي بذلك لأن ثمره أو ورقه يسبب نوعاً من الدوار و الخدر والغفلة وتشتت الذهن
سِدْر: جمع " سِدْرَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغفلة ونقص وضوح الوعي، وتشوش الذهن وسوء التركيز "، وهي:
ذَهِلَ - يَذْهَلُ (ذَهَلَ - يَذْهَلُ)، غَفَلَ - يَغْفُلُ، سَكِرَ - يَسْكَرُ، سَدَرَ - يَسْدُرُ، سَمَدَ - يَسْمُدُ، سَهَا - يَسْهُوْ
سدر - سدرة
 	﴿عند سدرة المنتهى(14)﴾ النجم ﴿إذ يغشى السدرة ما يغشى (16)﴾ النجم
 	﴿فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتى أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل (16)﴾ سبأ ﴿في سدر مخضود (28)﴾ الواقعة
مختار الصحاح
● [سدر] س د ر: السِّدْرُ شجر النبق الواحدة سِدْرَةٌ والجمع سِدْراتٌ بسكون الدال و سِدَِراتٌ بفتح الدال وكسرها و سِدَرٌ بفتح الدال و السيدرُ نهر وقيل قصر و السَّادِرُ المتحير وهو أيضا الذي لا يهتم ولا يبالي ما صنع وقول علي رضي الله تعالى عنه أكيلكم بالسيف كيل السَّنْدَرَه قيل هو مكيال ضخم
الراغب
سدر
- السدر: شجر قليل الغناء عند الأكل، ولذلك قال تعالى: }وأثل وشيء من سدر قليل﴿[سبأ/16]، وقد يخضد ويستظل به، فجعل ذلك مثلا لظل الجنة ونعيمها في قوله تعالى:﴾في سدر مخضود﴿[الواقعة/28]، لكثرة غنائه في الاستظلال، وقوله تعالى:﴾إذ يغشى السدرة ما يغشى﴿[النجم/16]، فإشارة إلى مكان اختص النبي صلى الله عليه وسلم فيه بالإفاضة الإلهية، والآلاء الجسيمة، وقد قيل: إنها الشجرة التي بويع النبي صلى الله عليه وسلم تحتها (وهذا من بدع التفاسير، لأن السدرة في السماء، كما صحت الأخبار بذلك، ولأن الله تعالى قال:﴾عندها جنة المأوى{ )، فأنزل الله تعالى السكينة فيها على المؤمنين؛ والسدر: تحير البصر، والسادر: المتحير، وسدر شعره، قيل: هو مقلوب عن دسر.
ملخص اللسان
1.     وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً فهو سَدِرٌ: لم يكد يبصر.
2.     ويقال: سَدِرَ  البعيرُ، بالكسر، يَسْدَرُ سَدَراً تَحيَّرَ من شدة الحرّ، فهو سَدِرٌ. ورجل سادر: وتكلم سادراً غير متثبت
3. وسَدَرَ ثَوْبَه يَسْدِرُه سَدْراً وسُدُوراً: شَقَّه
4.    والسادِرُ: المتحير. وفي الحديث: الذي يَسْدَرُ في  البحر كالمتشحط في دمه؛ السَّدَرُ، بالتحريك: كالدُّوارِ، وهو كثيراً ما  يَعْرِض لراكب البحر.
5.    السِّدْرُ: شجر النبق، واحدتها سِدْرَة وجمعها سِدْراتٌ وسِدِراتٌ  وسِدَرٌ وسُدورٌ
6.    والسدر ينبت على الماء وثمره النبق وورقه غسول يشبه شجر العُنَّاب  له سُلاَّءٌ كَسُلاَّئه وورقه كورقه غير أَن ثمر العناب أَحمر حلو وثمر  السدر أَصفر مُزٌّ يُتَفَكَّه به.
