# سدس (س-د-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

سندس Hint kumaşıdır

- Harfler: س - د - س
- Kur'an'da: 13 geçiş · 12 ayet · 4 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سِتَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AA%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | فِعْلَةِ | Altı | 7 | 7 | [7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/7:54.md) |
| [السُّدُسُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8F%D9%91%D8%AF%D9%8F%D8%B3%D9%8F.md) | الْفُعُلُ | Altıda bir | 3 | 2 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/4:11.md) |
| [سَادِسُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَاعِلُهُمْ | Onların altıncısı | 2 | 2 | [18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/18:22.md) |
| [سِتِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/siga/%D8%B3%D9%90%D8%AA%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فِعْلِينَ | Atmış | 1 | 1 | [58:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/58:4.md) |

## Mücavir kökler — 110 mücavir (135 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 6 ortak ayet · G² 48 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
2. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 8 ortak ayet · G² 34 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
3. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 31 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
4. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 4 ortak ayet · G² 29 · Sülle çokluk demektir
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 28 · “Yemm” durgun akan su demektir
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 8 ortak ayet · G² 28 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 28 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
8. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
9. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Yarısı
10. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Hams : Beş kişilik topluluktur
11. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
12. [حثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AB%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hüsse kaba kum demektir
13. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
14. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Baid uzak demektir
15. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Şefeve” dudak demektir
16. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 11 · Dağın sivri noktası demektir
17. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
18. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
19. [لغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yalpa yapan bozuk ok demektir
20. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
21. [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onu talep eder
22. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ona dokundu
23. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Onların köpeği
24. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Beyn topraktaki yarık demektir
25. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
26. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Yavru” demektir
27. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzve atışlardaki hedef demektir
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çıkar
30. [ولج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
31. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
32. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dane, inek yavrusuna denir
33. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sume” damga demektir
34. [نجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gezegen yıldızdır
35. [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alet olarak kullanılan taştır
36. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
37. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
38. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
39. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kepçe, kefe demektir
40. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
41. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hadid demir demektir
42. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Halim meme ucu demektir
43. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beraber
44. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sena yaka demektir
45. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yırtıcı hayvan demektir
46. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kesr(sin ile) kırık demektir
47. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
48. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örter
49. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
50. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
51. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Birkan yanardağ demektir
52. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Güneş demektir
53. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahr kayalık sahadır
54. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
55. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
56. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
57. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Üst
58. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
59. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
60. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md), [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md), [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Altı sayısına ulaşma, altıda bir pay alma ve devenin beş gün susuzluktan sonra altıncı gün suya varması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik yaratılışın tamamlanma evresi, miras hukukunda asgari koruma payı ve fısıldaşmada ilahi kuşatıcılık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bütünün tamlığa, dengeli parçalanmaya veya düzenli ritmik periyoda kavuşmasını sağlayan ölçü birimi |
| Kritik Hata Riski | Altı sayısını veya altıda bir oranını salt soyut bir rakam sayıp kozmik inşa ve hukuki adalet dengesindeki işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Kapamak, tıkamak, engellemek, sağlamlaştırmak ve düzene koymak; nitekim [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) kökünde doğruluk ve boşluğu kapatma, [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) kökünde sınır çekme ve [سدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A.md) kökünde kumaşın boyuna iplerini düzenleme anlamları mevcuttur. | س | Kökün sonuna eklenen ses, kapatma ve düzene koyma eylemini ritmik bir döngüye ve belirli bir tamamlama sınırına (altı sayısına) bağlayarak sayısal ve periyodik bir ölçüye dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, dayanma, belirli bir aşamada denge kurma ve yapısal dayanak oluşturma hareketini ifade eder. |
| د | Kapı | Geçiş, bir halden diğerine intikal etme ve bir aralığı açıp kapama hareketini temsil eder. |
| س | Diken, destek | Sürecin nihai bir destek ve sınırla yeniden sabitlenmesini, bir döngünün sağlamlaştırılmasını gösterir. |
| سدس | Destek, kapı ve destek birleşimi | Destekle başlayıp bir geçiş evresi katederek nihai bir destek noktasına ulaşmayı, böylece belirli bir periyodun (altı aşamalı yapının) kilitlenip tamamlanmasını betimler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin su içme periyotları içinde beş gün susuz kalıp altıncı gün suya varması (es-sids) ve devenin sekizinci yaşına basarak ön dişlerinin düşüp tamamlanması (isdâs). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Ömer b. Ebî Rebîa bir beytinde kökü altı arşın uzunluğundaki giysi anlamında şöyle kullanır: يعجز المطرف العشاري عنها / والإزار السديس ذو الصنفات |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bir işin sonunu getirmeyi veya hileli hesap yapmayı anlatmak üzere darb-ı mesel olarak kullanılan şu deyim yaygındır: ضرب أخماسا لأسداس |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde سدس kökü ve onun fonetik türevi olan altı sayısı ortak bir miras olarak yer alır. Proto-Samice *šidt- veya *šidṯ- biçiminde rekonstrükte edilen sayı kökü, Arapçada ses kaynaşması ve benzeşme yoluyla bir yandan سدس kökünden türeyen türevleri, diğer yandan د ve س harflerinin ت sesine dönüşmesiyle oluşan سِتّ ve سِتَّة biçimlerini vermiştir. İbranicede שֵׁשׁ (şeş), Aramice ve Süryanicede שת (şeth), Akadcada šeššu biçimleri doğrudan bu kökle bağlantılıdır. Kökün gösterdiği semantik matris, beş parmaklı insan elinin tek birimlik aşımıyla ikinci elin veya yeni bir sayma evresinin başlangıcını, yani tamamlanmış bir temel kümenin üzerine eklenen ilk dengeleyici adımı temsil eder.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Brockelmann ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | س د س kökünden سِتَّة kelimesine dönüşüm | Aslı سِدْسَة olan kelimede د ve س harflerinin mahreç yakınlığı ve hemse uyumu sebebiyle ت harfine dönüşüp şeddelenmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Samice *šidṯ- kökü | İbranice שֵׁשׁ, Süryanice שת ve Akadca šeššu sözcükleriyle tam kök ve anlam denkliği. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sayı sistemi | Berberi ve bazı eski Mısır dillerindeki sayı formlarıyla biçimsel paralellikler. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدس | Anlamlı | Altı, altıda bir | Altı sayısına ulaşmak, altıda bir hisse almak veya vermek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| سسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [دسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D8%B3.md) | Anlamlı | Gizlemek, gömmek | Bir şeyi bir yere zorla, sinsice sokmak veya toprağa gömmek. | Kur'an'da geçer (Şems [91:10](https://lisan.digital/tr/ayet/91:10.md)). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدس | Merkez | Sayı, oran ve periyot | Bir döngünün altı aşamada tamamlanması veya bir bütünün altıda bir parçası. | Dengeleyici ve tamamlayıcı altılı yapı. |
| [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Beşli sayı ve oran | Beş sayısına ve beşte bir paya işaret eder; tamamlanmadan önceki eşiktir. | İnsan elinin doğal sınırını ve tekil el bütünlüğünü gösterir. |
| [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Yedi sayısı ve çokluk | Altıdan sonra gelen, kapalılığı açan veya kamil çokluğu ifade eden mertebe. | Kozmik veya metafizik genişlemeyi ve aşımı ifade eder. |
| [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Sekiz sayısı ve pay | Altı ve yediden sonraki çift katlı denge mertebesi ve miras payı. | Katlanarak kurulan sağlam bir taşıyıcı yapıyı temsil eder. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Teklik, yalınlık | Bölünmemiş, parçalanmamış, çokluk veya nizam içinde paydaş kılınmamış olma hali. | Altılı yapının getirdiği çoklu düzenin ve kesirli oranın zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدس | Altı, altıda bir | Hem tam sayı hem kesir hem de devenin su nöbetini kapsayan periyodik döngü. | Kesin |
| Latince | Sex, sextus, sextans | Altı, altıncı, altıda bir | Sayısal ve kesirli niceliği tam karşılar ancak devenin susuzluk döngüsü gibi bedevi hayat pratiklerini dışarıda bırakır. | Kesin |
| İngilizce | Six, sixth, one-sixth | Altı, altıncı, altıda bir pay | Sayısal ve oransal değeri verir; Arapçadaki kökten türeyen fiil ve deve yaşı anlamlarını içermez. | Kesin |
| Almanca | Sechs, sechste, Sechstel | Altı, altıncı, altıda bir | Matematiksel karşılığı birebir verir, kültürel ve morfolojik yan anlamları taşımaz. | Kesin |
| Fransızca | Six, sixième | Altı, altıncı | Sayı ve sıra sıfatı olarak tam oturur, kök düzeyindeki eylemsel zenginliği yansıtmaz. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِتَّةِ | Kozmik yaratılış süresi | Göklerin ve yerin altı günde (evrede) yaratıldığını bildiren tekvin ayetleri: A'râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md), Hûd [11:7](https://lisan.digital/tr/ayet/11:7.md), Secde [32:4](https://lisan.digital/tr/ayet/32:4.md), Hadîd [57:4](https://lisan.digital/tr/ayet/57:4.md). |
| السُّدُسُ | Miras payı (hukuki oran) | Ana-baba veya kelale mirasçılarının hakkı olan altıda bir hisse: Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md), Nisâ [4:12](https://lisan.digital/tr/ayet/4:12.md). |
| سَادِسُهُمْ | Kuşatıcı ilahi varlık veya sayı tamamlama | Ashâb-ı Kehf sayımı (Kehf [18:22](https://lisan.digital/tr/ayet/18:22.md)) ve gizli fısıldaşmada Allah'ın hazır bulunuşu (Mücâdele [58:7](https://lisan.digital/tr/ayet/58:7.md)). |
| سِتِّينَ | Cezai ve kefaret ölçüsü | Zıhâr kefaretinde altmış yoksulun doyurulması: Mücâdele [58:4](https://lisan.digital/tr/ayet/58:4.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılışın altı evresi (sitteti eyyâm) | Yüce Allah'ın anlık yaratmaya kadir olduğu halde kainatı altı günde yaratmasındaki hikmet, tedricilik ve ilahi irade. | Tedrici tekvin ve ilahi nizam. |
| Fıkıh | Feraiz (miras hukuku) ve kefaretler | Ashâb-ı ferâizden anne, baba veya kelale kardeşlerin altıda bir (südüs) payı ve zıhârda altmış yoksul ölçüsü. | Asgari koruyucu hisse ve adil denkleştirme. |
| Tefsir | Gaybı taşlama ve ilahi ilim | Kehf suresindeki tahminlerin tahlili ve Mücadele suresinde fısıldaşanların altıncısı olmanın ilmi kuşatıcılık boyutu. | Bilgi sınırları ve ilahi maiyyet. |
| Hadis | Oruç ve deve yaşları | Ramazan sonrası tutulan altı günlük Şevval orucu ve zekatta devenin altı yaş evrelerine dair fıkhi hükümler. | Ritmik ibadet ve biyolojik olgunluk. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik ve ameli tekvin | Tedricilik ve tamamlama | Varlık ve ibadette aşamalı olgunlaşmayı temin etmek | Kainatın altı evrede yaratılması ve altmış yoksul kefareti, dini sorumluluğun ölçülü dengesini kurar. | Kesin |
| İlmi | Matematiksel ve astronomik nizam | Mükemmel bölünebilirlik | Ölçüm ve zaman tasnifinde temel birim olmak | Altı sayısı 1, 2 ve 3 bölenlerinin toplamına eşit ilk mükemmel sayıdır; uzamsal ve zamansal koordinasyonu sağlar. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve denetim mekanizması | Temsil ve şura meclisi dengesi | Aşırı merkezileşmeyi veya keyfi gizliliği önlemek | Gizli ittifakların sınırını koyan ilahi murakabe ve meşru karar kurullarında dengeli üye yapısı. | Muhtemel |
| İktisadi | Miras ve servet dağılımı | Asgari hak güvencesi | Sermayenin tabana yayılmasını ve korunmasını sağlamak | Terekeden anne veya babaya ayrılan altıda bir pay, servetin tek elde toplanmasını engelleyen emniyet sübabıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mükemmel sayı ve hekzagonal geometri | Altı sayısı, kendisi hariç pozitif bölenlerinin toplamına ($1+2+3=6$) eşit olan ilk mükemmel sayıdır; kristal yapılarda ve arı peteğinde en az malzeme ile en çok alanı kaplayan en kararlı geometrik formdur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal güvenlik ve miras paylaşım normu | Bir toplumda zayıf veya dolaylı hak sahiplerinin (örneğin ebeveynin) ana gövdeden marjinalleşmesini önleyen, hukuki düzen tarafından garanti altına alınmış asgari taban güvencesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt 24 saatlik altı dünya gününe veya miras cetvelindeki mekanik bir kesire indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın devasa kozmolojik evrelerini (eyyâm), gizli kulislerin ilahi ilimle kuşatılmasını ve servetin akrabalar arasında dengeli parçalanmasını içeren çok katmanlı düzen ilkesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Evrenin yaratılışını bilimin tespitleriyle yapay biçimde çatıştırmak veya miras hukukundaki altıda bir payın toplumsal adalet ve yaşlı bakımındaki iktisadi işlevini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın tedrici oluşum yasasını, toplumsal nizamın asgari adalet ölçülerini ve hiçbir gizli toplantının ilahi gözetimden kaçamayacağını bildiren temel sayısal ve kavramsal çerçeveyi sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik yaratılışı anlatan tekvin ayetlerinde (A'râf [7:54](https://lisan.digital/tr/ayet/7:54.md)), miras taksimini belirleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md)) ve fısıldaşmayı konu edinen toplumsal ahlak ayetlerinde (Mücâdele [58:7](https://lisan.digital/tr/ayet/58:7.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışın tesadüfi veya bir anda olup bittiği zannını çürütür; mirasın yalnızca en güçlü mirasçıya kalması gerektiği yönündeki Cahiliye anlayışını yıkarak hakkaniyetli pay sistemini yerleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin susuzluk nöbetinde altıncı günde suya ermesi, süt dişini döküp olgunluğa ulaşması ve altı parçalı/arşınlık örtü düzeni.
- Soyut anlam: Bir oluşumun veya döngünün tedrici aşamalarla mükemmel bir dengeye ulaşması, bütünün adil ve rasyonel oranlarla parçalara taksimi.
- Sistematik karşılık: Hem kozmolojik inşada hem de iktisadi bölüşümde asgari istikrarı ve mükemmel nizamı kuran altıncı evre / altıda bir denge faktörü.
- LaTeX modeli: $$T = \sum_{i=1}^{6} E_i \quad \wedge \quad P = \frac{W}{6} \quad \wedge \quad \lim_{n \to 5} (n + 1) = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formüldeki $T$, evrenin altı evrede ($E_i$) kemale eren bütünsel yaratılışını ($T$); ikinci ifade ($P = \frac{W}{6}$), toplam tereke veya servetin ($W$) altıda bir asgari koruma hissesine ($P$) bölünüşünü; üçüncü ifade ise gizli bir araya gelişlerde beş kişiye ($n \to 5$) eklenen altıncı unsur olarak mutlak ilahi kuşatıcılığı ve ilmi tamamlayıcılığı ($\Omega$) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/4:11.md) — السُّدُسُ

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/4:12.md) — السُّدُسُ

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Çocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.

### [Araf 7:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/7:54.md) — سِتَّةِ

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.

### [Yunus 10:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/10:3.md) — سِتَّةِ

إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Doğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?

### [Hud 11:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/11:7.md) — سِتَّةِ

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَلَئِنْ قُلْتَ إِنَّكُمْ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hanginizin daha güzel ameli olduğunu denemek için; gökleri ve yeri altı günde yaratan O’dur. Zaten Arş’ı su üstünde idi. Andolsun ki; ölümden sonra muhakkak siz yine dirileceksiniz, desen; küfredenler mutlaka: Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir, diyeceklerdir.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/18:22.md) — سَادِسُهُمْ

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Furkan 25:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/25:59.md) — سِتَّةِ

الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ الرَّحْمَنُ فَاسْأَلْ بِهِ خَبِيرًا

Meal (IK): Gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden Rahman’dır. Bunu haberdar olana sor.

### [Secde 32:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/32:4.md) — سِتَّةِ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ مَا لَكُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا شَفِيعٍ أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yaratmış, sonra Arş’a hükmetmiştir. Sizin O’ndan başka bir dostunuz ve şefaatçınız yoktur. Hala düşünmüyor musunuz?

### [Kaf 50:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/50:38.md) — سِتَّةِ

وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَمَا مَسَّنَا مِنْ لُغُوبٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattık. Ve Bize hiç bir yorgunluk da dokunmadı.

### [Hadid 57:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/57:4.md) — سِتَّةِ

هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَمَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra da Arş’a hükmeden O’dur. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız olun, O, sizinle beraberdir. Ve Allah; yaptıklarınızı görmektedir.

