# سدك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سدك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سدك

ك س د
كسد ، كدس ، سدك ، دكس : مستعملة .
كسد : قال الليث : الكَسَادُ : خِلافُ النَّفاقِ ونقيضُهُ ، والفعلُ : يكْسُدُ . وسوقٌ كاسدةٌ : بائرةٌ .
كدس : قال الليث : الكُدْسُ : جماعةُ طعامٍ وكذلك ما يجمعُ من دراهمَ ونحوه ، يقال : كُدْسٌ مكَدَّسٌ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الكَدْسُ : إسراعُ الإبلِ في سيرِها ، وقد كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً .
وقال شمر ، قال ابن الأعرابي : كَدْسُ الخيل : ركوبُ بعضها بعضاً ، والتكدُّسُ : السرعةُ في المشي أيضاً .
وقال عَبِيد أو مُهَلْهِل :
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ
ويقالُ : التّكَدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ مَنكِبَيه ويَنصَبَّ إلى ما بين يديه إذا مَشَى .
وقال أبو عبيد : التَّكدُّس : أَنْ يُحَرِّكَ
مَنكِبَيه وكأنّه يَركب رأسَه ، وكذلك الوُعولُ إذا مَشت .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) أنه قال : الكَوادسُ : ما تُطُيِّرَ منه مِثل الفأْل والعُطاس ونحوِه . يقال منه : كَدَس يَكدِس .
وقال أبو ذؤيب :
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس
وقال الليث : الكادِسُ : القَعِيدُ مِن الظِّبَاء الذي يُتَشاءَمُ به ، وهو الجائي مِن خَلْفُ .
وقال النَّضْر : أَكداسُ الرّمل واحدها كُدْسٌ وهو المتراكِبُ الكثير الذي لا يُزايلُ بعضه بعضاً .
قال ابن السكيت في قول المتلمس :
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
قال : يقال : جاء فلان يتكدس ، وهي مشية من مشية الغلاظ القصار .
قال ، يقال : أخذه فكدَس به الأرض .
سدك : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) سَدِكَ به سَدَكاً ، ولَكِيَ بهِ لَكىً إِذا لزمَهُ .
وقال الليث : رَجُلٌ سَدِكٌ : خفيفُ العملِ بيديهِ .
يقال : إِنه لَسَدِكٌ بالرُّمْحِ أَي رَفيقٌ به سَريعٌ ، وسَمِعتُ أَعْرَابيّاً يَقولُ : سَدَّكَ فلانٌ جِلالَ التَّمْرِ تَسْدِيكاً إذا نَضَدَ بعضها فوق بعضٍ فهي مُسَدَّكةٌ .
دكس : الليث : الدَّوْكَسُ من أَسماءِ الأسَدِ . وهو الدَّوسَكُ لُغةٌ فيه .
( قلت ) : لم أَسمع الدَّوكَسَ ، ولا الدَّوْسَكَ في أَسماءِ الأسَدِ والعربُ تقول : نَعَمٌ دَوْكَسٌ ، وَشَاءٌ دَوكَسٌ : كثيرةٌ . وأنشد بعضهم :
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ
وقال الليث : الدِّيَكْساءُ : قطعةٌ عظيمةٌ من النَّعَمِ والغَنَمِ .
ويقال : نَمٌ دِيَكْساءُ ، قال : ودَكَسْت الشيءَ إِذا حَشَوْتَهُ .
شمر عن ابن الأعرابي : نَعمٌ دَوْكَسٌ ودَيْكَسٌ أَيْ كثيرٌ . ودَيْكَسَ الرجلُ في بيته إذا كان لا يَبرزُ لحاجة القوم ، يَكْمُنُ فيه .

### Türkçe

ك س د
**كسد** ، **كدس** ، **سدك** ، **دكس** : kullanımdadır.

**كسد** : Leys dedi: **الكَسَادُ**: **النَّفاقِ**’ın hilâfı ve onun zıddıdır; fiil: **يكْسُدُ**. Ve **سوقٌ كاسدةٌ**: bâir (kesat, durgun).