7. سدَرَ  الشعرَ والسِّتْرَ يَسْدُرُه سَدْراً أَرسله
8.    سدر يَدُورُ
لسان العرب
● - سدر: السِّدْرُ: شجر النبق، واحدتها سِدْرَة وجمعها سِدْراتٌ وسِدِراتٌ  وسِدَرٌ وسُدورٌ  (* قوله: «سدور» كذا بالأَصل بواو بعد الدال، وفي  القاموس سقوطها، وقال شارحه ناقلاً عن المحكم هو بالضم)؛ الأَخيرة نادرة. قال  أَبو حنيفة: قال ابن زياد: السِّدْرُ من العِضاهِ، وهو لَوْنانِ: فمنه  عُبْرِيٌّ، ومنه ضالٌ؛ فأَما العُبْرِيُّ فما لا شوك فيه إِلا ما لا  يَضِيرُ، وأَما الضالُ فهو ذو شوك، وللسدر ورقة عريضة مُدَوَّرة، وربما كانت  السدرة محْلالاً؛ قال ذو الرمة:  قَطَعْتُ، إِذا تَجَوَّفَتِ العَواطي،  ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضالا  قال: ونبق الضَّالِ صِغارٌ. قال: وأَجْوَدُ نبقٍ يُعْلَمُ بأَرضِ  العرَبِ نَبِقُ هَجَرَ في بقعة واحدة يُسْمَى للسلطانِ، هو أَشد نبق يعلم حلاوة  وأَطْيَبُه رائحةً، يفوحُ فَمْ آكلِهِ وثيابُ مُلابِسِه كما يفوحُ  العِطْر. التهذيب: السدر اسم للجنس، والواحدة سدرة. والسدر من الشجر سِدْرانِ:  أَحدهما بَرِّيّ لا ينتفع بثمره ولا يصلح ورقه للغَسُولِ وربما خَبَط  ورَقَها الراعيةُ، وثمره عَفِصٌ لا يسوغ في الحلق، والعرب تسميه الضالَ،  والسدر الثاني ينبت على الماء وثمره النبق وورقه غسول يشبه شجر العُنَّاب  له سُلاَّءٌ كَسُلاَّئه وورقه كورقه غير أَن ثمر العناب أَحمر حلو وثمر  السدر أَصفر مُزٌّ يُتَفَكَّه به. وفي الحديث: من قطَع سِدْرَةً صَوَّبَ  اللهُ رأْسَه في النار؛ قال ابن الأَثير: قيل أَراد به سدرَ مكة لأَنها  حَرَم، وقيل سدرَ المدينة، نهى عن قطعه ليكون أُنْساً وظلاًّ لمنْ يُهاجِرُ  إِليها، وقيل: أَراد السدر الذي يكون في الفلاة يستظل به أَبناء السبيل  والحيوان أَو في ملك إِنسان فيتحامل عليه ظالم فيقطعه بغير حق، ومع هذا  فالحديث مضطرب الرواية فإِن أَكثر ما يروى عن عروة بن الزبير، وكان هو يقطع  السدر ويتخذ منه أَبواباً. قال هشام: وهذه أَبواب من سِدْرٍ قَطَعَه أَي  وأَهل العلم مجمعون على إِباحة قطعه.  وسَدِرَ بَصَرُه سَدَراً فهو سَدِرٌ: لم يكد يبصر. ويقال: سَدِرَ  البعيرُ، بالكسر، يَسْدَرُ سَدَراً تَحيَّرَ من شدة الحرّ، فهو سَدِرٌ. ورجل  سادر: غير متشتت  (* قوله: «غير متشتت» كذا بالأَصل بشين معجمة بين تاءين،  والذي في شرح القاموس نقلاً عن الأَساس: وتكلم سادراً غير متثبت، بمثلثة  بين تاء فوقية وموحدة). والسادِرُ: المتحير. وفي الحديث: الذي يَسْدَرُ في  البحر كالمتشحط في دمه؛ السَّدَرُ، بالتحريك: كالدُّوارِ، وهو كثيراً ما  يَعْرِض لراكب البحر. وفي حديث عليّ: نَفَرَ مُسْتَكْبِراً وخَبَطَ  سادِراً أَي لاهياً. والسادِرُ: الذي لا يَهْتَمُّ لشيء ولا يُبالي ما صَنَع؛  قال:  سادِراً أَحْسَبُ غَيِّي رَشَدَاً،  فَتَنَاهَيْتُ وقد صابَتْ بِقُرْ  (* وقوله: «صابت بقر» في الصحاح وقولهم للشدة إِذا نزلت صابت بقر أَي  صارت الشدة في قرارها).  