### [Mücadele 58:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/58:4.md) — سِتِّينَ

فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Kim de bulamazsa; temas etmezden önce birbiri peşinden iki ay oruç tutmalıdır. Buna da gücü yetmeyen altmış yoksulu doyurur. Bu; Allah’a ve peygamberine iman etmekte olduğunuz içindir. Bunlar, Allah’ın hudududur. Ve kafirler için elim bir azab vardır.

### [Mücadele 58:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/ayet/58:7.md) — سَادِسُهُمْ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَمَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bilmez misin ki Allah; göklerde olanları da, yerde olanları da bilir. Üç kişinin gizli bulunduğu yerde dördüncü mutlaka O’dur, beş kişinin gizli bulunduğu yerde altıncı mutlaka O’dur. Bundan az veya çok olsunlar ve nerede bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka onlarla beraberdir. Sonra, bütün yaptıklarını kıyamet günü kendilerine haber verecektir. Muhakkak ki Allah, her şeyi bilendir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

سندس Hint kumaşıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سُدْسُ الشيء وسُدُسُهُ: جزءٌ من سِتَّةٍ. والسِدْسُ بالكسر، من الوِرْدِ في أَظْماءِ ابل: أن تنقطع خمسةً وترد السادس. وقد أَسْدَسَ الرَجُلُ، أي وردَتْ إبلُه سِدْساً. وأَسْدَسَ البعيرُ، إذا أَلْقَى السِنَّ بعد الرَباعِيَةِ، وذلك في السنة الثامنة. وأَسْدَسَ القومُ: صاروا ستةً. وبعضهم يقول للسُدسِ سَديسٌ، كما يقال للعُشْرِ عَشيرٌ. ويقال: لا آتيك سَديسَ عُجَيْسٍ: لغة في سَجيسٍ. وشاةٌ سَديسٌ، إذا أتت عليها السنةُ السادسة. والسَدَسُ بالتحريك: السِنُّ قبل البازل، يستوي فيه المذكَّر والمؤنث؛ لأنّ الإناث في الأسنان كلُّها بالهاء إلاّ السَدَسَ والسَديسَ والبازلَ. وجمع السَديسِ سُدُسٌ. وجمع السَدسِ سُدْسٌ. قال الشاعر:
فطافَ كما طاف المُصدِّقُ وَسْطَهايُخَيَّرُ منها في البَوازِلِ والسُـدْسِ
وإزارٌ سَديسٌ وسُداسِيٌّ. وسَدَسْتُ القومَ أَسْدُسْهُمْ بالضم، إذا أخذتَ سُدْسَ أموالهم. وأَسْدِسُهُمْ بالكسر، إذا كنتَ لهم سادِساً. وسُدوسٌ بالضم: الطَيْلَسانُ الأخضر. قال الأفوه الأوديُّ:
والليلُ كالدَأْماءِ مُسْتَشْـعِـرٌمِن دونه لوناً كلونِ السُدوسْ
وكان الأصمعيُّ يقول: السَدوسُ بالفتح: الطيلسان.

##### Türkçe

**سُدْسُ** bir şeyin ve **سُدُسُهُ**: altıdan bir parça. Ve **السِدْسُ** (kesre ile), susuzluklar içinde develerin suya gelişindeki **الوِرْدِ**’den: beş (gün) kesilip altıncı (gün) suya gelmendir. Ve adam **أَسْدَسَ** etti; yani develeri **سِدْساً** olarak suya geldi. Ve deve **أَسْدَسَ** etti; **الرَباعِيَةِ**’den sonra dişi attığı zaman; bu, sekizinci yıldadır. Ve topluluk **أَسْدَسَ** etti: altı oldular. Ve bazısı **السُدسِ** için **سَديسٌ** der; nitekim **العُشْرِ** için **عَشيرٌ** denir. Ve denir: sana **سَديسَ عُجَيْسٍ** gelmem: **سَجيسٍ**’de bir dildir. Ve **شاةٌ سَديسٌ**: üzerine altıncı yıl geldiği zaman. Ve **السَدَسُ** (hareke ile): **البازل**’den önceki diş; onda erkek ve dişi eşit olur; çünkü dişilerde dişlerin hepsi **الهاء** iledir; ancak **السَدَسَ** ve **السَديسَ** ve **البازلَ** (böyle) değildir. Ve **السَديسِ**’in çoğulu **سُدُسٌ**’tur. Ve **السَدسِ**’in çoğulu **سُدْسٌ**’tur. Şair dedi ki:
فطافَ كما طاف المُصدِّقُ وَسْطَهايُخَيَّرُ منها في البَوازِلِ والسُـدْسِ

Ve **إزارٌ سَديسٌ** ve **سُداسِيٌّ**. Ve topluluğu **سَدَسْتُ** ederim, onları **أَسْدُسْهُمْ** (damme ile): mallarının **سُدْسَ**’ini aldığın zaman. Ve onları **أَسْدِسُهُمْ** (kesre ile): onlara altıncı olduğun zaman. Ve **سُدوسٌ** (damme ile): yeşil **الطَيْلَسانُ**. **الأفوه الأوديُّ** dedi ki:
والليلُ كالدَأْماءِ مُسْتَشْـعِـرٌمِن دونه لوناً كلونِ السُدوسْ

Ve **الأصمعيُّ** derdi ki: **السَدوسُ** (fetha ile): **الطيلسان**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
(سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له].
(سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس.
(سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه.
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
(سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ  إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول.  والقياس في ذلك كلِّه واحد.
(سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي  لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ  الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل.
(سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل:  زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به.
ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها.
(سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
فأما رواية المفضَّل:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً.
وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ.
(سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75.
([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة.
([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55).
([4]) في الأصل: "له".
([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك.
([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها.
([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة.
([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام.
([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79.
([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل".
([11]) قبله، كما في اللسان (سدح):
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الدال** وما يثلثهما)
(**سدر**) **السين** ve**الدال** ve**الراء** tek bir asıldır; şaşkınlığa benzer bir hâle ve görüşün karışmasına delâlet eder. Derler ki: **السادر** şaşkın olan kimsedir. Ve derler ki: **سَدِرَ** onun görmesi **يَسْدَر**; bu, kızarıp şaşırdığı zaman olur. Ve derler ki: **السَّادر** yaptığı şeye aldırmayan, hiçbir şeye önem vermeyen kimsedir. Tarafe dedi ki:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: **سَدَرت** المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل **سدلتُ**، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ **أسدرَيْه**"، وهو من الإبدال، والأصل فيه **الصاد**، وقد ذُكر.

(**سدع**) **السين** ve**الدال** ve**العين** dayanılacak ve kıyas edilecek bir asıl değildir; ancak Halîl **الرجل المِسْدَع**’ı zikretti; dedi ki: o, yüzüne doğru giden (yürüyen)dir. Eğer böyle ise, o **الإبْدال**dendir; çünkü o **صَدَعت**’tandır; sanki o, çölü yarmaktadır, bir yarma ile. Ve bir söyleyenin şöyle dediğini nakletti: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، ve dedi ki: o, musibete benzer bir şeydir. Bu, aslı olmayan bir şeydir.

(**سدف**) **السين** ve**الدال** ve**الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin üzerine ona örtü olarak bir şey salıvermeye delâlet eder. Denir: **أَسْدَفَت** **القناعَ**: onu salıverdi. Ve **السُّدْفَة**: karanlığın karışmasıdır. Ve **السَّديف**: hörgücün yağıdır; sanki altındakini örten gibidir; **السُّدْفة**’nin çoğulu **سُدَف**’tir. Dedi ki:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])Ve bir topluluk nakletti: **أسْدَف** **الفجر**: aydınlattı; Hevâzin’in dilinde, Arapların dışında. Bu bir şey değildir ve kıyasa aykırıdır.

(**سدك**) **السين** ve**الدال** ve**الكاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Dersin ki: **سَدِك** به, ona yapıştığı zaman.

(**سدس**) **السين** ve**الدال** ve**السين** sayıda bir asıldır; onların **السُّـدُْس** sözü: altı parçadan bir parçadır. Ve **إزارٌ سَدِيس**; yani altılı. Ve develerin susuzluklarında suya gelişten **السِّدْس**: develerin suya gelişten beş gün kesilip altıncı gün suya gelmesidir. Ve **أسدَسَ** deve, **الرُّباعِيَة**’den sonra dişi attığı zaman; bu sekizinci yıldadır. Ama altı ise, bu da bundandır; ancak o idğamlıdır; sanki o **سِدْسَة**’dir.
Ve bundan şâz olan **السُّدُوس**: **الطَّيلَسان**dır. Ve erkeğin adı **سَدُوس**’tur. İbnü’l-Kelbî dedi ki: Şeybân’da **سَدوس** fetha iledir; Tayy’da olan ise damme iledir.

(**سدل**) **السين** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya, onu örter olarak inmesine delâlet eder. Ondan denir([4]): **أرخى** **اللَّيل** **سُدُولَه**; ve onlar onun örtüleridir. Ve **السَّدْل**: elbiseyi yere salıverişindir. Ve sırt üzerine sarkmış **شَعْر مُنْسَدلٌ**. Ve **السِـُّدْل**: örtüdür. Ve **السِّدْل**: mücevherlerden dizidir; çoğulu **سُدُول**’dür. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**سدم**) **السين** ve**الدال** ve**الميم** yüzü (yönü) bulunmayan bir şeyde bir asıldır. Denir: **رَكِيَّةٌ سُدُم**; dolduğu zaman. Ve bundan: azgın deveye **سَدِماً** denir; çünkü azdığı zaman hâlinden hiçbir şey bilmez; yüzünü bulmayan sarhoş gibi. Ve bundan söyleyenin sözü:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])

(**سدن**) **السين** ve**الدال** ve**النون** özel bir şey için tek bir asıldır. Denir ki: **الـِسَّدانة** **الحِجابة**dır. Ve **سَدَنة** **البيت**: onun kapıcılarıdır. Ve derler ki: **السَّدَن**([6]) örtüdür. Eğer sahih ise, o **الإِبدال** babındandır; aslı **السُِّدْل**’dür.

(**سدو**) **السين** ve**الدال** ve**الواو** tek bir asıldır; ihmal etmeye ve bir yüz üzere gidip gitmeye delâlet eder. Bundan: **السَّدْو**; o, yürüyüşte başı (öne) bindirmektir. Ve ondan, O’nun—yüce sena O’na—sözü: ﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36] yani emredilmeyen ve yasaklanmayan, ihmal edilmiş. Halîl dedi ki: çocukların cevizle **زَدْوُ**’su ancak **السَّدو**dur. Eğer bu sahih ise, o babdandır; çünkü onu elinden serbest bırakır. Ve babdandır: **أسْدَى** hurma ağacı; **ثَفاريقُه** gevşediği zaman([7]); bu, elden serbest bırakılmış şey gibi olur; bunun bir tanesi **السَّـدِية**’dir. Ebû Amr derdi ki: o, uzatılmış **السَّداء**dır; bir tanesi **سَداءة**. Ebû Ubeyd dedi ki: uzatılmışı ezberimde tutmuyorum. Ve **السَّدَى**: çiydir; denir: **سَدِيَتْ** gecemiz; çiyi çoğaldığı zaman. O da ondandır; çünkü bulut onu ihmal eder ve onunla ihmal olunur.
Ve babdandır **السَّدَى**; o, iyilikten yapılan şeydir; denir: falan, falana **معروفاً** **أسدى**. Ve babdandır: falan, cariyesini **تسدَّى**; onu üstünden aldığı zaman; sanki kendini onun üzerine atmış gibidir. Dedi ki:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])Ve bir başkası dedi:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])

(**سدج**) **السين** ve**الدال** ve**الجيم**; derler ki, ondan kullanılan bir harf (kısım) birdir; o da **التسدُّج**’dür. Denir: [bir adam] **سدّاجٌ**; bâtılları söylediği ve onları uydurduğu zaman.

(**سدح**) **السين** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; yerde yaymaya delâlet eder. Bu, dolu kırbayı yaymak gibidir; onu yere attığı zaman. Ölü bununla benzetilir. Ebû’n-Necm bir ölüyü vasfederek dedi:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
أما المفضَّل’in rivayeti ise:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])denir ki o tashîftir; ancak o "تسدحُهم"dur. Ve **السَّدحُ**: yüzüstü ve sırtüstü düz olarak devirmedir; oturur hâlde ve büzülmüş hâlde düşmez.
Ve onların “falan **سادحٌ**” sözüne gelince; yani bereketli; bu da bundandır; çünkü bereketli olunca sırtüstü yayılır. Ve o bir meseldir.

(**سدخ**) **السين** ve**الدال** ve**الخاء** Arapların كلامında onun için asıl yoktur. Ve “**انسدخَ** tıpkı **انسدح** gibi; vurma sırasında sırtüstü yattığı veya yüzüstü kapandığı zaman” diyenin sözüne bir mânâ yoktur. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Beyit Lisân’da (**سدر**) nisbesizdir. O, Tarafe divanında 75’tir.
([2]) Lisân’da: "نقذاً لك من كل سدعة" yani her musibetten sana selâmet.
([3]) Sa‘d el-Karqara’nındır; Lisân’da (**سدف**)’te olduğu gibi. O, “أفعل”in izafesi ile “من” ile cem‘ arasında nahiv şevâhidindendir. Bkz. el-‘Aynî (4: 55).
([4]) Asılda: "له".
([5]) Beyit Leylâ el-Ahîliyye’nindir; daha önce (1: 232)’de geçtiği gibi. Oradaki tahkike bak.
([6]) el-Mücmel’de **الدال**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; Lisân ve Kâmûs’ta fethasıyla.
([7]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğuludur; **عصفور** gibi; o, hurmanın çanağıdır. Asılda: "تفاريقه"; doğrusu üçlü **الثاء** iledir.
([8]) Beyit Lisân’da (**سدا**) yine nisbesizdir. O, İmru’ül-Kays’ın divanında 9’dur. Şöyle de rivayet edilir: "فثوب نسيت وثوب". Nahivcilerin son rivayet hakkında sözü vardır.
([9]) Lisân’da rivayet edilmemiştir. O, Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Hüzelî’nindir; es-Sukkerî’nin Hüzelîler şerhinde 180 ve Şınkîtî nüshasında 79’da ona ait bir kasidedendir.
([10]) **الزلال**: soğuk, duru. Önceki iki kaynakta rivayet: "مع الليل".
([11]) Ondan önce, Lisân’da (**سدح**)’ta:
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) Beyit Hudâş b. Zuheyr’indir; Lisân’da (**سدح**)’ta olduğu gibi.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السدس: جزء من ستة، قال تعالى: ﴿فلأمه السدس﴾ [النساء/11]، والسدس في الإظماء، وست أصله سدس (في اللسان، قال الليث: الست والستة في الأصل: سدس وسدسة، ولكنهم أرادوا إدغام الدال في السين، فالتقيا عند مخرج التاء، فغلبت عليها، كما غلبت الحاء على العين في لغة سعد، فيقولون: كنت محهم، في معنى معهم. راجع: اللسان (ست) ؛ وعمدة الحفاظ: سدس)، وسدست القوم: صرت ساسدهم، وأخذت سدس أموالهم، وجاء سادسا، وساتا، وساديا بمعنى، قال تعالى: ﴿ولا خمسة إلا هو سادسهم﴾ [المجادلة/7]، وقال تعالى: ﴿ويقولون خمسة سادسهم﴾ [الكهف/22]، ويقال: لا أفعل كذا سديس عجيس، أي: أبدا (انظر: اللسان (عجس) ؛ والمجمل 2/493)، والسدوس: الطيلسان، والسندس: الرقيق من الديباج، والإستبرق: الغليظ منه.