**كدس** : Leys dedi: **الكُدْسُ**: yiyecek topluluğu; yine dirhemlerden ve benzerinden toplanan şey. Denir ki: **كُدْسٌ مكَدَّسٌ**.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): **الكَدْسُ**: develerin yürüyüşlerinde süratlenmesidir; ve (denir ki) **كدَستْ تَكدِسُ كَدْساً**.

Şemmer dedi, İbnü’l-A‘râbî dedi: **كَدْسُ الخيل**: bazısının bazısına binmesidir; **التكدُّسُ**: yürüyüşte de sürattir.

Ubeyd yahut Mühelhil dedi:
وخَيْلٌ تَكَدَّسُ بالدّارِعِين
كمشْيِ الوُعولِ على الظّاهِرَهْ

Ve denir ki: **التّكَدُّس**: yürüdüğü zaman iki omzunu hareket ettirmesi ve önündekine doğru (kendini) akıtmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **التَّكدُّس**: iki omzunu hareket ettirmesidir; sanki başına biner; ve yürüdükleri zaman **الوُعولُ** da böyledir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den ) onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): **الكَوادسُ**: ondan fal, aksırma ve benzeri gibi uçurulan şeylerdir. Ondan (şu) denir: **كَدَس يَكدِس**.

Ebû Züeyb dedi:
فلَوْ أَنَّني كُنْتُ السَّليمَ لَعُدْتَنِي
سريعاً ولم تَحْبِسْكَ عَنِّي الكوادِس

Leys dedi: **الكادِسُ**: uğursuz sayılan ceylanlardan oturan (geri kalan)dır; o, arkadan gelendir.

Nadr dedi: **أَكداسُ الرّمل**; onun teki **كُدْسٌ**’tur; o, birbirinden ayrılmayan, üst üste yığılmış çok olandır.

İbnü’s-Sikkît, Mütelemmis’in şu sözü hakkında dedi:
هَلُمَّ إِليه قد أُبيثتْ زرُوعُه
وعادت عليه المَنجَنونُ تَكَدَّسُ
Dedi: denir ki: falan **يتكدس** olarak geldi; bu, kalın-kısa (kimse)lerin yürüyüşlerinden bir yürüyüştür.
Dedi: denir ki: onu aldı da onunla yere **كدَس** etti.

**سدك** : ( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): **سَدِكَ به سَدَكاً** ve **لَكِيَ بهِ لَكىً**; ona yapışıp kaldığı zaman.

Leys dedi: **رَجُلٌ سَدِكٌ**: iki eliyle işte hafif (çabuk) olandır.

Denir ki: o, mızrakla **لَسَدِكٌ**tur; yani onunla yumuşak (nazik) ve süratlidir. Ve bir a‘râbîyi şöyle derken işittim: falan, hurma çuvallarını, bazısını bazısının üstüne dizdiği zaman **سَدَّكَ** eder, **تَسْدِيكاً**; böylece onlar **مُسَدَّكةٌ**dir.

**دكس** : Leys: **الدَّوْكَسُ** aslanın adlarındandır. Ve o, onda bir lugat olarak **الدَّوسَكُ**tur.

( Dedim ): **الدَّوكَسَ**’ı da **الدَّوْسَكَ**’ı da aslanın adları içinde işitmedim; Araplar der ki: **نَعَمٌ دَوْكَسٌ** ve **وَشَاءٌ دَوكَسٌ**: çoktur. Bazıları şöyle inşâd etti:
مَنِ اتقَى الله فلمَّا يَيْأَسِ
مِنْ عَكَرٍ دَثْرٍ وشَاءٍ دَوْكَسِ

Leys dedi: **الدِّيَكْساءُ**: davar ve koyundan büyük bir parçadır.

Ve denir ki: **نَمٌ دِيَكْساءُ**. Dedi: ve şeyi, onu doldurduğun zaman **دَكَسْت**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **نَعمٌ دَوْكَسٌ** ve **دَيْكَسٌ**; yani çoktur. Ve adam, kavmin ihtiyacı için ortaya çıkmadığı, içinde gizlendiği zaman evinde **دَيْكَسَ** eder.