والسَّدَرُ: اسْمِدْرَارُ البَصَرِ. ابن الأَعرابي: سَدِرَ قَمِرَ،  وسَدِرَ من شدّة الحرّ. والسَّدَرُ: تحيُّر البصر. وقوله تعالى: عند سِدْرَةِ  المُنْتَهى؛ قال الليث: زعم إِنها سدرة في السماء السابعة لا يجاوزها  مَلَك ولا نبي وقد أَظلت الماءَ والجنةَ، قال: ويجمع على ما تقدم. وفي حديث  الإِسْراءِ: ثم رُفِعْتُ إِلى سِدرَةِ المُنْتَهَى؛ قال ابن الأَثير:  سدرةُ المنتهى في أَقصى الجنة إِليها يَنْتَهِي عِلْمُ الأَوّلين والآخرين  ولا يتعدّاها. وسَدَرَ ثَوْبَه يَسْدِرُه سَدْراً وسُدُوراً: شَقَّه؛ عن  يعقوب. والسَّدْرُ والسَّدْلُ: إِرسال الشعر. يقال: شَعَرٌ مَسدولٌ  ومسدورٌ وشَعَرٌ مُنسَدِرٌ ومُنْسَدِلٌ إِذا كان مُسْتَرْسِلاٍ. وسَدَرَتِ  المرأَةُ شَعرَها فانسَدَر: لغة في سَدَلَتْه فانسدل. ابن سيده: سدَرَ  الشعرَ والسِّتْرَ يَسْدُرُه سَدْراً أَرسله، وانسَدَرَ هو. وانسَدَرَ أَيضاً:  أَسرع بعض الإِسراع. أَبو عبيد: يقال انسَدَرَ فلان يَعْدُو وانْصَلَتَ  يعدو إِذا أَسرع في عَدْوِه. اللحياني: سدَر ثوبَه سَدْراً إِذا أَرسله  طولاً. وقال أَبو عمرو: تَسَدَّرَ بثوبه إِذا تجلَّل به. والسِّدارُ:  شِبْهُ الكِلَّةِ تُعَرَّضُ في الخباء.  والسَّيدارَةُ: القَلَنْسُوَةُ بِلا أَصْداغٍ؛ عن الهَجَرِيّ.  والسَّديرُ: بِناءٌ، وهو بالفارسية سِهْدِلَّى أَي ثلاث شهب أَو ثلاث  مداخلات. وقال الأَصمعي: السدير فارسية كأَنَّ أَصله سادِلٌ أَي قُبة في  ثلاث قِباب متداخلة، وهي التي تسميها الناس اليوم سِدِلَّى، فأَعربته العرب  فقالوا سَدِيرٌ والسَّدِيرُ: النَّهر، وقد غلب على بعض الأَنهار؛ قال:  أَلابْنِ أُمِّكَ ما بَدَا،  ولَكَ الخَوَرْنَقُ والسَّدِير؟  التهذيب: السدِيرُ نَهَر بالحِيرة؛ قال عدي:  سَرَّه حالُه وكَثَرَةُ ما يَمْـ  ـلِكُ، والبحرُ مُعْرِضاً، والسَّدِيرُ  والسدِيرُ: نهر، ويقال: قصر، وهو مُعَرَّبٌ وأَصله بالفارسية سِهْ  دِلَّه أَي فيه قِبابٌ مُداخَلَةٌ. ابن سيده: والسدِيرُ مَنْبَعُ الماءِ.  وسدِيرُ النخل: سوادُه ومُجْتَمَعُه. وفي نوادر الأَصمعي التي رواها عنه أَبو  يعلى قال: قال أَبو عمرو بن العلاء السَّدِيرُ العُشْبُ.  والأَسْدَرانِ: المنكِبان، وقيل: عِرقان في العين أَو تحت الصدغين. وجاء  يَضْرِبُ أَسْدَرَيْه؛ يُضْرَبُ مثلاً للفارغ الذي لا شغل له، وفي حديث  الحسن: يضرب أَسدريه أَي عِطْفيه ومنكبيه يضرب بيديه عليهما، وهو بمعنى  الفارغ. قال أَبو زيد: يقال للرجل إِذا جاء فارغاً: جاء يَنفُضُ  أَسْدَرَيْه، وقال بعضهم: جاء ينفض أَصْدَرَيْه أَي عطفيه. قال: وأَسدراه  مَنْكِباه. وقال ابن السكيت: جاء ينفض أَزْدَرَيْه، بالزاي وذلك إِذا جاء فارغاً  ليس بيده شيء ولم يَقْضِ طَلِبَتَه.  أَبو عمرو: سمعت بعض قيس يقول سَدَلَ الرجُل في البلاد وسدَر إِذا ذهب  فيها فلم يَثْنِه شيء. ولُعْبَة للعرب يقال لها: السُّدَّرُ والطُّبَن.  ابن سيده: والسُّدَّرُ اللعبةُ التي تسمى الطُّبَنَ، وهو خطٌّ مستدير تلعب  بها الصبيان؛ وفي حديث بعضهم: رأَيت أَبا هريرة: يلعب السُّدَّر؛ قال ابن  الأَثير: هو لعبة يُلْعَبُ بها يُقامَرُ بها، وتكسر سينها وتضم، وهي  فارسية معربة عن ثلاثة أَبواب؛ ومنه حديث يحيى بن أَبي كثير: السُّدّر هي  الشيطانة الصغرى يعني أَنها من أَمر الشيطان؛ وقول أُمية بن أَبي الصلت:  وكأَنَّ بِرْقِعَ، والملائكَ حَوْلَها،  سَدِرٌ، تَواكَلَه القوائِمُ، أَجْرَدُ  (* قوله: «برقع» هو كزبرح وقنفذ السماء السابعة اهـ قاموس).  