##### Türkçe

- **السدس**: altıdan bir parça; Yüce Allah dedi ki: ﴿فلأمه **السدس**﴾ [en-Nisâ/11]; ve **السدس** susuzluklarda (şiddetli susuzluk hâlinde); ve **ست**’in aslı **سدس**’tür (Lisân’da; el-Leys dedi ki: **الست** ve **الستة** aslında: **سدس** ve **سدسة**’dir; fakat **الدال**’ı **السين**’e idğam etmek istediler; böylece ikisi **التاء**’ın mahrecinde buluştular; o da ona galip geldi; tıpkı Sa‘d lehçesinde **الحاء**’ın **العين**’a galip gelmesi gibi; “**كنت محهم**” derler, “**معهم**” mânâsında. Bkz.: Lisân (**ست**); ve ‘Umdetü’l-Huffâz: **سدس**); ve **سدست القوم**: onların altıncısı oldum ve mallarının altıda birini aldım; ve **سادسا** olarak geldi, ve **ساتا**, ve **ساديا** mânâca (aynı) olarak; Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا خمسة إلا هو **سادسهم**﴾ [el-Mücâdele/7]; ve Yüce Allah dedi ki: ﴿ويقولون خمسة **سادسهم**﴾ [el-Kehf/22]; ve denilir: “لا أفعل كذا **سديس عجيس**”, yani: asla (bkz.: Lisân (**عجس**); el-Mücmel 2/493); ve **السدوس**: **الطيلسان**; ve **السندس**: dibâcın ince olanı; ve **الإستبرق**: onun kalın olanı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د س
إزار سديس وسداسي‏:‏ ستّ أذرع‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ يعجز المطرف العشاريّ عنهـا والإزار السديس ذو الصنفات وأسـدس البعيـر‏:‏ ألقـى سديسـه وذلـك فـي الثامنـة وبعيـر سـدس وسديس وألقى سدسه وسديسه ووردت الإبل سدساً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قولهم ‏"‏ ضرب أخماساً لأسداس ‏"‏‏.‏
قال الكميت‏:‏ ألستم أيقظ الأقوام أفئـدة وأضرب الناس أخماساً لأعشار

##### Türkçe

س د س
**إزار سديس** ve **سداسي**: altı arşın.
Ömer b. Ebî Rebîa dedi ki:
“On arşınlık **المطرف العشاريّ** ondan âciz kalır; ve **الإزار السديس** **ذو الصنفات**tır.” Ve **أسدس البعير**: **سديس**ini attı; bu, sekizincide olur. Ve **بعير سدس** ve **سديس**: **سدسه**ni ve **سديسه**ni attı. Ve develer **سدساً** olarak suya vardılar.

Mecazdan: onların “**ضرب أخماساً لأسداس**” sözleri.

Kümeyt dedi ki:
“Toplulukların en uyanık gönüllüleri siz değil misiniz?
Ve insanların en çok ‘beşleri onlara’ vuranları (siz değil misiniz)?”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سِتَّةٌ وسِتٌّ: أَصلها سِدْسَة وسِدسٌ، قلبوا السين الأَخيرة تاء لتقرب من الدال التي قبلها، وهي مع ذلك حرف مهموس كما أَن السين مهموسة فصار التقدير سِدْتٌ، فلما اجتمعت الدال والتاء وتقاربتا في المخرج أَبلدوا الدال تاء لتوافقها في الهمس، ثم أُدغمت التاء في التاء فصارت سِتَّ كما ترَى، فالتغيير الأَول للتقريب من غير إِدغام، والثاني للإِدغام. وسِتُّونَ: من العَشَرات مشتق منه، حكاه سيبويه. وُلِدَ له سِتُّون (* قوله «ولد له ستون إلخ» كذا بالأصل.) عاماً أَي وُلِدَ له الأَولاد. والسُّدْسُ والسُّدُسُ: جزءٌ من ستة، والجمع أَسْداسٌ. وسَدَسَ القومَ يَسْدُسُهم، بالضم، سَدْساً: أَخذ سُدُسَ أَموالهم. وسَدَسَهُم يَسدِسُهم، بالكسر: صار لهم سادساً. وأَسْدَسُوا: صاروا ستة. وبعضهم يقول للسُّدُسِ: سَدِيس، كما يقال للعُشْرِ عَشِيرٌ.
والمُسَدَّسُ من العَروض: الذي يُبْنى على ستة أَجزاء.
والسِّدْسُ، بالكسر: من الوِرْدِ بعد الخِمْس، وقيل: هو بعد ستة أَيام وخمس ليال، والجمع أَسداس. الجوهري: والسِّدْسُ من الوِرْدِ في أَظماء الإِبل أَن تنقطع خَمْسَةً وتَرِدَ السادسَ. وقد أَسْدَسَ الرجلُ أَي ورَدتْ إِبله سِدْساً.
وشاة سَدِيس أَي أَتت عليها السنة السادسة. والسَّدِيس: السِّنُّ التي بعد الرَّباعِيَة. والسَّدِيسُ: والسَدَسُ من الإِبل والغنم: المُلْقِي سَدِيسَه، وكذلك الأُنثى، وجمع السَدِيس سُدُسٌ مثل رغيف ورُغُف، قال سيبويه: كَسَّروه تكسير الأَسماء لأَنه مناسب للاسم لأَن الهاء تدخل في مؤنثه. قال غيره: وجمع السَّدَسِ سُدْسٌ مثل أَسَد وأُسْدٍ؛ قال منصور ابن مِسْجاح يذكر دية أُخذت من الإِبل متخَيَّرة كما يَتخيرها المُصَدِّقُ: فطافَ كما طافَ المُصَدِّقُ وَسْطَها
يُخَيَّرُ منها في البوازِل والسُّدْسِ
وقد أَسْدَسَ البعيرُ إِذا أَلقى السِّنَّ بعد الرَّباعِيَةِ، وذلك في السنة الثامنة. وفي حديث العَلاء بن الحَضْرَمِي عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: إِن الإِسلام بَدأَ جَذَعاً ثم ثَنِيّاً ثم رَباعِياً ثم سَدِيساً ثم بازلاً؛ قال عمر: فما بعد البُزُول إِلا النقصان. السديس من الإِبل: ما دخل في السنة الثامنة وذلك إِذا أَلقى السن التي بعد الرَّباعِيَة. والسَّدَسُ، بالتحريك: السن قبل البازل، يستوي فيه المذكر والمؤنث لأَن الإِناث في الأَسنان كلها بالهاء، إِلا السَّدَس والسَّدِيس والبازِلَ. ويقال: لا آتيك سَدِيسَ عُجَيْسٍ، لغة في سجِيس. وإِزارٌ سَدِيس وسُداسِيُّ.والسدُوسُ: الطَّيْلَسانُ، وفي الصحاح: سُدُوسٌ، بغير تعريف، وقيل: هو الأَخْضَرُ منها؛ قال الأَفْوَه الأَوْدِي:
والليلُ كالدَّأْماءِ مُسْتَشْعِرُ،
من دونهِ، لوناً كَلَوْنِ السُّدُوس
الجوهري: وكان الأَصمعي يقول السَّدُوسُ، بالفتح، الطَّيْلَسانُ. شمر: يقال لكل ثوب أَخضر: سَدُوسٌ وسُدُوسٌ.
وسُدُوسٌ، بالضم: اسم رجل؛ قال ابن بَرِّي: الذي حكان الجوهري عن الأَصمعي هو المشهور من قوله؛ وقال ابن حمزة: هذا من أَغلاط الأَصمعي المشهورة، وزعم أَن الأَمر بالعكس مما قال وهو أَن سَدُوس، بالفتح، اسم الرجل، وبالضم، اسم الطيلسان، وذكر أَن سدوس، بالفتح، يقع في موضعين: أَحدها سدوس الذي في تميم وربيعة وغيرهما، والثاني في سعد ابن نَبْهانَ لا غير. وقال أَبو جعفر محمد بن حبيب: وفي تميم سَدُوسُ بن دارم بن مالك بن حنظلة، وفي ربيعة سَدُوسُ بن ثعلبةً بن عُكابَةَ بن صَعْبٍ؛ فكل سَدُوسٍ في العرب، فهو مفتوح السين إِلا سُدُوسَ بنَ أَصْمَعَ بن أَبي عبيد بن ربيعة بن نَضْر ابن سعد بن نَبْهان في طيء فإِنه بضمها. قال أَبو أُسامة: السَّدُوسُ، بالفتح، الطيلسان الأَخضر. والسُّدُوسُ، بالضم، النِّيلَجُ. وقال ابن الكلبي: سَدُوس الذي في شيبان، بالفتح، وشاهده قول الأَخطل: وإِن تَبْخَلْ سَدُوسُ بِدِرْهَمَيْها،
فإِن الريحَ طَيِّبَةٌ قَبُولُ
وأَما سُدُوسُ، بالضم، فهو في طيء لا غير. والسُّدُوس: النِّيلَنْجُ، ويقال: النِّيلَج وهو النِّيل؛ قال امرؤ القيس:
مَنابته مثلُ السُّدوسِ، ولونُه
كَلَوْنِ السَّيالِ، وهو عذبٌ يَفِيض
(* قوله «كلون السيال» أَنشده في ف ي ص: كشوك السيال.)
قال شمر: سمعته عن ابن الأَعرابي بضم السين، وروي عن أَبي عمرو بفتح السين، وروى بيت امرئ القيس:
إِذا ما كنتَ مُفْتَخِراً، ففاخِرْ
ببيْتٍ مثلِ بيتِ بني سَدُوسِ
بفتح السين، أَراد خالد بن سدوس النبهاني. ابن سيده: وسَدُوسُ وسُدُوس قبيلتان، سَدُوسُ في بني ذُهْل ابن شيبان، بالفتح، وسُدُوس، بالضم، في طيء؛ قال سيبويه: يكون للقبيلة والحي، فإِن قلت وَلَدُ سَدوسٍ كذا أَو من بني سَدُوس، فهو للأَب خاصة؛ وأَنشد ثعلب:
بني سَدوسٍ زَتَّتوا بَناتِكُمْ،
إِنَّ فتاة الحَيِّ بالتَّزَتُّتِ
والرواية: بني تميم زَهْنِعوا فتاتكم، وهو أَوفق لقوله فتاة الحي. الجوهري: سَدُوس، بالفتح، أَبو قبيلة؛ وقول يزيد بن حَذَّاقٍ العَبْدي: وداوَيْتُها حتى شَنَتْ حَبَشِيَّةً،
كأَنَّ عليها سُنْدُساً وسُدُوسا
السُّدُوس: هو الطَّيْلَسانُ الأَخْضَرُ اهـ. وقد ذكرنا في ترجمة شتت من هذه الترجمة أَشياء.

##### Türkçe

**سِتَّةٌ** ve **سِتٌّ**: aslı **سِدْسَة** ve **سِدسٌ**’dur; **السين**’in sonuncusunu, kendisinden önceki **الدال**’a yaklaşsın diye **تاء**’ya çevirdiler; bununla birlikte o, **السين**’in fısıltılı (mehmûse) olması gibi fısıltılı bir harftir; böylece takdir **سِدْتٌ** oldu; sonra **الدال** ile **التاء** bir araya gelip mahreçte birbirlerine yaklaştıklarında, fısıltıda ona uygun olsun diye **الدال**’ı **تاء** yaptılar; sonra **التاء** **التاء**’ya idğam edildi de, gördüğün gibi **سِتَّ** oldu; böylece birinci değişiklik, idğamsız olarak yaklaştırma içindir; ikincisi ise idğam içindir.

**وسِتُّونَ**: onluklardan, ondan türetilmiştir; bunu Sîbeveyh nakletti. “Ona **سِتُّون** (* sözü “ولد له ستون إلخ” asılda böyledir.) yıl doğdu” yani ona çocuklar doğdu.

**والسُّدْسُ** ve **السُّدُسُ**: altıdan bir parçadır; çoğulu **أَسْداسٌ**’tır. **وسَدَسَ** kavmi **يَسْدُسُهم**, zamme ile, **سَدْساً**: mallarının **سُدُسَ**’unu aldı. **وسَدَسَهُم يَسدِسُهم**, kesre ile: onlara altıncı oldu. **وأَسْدَسُوا**: altı oldular. Bazıları **السُّدُسِ** için **سَدِيس** der; **العُشْرِ** için **عَشِيرٌ** denildiği gibi.

**والمُسَدَّسُ** arûzdan: altı parçaya bina edilen şeydir.

**والسِّدْسُ**, kesre ile: **الوِرْدِ**’den **الخِمْس**’ten sonradır; ve denildi ki: altı gün ve beş geceden sonradır; çoğulu **أَسداس**. Cevherî: ve **السِّدْسُ** **الوِرْدِ**’den, develerin susuzluklarında, beş gün kesilip altıncı gün suya varmasıdır. Ve **أَسْدَسَ** adam, yani develeri **سِدْساً** suya vardı.

**وشاة سَدِيس**: yani üzerine altıncı yıl geldi. **والسَّدِيس**: **السِّنُّ** ki **الرَّباعِيَة**’den sonradır. **والسَّدِيسُ**: ve develerden ve koyunlardan **السَدَسُ**: **سَدِيسَه**’ini düşüren (dişini atan); dişi de böyledir. **السَدِيس**’in çoğulu **سُدُسٌ**’tur; **رغيف** ve **رُغُف** gibi. Sîbeveyh dedi: onu, isimlere uygun olduğu için, isimlerin kırması gibi kırdılar; çünkü müennesinde **الهاء** girer. Başkası dedi: **السَّدَسِ**’in çoğulu **سُدْسٌ**’tur; **أَسَد** ve **أُسْدٍ** gibi. Mansûr b. Misjâh, sadakanın toplayıcısının seçtiği gibi seçilmiş develerden alınmış bir diyeti anarak dedi:
فطافَ كما طافَ المُصَدِّقُ وَسْطَها
يُخَيَّرُ منها في البوازِل والسُّدْسِ

Ve **أَسْدَسَ** deve: **الرَّباعِيَةِ**’den sonraki dişi attığında; bu, sekizinci yıldadır. Ve **العَلاء بن الحَضْرَمِي**’nin Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadisinde: “Şüphesiz İslâm **جَذَعاً** olarak başladı, sonra **ثَنِيّاً**, sonra **رَباعِياً**, sonra **سَدِيساً**, sonra **بازلاً**”; Ömer dedi: “**البُزُول**’den sonra ancak eksilme vardır.” Develerden **السديس**: sekizinci yıla giren şeydir; bu, **الرَّباعِيَة**’den sonraki dişi attığında olur.

**والسَّدَسُ**, hareke ile: **البازل**’den önceki diştir; onda erkek ve dişi eşittir; çünkü dişiler, bütün dişlerde **الهاء** iledir; **السَّدَس** ve **السَّدِيس** ve **البازِلَ** hariç. Ve denilir: “Sana **سَدِيسَ عُجَيْسٍ** gelmem”; **سجِيس**’te bir dildir. Ve **إِزارٌ سَدِيس** ve **سُداسِيُّ**.

**والسدُوسُ**: **الطَّيْلَسانُ**’dır; ve **الصحاح**’ta: **سُدُوسٌ**, tarif olmaksızın; ve denildi ki: onlardan yeşil olandır; **الأَفْوَه الأَوْدِي** dedi:
والليلُ كالدَّأْماءِ مُسْتَشْعِرُ،
من دونهِ، لوناً كَلَوْنِ السُّدُوس

Cevherî: ve Asma‘î **السَّدُوسُ** derdi, fetha ile, **الطَّيْلَسانُ**. Şemmer: her yeşil elbise için **سَدُوسٌ** ve **سُدُوسٌ** denilir.

**وسُدُوسٌ**, zamme ile: bir adam adıdır; İbn Berrî dedi: Cevherî’nin Asma‘î’den naklettiği, onun sözünden meşhur olandır. İbn Hamza dedi: bu, Asma‘î’nin meşhur yanlışlarındandır; ve işin, onun dediğinin tersine olduğunu ileri sürdü; o da şudur: **سَدُوس** fetha ile adamın adıdır; zamme ile ise **الطيلسان**’ın adıdır. Ve zikretti ki **سدوس** fetha ile iki yerde vâki olur: birincisi Temîm ve Rebîa ve başkalarında olan **سدوس**; ikincisi ise yalnızca Sa‘d b. Nebhân’dadır. Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb dedi: Temîm’de **سَدُوسُ بن دارم بن مالك بن حنظلة** vardır; Rebîa’da **سَدُوسُ بن ثعلبةً بن عُكابَةَ بن صَعْبٍ** vardır; Araplarda her **سَدُوسٍ**, **سُدُوسَ بنَ أَصْمَعَ بن أَبي عبيد بن ربيعة بن نَضْر ابن سعد بن نَبْهان** (Tay’da) hariç, **السين**’i fetha iledir; çünkü o, zamme iledir. Ebû Üsâme dedi: **السَّدُوسُ**, fetha ile, yeşil **الطيلسان**’dır. **والسُّدُوسُ**, zamme ile, **النِّيلَجُ**’dur. İbnü’l-Kelbî dedi: Şeybân’daki **سَدُوس**, fetha iledir; onun şahidi Ahtal’ın sözü:
وإِن تَبْخَلْ سَدُوسُ بِدِرْهَمَيْها،
فإِن الريحَ طَيِّبَةٌ قَبُولُ

أما **سُدُوسُ**, zamme ile, o ise Tay’da başkası değildir. **والسُّدُوس**: **النِّيلَنْجُ**’dur; ve denilir: **النِّيلَج**; o da **النِّيل**’dir. İmru’ul-Kays dedi:
مَنابته مثلُ السُّدوسِ، ولونُه
كَلَوْنِ السَّيالِ، وهو عذبٌ يَفِيض

(* sözü “كلون السيال” onu ف ي ص maddesinde şöyle okudu: “كشوك السيال”.)