سَدِرٌ؛ للبحر، لم يُسْمع به إِلاَّ في شعره. قال أَبو علي: وقال أَجرد  لأَنه قد لا يكون كذلك إِذا تَموَّجَ. الجوهري: سَدِرٌ اسم من أَسماء  البحر، وأَنشد بيت أُمية إِلاَّ أَنه قال عِوَضَ حولها حَوْلَه، وقال عوض  أَجرد أَجْرَبُ، بالباء، قال ابن بري: صوابه أَجرد، بالدال، كما أَوردناه،  والقصيدة كلها دالية؛ وقبله:  فأَتَمَّ سِتّاً فاسْتَوَتْ أَطباقُها،  وأَتى بِسابِعَةٍ فَأَنَّى تُورَدُ  قال: وصواب قوله حوله أَن يقول حولها لأَن بِرْقِعَ اسم من أَسماء  السماء مؤنثة لا تنصرف للتأْنيث والتعريف، وأَراد بالقوائم ههنا الرياح،  وتواكلته: تركته. يقال: تواكله القوم إِذا تركوه؛ شبه السماء بالبحر عند سكونه  وعدم تموجه؛ قال ابن سيده وأَنشد ثعلب:  وكأَنَّ بِرقع، والملائك تحتها،  سدر، تواكله قوائم أَربع  قال: سدر يَدُورُ. وقوائم أَربع: قال هم الملائكة لا يدرى كيف خلقهم.  قال: شبه الملائكة في خوفها من الله تعالى بهذا الرجل السَّدِرِ.  وبنو سادِرَة: حَيٌّ من العرب. وسِدْرَةُ: قبيلة؛ قال:  قَدْ لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذا لُها،  وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى  فأَما قوله:  عَزَّ عَلى لَيْلى بِذِي سُدَيْرِ  سُوءُ مَبِيتي بَلَدَ الغُمَيْرِ  فقد يجوز أَن يريد بذي سِدْرٍ فصغر، وقيل: ذو سُدَيْرٍ موضع بعينه.  ورجل سَنْدَرَى: شديد، مقلوب عن سَرَنْدَى.
مقاييس اللغة:
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])
فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
القاموس المحيط:
السِّدْرُ شَجَرُ النَّبِقِ، الواحِدَةُ بهاءٍ ج سِدْراتٌ وسِدِراتٌ وسِدَراتٌ وسِدَرٌ وسُدُرٌ. وسِدْرَةُ تابِعِيٌّ. وأبو سِدْرَةَ سُحيمٌ الجُهَيْمِيُّ، شاعِرٌ. وسِدْرَةُ المُنْتَهى في السماءِ السابعةِ. وذُو سِدْرٍ وذُو سُدَيْرٍ والسِّدْرَتانِ مواضعُ. وكأمِيرٍ نهرٌ بناحيةِ الحِيرَةِ، وأرضٌ باليمنِ، منها البُرُودُ، وع بِمصرَ قُرْبَ العبَّاسِيَّةِ، وابنُ حَكيمٍ شَيْخٌ لِسُفْيانَ الثَّوْرِيِّ، والعُشْبُ. وكزُبَيرٍ قاعٌ بينَ البَصْرَةِ والكوفَةِ، وع بِدِيارِ غَطَفانَ، وماءٌ بالحجازِ، ويقالُ بهاءٍ. والسادِرُ المُتَحَيِّرُ، كالسَّدِرِ، سَدِرَ، كفَرِحَ سدراً وسَدَارَةً، والذي لا يَهْتَمُّ ولا يُبالِي ما صَنَعَ، البعيرُ تَحَيَّرَ بَصَرُهُ من شِدَّةِ الحَرِّ. وككَتِفٍ البَحْرُ. والسِّدَارُ، ككتابٍ شِبْهُ الخِدْرِ. والسِّيدارَةُ، بالكسر الوِقايَةُ تَحْتَ المِقْنَعَةِ، والعِصابَةُ. وكقُبَّرٍ لُعْبَةٌ للصِّبْيانِ. والأَسْدَرانِ عِرْقانِ في العَيْنَيْنِ. و " جاءَ يَضْرِبُ أسْدَرَيْهِ " ، أي عِطْفَيْهِ ومَنْكِبَيْه، أي جاءَ فارِغاً ولم يَقْضِ طَلِبَتَه. وسَدَرَ الشَّعَرَ فانْسَدَرَ سَدَلَه فانْسَدَلَ.
وانْسَدَرَ يَعْدُو: انْحَدَر، واسْتمَرَّ.
تاج العروس:
س د ر
السِّدْر بالكَْر : شَجَرُ النَّبِقِ الوَاحِدَةُ بِهَاءٍ قال أَبو حَنِيفَة : قال ابنُ زِياد : السِّدْرُ من العِضَاهِ وهو لَوْنَانِ : فمنْه عُبْرِيٌّ ومنه ضَالٌ . فأَمَّا العُبْرِيّ فمَا لا شَوْكَ فيه إِلاّ ما لا يَضِيرُ . وأَما الضّالُ فذُو شَوْكٍ . وللسِّدْرِ وَرقَةٌ عَرِيضَةٌ مُدَوَّرَةٌ وربما كانت السِّدْرةُ مِحْلالاً . قال ذُو الرُّمَّة :
قَطَعْتُ إِذَا تَجَوَّفَتِ العَوَاطِي ... ضُرُوبَ السِّدْرِ عُبْرِيّاً وضَالاَ
قال : ونَبِقُ الضَّالِ صِغَارٌ . قال : وأَجْودُ نَبِقٍ يُعلَم بأَرْضِ العَرَب نَبِقُ هَجَرَ في بُقْعَة واحِدَة يُحْمَى للسُّلْطَان . وهو أَشَدُّ نَبِقٍ يُعْلَم حَلاوةً وأَطيَبُه رائِحة يَفُوحُ فَمُ آكِلِه وثِيَابُ مُلاَبِسِه كما يَفوح العِطْرُ . ج سِدْرَاتٌ بكَسْر فسُكُون وسِدِرَاتٌ بكَسْرَتَيْن وسِدَرَاتٌ بكسر ففتح وسِدَرٌ مثل عِنَبٍ وسُُرٌ بالضَّمّ الأَخِيرَة نادِرَة كذا في المحكم . وسِدْرَةُ بالكسر : تابِعِيّ وقيل : اسمُ امرأَةٍ رَوَتْ عن عائِشَةَ رضي اللّه عنها . وأَبو سِدْرَةَ : سُحَيْمٌ الجُهَيْمِيّ : شاعِرٌ وأبو سِدْرَةَ : خالِدُ بنُ عَمْرٍو . وقولُه تَعالى : " عنْدَ سِدْرَةِ المُنْتَهَى * عِنْدَهَا جَنَّةُ المَأْوَى " وكذلك في حَدِيثِ الإِسراءِ " ثم رُفِعْتُ إلى سِدْرَةِ المُنْتَهَى " قال الليثُ : زعمَ أَنَّهَا سِدْرَةٌ في السَّمَاءِ السّابِعَةِ لا يُجَاوِزُها مَلَكٌ ولا نَبِيّ . وقد أَظَلَّت الماءَ والجَنَّةَ . قال : ويُجْمَع على ما تقدَّم . وقال شيخُنَا : ووَردَ في الصَّحِيح أيَضاً أَنَّهَا في السَّمَاءِ السَّادِسَة وجمعَ بَيْنَهما عياضٌ باحْتِمَال أَنَّ أَصْلَها في السادسة وعَلَت وارتَفَعَت أُصولُها إِلى السابعة . قلْت : وقال ابنُ الأَثيِر : سِدْرَةُ المُنْتَهَى في أَقْصَى الجَنَّةِ إِليها يَنْتَهِي عِلْمُ الأَوَّلِين والآخِرِين ولا يَتَعَدَّاها . وذُو سِدْرٍ بالكَسْر وذو سُدَيْرٍ بالتَّصْغِير والسِّدْرَتَانِ مُثَنَّى سِدْرةٍ : مَوَاضِعُ . وقَرأْت في دِيوانِ الهُذَلِيّين من شِعْر أَبِي ذُؤَيِب الهُذَلِيّ قولَه :
أَصْبَحَ منْ أُمِّ عَمْرو بَطْنُ مُرٍّ فَأَجْ ... زاعُ الرَّجِيعِ فذُو سِدْرٍ فَأَمْلاَحُ وأَمَّا ذو سُدَيْرٍ فقَاعٌ بَيْنَ البَصْرةِ والكُوفَة وسيأْتِي في كلام المصنِّف قريباً . وسَدِيرٌ كأَمِير نَهرٌ بناحِيَة الحِيرَةِ من أَرضِ العِرَاق . قال عَدِيّ :