Şemmer dedi: onu İbnü’l-A‘râbî’den **السين**’in zammesiyle işittim; Ebû Amr’dan **السين**’in fethasıyla rivayet edildi. Ve İmru’ul-Kays’ın beyti rivayet edildi:
إِذا ما كنتَ مُفْتَخِراً، ففاخِرْ
ببيْتٍ مثلِ بيتِ بني سَدُوسِ

**السين**’in fethasıyla; Hâlid b. Sedûs en-Nebhânî’yi kastetti. İbn Sîde: **وسَدُوسُ** ve **سُدُوس** iki kabiledir; **سَدُوسُ** Şeybân b. Zühl oğullarındadır, fetha ile; **وسُدُوس**, zamme ile, Tay’dadır. Sîbeveyh dedi: kabile ve mahalle için olur; eğer “**وَلَدُ سَدوسٍ** şöyle” yahut “**من بني سَدُوس**” dersen, o, özellikle baba içindir. Sa‘leb inşad etti:
بني سَدوسٍ زَتَّتوا بَناتِكُمْ،
إِنَّ فتاة الحَيِّ بالتَّزَتُّتِ

Rivayet ise: “**بني تميم زَهْنِعوا فتاتكم**”; ve bu, “**فتاة الحي**” sözüne daha uygundur. Cevherî: **سَدُوس**, fetha ile, bir kabilenin babasıdır. Ve Yezîd b. Hazzâk el-‘Abdî’nin sözü:
وداوَيْتُها حتى شَنَتْ حَبَشِيَّةً،
كأَنَّ عليها سُنْدُساً وسُدُوسا

**السُّدُوس**: o, yeşil **الطَّيْلَسانُ**’dır, (bitti). Bu tercümede, **شتت** tercümesinde bu tercümeden bazı şeyler zikretmiştik.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د س * * سُدُْسُ * الشيء بسكون الدال وضمها جزء من ستة وبعضهم يقول للسدس * سَدِيسٌ * كما يقال للعشر عشير و * أسْدَسَ * القوم صاروا ستة و * سَدَس * القوم من باب نصر أخذ سدس أموالهم و * سَدَسَهُم * من باب ضرب إذا كان * سَادِسَهم * و * السُّنْدُسُ * البزيون

##### Türkçe

* س د س * * **سُدُْسُ** * şey(in) **الدال**’ın sükûnu ve zammıyla altıdan bir parça(dır); ve bazısı **السدس** için **سَدِيسٌ** der; tıpkı onda bir için عشير denildiği gibi. Ve * **أسْدَسَ** * kavim altı kişi oldular. Ve * **سَدَس** * kavim, نصر bâbından, mallarının altıda birini aldı. Ve * **سَدَسَهُم** * ضرب bâbından, eğer o onların * **سَادِسَهم** *’i ise. Ve * **السُّنْدُسُ** * البزيون.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السدس، بالضم وبضمتين: جزء من ستة، والجمع أسداس، كالسديس، كأمير، كما يقال للعشر: عشير. والسدس، بالكسر، من الورد في الأظماء: بعد الخمس، وقيل: هو بعد ستة أيام وخمس ليال، وفي الصحاح: أن تنقطع الإبل خمسة وترد السادس، وقال الصاغاني: هو خطأ، والصواب أن تنقطع أربعة وترد في الخامس، والجمع الأسداس. قلت: وقال أبو سهل: الصحيح في السدس في أظماء الإبل: أن تشرب الإبل يوما، ثم تنقطع من الماء أربعة أيام، ثم ترده في اليوم الخامس، فيدخلون اليوم الأول والذي كانت شربت فيه في حسابهم. وقال غيره: الصحيح في السدس: أن تمكث الإبل في المرعى أربعة أيام ثم ترد اليوم الخامس. والسدس، بالتحريك: السن قبل البازل، كالسديس، يستوي فيه المذكر والمؤنث، لأن الإناث في الأسنان كلها بالهاء إلا السدس والسديس والبازل. وج السدس والسديس سدس، بالضم، كأسد وأسد، وسدس، بضمتين، كرغيف ورغف. قال منصور بن مسجاح يذكر دية أخذت من الإبل متخيرة كما يتخيرها المصدق:
  فطاف كما طاف المصدق وسطها                      يخير منها في البوازل والسـدس والسدييس: ضرب من المكاكيك يكال به التمر. والسديس: الشاة أتت عليها السنة السادسة، وعد من الإبل ما دخل في السنة الثامنة، كما سيأتي. وإزار سديس: طوله ستة أذرع، كالسداسي. وقال أبو أسامة: السدوس، بالضم: النيلنج، وقد جاء في قول امرئ القيس، والطيلسان وقيل: هو الأخضر منها، قال يزيد بن خذاق العبدي:
  وداويتها حتى شتت حبشية                      كأن عليها سندسا سدوسا وقد يفتح، كما نقله الجوهري عن الأصمعي، وهو قول أبي أسامة أيضا، وجمع بينهما شمر فقال: يقال لكل ثوب أخضر: سدوس وسدوس. وسدوس، بالضم: رجل طائي، وهو سدوس بن أصمع بن أبي بن عبيد بن ربيعة بن نصر بن سعد بن نبهان. وسدوس، بالفتح: رجل آخر شيباني، وه وسدوس بن ثعلبة بن عكابة بن صعب، وآخر تميمي، وهو سدوس بن دارم بن مالك بن حنظلة. قال أبو جعفر محمد بن حبيب: كل سدوس في العرب مفتوح السين إلا سدوس طيئ، وكذلك قاله ابن الكلبي، ومثله في المحكم. وقال ابن بري: الذي حكاه الجوهري عن الأصمعي هو المشهور من قوله. وقال ابن حمزة: هذا من أخلاط الأصمعي المشهورة، وزعم أن الأمر بالعكس مما قال، وهو أن سدوس، بالفتح: اسم الرجل وبالضم: اسم الطيلسان، وذكر أن سدوس، بالفتح، يقع في موضعين: أحدهما سدوس الذي في تميم وربيعة وغيرهما، والثاني في سعد بن نبهان. قلت: وقد روى شمر عن ابن الأعرابي مثل ذلك، فإنه أنشد بيت امرئ القيس:
  إذا ما كنت مفتخرا ففاخر                      ببيت مثل بني سـدوس

  ورواه بفتح السين، قال: وأراد خالد بن سدوس بن أصمع النبهاني. هكذا في اللسان والعباب. والصواب أن خالدا هو أخو سدوس ابني أصمع، كما حققه ابن الكلبي. ومن بني سدوس هذا وزر بن جابر بن سدوس الذي قتل عنترة العبسي، ثم وفد إلى النبي صلى الله عليه وسلم فلم يسلم، وقال: لا يملك رقبتي عربي. والحارث بن سدوس، كصبور، كان له أحد وعشرون ولدا ذكرا، قال الشاعر:
  فإن شاء ربي كان أير أبـيكـم                      طويلا كأير الحارث بن سدوس وسدوسان، بالفتح، وضبطه بعضهم بضم الدال: د، بالسند كثير الخير مخصب. وسدسهم يسدسهم، كنصر، سدسا: أخذ سدس مالهم. و سدسهم يسدسهم سدسا، كضرب: كان لهم سادسا، وقد تقدم نظير ذلك في ع ش ر، و خ م س وأسدس الرجل: وردت إبله سدسا، وهو الورد المذكور آنفا. وأسدس البعير، إذا ألقى السن التي بعد الرباعية، قال ابن فارس: وذلك إذا وصل في السنة الثامنة.
 والست، بالكسر: أصله سدس، قلبوا السين الأخيرة تاء لتقرب من الدال التي قبلها، وهي مع ذلك حرف مهموس، كما أن السين مهموسة، فصار التقدير: سدت، فلما اجتمعت الدال والتاء وتقاربتا في المخرج أبدلت الدال تاء؛ لتوافقها في الهمس، ثم أدغمت التاء في التاء فصارت ست كما ترى، فالتغيير الأول للتقريب من غير إدغام، والثاني للإدغام، وتقدم البحث في ذلك في س ت ت. قال الصاغاني: والتركيب يدل على العدد، وقد شذ عنه: السدوس، والسدوس، وسدوس، وسدوس. ومما يستدرك عليه: ستون من العشرات، مشتق من الستة، حكاه سيبويه. وسدست الشيء تسديسا: جعلته على ستة أركان، أو ستة أضلاع، نقله الصاغاني. وفي اللسان: المسدس من العروض: الذي يبنى على ستة أجزاء. والسديس: السن التي بعد الرباعية. والسديس والسدس من الإبل والغنم: الملقي سديسه، وكذلك الأنثى، ومنه الحديث: الإسلام بدأ جذعا، ثم ثنيا، ثم رباعييا، ثم سديسا، ثم بازلا، قال عمر: فما بعد البزول إلا النقصان. ويقال: لا آتيك سديس عجيس، لغة في سجيس. ويقال: ضرب أخماسا لأسداس، وهو مجاز. والسدس، بالكسر: قرية بجيزة مصر.

##### Türkçe

**السدس**، ötre ile ve iki ötre ile: altıdan bir parça; çoğulu **أسداس**; **السديس** gibi; **أمير** gibi; ve onda bir için denildiği gibi: **عشير**. Ve **السدس**، esre ile, susuzluk günlerinde suya varmada: beşten sonra; ve denildi ki: altı gün ve beş geceden sonradır; ve **الصحاح**’ta: develerin beş (gün) kesilmesi ve altıncıda suya varmasıdır; **الصاغاني** dedi ki: o hatadır; doğru olan: dört (gün) kesilmesi ve beşincide suya varmasıdır; çoğulu **الأسداس**. Dedim: **أبو سهل** dedi: develerin susuzluk günlerinde **السدس** hakkında sahih olan: develerin bir gün içmesi, sonra sudan dört gün kesilmesi, sonra beşinci gün ona varmasıdır; böylece birinci günü ve içmiş olduğu günü hesaplarına dahil ederler. Başkası dedi: **السدس** hakkında sahih olan: develerin merada dört gün kalması, sonra beşinci gün suya varmasıdır. Ve **السدس**، hareke ile: **البازل**’den önceki yaş; **السديس** gibi; onda müzekker ve müennes eşit olur; çünkü dişiler yaşların hepsinde **الهاء** iledir, ancak **السدس** ve **السديس** ve **البازل** hariç. **السدس** ve **السديس**’in çoğulu **سدس**’tur, ötre ile, **أسد** ve **أسد** gibi; ve **سدس** iki ötre ile, **رغيف** ve **رغف** gibi. **منصور بن مسجاح** dedi; sadaka memurunun seçtiği gibi seçilmiş develerden alınmış bir diyeti anarak:
  فطاف كما طاف المصدق وسطها                      يخير منها في البوازل والسـدس

Ve **السدييس**: hurmanın onunla ölçüldüğü **المكاكيك**’ten bir türdür. Ve **السديس**: altıncı yılı üzerine gelen koyun; ve develerden sekizinci yıla giren (sayı), ileride geleceği üzere. Ve **إزار سديس**: uzunluğu altı arşın olan; **السداسي** gibi. **أبو أسامة** dedi: **السدوس**، ötre ile: **النيلنج**’dir; ve **امرئ القيس**’in sözü ve **الطيلسان** hakkında gelmiştir; ve denildi ki: onun yeşil olanıdır. **يزيد بن خذاق العبدي** dedi:
  وداويتها حتى شتت حبشية                      كأن عليها سندسا سدوسا

Ve açılabilir (fetha ile), **الجوهري**’nin **الأصمعي**’den naklettiği gibi; ve bu, **أبو أسامة**’nin de sözüdür. **شمر** ikisini birleştirip dedi ki: her yeşil elbise için denir: **سدوس** ve **سدوس**. Ve **سدوس**، ötre ile: Tâî’li bir adamdır; o, **سدوس بن أصمع بن أبي بن عبيد بن ربيعة بن نصر بن سعد بن نبهان**’dır. Ve **سدوس**، fetha ile: başka bir adam, Şeybânî; o, **سدوس بن ثعلبة بن عكابة بن صعب**’dır; ve başka bir Temîmî; o, **سدوس بن دارم بن مالك بن حنظلة**’dir. **أبو جعفر محمد بن حبيب** dedi: Araplarda her **سدوس** sîn’i fethalıdır, ancak **سدوس** Tâî; **ابن الكلبي** de bunu böyle söyledi; ve bunun benzeri **المحكم**’dedir. **ابن بري** dedi: **الجوهري**’nin **الأصمعي**’den naklettiği, onun sözünden meşhur olandır. **ابن حمزة** dedi: bu, **الأصمعي**’nin meşhur karışıklıklarındandır; ve işin, onun dediğinin tersine olduğunu iddia etti; o da şudur: **سدوس** fetha ile: adamın adıdır; ötre ile: **الطيلسان**’ın adıdır; ve **سدوس**’un fetha ile iki yerde vaki olduğunu zikretti: birincisi Temîm’de ve Rabîa’da ve başkalarında olan **سدوس**; ikincisi **سعد بن نبهان**’dadır. Dedim: **شمر** **ابن الأعرابي**’den bunun benzerini rivayet etmiştir; çünkü **امرئ القيس**’in beytini okudu:
  إذا ما كنت مفتخرا ففاخر                      ببيت مثل بني سـدوس

Onu sîn’i fethalı rivayet etti; dedi ki: **خالد بن سدوس بن أصمع النبهاني**’yi kastetti. Böylece **اللسان** ve **العباب**’dadır. Doğru olan: **خالد**’ın, **سدوس**’un kardeşi olmasıdır; ikisi de **أصمع**’ın oğullarıdır; **ابن الكلبي** bunu tahkik etmiştir. Bu **سدوس** oğullarından: **وزر بن جابر بن سدوس** vardır; **عنترة العبسي**’yi öldüren odur; sonra Peygamber’e صلى الله عليه وسلم heyetle geldi de Müslüman olmadı ve dedi: “Boynuma bir Arap malik olmaz.” Ve **الحارث بن سدوس**، **صبور** gibi, onun yirmi bir erkek çocuğu vardı; şair dedi:
  فإن شاء ربي كان أير أبـيكـم                      طويلا كأير الحارث بن سدوس

Ve **سدوسان**، fetha ile; bazıları onu dâl’ı ötreli ضبط etti: **د**; **السند**’de çok hayırlı, bereketli. Ve **سدسهم يسدسهم**، **نصر** gibi, **سدسا**: mallarının altıda birini aldı. Ve **سدسهم يسدسهم سدسا**، **ضرب** gibi: onlar için altıncı oldu; bunun benzeri **ع ش ر** ve **خ م س**’te geçti. Ve **أسدس الرجل**: develeri **سدسا** suya vardı; o, az önce zikredilen suya varmadır. Ve **أسدس البعير**: **الرباعية**’den sonraki yaşı attığı zaman; **ابن فارس** dedi: bu, sekizinci yıla ulaştığı zamandır.

Ve **الست**، esre ile: aslı **سدس**’tur; ondan önceki **الدال**’a yaklaşsın diye son **السين**’i **تاء**’ya çevirdiler; o da bununla birlikte hemzli (mahmuus) bir harftir; **السين** de hemzli olduğu gibi; böylece takdir: **سدت** oldu; sonra **الدال** ile **التاء** birleşip mahreçte birbirine yaklaştıklarında **الدال** **تاء**’ya بدل edildi; ona hemste uygun olsun diye; sonra **التاء** **التاء** içinde idğam edildi de gördüğün gibi **ست** oldu. Birinci değişiklik, idğamsız yakınlaştırma içindir; ikincisi, idğam içindir; bunun araştırması **س ت ت**’te geçti. **الصاغاني** dedi: terkib sayıya delalet eder; ondan şaz olan: **السدوس** ve **السدوس** ve **سدوس** ve **سدوس**. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ستون** onlarca (sayı)dan; **الستة**’dan türemiştir; **سيبويه** bunu nakletti. Ve **سدست الشيء تسديسا**: onu altı köşe üzerine, yahut altı kenar üzerine yaptın; **الصاغاني** bunu nakletti. Ve **اللسان**’da: aruzdan **المسدس**: altı cüz üzerine bina edilendir. Ve **السديس**: **الرباعية**’den sonraki yaştır. Ve **السديس** ve **السدس** develerden ve koyunlardan: **سديسه**’ini atan; dişisi de böyledir. Ondan hadis: “İslâm **جذعا** olarak başladı, sonra **ثنيا** (oldu), sonra **رباعييا** (oldu), sonra **سديسا** (oldu), sonra **بازلا** (oldu).” **عمر** dedi: “**البزول**’den sonra ancak eksilme vardır.” Ve denir: “Sana **سديس عجيس** gelmem”; **سجيس** hakkında bir dildir. Ve denir: “**أخماسا لأسداس** vurdu”; bu mecazdır. Ve **السدس**، esre ile: Mısır’ın Cîze’sinde bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدَسَ القَوْمَ
1 سَدَسَ القَوْمَ ذ , (S, M, Msb, K, *) aor. سَدُسَ , (S, M, Msb,) inf. n. سَدْسٌ, (M, Msb, TA,) He took the sixth part of the possessions of the people. (M, Msb, K.) ― -b2- And سَدَسَ القَوْمَ, aor. سَدِسَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. سَدْسٌ, (Msb, TA,) He was, or became, the sixth of the people: (M, Msb, K:) or he made them, with himself, six. (S in art. ثلث.) And He made the people, they being fifty-nine, to be sixty with himself. (A 'Obeyd, S in art. ثلث.) And سَدَسَ also signifies He made fifteen to be sixteen. (T in art. ثلث.)

سدّسهُ
2 سدّسهُ ذ , inf. n. تَسْدِيسٌ, He made it six. (EshSheybánee, and K voce وَحَّدَهُ.) ― -b2- He made it to be six-cornered; six-angled; hexagonal: or sixribbed. (Sgh, TA.) ― -b3- سدّس لِامْرَأَتِهِ, or عِنْدَهَا, He remained six nights with his wife: and in like manner the verb is used in relation to any saying or action. (TA voce سَبَّعَ.)

اسدس القَوْمُ
4 اسدس القَوْمُ ذ The party of men became six: (S, M, Msb:) also the party of men became sixty. (M and L in art. ثلث.) ― -b2- اسدس البَعِيرُ The camel cast the tooth after the رَبَاعِيَة; (S, Msb, K;) cast the tooth called سَدِيس; (M, A;) which he does in his eighth year: (S, IF, A, Msb:) and in like manner one says of a sheep or goat. (M.) ― -b3- اسدس الرَّجُلُ The man was, or became, one whose camels came to water on the sixth day, counting the day of the next preceding drinking as the first. (S, * K, * TA.) [See سِدْسٌ.]

سُدْسٌ
سُدْسٌ ذ : see سُدُسٌ.

سِدْسٌ
سِدْسٌ ذ is the original form of سِتٌّ, (M, K,) fem. of سِتَّةٌ, which is originally سِدْسَةٌ, (M,) [meaning Six; for] the dim. [of سِتٌّ is ↓ سُدَيْسٌ, and that] of سِتَّةٌ is ↓ سُدَيْسَةٌ; and the pl. is أَسْدَاسٌ. (S in art. ست, q. v.) ― -b2- Also [The drinking of camels on the sixth day, counting the day of the next preceding drinking as the first; as will be seen from what here follows;] the period of the drinking of camels [next] after that called خِمْسٌ: or after six days and five nights: (M, TA:) or their being kept from the water five days, and coming to it on the sixth: (S:) but Sgh says that this is a mistake, and that the correct meaning of the term is, their being kept from the water four days, and coming to it on the fifth; and so it is explained in the [A and] K: (TA:) or their drinking one day, then being kept from the water four days, then coming to it on the fifth day; so [by the application of the term سِدْسٌ] they include in their reckoning the first day in which the camels drink: (Aboo-Sahl, TA:) or their remaining in the place of pasture four days [after drinking], then coming to the water on the fifth: (TA:) pl. أَسْدَاسٌ. (M, Sgh, TA.) You say, وَرَدَتْ اـِبْلُهُ سِدْسًا [His camels came to the water on the sixth day, counting the day of the next preceding drinking as the first]. (S, A, K.) [Hence the saying,] ضَرَبَ أَخْمَاسًا لِأَسْدَاسٍ [which see expl. voce خِمْسٌ]. (A.) ― -b3- Also The sixth young one, or offspring. (A in art. ثلث.)

سَدَسٌ
سَدَسٌ ذ : see سَدِيسٌ, in three places: ― -b2- and, as an epithet applied to a calf, see عَضْبٌ.

سُدُسٌ
سُدُسٌ ذ (S, M, A, Msb, K) and ↓ سُدْسٌ (S, Msb, K) A sixth part; (S, M, A, Msb, K;) as also ↓ سَدِيسٌ, (S, Msb, K,) a form used by some, like as one says عُشْرٌ and عَشِيرٌ: (S:) pl. أَسْدَاسٌ. (M, Msb, TA.) ― -b2- [Hence, app., the saying, ضَرَبَ أَخْمَاسَهُ فِى أَسْدَاسِهِ, which see expl. voce خُمُسٌ.]

سُدَاسَ
[ سُدَاسَ ذ as meaning Six and six together, or six at a time and six at a time, seems not to have been heard: see عُشَارَ. But Freytag mentions سُدَاسٌ as used by El-Mutanebbee for سِتَّة.]

سَدُوسٌ
سَدُوسٌ ذ : see the next paragraph.

سُدُوسٌ
سُدُوسٌ ذ (Sh, S, M, K) and ↓ سَدُوُسٌ, (Sh, M, K,) As used to say the latter, (S,) A [garment of the kind called] طَيْلَسَان: (M:) or a طيلسان, (S, M, K,) or any garment, (Sh,) of the colour termed خُضْرَة [here app. meaning a dark, or an ashy, dust-colour]. (Sh, S, M, K.) -A2- And the former, (K,) or the latter, (M,) Smoke-black of fat; or lamp-black; syn. نِيلَنْجٌ. (M, K.)

سَدِيسٌ
سَدِيسٌ ذ : see سُدُسٌ: ― -b2- and see سُدَاسِىٌّ. -A2- Also The tooth that is before that called the بَازِل; (S, K;) after that called the رَبَاعِيَة; (M, L, TA;) as also ↓ سَدِسٌ; (S, K;) masc. and fem., because the fem. names of teeth are all with ة, except سَدَسٌ and سَدِيسٌ and بَازِلٌ: (S:) the pl. (of the former, S,) is سُدُسٌ and (of the latter, S) سُدْسٌ. (S, K.) You say, of a camel, أَلْقَى سَدِيسَهُ and ↓ سَدَسَهُ [He cast his tooth called the سديس and سدس]. (A.) ― -b2- And hence, (Mgh,) A camel, (M, A, Mgh, Msb,) and a sheep or goat, (M, TA,) casting his سَدِيس, (M, A, TA,) or his tooth that is after the رَبَاعِيَة; (Msb;) i. e., in the eighth year; (A, Mgh, Msb;) as also ↓ سَدَسٌ: (A, Mgh, TA:) masc. and fem.: (M, TA:) or a sheep or goat six years old: (S, K:) pl. سُدُسٌ. (M.) A poet, (S,) namely, Mansoor Ibn-Misjáh, speaking of a fine for homicide, taken from among selected camels, (TA,) says,
فَطَافَ كَمَا طَافَ المُصَدِّقُ وَسْطَهَا
يُخِيِّرُ مِنْهَا فِى البَوَازِلِ وَالسُّدْسِ
[And he went round about, as the collector of the poor-rate went round about, amid them, preferring certain of them, among the nine-year-old and the eight-year-old camels]. (S, TA.) -A3- Also A sort of measure, or a sort of مَكُّوك, [in some copies of the K ضَرْبٌ مِنَ المَكَايِيلِ, and in others and in the O ضرب من المَكَاكِيكِ,] (O, K,) with which dates are measured. (O.) -A4- سَدِيسَ in the saying لَا آتِيكَ سَدِيسَ عُجَيْسٍ is a dial. var. of سَجِيسَ, q. v. (S.)

سُدَيْسٌ
سُدَيْسٌ ذ and سُدَيْسَةٌ: see سِدْسٌ.

سُدَاسِىٌّ
سُدَاسِىٌّ ذ , applied to a garment of the kind called اـِزَارٌ, (S, A, K,) Six cubits in length; (A, K;) as also ↓ سَدِيسٌ. (S, * A, Msb, K.) ― -b2- Also [as meaning Six spans in height, said to be] applied to a slave. (Msb in art. خمس.) [But see خُمَاسِىٌّ.] ― -b3- [Also A word composed of six letters, radical only, or radical and augmentative.]

سَادِسٌ
سَادِسٌ ذ [Sixth]: fem. with ة. (S, K, &c.) See also سَاتٌّ, in art. ست. ― -b2- [سَادِسَ عَشَرَ, and the fem. سَادِسَةَ عَشْرَةَ, meaning Sixteenth, are subject to the same rules as ثَالِثَ عَشَرَ and its fem., expl. in art. ثلث, q. v.]

سُنْدُسٌ
سُنْدُسٌ ذ : see art. سندس.

مُسَدَّسٌ
مُسَدَّسٌ ذ A thing composed of six layers or strata, or of six distinct fascicles or the like. (TA in art. ثلث. [See also مَسْدُوسٌ, below.]) ― -b2- [Hexagonal; a hexagon.] ― -b3- A verse composed of six feet. (M.)

مَسْدُوسٌ
مَسْدُوسٌ ذ A rope composed of six strands. (M in art. ثلث.)

##### Türkçe

سَدَسَ القَوْمَ
1 **سَدَسَ القَوْمَ** ذ , (S, M, Msb, K, *) muzâri‘ı **سَدُسَ** , (S, M, Msb,) mastar ismi **سَدْسٌ**, (M, Msb, TA,) O, kavmin mallarının altıncı kısmını aldı. (M, Msb, K.) ― -b2- Ve **سَدَسَ القَوْمَ**, muzâri‘ı **سَدِسَ** , (S, M, Msb, K,) mastar ismi **سَدْسٌ**, (Msb, TA,) O, kavmin altıncısı oldu yahut altıncısı hâline geldi: (M, Msb, K:) yahut onları, kendisiyle birlikte, altı yaptı. (S, md. **ثلث**’te.) Ve kavmi, onlar elli dokuz iken, kendisiyle birlikte altmış yaptı. (A ‘Obeyd, S, md. **ثلث**’te.) Ve **سَدَسَ** ayrıca, on beşi on altı yaptı, mânâsına gelir. (T, md. **ثلث**’te.)

سدّسهُ
2 **سدّسهُ** ذ , mastar ismi **تَسْدِيسٌ**, Onu altı yaptı. (EshSheybánee, ve K, **وَحَّدَهُ** maddesinde.) ― -b2- Onu altı köşeli yaptı; altı açılı; altıgen: yahut altı kaburgalı. (Sgh, TA.) ― -b3- **سدّس لِامْرَأَتِهِ**, yahut **عِنْدَهَا**, Karısının yanında altı gece kaldı: ve aynı şekilde fiil, her bir söz veya fiile nispetle kullanılır. (TA, **سَبَّعَ** maddesinde.)

اسدس القَوْمُ
4 **اسدس القَوْمُ** ذ Erkekler topluluğu altı oldu: (S, M, Msb:) ayrıca erkekler topluluğu altmış oldu. (M ve L, md. **ثلث**’te.) ― -b2- **اسدس البَعِيرُ** Deve, **رَبَاعِيَة**’den sonra dişi attı; (S, Msb, K;) **سَدِيس** denilen dişi attı; (M, A;) bunu sekizinci yılında yapar: (S, IF, A, Msb:) ve aynı şekilde koyun veya keçi hakkında da söylenir. (M.) ― -b3- **اسدس الرَّجُلُ** Adam, develeri altıncı günde suya gelen kimse oldu yahut öyle hâle geldi; bir önceki içmenin gününü birinci sayarak. (S, * K, * TA.) [Bkz. **سِدْسٌ**.]

سُدْسٌ
**سُدْسٌ** ذ : bkz. **سُدُسٌ**.

سِدْسٌ
**سِدْسٌ** ذ, **سِتٌّ**’ün aslî şeklidir, (M, K,) **سِتَّةٌ**’nın müennesi; ki o aslında **سِدْسَةٌ**’dır, (M,) [mânâsı Altı; zira] küçültmesi [**سِتٌّ**’ün] aşağıdaki **سُدَيْسٌ**’tir, ve [**سِتَّةٌ**’nın] küçültmesi aşağıdaki **سُدَيْسَةٌ**’dir; ve çoğulu **أَسْدَاسٌ**’tır. (S, md. **ست**’te, bkz.) ― -b2- Ayrıca [develerin, bir önceki içmenin gününü birinci sayarak, altıncı günde su içmesi; aşağıda gelecek olandan görüleceği üzere;] develerin içme müddeti, **خِمْسٌ** denilenden [sonra gelen]: yahut altı gün ve beş geceden sonra: (M, TA:) yahut onların sudan beş gün alıkonulup altıncıda ona gelmeleri: (S:) fakat Sgh bunun bir hata olduğunu, terimin doğru mânâsının onların sudan dört gün alıkonulup beşinci gün ona gelmeleri olduğunu söyler; ve [A’da ve] K’da böyle açıklanmıştır: (TA:) yahut bir gün içmeleri, sonra sudan dört gün alıkonulmaları, sonra beşinci gün gelmeleri; böylece [**سِدْسٌ** teriminin uygulanmasıyla] develerin içtiği ilk günü sayımlarına dâhil ederler: (Aboo-Sahl, TA:) yahut [içmeden] sonra otlak yerinde dört gün kalmaları, sonra beşinci gün suya gelmeleri: (TA:) çoğulu **أَسْدَاسٌ**. (M, Sgh, TA.) Sen dersin ki, **وَرَدَتْ اـِبْلُهُ سِدْسًا** [Onun develeri, bir önceki içmenin gününü birinci sayarak, altıncı günde suya geldi]. (S, A, K.) [Bundan dolayı şu söz vardır:] **ضَرَبَ أَخْمَاسًا لِأَسْدَاسٍ** [açıklaması için **خِمْسٌ** maddesine bak]. (A.) ― -b3- Ayrıca Altıncı yavru, yahut döl. (A, md. **ثلث**’te.)

سَدَسٌ
**سَدَسٌ** ذ : üç yerde **سَدِيسٌ**’e bak: ― -b2- ve, bir buzağıya sıfat olarak uygulandığında, **عَضْبٌ**’a bak.

سُدُسٌ
**سُدُسٌ** ذ (S, M, A, Msb, K) ve aşağıdaki **سُدْسٌ** (S, Msb, K) Altıncı bir kısım; (S, M, A, Msb, K;) ayrıca aşağıdaki **سَدِيسٌ** (S, Msb, K,) bazılarınca kullanılan bir şekildir; tıpkı **عُشْرٌ** ve **عَشِيرٌ** denildiği gibi: (S:) çoğulu **أَسْدَاسٌ**. (M, Msb, TA.) ― -b2- [Bundan, görünüşe göre, şu söz gelir: **ضَرَبَ أَخْمَاسَهُ فِى أَسْدَاسِهِ**, açıklaması için **خُمُسٌ** maddesine bak.]

سُدَاسَ
[ **سُدَاسَ** ذ, Altı ve altı birlikte, yahut altı defada ve altı defada mânâsında, işitilmiş görünmüyor: **عُشَارَ**’a bak. Fakat Freytag, El-Mutanebbee’nin **سِتَّة** yerine **سُدَاسٌ** kullandığını zikreder.]

سَدُوسٌ
**سَدُوسٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

سُدُوسٌ
**سُدُوسٌ** ذ (Sh, S, M, K) ve aşağıdaki **سَدُوُسٌ**, (Sh, M, K,) ikincisi söylenerek kullanıldığı üzere, (S,) **طَيْلَسَان** denilen türden bir [elbise]: (M:) yahut bir **طيلسان**, (S, M, K,) yahut herhangi bir elbise, (Sh,) **خُضْرَة** diye adlandırılan renkte [burada görünüşe göre koyu, yahut külî, toz rengi mânâsında]. (Sh, S, M, K.) -A2- Ve birincisi, (K,) yahut ikincisi, (M,) yağın is-karası; yahut kandil isi; eş anlamlısı **نِيلَنْجٌ**. (M, K.)

سَدِيسٌ
**سَدِيسٌ** ذ : **سُدُسٌ**’e bak: ― -b2- ve **سُدَاسِىٌّ**’ye bak. -A2- Ayrıca **بَازِل** denilenden önce olan diş; (S, K;) **رَبَاعِيَة** denilenden sonra; (M, L, TA;) ayrıca aşağıdaki **سَدِسٌ**; (S, K;) müzekker ve müennes, çünkü dişlerin müennes adlarının hepsi ة iledir; **سَدَسٌ** ve **سَدِيسٌ** ve **بَازِلٌ** hariç: (S:) çoğulu (birincinin, S’ye göre) **سُدُسٌ** ve (ikincinin, S’ye göre) **سُدْسٌ**’tur. (S, K.) Deve hakkında dersin ki, **أَلْقَى سَدِيسَهُ** ve aşağıdaki **سَدَسَهُ** [O, **سديس** ve **سدس** denilen dişini attı]. (A.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Mgh,) **سَدِيس**’ini atan deve; (M, A, Mgh, Msb,) ve koyun veya keçi; (M, TA,) **سَدِيس**’ini, (M, A, TA,) yahut **رَبَاعِيَة**’den sonra olan dişini atan; (Msb;) yani sekizinci yılda; (A, Mgh, Msb;) ayrıca aşağıdaki **سَدَسٌ**: (A, Mgh, TA:) müzekker ve müennes: (M, TA:) yahut altı yaşında koyun veya keçi: (S, K:) çoğulu **سُدُسٌ**. (M.) Bir şair, (S,) yani Mansoor Ibn-Misjáh, (TA,) seçilmiş develer arasından alınan bir adam öldürme diyetinden söz ederken, (TA,) der ki,
فَطَافَ كَمَا طَافَ المُصَدِّقُ وَسْطَهَا
يُخِيِّرُ مِنْهَا فِى البَوَازِلِ وَالسُّدْسِ
[Ve onların arasında, sadaka toplayıcısının dolaştığı gibi dolaştı; onlardan, dokuz yaşlılar ve sekiz yaşlılar arasında, seçerek]. (S, TA.) -A3- Ayrıca hurmaların ölçüldüğü bir çeşit ölçü, yahut bir çeşit **مَكُّوك**, [K’nın bazı nüshalarında **ضَرْبٌ مِنَ المَكَايِيلِ**, diğerlerinde ve O’da **ضرب من المَكَاكِيكِ**] (O, K,) . (O.) -A4- **لَا آتِيكَ سَدِيسَ عُجَيْسٍ** sözünde **سَدِيسَ**, **سَجِيسَ**’in lehçe varyantıdır; bkz. (S.)