سَرَّهُ حَالُه وكَثْرةُ ما يَمْ ... لِكُ والبَحْرُ مُعْرِضاً والسَّدِيرُ وقيل : السَّدِيرُ : النَّهْر مطلقاً . وقد غَلَب على هذا النَّهْرِ . وقيل : سَديرٌ : قَصْرٌ في الحِيرَة من مَنَازلِ آلِ المُنْذِر وأَبنِيَتِهم وهو بالفارسيّة " سِهْ دِلَّي " أَي ثلاث شُعَبٍ أَو ثلاث مُداخَلاتٍ . وفي الصّحاح : وأَصْله بالفارسيّة " سِهْ دِلَه " أَي فيه قِبَابٌ مُدَاخَلَة مِثْلُ الحارِيّ بكُمَّيْنِ . وقال الأَصمَعِيّ : السَّدِير فارِسَيَّة كأَن أَصله " سِهْ دِل " أَي قُبَّة في ثَلاَثِ قِبَابٍ مُدَاخَلَة وهي التي تُسَمِّيها اليومَ الناسُ سِدِلَّي . فأَعْربتْه العرب فقالوا : سَدِيرٌ . قلْت : وما ذَكَره من أَن السِّدِلَّي بمعنَى القِبَاب المُتداخِلة فهو كَذلِك في العُرْف الآن وهكذا يُكْتَب في الصُّكُوك المستعمَلة . وأَمَّا كَون أَنَّ السَّدِير مُعرّب عنه فمَحَلُّ تأَمُّلٍ لأَن الذي يَقتضيه السانُ أَن يكون مُعَرَّباً عن " سِْ دره " أَي ذا ثلاثةِ أَبوابِ وهذا أَقرب من " سِهْ دلَّي " كما لا يَخْفَى . وسَدِيرٌ أَيضاً : أَرضٌ باليَمَن تُجلَب منها البُرَودُ المُثمّنَة . وسَدِيرٌ أَيضاً : ع بِمِصْر في الشَّرقِيَّة قُربَ العَبَّاسِيَّة . وسَدِيرُ بنُ حَِيم الصَّيْرَفِيّ : شَيْخٌ لسُفْيَانَ الثَّوْرِيّ سَمِع أَبا جَعْفَرٍ مُحَمَّد بن عليّ بن الحُسَيِن قاله البُخَارِيّ في التَّاريخ . وي نوادِرِ الأَصْمَعِيّ التي رواها عنه أَبو يَعْلَى . قال أَبو عَمْرِو بنُ العَلاءِ : السَّدِيرُ : العُشْب . وذو سُدّيْر كزُبَيْر : قاعٌ بينَ البَصْرَةِ والكُوفَةِ وهو الذي تَقَدَّم ذِكْرُه في كلامه أَوَّلاً فهو تَكْرَارٌ كما لا يَخْفَى . والسُّدَيْر : ع بدِيارِ غَطَفَانَ قال الشاعِر :
" عَزَّ عَلَى لَيْلَى بِذِي سدُيَرْ ِ
" سُوءُ مَبِيتِي بَلَدَ الغُمَيْرِ
قيل : يريد : بذي سِدْرٍ فصَغَّرَ . والسُّدَيْر : ماءٌ بالحِجَازِ وفي بعض النُّسَخ بدله : وقَرْيَةٌ بِسِنْجَارَ . ويقال : سُدَيْرَةُ : بِهَاءٍ وصَوَّبه شيخُنَا . وفي معجم البَكْرِيّ : سُدَير ويقال سُدَيْرَةُ : مَاءَةٌ بين جُرَاد والمَرُّوتِ أقطعَهَا النَّبِّيّ صلّى اللّه عليه وسلَّم حُصَيْنَ بنَ مُشمِّتٍ الحِمَّانيّ فليُنْظَر . والسّادِرُ : المُتَحَيِّر من شِدَّة الحَرّ كالسَّدِرِ ككَتِف . وسَدِرَ بَصَرُه كفَرِحَ سَدَرَاً مُحَرَّكَةً وسَدَارَةً ككَرَامَة فهو سَدِرٌ : لم يَكَد يُبْصِر . وقيل : السَّدَرُ بالتَّحْرِيك شِبْهُ الدُّوَارِ وهو كَثِيراً ما يَعْرِض لرَاكِبِ البَحْر . وفي حديثِ عليٍّ رضي اللّه عنه " نَفَرَ مُسْتَكْبِراً وخَبَطَ سادِراً " قيل السَّادِرُ : اللاَّهِي . وقيل : الَّذِي لا يَهْتَمُّ لشيْءٍ ولا يُبَالِي ما صَنَعَ قال :