سُدَيْسٌ
**سُدَيْسٌ** ذ ve **سُدَيْسَةٌ**: **سِدْسٌ**’e bak.

سُدَاسِىٌّ
**سُدَاسِىٌّ** ذ , **اـِزَارٌ** denilen türden bir elbiseye uygulanarak, (S, A, K,) uzunlukça altı arşın; (A, K;) ayrıca aşağıdaki **سَدِيسٌ**. (S, * A, Msb, K.) ― -b2- Ayrıca [yükseklikçe altı karış mânâsında, denildiğine göre] bir köleye uygulanır. (Msb, md. **خمس**’te.) [Fakat **خُمَاسِىٌّ**’ye bak.] ― -b3- [Ayrıca yalnız kök harflerden, yahut kök ve ziyade harflerden oluşan altı harfli bir kelime.]

سَادِسٌ
**سَادِسٌ** ذ [Altıncı]: müennesi ة iledir. (S, K, vb.) Ayrıca md. **ست**’te **سَاتٌّ**’a da bak. ― -b2- [**سَادِسَ عَشَرَ**, ve müennesi **سَادِسَةَ عَشْرَةَ**, On altıncı mânâsında, **ثَالِثَ عَشَرَ** ve onun müennesiyle aynı kaidelere tâbidir; md. **ثلث**’te açıklanmıştır, bkz.]

سُنْدُسٌ
**سُنْدُسٌ** ذ : md. **سندس**’e bak.

مُسَدَّسٌ
**مُسَدَّسٌ** ذ Altı tabaka yahut katmandan, yahut altı ayrı cüz yahut benzerinden oluşan bir şey. (TA, md. **ثلث**’te. [Aşağıda **مَسْدُوسٌ**’a da bak.]) ― -b2- [Altıgen; bir altıgen.] ― -b3- Altı tef‘ileden oluşan bir beyit. (M.)

مَسْدُوسٌ
**مَسْدُوسٌ** ذ Altı liften oluşan bir ip. (M, md. **ثلث**’te.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدَسَ
سَدَسَ I ( n. ac. سَدْس 1 ),
a.  Was the sixth, made six.

b.  U ( n. ac. سَدْس 1 ), Took a sixth from.

c.  Divided into six parts, sectisected.

سَدَّسَ
سَدَّسَ II ,
a.  Repeated six times; made six fold, made hexagonal.

سِدْس
سِدْس 2 ,
a.  The watering camels on the sixth day. - سُدْس 3 ,  سُدُس 10 , ( pl. أَسْدَاْس 38 ), Sixth part.

سَاْدِس
سَاْدِس 21 ,
a.  Sixth.

سُدَاْس
سُدَاْس 24 ,
a.  By sixes.

سُدَاْسِيّ
سُدَاْسِيّ 24yi ,
a.  Composed of six letters; six feet long.

سَدِيْس
سَدِيْس 25 ,
a.  Six years old; six feet long.

سَدَّسَ
N. P. سَدَّسَ II ,
a.  Hexagon; sixsided &c.

##### Türkçe

**سَدَسَ**
**سَدَسَ** I (mastar **سَدْس** 1),
a. Altıncı oldu; altı yaptı.

b. U (mastar **سَدْس** 1), Altıda bir aldı.

c. Altı kısma böldü; altıya böldü.

**سَدَّسَ**
**سَدَّسَ** II,
a. Altı kere tekrarladı; altı kat yaptı; altıgen yaptı.

**سِدْس**
**سِدْس** 2,
a. Altıncı günde develeri sulama. - **سُدْس** 3, **سُدُس** 10, (çoğulu **أَسْدَاْس** 38), Altıda bir parça.

**سَاْدِس**
**سَاْدِس** 21,
a. Altıncı.

**سُدَاْس**
**سُدَاْس** 24,
a. Altışar altışar.

**سُدَاْسِيّ**
**سُدَاْسِيّ** 24yi,
a. Altı harften mürekkep; altı ayak uzunluğunda.

**سَدِيْس**
**سَدِيْس** 25,
a. Altı yaşında; altı ayak uzunluğunda.

**سَدَّسَ**
Özel ad **سَدَّسَ** II,
a. Altıgen; altı kenarlı vb.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سدس
سَدَسَ - يَسْدِسُ - سَادِس - سِتَّة - سِتِّين - سُدُس
سَدَسَ - يَسْدِسُ +كائن + قوماً: يكون سادسهم أو يجعلهم ستة
سَادِس - سادسهم: اسم فاعل من " سَدَسَ - يَسْدِسُ ": يفيد الترتيب: الذي يأتي بالعد بعد خمسةٍ سبقوه
سِتّة: العدد المعروف: أصلها " سِدْسَة " على وزن " فِعلة" من " سَدَسَ - يَسْدسُ ": السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير لفظيهما، وهما في الأَصل سِدْسٌ وسِدْسَةٌ، ولكنهم أَرادوا إِدغام الدال في  السين، فالتقيا عند مَخْرَج التاء، فغَلَبَتْ عليها
سِتّيْن: العدد المعروف
سُدُس - السدس: جزء من ستة أجزاء من الشيء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " أسماء الأعداد من واحد إلى عشرة والمائة والألف"، وهي:
وَحَدَ - يَحِدُ (وَحِدَ - يَوْحَدُ)، ثَنَى - يَثْنى، ثَلَثَ - يَثْلِثُ، رَبَعَ - يَرْبَعُ (رَبَعَ - يَرْبِعُ)، خَمَسَ - يَخْمِسُ، سَدَسَ - يَسْدِسُ، سَبَعَ - يَسْبَعُ، ثَمَنَ - يَثمِنُ، تَسَعَ - يَتْسَعُ، عَشَرَ - يَعْشُرُ، مَأَى - يَمْأَى، أَلَفَ - يَأْلِفُ
سادسهم
 	﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف ﴿ألم ترى أن الله يعلم ما في السماوات وما في الأرض ما يكون من نجوى ثلاثة إلا هو رابعهم ولا خمسة إلا هو سادسهم ولا أدنى من ذلك ولا أكثر إلا هو معهم أين ما كانوا ثم ينبئهم بما عملوا يوم القيامة إن الله بكل شيء عليم(7)﴾ المجادلة
ستة
 ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يغشي الليل النهار يطلبه حثيثا والشمس والقمر والنجوم مسخرات بأمره ألا له الخلق والأمر تبارك الله رب العالمين(54)﴾ الأعراف ﴿إن ربكم الله الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يدبر الأمر ما من شفيع إلا من بعد إذنه ذلكم الله ربكم فاعبدوه أفلا تذكرون(3)﴾ يونس ﴿وهو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام وكان عرشه على الماء ليبلوكم أيكم أحسن عملا ولئن قلت إنكم مبعوثون من بعد الموت ليقولن الذين كفروا إن هذا إلا سحر مبين(7)﴾ هود ﴿الذي خلق السماوات والأرض وما بينهما في ستة أيام ثم استوى على العرش الرحمان فاسأل به خبيرا(59)﴾ الفرقان ﴿الله الذي خلق السماوات والأرض وما بينهما في ستة أيام ثم استوى على العرش ما لكم من دونه من ولي ولا شفيع أفلا تتذكرون(4)﴾ السجدة ﴿ولقد خلقنا السماوات والأرض وما بينهما في ستة أيام وما مسنا من لغوب(38)﴾ ق ﴿هو الذي خلق السماوات والأرض في ستة أيام ثم استوى على العرش يعلم ما يلج في الأرض وما يخرج منها وما ينزل من السماء وما يعرج فيها وهو معكم أين ما كنتم والله بما تعملون بصير(4)﴾ الحديد
ستين
 ﴿لم يجد فصيام شهرين متتابعين من قبل أن يتماسا فمن لم يستطع فإطعام ستين مسكينا ذلك لتؤمنوا بالله ورسوله وتلك حدود الله وللكافرين عذاب أليم(4)﴾ المجادلة
السدس
 ﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء { ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد وصية يوصين بها أو دين ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد فإن كان لكم ولد فلهن الثمن مما تركتم من بعد وصية توصون بها أو دين وإن كان رجل يورث كلالة أو امرأة وله أخ أو أخت فلكل واحد منهما السدس فإن كانوا أكثر من ذلك فهم شركاء في الثلث من بعد وصية يوصى بها أو دين غير مضار وصية من الله والله عليم حليم(12) ) النساء
مختار الصحاح
● [سدس] س د س: سُدُْسُ الشيء بسكون الدال وضمها جزء من ستة وبعضهم يقول للسدس سَدِيسٌ كما يقال للعشر عشير و أسْدَسَ القوم صاروا ستة و سَدَس القوم من باب نصر أخذ سدس أموالهم و سَدَسَهُم من باب ضرب إذا كان سَادِسَهم و السُّنْدُسُ البزيون
مختار الصحاح
● [ستت] س ت ت: تقول عندي سِتةُ رجالٍ ونسوةٍ بالجر أي ثلاثة رجال وثلاث نسوة فإن قلت ونسوةٌ بالرفع كان عندك ستة رجال وكان عندك نسوة وكذا كلُّ عدد احتمل أن يُفرد منه جمعان مما زاد على الستة فلك فيه الوجهان فأما إذا كان عدد لا يحتمل أن يفرد منه جمعان كالخمسة والأربعة والثلاثة فالرفع لا غير تقول عندي خمسة رجال ونسوةٌ ولا يكون للجر مساغ قلت {قال الأزهري وهذا قول جميع النحويين
الراغب
سدس
- السدس: جزء من ستة، قال تعالى: }فلأمه السدس﴿[النساء/11]، والسدس في الإظماء، وست أصله سدس (في اللسان، قال الليث: الست والستة في الأصل: سدس وسدسة، ولكنهم أرادوا إدغام الدال في السين، فالتقيا عند مخرج التاء، فغلبت عليها، كما غلبت الحاء على العين في لغة سعد، فيقولون: كنت محهم، في معنى معهم. راجع: اللسان (ست) ؛ وعمدة الحفاظ: سدس)، وسدست القوم: صرت ساسدهم، وأخذت سدس أموالهم، وجاء سادسا، وساتا، وساديا بمعنى، قال تعالى:﴾ولا خمسة إلا هو سادسهم﴿[المجادلة/7]، وقال تعالى:﴾ويقولون خمسة سادسهم{ [الكهف/22]، ويقال: لا أفعل كذا سديس عجيس، أي: أبدا (انظر: اللسان (عجس) ؛ والمجمل 2/493)، والسدوس: الطيلسان، والسندس: الرقيق من الديباج، والإستبرق: الغليظ منه.
الراغب
ست
- قال تعالى: }في ستة أيام﴿[الأعراف/54]، وقال:﴾ستين مسكينا{ [المجادلة/ 4]، فأصل ذلك سدس، ويذكر في بابه إن شاء لله.
ملخص اللسان: ● - سدس
1.     سِتَّةٌ وسِتٌّ: أَصلها سِدْسَة وسِدسٌ، قلبوا السين الأَخيرة تاء  لتقرب من الدال التي قبلها، وهي مع ذلك حرف مهموس كما أَن السين مهموسة  فصار التقدير سِدْتٌ، فلما اجتمعت الدال والتاء وتقاربتا في المخرج  أَبلدوا الدال تاء لتوافقها في الهمس، ثم أُدغمت التاء في التاء فصارت سِتَّ  كما ترَى، وسِتُّونَ: من العَشَرات مشتق منه،
2.     والسُّدْسُ والسُّدُسُ: جزءٌ من ستة، والجمع أَسْداسٌ.
3.     وسَدَسَ القومَ  يَسْدُسُهم، بالضم، سَدْساً: أَخذ سُدُسَ أَموالهم.
4.     وسَدَسَهُم يَسدِسُهم،  بالكسر: صار لهم سادساً.
5.     والسِّدْسُ من الوِرْدِ في أَظماء  الإِبل أَن تنقطع خَمْسَةً وتَرِدَ السادسَ.
6.     والسَّدِيس: السِّنُّ التي  بعد الرَّباعِيَة.
ملخص اللسان: ● -   ستت
1.  السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير لفظيهما،  وهما في الأَصل سِدْسٌ وسِدْسَةٌ،ولكنهم أَرادوا إِدغام الدال في  السين،فالتقيا عند مَخْرَج التاء، فغَلَبَتْ عليها
2.     يقال جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً؛ومَن قال ساتّاً بناه على لفظ  سِتَّة وسِتٍّ،
3.  الكسائي: كان القومُ ثلاثةً فرَبَعْتُهم أَي صِرْتُ رابعَهم، وكانوا  أَربعة فَخَمَسْتُهم، وكذلك إِلى العشرة، وكذلك إِذا أَخذتَ الثُّلُثَ من  أَموالهم، أَو السُّدُسَ، قلتَ: ثَلَثْتهم، وفي الرُّبُع: رَبَعْتُهم، إِلى  العُشْر؛ فإِذا جئت إِلى يَفْعل، قلت في العدد: يَخْمِسُ ويَثْلِثُ إِلى  العَشْر إِلاّ ثلاثة أَحرف، فإِنها بالفتح في الحدّين جميعاً، يَرْبَعُ  ويَسْبَعُ ويَتْسَعُ؛ وتقول في الأَموال: يَثْلُث ويَخْمُس ويَسْدُسُ،بالضم،إِذا أَخذت ثُلُثَ أَموالهم،أَو خُمْسَها،أَو سُدْسَها؛وكذلك عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم إِذا أَخَذ منهم العُشْرَ،وعَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ  إِذا كان عاشِرَهم
4.     والسِّتُّون: عَقْدٌ بين عَقْدَي الخمسين والسبعين،
5.     السَّتُّ الكلامُ القبيحُ،يقال: سَتَّه وسَدَّه إِذا عابه.
لسان العرب
● - سدس: سِتَّةٌ وسِتٌّ: أَصلها سِدْسَة وسِدسٌ، قلبوا السين الأَخيرة تاء  لتقرب من الدال التي قبلها، وهي مع ذلك حرف مهموس كما أَن السين مهموسة  فصار التقدير سِدْتٌ، فلما اجتمعت الدال والتاء وتقاربتا في المخرج  أَبلدوا الدال تاء لتوافقها في الهمس، ثم أُدغمت التاء في التاء فصارت سِتَّ  كما ترَى، فالتغيير الأَول للتقريب من غير إِدغام، والثاني للإِدغام.  وسِتُّونَ: من العَشَرات مشتق منه، حكاه سيبويه. وُلِدَ له سِتُّون  (* قوله «ولد له ستون إلخ» كذا بالأصل.) عاماً أَي وُلِدَ له الأَولاد.  والسُّدْسُ والسُّدُسُ: جزءٌ من ستة، والجمع أَسْداسٌ. وسَدَسَ القومَ  يَسْدُسُهم، بالضم، سَدْساً: أَخذ سُدُسَ أَموالهم. وسَدَسَهُم يَسدِسُهم،  بالكسر: صار لهم سادساً. وأَسْدَسُوا: صاروا ستة. وبعضهم يقول  للسُّدُسِ: سَدِيس، كما يقال للعُشْرِ عَشِيرٌ.  والمُسَدَّسُ من العَروض: الذي يُبْنى على ستة أَجزاء.  والسِّدْسُ، بالكسر: من الوِرْدِ بعد الخِمْس، وقيل: هو بعد ستة أَيام  وخمس ليال، والجمع أَسداس. الجوهري: والسِّدْسُ من الوِرْدِ في أَظماء  الإِبل أَن تنقطع خَمْسَةً وتَرِدَ السادسَ. وقد أَسْدَسَ الرجلُ أَي ورَدتْ  إِبله سِدْساً.  وشاة سَدِيس أَي أَتت عليها السنة السادسة. والسَّدِيس: السِّنُّ التي  بعد الرَّباعِيَة. والسَّدِيسُ: والسَدَسُ من الإِبل والغنم: المُلْقِي  سَدِيسَه، وكذلك الأُنثى، وجمع السَدِيس سُدُسٌ مثل رغيف ورُغُف، قال  سيبويه: كَسَّروه تكسير الأَسماء لأَنه مناسب للاسم لأَن الهاء تدخل في مؤنثه.  قال غيره: وجمع السَّدَسِ سُدْسٌ مثل أَسَد وأُسْدٍ؛ قال منصور ابن  مِسْجاح يذكر دية أُخذت من الإِبل متخَيَّرة كما يَتخيرها المُصَدِّقُ:  فطافَ كما طافَ المُصَدِّقُ وَسْطَها  يُخَيَّرُ منها في البوازِل والسُّدْسِ  وقد أَسْدَسَ البعيرُ إِذا أَلقى السِّنَّ بعد الرَّباعِيَةِ، وذلك في  السنة الثامنة. وفي حديث العَلاء بن الحَضْرَمِي عن النبي، صلى اللَّه  عليه وسلم: إِن الإِسلام بَدأَ جَذَعاً ثم ثَنِيّاً ثم رَباعِياً ثم  سَدِيساً ثم بازلاً؛ قال عمر: فما بعد البُزُول إِلا النقصان. السديس من الإِبل:  ما دخل في السنة الثامنة وذلك إِذا أَلقى السن التي بعد الرَّباعِيَة.  والسَّدَسُ، بالتحريك: السن قبل البازل، يستوي فيه المذكر والمؤنث لأَن  الإِناث في الأَسنان كلها بالهاء، إِلا السَّدَس والسَّدِيس والبازِلَ.  ويقال: لا آتيك سَدِيسَ عُجَيْسٍ، لغة في سجِيس. وإِزارٌ سَدِيس  وسُداسِيُّ.والسدُوسُ: الطَّيْلَسانُ، وفي الصحاح: سُدُوسٌ، بغير تعريف، وقيل: هو  الأَخْضَرُ منها؛ قال الأَفْوَه الأَوْدِي:  والليلُ كالدَّأْماءِ مُسْتَشْعِرُ،  من دونهِ، لوناً كَلَوْنِ السُّدُوس  الجوهري: وكان الأَصمعي يقول السَّدُوسُ، بالفتح، الطَّيْلَسانُ. شمر:  يقال لكل ثوب أَخضر: سَدُوسٌ وسُدُوسٌ.  وسُدُوسٌ، بالضم: اسم رجل؛ قال ابن بَرِّي: الذي حكان الجوهري عن  الأَصمعي هو المشهور من قوله؛ وقال ابن حمزة: هذا من أَغلاط الأَصمعي المشهورة،  وزعم أَن الأَمر بالعكس مما قال وهو أَن سَدُوس، بالفتح، اسم الرجل،  وبالضم، اسم الطيلسان، وذكر أَن سدوس، بالفتح، يقع في موضعين: أَحدها سدوس  الذي في تميم وربيعة وغيرهما، والثاني في سعد ابن نَبْهانَ لا غير. وقال  أَبو جعفر محمد بن حبيب: وفي تميم سَدُوسُ بن دارم بن مالك بن حنظلة، وفي  ربيعة سَدُوسُ بن ثعلبةً بن عُكابَةَ بن صَعْبٍ؛ فكل سَدُوسٍ في العرب،  فهو مفتوح السين إِلا سُدُوسَ بنَ أَصْمَعَ بن أَبي عبيد بن ربيعة بن  نَضْر ابن سعد بن نَبْهان في طيء فإِنه بضمها. قال أَبو أُسامة: السَّدُوسُ،  بالفتح، الطيلسان الأَخضر. والسُّدُوسُ، بالضم، النِّيلَجُ. وقال ابن  الكلبي: سَدُوس الذي في شيبان، بالفتح، وشاهده قول الأَخطل:  وإِن تَبْخَلْ سَدُوسُ بِدِرْهَمَيْها،  فإِن الريحَ طَيِّبَةٌ قَبُولُ  وأَما سُدُوسُ، بالضم، فهو في طيء لا غير. والسُّدُوس: النِّيلَنْجُ،  ويقال: النِّيلَج وهو النِّيل؛ قال امرؤ القيس:  مَنابته مثلُ السُّدوسِ، ولونُه  كَلَوْنِ السَّيالِ، وهو عذبٌ يَفِيض  (* قوله «كلون السيال» أَنشده في ف ي ص: كشوك السيال.)  قال شمر: سمعته عن ابن الأَعرابي بضم السين، وروي عن أَبي عمرو بفتح  السين، وروى بيت امرئ القيس:  إِذا ما كنتَ مُفْتَخِراً، ففاخِرْ  ببيْتٍ مثلِ بيتِ بني سَدُوسِ  بفتح السين، أَراد خالد بن سدوس النبهاني. ابن سيده: وسَدُوسُ وسُدُوس  قبيلتان، سَدُوسُ في بني ذُهْل ابن شيبان، بالفتح، وسُدُوس، بالضم، في  طيء؛ قال سيبويه: يكون للقبيلة والحي، فإِن قلت وَلَدُ سَدوسٍ كذا أَو من  بني سَدُوس، فهو للأَب خاصة؛ وأَنشد ثعلب:  بني سَدوسٍ زَتَّتوا بَناتِكُمْ،  إِنَّ فتاة الحَيِّ بالتَّزَتُّتِ  والرواية: بني تميم زَهْنِعوا فتاتكم، وهو أَوفق لقوله فتاة الحي.  الجوهري: سَدُوس، بالفتح، أَبو قبيلة؛ وقول يزيد بن حَذَّاقٍ العَبْدي:  وداوَيْتُها حتى شَنَتْ حَبَشِيَّةً،  كأَنَّ عليها سُنْدُساً وسُدُوسا  السُّدُوس: هو الطَّيْلَسانُ الأَخْضَرُ اهـ. وقد ذكرنا في ترجمة شتت من  هذه الترجمة أَشياء.
لسان العرب
● -   ستت: التهذيب، الليث: السِّتُّ والسِّتَّة في التأْسيس على غير لفظيهما،  وهما في الأَصل سِدْسٌ وسِدْسَةٌ، ولكنهم أَرادوا إِدغام الدال في  السين، فالتقيا عند مَخْرَج التاء، فغَلَبَتْ عليها كما غَلَبَتِ الحاءُ على  الغين في لغة سَعْد، فيقولون: كنتُ محهم، في معنى مَعَهُم. وبيان ذلك:  أَنك تصغر ستة سُدَيْسةً، وجميع تصغيرها على ذلك، وكذلك الأَسداس. ابن  السكيت: يقال جاءَ فلان خامساً وخامياً، وسادساً وسادياً وساتّاً؛  وأَنشد:إِذا ما عُدَّ أَربعةٌ فِسالٌ،  فزَوْجُكِ خامِسٌ، وأَبوكِ سادي  قال: فمن قال سادساً، بناه على السِّدْسِ، ومَن قال ساتّاً بناه على لفظ  سِتَّة وسِتٍّ، والأَصْلُ سِدْسَة، فأَدغموا الدال في السين، فصارت تاء  مشددة؛ ومن قال سادياً وخامِياً، أَبدل من السين ياء؛ وقد يبدلون بعض  الحروف ياء، كقولهم في إِما إِيما، وفي تَسَنَّن تَسَنَّى، وفي تَقَضَّضَ  تَقَضَّى، وفي تَلَعَّعَ تَلَعَّى، وفي تَسَرَّرَ تَسَرَّى.  الكسائي: كان القومُ ثلاثةً فرَبَعْتُهم أَي صِرْتُ رابعَهم، وكانوا  أَربعة فَخَمَسْتُهم، وكذلك إِلى العشرة، وكذلك إِذا أَخذتَ الثُّلُثَ من  أَموالهم، أَو السُّدُسَ، قلتَ: ثَلَثْتهم، وفي الرُّبُع: رَبَعْتُهم، إِلى  العُشْر؛ فإِذا جئت إِلى يَفْعل، قلت في العدد: يَخْمِسُ ويَثْلِثُ إِلى  العَشْر إِلاّ ثلاثة أَحرف، فإِنها بالفتح في الحدّين جميعاً، يَرْبَعُ  ويَسْبَعُ ويَتْسَعُ؛ وتقول في الأَموال: يَثْلُث ويَخْمُس ويَسْدُسُ،  بالضم، إِذا أَخذت ثُلُثَ أَموالهم، أَو خُمْسَها، أَو سُدْسَها؛ وكذلك  عَشَرَهُمْ يَعْشُرهم إِذا أَخَذ منهم العُشْرَ، وعَشَرَهم يَعْشِرُهُمْ  إِذا كان عاشِرَهم.  الأَصمعي: إِذا أَلْقَى البَعِيرُ السِّنَّ التي بعد الرَّباعِيَةِ،  وذلك في السَّنةِ الثامنةِ، فهو سَدَسٌ وسَديسٌ، وهما في المذكر والمؤنث،  بغير هاء.  ابن السكيت: تقول عندي سَتَّةُ رجالٍ وسِتُّ نِسْوةٍ، وتقول: عندي ستةُ  رجالٍ ونِسْوةٍ أَي عندي ثلاثةٌ من هؤلاء، وثلاثٌ من هؤلاء؛ وإِن شئت  قلت: عندي ستةٌ رجال ونِسْوةٌ، فَنَسَقْتَ بالنسوة على الستة أَي عندي ستةٌ  من هؤلاء، وعندي نسوةٌ. وكذلك كلُّ عدد احتمل أَن يُفْرَدَ منه جمعانِ،  مثل السِّتِّ والسَّبْع وما فوقهما، فلك فيه الوجهان؛ فإِن كان عدد لا  يحتمل أَن يفرد منه جمعان، مثل الخَمْسِ والأَرْبَعِ والثلاثِ، فالرفع لا  غير، تقول: عندي خمسةُ رجال ونِسوةٌ، ولا يكون الخَفْضُ، وكذلك الأَربعة  والثلاثة، وهذا قول جميع النحويين. والسِّتُّون: عَقْدٌ بين عَقْدَي  الخمسين والسبعين، وهو مبني على غير لفظِ واحِده، والأَصلُ فيه السِّتُّ؛ تقول:  أَخذتُ منه ستين درهماً. وفي الحديث: أَن سَعْداً خَطَبَ امرأَةً بمكة،  فقيل له إِنها تَمْشِي على سِتٍّ إِذا أَقْبَلَتْ، وعلى أَربع إِذا  أَدْبَرَتْ؛ يعني بالسِّتِّ يديها وثَدْيَيْها ورِجْلَيها أَي أَنها لعِظَم  ثدييها ويديها، كأَنها تَمْشِي مُكِبَّةً، والأَربعُ رجلاها وأَليتاها،  وأَنهما كادتا تَمَسَّان الأَرضَ لعظمهما، وهي بنتُ غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ  التي قيل فيها تُقْبِلُ بأَربع وتُدْبِرُ بثَمانٍ، وكانت تحتَ عبد  الرحمن بن عوف، وقد ذكرنا معظم هذه الترجمة في ترجمة سدس. ابن الأَعرابي:  السَّتُّ الكلامُ القبيحُ، يقال: سَتَّه وسَدَّه إِذا عابه. والسَّدُّ:  العَيْبُ. وأَما اسْتٌ، فيذكر في باب الهاء، لأَن أَصلها سَتَهٌ، بالهاء،  والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