سادِراً أَحْسَبُ غَيِّي رَشَداً ... فتَناهَيْتُ وقد صَابَتْ بقُرّ ويقال : سَدِرَ البَعِيرُ كفَرِحَ يَسْدَر سَدَراً : تَحَيَّر بَصَرُه من شِدَّةِ الحَرِّ فهو سَدِرٌ . وفي الأَساس : سَدِرَ بَصرُه واسمَدَرَّ : تَحَيَّرَ فلم يُحسِن الإِدْراكَ . وفي بَصَرِه سَدَرٌ وسَمَادِيرُ . وعَينه سَدِرَةٌ . وإِنه سادِرٌ في الغَيّ : تائِهٌ وتَكلَّم سادِراً : غيرَ مُتَثَبِّت في كلامِه انتهى . وقال ابنُ الأَعْرَابيِّ : سَدِرَ : قَمِرَ وسَدِرَ من شدَّة الحَرّ . وسَدِرٌ ككَتِفٍ : البَحْرُ قاله الجوهريّ . قِيل : لم يُسمع به إِلاّ في شِعْر أُمَيَّةَ بنِ أَبِي الصَّلْت :
فكأَنّ بِرْقِعَ والملائكَ حَوْلَهَا ... سَدِرٌ تَوَاكَلَه القَوَائِمُ أَجْرَدُ وقبله :
فأَتَمَّ سِتّاً فاسْتَوَتْ أَطْبَاقُهَا ... وأَتَى بِسَابِعَةٍ فأَنَّى تُورَدُ وأَراد بالقَوَائِم هنا الرِّيَاحَ . وتَواكَلَتْه : تَرَكَتْه شَبَّهَ السماءَ بالبَحر عند سُكُونه وعدمِ تَمَوُّجِه . وقال ابنُ سِيدَه وأَنشدَ ثَعْلَب :
وكأَنَّ بِرْقِع والملائِكَ تَحْتَها ... سَدِرٌ تَوَاكَلَه قَوائِمُ أَرْبعُ
قال : سَدِرٌ : يَُور . وقَوائم أربعُ هم الملائكة لا يُدْرَى كيفَ خَلْقُهم . قال : شَبَّه الملائكة في خَوْفِها من اللّه تعالى بهذا الرَّجلِ السَّدِر . وقال الصَّاغانِيّ فيما رَدَّ به على الجوهريّ : إِن الصَّحِيحَ في الرّواية سِدْر بالكَسْر . وأَرادَ به الشَّجَرَ لا البَحْر وتَبعَه صاحِبُ النَّامُوس وشَذَّ شَيْخُنَا فأَنْكَرَه عليه . ويَأْتِي للمصنّف في " و ك ل " سِدْرٌ تَوَاكَلهُ القَوَائِمُ : لا قوائِمَ له : فتأَمَّلَ . والسِّدَارُ ككِتَاب : شِبْهُ الخِدْرِ يُعَرَّض في الخِبَاءِ . والسِّيدارَةُ بالكسْرِ : الوِقَايَةُ على رَأْس المرأَةِ تكون تَحْتَ المِقْنَعَةِ وهي العِصَابَةُ أَيضاً . وقيل : هي القَلَنْسُوَة بلا أَصْدَاغٍ عن الهَجَرِيّ . وسُدّر كقُبَّر : لُعْبَةٌ لِلصِّبْيَانِ وهي التي تُسَمَّى الطُّبَن ؛ وهي خَطٌّ مُستديرٌ يلعب بها الصِّبْيان . وفي حديث بعضهم " رأَيْتُ أَبَا هُرَيْرَة يَلْعَب السُّدَّرَ " . قال ابن الأَثير : هو لُعْبَة يَلْعَب بها يُقَامَرُ بها وتُكْسَر سِينُهَا وتُضَمّ وهي فارسيّة معَرَّبة عن ثلاثةِ أَبواب . ومنه حديثُ يحيى بنِ أَبِي كثير : " السُّدَّرُ هي الشيطانةُ الصُّغْرَى " يعني أَنها من أَمْرِ الشَّيْطَانِ . قلْت : وسيأْتي للمُصَنِّف في " فرق " . ونقل شيخنا عن أَبي حَيَّان أَنها بالفَتْح كبَقَّم . قلْت : فهو مُثَلَّث وقد أَغفلَه المُصَنّف . والأَسْدَرانِ : المَنْكِبانِ : وقيل : عِرْقانِ في العَيْنَيْنِ أَو تَحْتَ الصُّدْغَيْنِ . وفي المثل : " جاءَ يَضْرِب أَسْدَرَيْه " يُضرَب للفارِغ الذي لا شُغْلَ له . وفي حديث الحَسَن : يَضْرِب أَسْدَرَيْه أَي عِطْفَيْه ومَنْكِبَيْه يَضْرِب بيَدَيْه عليهما وهو بمَعْنى الفارِغ . قال أَبو زَيْد . يقال للرجل إِذَا جاءَ فارِغاً : جاءَ يَنْفُض أَسْدَرَيْه . وقال بعضهم : جاءَ يَنْفُض أَصْدَرَيْه أَي عِطْفَيْه . قال : وأَسْدَرَاه : مَنْكِباه : وقال ابن السِّكِّيت : جاءَ يَنْفُض أَزْدَرَيْه بالزَّاي أَي جاءَ فارِغاً ليس بيده شَيْءٌ ولم يَقْضِ طَلِبَتَه وقد تقدّم شيْءٌ من ذلك في أَزْدَرَيه . ويقال : سَدَرَ الشَّعرَ فانْسَدَر وكذلك السِّتْرَ لُغَةٌ في سَدَلَه فانْسَدَلَ أَي أَْسَلَه وأَرْخاهُ . وانْسَدَر : أَسْرَعَ بعضَ الإِسراع . وقال أَبُو عُبَيْد : يقال : انْسَدَر فُلانٌ يَعْدُو وانْصَلَتَ يَعْدُو إِذَا انْحَدَرَ واسْتَمَرَّ في عَدْوِه ُمْسِرعاً
وممّا يُسْتدرَك عليه : سَدَرَ ثَوْبَه يَسْدِرُه سَدْراً وسُدُوراً : شَقَّه عن يَعْقُوب . وشَعرٌ مَسْدُورٌ كمَسْدُول أَي مُسْتَرْسِل . وسَدَرَ ثَوبَه سَدْراً إِذَا أَرْسَلَه طُولاً عن اللِّحْيَانيّ . وقال أَبو عَمْرو : تَسَدَّرَ بثَوْبِه إِذَا تَجَلَّلَ به . والسَّدِيرُ كأَمِير : مَنْبَعُ الماءِ عن ابنٌ سِيدَه . وسَدِيرُ النَّخْلِ : سَوَادُه ومُجْتَمَعُه . وقال أَبو عَمْرٍو : سَمِعْتُ بَعْضَ قَيْس يقول : سَدَلَ الرَّجلُ في البِلاد وسَدَرَ إِذَا ذَهَب فيها فلم يُثْنِه شَيْءٌ . وبنو سادِرَةَ : حَيٌّ من العرب . وسِدْرَةُ بالكسر : قَبِيلَةٌ . قال :
" قد لَقِيَتْ سِدْرَةُ جَمْعاً ذَا لُهَا
" وعَدَداً فَخْماً وعِزّاً بَزَرَى ورَجلٌ سَنْدَرَى : شَدِيدٌ مقلوبٌ عن سَرَنْدَى . وأَبو موسى السِّدْرَانِيّ بالكَسْر : صُوفِيٌّ مَشْهُور من المَغْرِب . والسِّدَْة بالكسر : من مَنَازِل حَاجِّ مِصْر . والسَّدَّار ككَتَّان : الذي يَبِيع وَرَقَ السِّدْرِ . وقد نُسِبَ إِليه جماعةٌ . وسِدْرةُ بن عَمرٍو في قَيْس عَيْلانَ . وفي تلامذة الأَصمَعِيّ رَجلٌ يُعرَفُ بالسِّدْرِيّ بَصْريّ وهو نِسْبَةٌ لمن يطْحَنُ وَرَقَ السِّدْرِ ويَبيعُه . وسَدُورٌ كصَبُور ويقال سَدِيوَرُ بفتح فكسر فسكون ففتح قرية بمَرْو فيها قَبْر الرَّبِيع بنِ أَنَسٍ صاحِبِ أَبي العَالِيَة الرِّيَاحِيّ . وبنُو السدرى : قَومٌ من العَلَويّين

_Türkçe çeviri henüz yok_