مقاييس اللغة:
(ست) السين والتاء ليس فيه إلا ستّة*  وأصل التاء دال. وقد ذكر في بابه.
القاموس المحيط:
السُّدْسُ، بالضم وبضمَّتينِ جُزءٌ من سِتةٍ، كالسَّديسِ، وبالكسر أن تَنْقَطِعَ الإِبِلُ أربعةً، وتَرِدَ في الخامِسِ، وبالتحريك السِّنُّ قَبْلَ البازِلِ،كالسَّديسِ ج سُدْسٌ وسُدُسٌ. والسَّديسُ ضَرْبٌ من المَكاكيكِ، الشَّاةُ أتَتْ عليها السَّنَةُ السادِسَة، وإزارٌ طُولُهُ ستةُ أذْرُعٍ،كالسُّدَاسِيِّ. والسُّدُوسُ، بالضم النِّيلَنْجُ، والطَّيْلَسانُ الأخْضَرُ، وقد يفتحُ، ورجلٌ طائِيٌّ، وبالفتح آخَرُ شَيْبَانِيٌّ، وآخَرُ تَمِيميٌّ. والحارِثُ بنُ سَدُوسٍ، كصَبورٍ كانَ له أحدٌ وعشرون ولداً ذكراً. وسَدُوسانُ د بالسِّنْدِ كثيرُ الخَيرِ مُخْصِبٌ. وسَدَسَهُم أخَذَ سُدسَ مالِهِم. وكضَرَبَ كانَ لهم سادِساً. وأسْدَسَ ورَدَتْ إبِلُهُ سِدْساً، البَعيرُ ألْقَى السِّنَّ بعدَ الرَّباعيَةِ، والسِّتُ أصلُهُ سِدْسٌ، وتَقَدَّمَ في س ت ت.
القاموس المحيط:
السِّتُّ، بالكسر م، أصْلُه سِدْسٌ، فأُبْدِلَ السِّينُ تاءً، وأُدْغِمَ فيه الدالُ، وبالفتح الكلامُ القَبيحُ، والعَيْبُ. وسِتِّي، لِلمرأةِ، أي ياسِتَّ جِهاتِي، أو لَحْنٌ، والصَّوابُ سَيِّدَتِي، وبِنْتُ عُثمانَ الصَّابونيِّ المُحَدِّثَةُ. وسُتَيْتَةُ جَماعاتٌ مُحَدِّثاتٌ. وأحمدُ بنُ محمدِ بنِ سَلامَةَ السُّتَيْتي مُحَدِّثٌ.
وحِصْنُ ابن سِتِّينَ: قُبالَةَ مَلَطْيَةَ. وسِتِّيَكْ بِنْتُ مَعْمَرٍ: حَدَّثَتْ، مُصَغَّرُ سِتِّي بالعَجَمِيَّةِ، وأحمدُ بنُ محمدِ بنِ سَتَّةَ، بالفتح: مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
س د س
السُّدْسُ بالضمّ وبضمَّتين : جُزءٍ من سِتَّةٍ والجَمْعُ أَسْدَاسٌ كالسَّديسِ كأَمِيرٍ كما يُقَال للعُشْرِ : عَشِيرُ . والسُّدْسُ بالكَسْرِ من الوِرْدِ في الأَظْمَاءِ : بعْدَ الخِمْسِ وقِيلَ : هو بَعْدَ سِتَّةِ أَيّامٍ وخَمْس لَيَالٍ وفي الصّحاح : أَن تَنْقَطِعَ الإِبِلُ خَمْسَةً وتَرِدَ السادِسَ وقال الصاغَانِيُّ : هو خَطَأٌ والصّوَابُ أَنْ تَنْقَطِعَ أَرْبَعَةً وتَرِد في الخَامِسِ والجَمْعُ الأَسْدَاسُ . قلتُ : وقالَ أَبو سَهْلٍ : الصَّحِيحُ في السِّدْسِ في أَظْمَاءِ الإِبِلِ : أَن تَشْرَبَ الإِبِلُ يوماً ثمّ تَنْقَطِعَ من الماءِ أَرْبَعَةَ أَيّامٍ ثُمَّ تَرِدَه في اليَومِ الخَامِس فيُدْخِلُونَ اليومَ الأَوَّلَ والذي كانت شَرِبَتْ فِيهِ في حِسَابِهِم . وقالَ غَيرُه : الصَّحِيحُ في السِّدْسِ : أَن تَمْكُثَ الإِبِلُ في المَرْعَى أَرْبَعَةَ أَيّامٍ ثمّ تَرِدَ اليَوْمَ الخَامِسَ . والسَّدَسُ بالتَّحْرِيكِ : السِّنُّ قَبْلَ البازِلِ كالسَّدِيسِ يَسْتَوِي فيه المذكَّرُ والمُؤَنَّثُ لأَنَّ الإِنَاثَ في الأَسْنَانِ كلِّهَا بالهاءِ إِلاّ السَّدَسَ والسَّدِيسَ والبازِلَ . وج السَّدَسِ والسَّدِيسِ سُدْسٌ بالضَّمِّ كأَسَدٍ وأُسْدٍ وسُدُسٌ بضمّتَيْن كرَغِيفٍ ورُغُفٌ . قال منصور بنُ مَسْجَاحٍ يَذْكر دِيَةً أُخِذَتْ من الإِبِل مُتَخَيَّرَةً كما يَتَخَيَّرها المُصَدِّقُ :
فَطَافَ كما طافَ المُصَدِّقُ وَسْطَها ... يُخَيَّرُ مِنْهَا في البَوَازِلِ والسُّدْسِ والسَّدِييسُ : ضَرْبٌ مِنَ المَكَاكِيكِ يُكَالُ بهِ التَّمْرُ . والسَّدِيسُ : الشَّاةُ أَتَتْ عليها السَّنَةُ السادِسَةُ وعُدَّ من الإِبِلِ ما دَخَلَ في السَّنَة الثامِنَةِ كما سيأْتِي . وإِزارٌ سَدِيسٌ : طُولُه سِتَّةُ أَذْرُعٍ كالسُّدَاسِيِّ . وقال أَبُو أُسَامَةَ : السُّدُوسُ بالضَّمِّ : النِّيلَنْجُ وقد جَاءَ فِي قولِ امْرِئِ القَيْسِ والطَّيْلَسَانُ وقِيلَ : هُوَ الأَخْضَرُ منها قال يَزِيدُ بنُ خَذَّاق العَبْدِيُّ :
ودَاوَيْتُهَا حتَّى شَتَتْ حَبَشيَّةً ... كَأَنَّ عَلَيْها سُنْدُساً سُدُوسَا وقَدْ يُفْتَحُ كما نَقَلَه الجوهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ وهو قولُ أَبِي أُسامَةَ أَيضاً وجَمَعَ بينَهما شَمِرٌ فقال : يُقال لكلِّ ثَوْبٍ أَخْضَرَ : سَدُوسٌ وسُدُوسٌ . وسُدُوس بالضّمّ : رَجُلٌ طائِيٌّ وهو سُدُوسُ بنُ أَصْمَعَ بن أُبَيّ بن عُبَيْدِ بنِ رَبِيعَةَ بنِ نَصْرِ بن سَعْدِ بنِ نَبْهَانَ . وسَدُوس بالفَتْح : رَجُلٌ آخَرُ شَيْبَانِيٌّ وه وسَدُوسُ بنُ ثَعْلَبَةَ بنِ عُكَابَةَ بنِ صَعْب وآخَرُ تَمِيميُّ وهو سَدُوسُ بنُ دَارِمِ بن مالِكِ بنِ حَنْظلَةَ . قال أَبُو جُعْفَرٍ مُحَمَّدُ بنُ حَبيب : كلُّ سَدُوسٍ في العَرَبِ مَفْتُوحُ السِّينِ إلاّ سُدُوسَ طَيِّئٍ وكذلِك قالَهُ ابنُ الكَلْبِيّ ومثلهُ في المُحْكَم . وقالَ ابنُ بَرِّيّ : الذي حَكَاه الجَوْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ هو المَشْهُورُ من قَوْلِه . وقالَ ابنُ حَمْزَةَ : هذا مِنْ أَخْلاطِ الأَصْمَعِيِّ المَشْهُورة وزَعَم أَنَّ الأَمْرَ بالعَكْسِ مِمَّا قالَ وهو أَنَّ سَدُوس بالفتحِ : اسمُ الرَّجُلِ وبالضّمّ : اسمُ الطَّيْلَسَان وذَكَرَ أنَّ سَدُوس بالفتحِ يقعُ في مَوْضِعَيْن : أَحَدهمَا سَدُوس الذِي في تَمِيمٍ ورَبيعَةَ وغيرِهِمَا والثّانِي في سَعْدِ بنِ نَبْهَانَ . قلْت : وقد رَوَى شَمِرٌ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ مثلَ ذلك فإِنَّهُ أَنْشَدَ بيتَ امْرِئِ القَيْسِ :
إذا ما كُنْتَ مُفْتَخِراً ففَاخِرْ ... بِبَيْتٍ مِثْلِ بَنِي سَدُوسِ
ورَوَاه بفَتْحِ السِّينِ قال : وأَرادَ خالِدَ بنَ سَدُوسِ بنِ أَصْمَعَ النَّبْهَانِيَّ . هكذا في اللِّسَانِ والعُبَابِ . والصوابُ أَنَّ خَالِداً هو أَخُو سَدُوس ابْنَيْ أَصْمَعَ كما حقَّقَه ابنُ الكَلْبِيِّ . ومن بَنِي سَدُوسٍ هذا وَزَرُ بنُ جابِرِ بنِ سَدُوسٍ الذي قَتَل عَنْتَرَةَ العَبْسِيَّ ثُمَّ وفَدَ إلى النّبِيِّ صَلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ فلَمْ يُسْلِمْ وقال : لا يَمْلكُ رَقَبَتِي عَرَبِيٌّ . والحَارِثُ بنُ سَدُوسٍ كصَبُورٍ كان لَهُ أَحَدٌ وعِشْرُونَ وَلَداً ذَكَراً قال الشَّاعِرُ :
فَإِنْ شاءَ رَبِّي كانَ أَيْرُ أَبِيكُمُ ... طَوِيلاً كأَيْرِ الحَارِثِ بنِ سَدَوسِ وسَدَوسَانُ بالفَتْح وضَبَطَه بعضُهُمْ بضَمِّ الدال : د بالسِّنْدِ كثيرُ الخيرِ مُخْصبٌ . وسَدَسَهُمْ يَسْدُسُهم كنَصَر سَدْساً : أَخَذ سُدسَ مالِهِم . و سَدَسَهُم يَسْدِسُهم سَدْساً كضَرَبَ : كان لهم سادِساً وقد تَقَدَّم نظيرُ ذلك في ع ش ر و خ م س وأَسْدَسَ الرَّجُلُ : وَرَدَتْ إِبلُه سِدْساً وهو الوِرْدُ المَذْكُور آنفاً . وأَسْدَسَ البَعيرُ إِذا أَلْقَى السِّنَّ التي بَعْدَ الرَّبَاعِيَةِ قال ابنُ فارِسٍ : وذلِك إِذا وَصَلَ في السَّنَةِ الثامِنَة
والسِّتُّ بالكَسر : أَصْلُه سِدْسٌ قلَبُوا السِّينَ الأَخِيرَة تاءً لِتَقْرُبَ من الدّالِ التي قَبْلَها وهي مع ذلك حَرْفٌ مَهْمُوسٌ كما أَنَّ السِّينَ مَهْمُوسَةٌ فصارَ التَّقْدِيرُ : سِدْتُ فلما اجْتَمَعَت الدّالُ والتّاءُ وتَقَارَبَتَا في المَخْرَجِ أُبْدِلَت الدّالُ تاءً ؛ لتُوافِقَها في الهَمْسِ ثمّ ُأدْغِمت التاءُ في التّاءِ فصارَتْ سِتّ كما تَرى فالتَّغْيِيرُ الأَوَّل للتَّقْرِيبِ من غِير إِدْغَام والثانِي للإِدْغَامِ وتقدَّم البَحْثُ في ذلك في س ت ت . قال الصّاغَانِيُّ : والتَّرْكِيبُ يَدُلُّ على العَدَد وقد شَذَّ عنه : السَّدُوسُ والسُّدُوسُ وسَدُوسُ وسُدُوسُ . ومِمَّا يُسْتَدْركُ عَلَيه : سِتُّونَ مِن العَشَرَات مشتَقُّ من السِّتَّةِ حكاه سِيبَوَيْهِ . وسَدَّسْتُ الشْيءَ تَسْدِيساً : جَعَلْتُه على سِتَّةِ أَرْكانٍ أَو سِتَّة أَضْلاعٍ نقلَه الصّاغَانِيُّ . وفي اللِّسَان : المُسَدَّسُ من العَرُوضِ : الذي يُبْنَى على سِتَّةِ أَجْزَاءٍ . والسَّدِيسُ : السِّنُّ التي بَعْدَ الرَّبَاعِيَةِ . والسَّدِيسُ والسَّدَسُ من الإِبِلِ والغَنَم : المُلْقِي سَدِيسَه وكذلِك الأُنْثَى ومنه الحَدِيثُ : الإِسْلامُ بَدَأَ جَذَعاً ثُمّ ثَنِيّاً ثم رَبَاعَيِياً ثُمّ سَدِيساً ثم بازِلاً قال عُمَرُ : فما بَعْدَ البُزُولِ إلاّ النُّقْصانُ . ويقال : لا آتِيكَ سَدِيسَ عُجَيْسٍ لُغَةٌ في سَجِيس . ويقال : ضَرَبَ أَخْمَاساً لأَسْداسٍ وهو مَجَازٌ . والسِّدْسُ بالكَسْر : قريةٌ بجِيزِة مِصْرِ
تاج العروس:
س ت ت
السِتُّ بالكسْرِ : م أَى معروف في الأَعْدَاد لا يكادُ يَجهَلُه أَحدٌ . وفي التّهذيب عن اللَّيْث : السِّتُّ والسِّتَّةُ فى التَّأْسيس على غير لفظيهما وهما في الأَصل : سِدْس وسِدْسَة ولكنّهم أَرادوا إِدغام الدّال في السِّين فالتقتا عندَ مَخْرَج التّاءِ فغلَبَت عليها كما غلبت الحاءُ على العين في لغة سَعْد فيقولون : كُنْتُ مَحهمُ في معنى مَعَهُمْ . وبيانُ ذلك أَنّك تُصغِّر سِتَّة سُدَيْسَة وجميعُ تَصْغِيرها على ذلك وكذلك الأَسْداسُ وعن ابْن السِّكِّيت : يقال : جاءَ فلان خامساً وخامِياً وسادِساً وسادِياً وساتاًّ ؛ وأَنشد :
إِذا ما عُدَّ أَرْبَعَةٌ فِسَالٌ ... فَزَوْجُكِ خامِسٌ وأَبُوكِ سادِى قال : ومن قال سادِساً بَناه على السِّدْس ومن قال : ساتاًّ بناه على لفظِ سِتَّةٍ وسِتٍّ . وأَصلُهُ سِدْسٌ فاُّبْدلَ السِّينُ تاءً وأَدْغِمَ فيه الدَّالُ . ومن قال سادِياً وخامِياً أَبدلَ من السِّين ياءً . وقد يُبْدِلُونَ بعضَ الحُروف ياءً كقولهم في إِمَّا : إِيما وفي تَسنَّنَ : تَسنَّى وفي تَقَضَّضَ : تَقَضَّى وفي تلَعَّعَ : تَلَعَّى وفي تَسرَّرَ : تَسَرَّى . وعن ابن السِكِّيت تقولُ : عِنْدِي سِتَّةُ رِجَالٍ وسِتُّ نِسوَةٍ وتقول : عِنْدي سِتَّةُ رجالٍ ونِسوَةٍ أَي : عندي ثَلاثَةٌ من هؤلاءِ وثلاثٌ من هؤلاءِ وإِنْ شئتَ قلتَ : عندي سِتَّةُ رِجالٍ ونِسْوَةٌ ونَسَقْتَ بالنِّسْوَة على السِّتَّةِ أَي : عندي سِتَّةٌ من هؤلاءِ وعندى نِسْوَةٌ . وكذلك كُلّ عَدَدٍ احتملَ أَن يُفْرَدَ منه جمعانِ مثل السِّتّ والسّبع وما فوقَهُمَا فلك فيه الوجهانِ ؛ فإِنْ كان عددٌ لايحتملُ أَنْ يُفْرَدَ منه جَمعانِ مثل الخَمْسِ والأَرْبَعِ والثَّلاث فالرّفْعُ لاَغَيرُ تقولُ : عندى خَمْسَةُ رجَال ونِسْوَةٌ ولايكونُ الخَفضُ وكذلك الأَرْبَعَة والثَّلاثة وهذا قولَ جميعِ النَّحْويِّينَ . حقّقه الجَوْهَرِيُّ وابْنُ منظور . وسيأْتى بحثُه في س د س . عن ابن الأَعْرابِيّ : السَّتُّ بالفَتْح : الكلامُ القَبِيحُ يُقال سَتَّهُ وسَدَّهُ : إِذا عابَهُ السَّتُّ : العَيْبُ . وأَمّا اسْتٌ فإِنه يُذْكر في باب الهاءِ ؛ لأَن أَصْلها ستهٌ . قولهم سِتِّي للمَرْأَةِ أَي : ياسِتَّ جِهاتِي كأَنه كِنايَةٌ عن تَمَلُّكِهَا له هكذا تَأَوَّلَهُ ابْنُ الأَنْبَارِيّ . أَو هو لَحْنٌ . وفى شفاءِ الغلِيل : عامِّيَّة مُبْتذّلة كذا قاله ابْنُ الأَعْرابِيّ . والصَّوابُ : سيِّدَتِي ويحتملَ أَنَّ الأَصلَ سَيِّدَتي فحُذِف بعضُ حروفِ الكلمة وله نَظائرُ قاله الشّهابُ القاسميّ ونقل شيخُنا وعن السَّيِّدِ عِيسى الصَّفَوِيّ ما نَصُّهُ : يَنبغي أَن لايُقيَّد بالنِّداءِ لأَنّه قد لا يكونُ نداءً قال : والظّاهر أَنّ الحذْفَ سمَاعِيٌّ وأَنّ النِّداءَ على التّمثيِل لا أَنّه قَيْدٌ كما تَوَهَّمُوه انتهى . وأَنشدنا غيرُ واحدٍ من مشايِخنا للبهاءِ زُهَيْرٍ :
برُوحِي منْ أُسَمِّيها بِسِتِّي ... فينْظُرُني النُّحاةُ بِعَيْنِ مَقْتِ
يَروْنَ بأَنَّنِي قد قُلْتُ لَحْناً ... وكيْفَ وإِنّني لزُهَيْرُ وَقْتِي
ولكِنْ غادةٌ مَلَكَتْ جَهاتِي ... فلا لَحْنٌ إِذا ما قُلْتُ سِتِّي
سِتِّ : بِنْتُ أَبِي عُثْمَانَ الصَّابونِيّ المُحدِّثة عن عليّ بن محمّد الطِّرازيّ وعنها عبد الخالق بن زاهِرٍ . وسُتيْتَةُ : اسمَ جماعةٍ مُحدِّثات منهنّ : سُتَيْتَةُ بنتُ القاضي أَبي عبدِ الله المَحَامليّ اسمُها أَمَةُ الواحدِ . وسُتَيْتَةُ بنتُ عبدِ الواحد بنِ محمّدِ بن عُثْمَانَ بْنِ سَبَنْك سمع منها ابنُ ماكُولا وعِدَّةُ نِسْوَةٍ مُتَأَخِّرات . أَبو الحَسن أَحْمَدُ بنُ مُحمَّدِ بْنِ سَلامةَ السُّتَيْتِيُّ الدِّمَشْقِيُّ مُحدِّث رَوَى عن خَيْثَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ الأَطْرَابُلُسِيّ هو مَنْسُوب إِلى سُتَيْتَةَ مولاةِ يَزيدَ بنِ مُعَاوِيةَ . قال الأَميرُ : رَوَى عنه شيخُنَا عبد العزيز الكِنانيّ تُوُفِّيَ سنة 417 . وحِصْنُ ابن سِتِّينَ قُبَالَةَ مَلَطْيَةَ من فتوح مَسْلَمَةَ بنِ عبد المَلِك بنِ مرْوانَ . وسِتَيَك بكسرالتّاء المثنّاة بِنْتُ مَعْمَرِ حَدَّثَتْ . وكذا سِتَيِكْ بنتُ عبد الغافر بن إِسماعيلَ بن عبد الغافر الفارِسيّ سَمِعِتْ من جَدِّها سَمِعَ منها أَبو سَعْدِ بن السَّمْعانيّ . وهو مُصَغَّرُ سِتِّي بالعَجَمِيَّة فإِنهم إِذا أَرادُوا التّصغير أَلحقُوهُ بالكافِ . أَبو بكرٍ أَحْمَد بنُ محَمدِ بْنِ أَحمدَ بنِ سَتَّةَ بالفَتْحِ : مُحَدِّثٌ أَصْبهانيّ عن أَبي محمَّد بْن فارِسٍ وعنه سُلَيْمانُ بْنُ إِبراهِيمَ الحافظُ . ومما بقي عليه : السِّتُونَ وهو عَقْدٌ بينَ عَقْدَيِ الخَمسينَ والسَّبْعين هو مبنيّ على غيرِ لفظِ واحِدِهِ والأًصل فيه السِّتُّ . وفي الحديث " أَنّ سَعداً خَطَبَ امرأَةً بِمَكَّةَ فقيل له : إِنّها تَمشِي على سِتٍّ إِذا أَقْبَلَتْ وعلى أَرْبعٍ إِذا أَدْبَرَت " وهي بِنْتُ غَيْلانَ الثَّقَفِيَّةُ الّتي قِيل فيها : تُقْبِلُ بِأَرْبَعٍ وتُدْبِرُ بثَمَانٍ وكانت تَحْتَ عبدِ الرَّحمنِ بنِ عَوْفٍ . وسِتُّ العَجَمَ بنتُ محمّدِ بنِ أَبي بكر بنِ عبدِ الواسع الهَرَوِيّ رَوَتْ عن ابن طَبَرْزَدَ وحدَّث عنها الدِّمْيَاطيُّ وابنُ الخَبَّاز . وسِتُّ النِّعم بِنْتُ عبدِ المُحْسنِ الأَزَجِيّة أَجازَتْ للمُطْعِمِ وبنت الواسِطِيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
