# سدل (س-د-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - د - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال واللام معهما
س د ل، د ل س يستعملان فقط
سدل:
السَّدْل: شَعرٌ مُنسَدِل كثير طويل، وَقَع على الظَّهْر.
وكُرْه السَّدْل في الصلاة، وهو إرخاء الثوب من المَنْكِبَيْن الى الأرض.
دلس:
ودَلَّسَ في البَيْع وفي كُلِّ شيءٍ اذا لم يُبَيِّن له عَيبه.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**اللام** معهما
**س د ل**، **د ل س** yalnızca kullanılırlar.

**سدل**:
**السَّدْل**: sırta düşmüş, çok, uzun, sarkmış saçtır.
Namazda **السَّدْل**in kerih görülmesi; o da elbiseyi iki omuzdan yere kadar salıvermektir.

**دلس**:
Ve alışverişte ve her şeyde, ayıbını ona açıklamadığı zaman **دَلَّسَ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَدل ثوبه يسْدُلُه سَدْلاً، أي أرخاه. وشعرٌ مُنْسَدِلٌ. والسَديل: ما أُسْبِلَ على الهودج؛ والجمع السُدولُ والسَدائِلُ والأسْدالُ. والسِدْلُ: السِمْطُ من الجوهر، والجمع سُدولٌ. والسِدِلَّى على فِعِلَّى، معرَّبٌ وأصله بالفارسية سِدِلَّهْ، كأنّه ثلاثة بيوت في بيتٍ كالحارِيِّ بكُمَّيْنِ.

##### Türkçe

**سَدل** elbisesini **يسْدُلُه** **سَدْلاً** (olarak) sarkıttı; yani onu salıverdi. Ve **شعرٌ مُنْسَدِلٌ**. Ve **السَديل**: hevcin üzerine sarkıtılan şey; çoğulu **السُدولُ** ve **السَدائِلُ** ve **الأسْدالُ**’dır. Ve **السِدْلُ**: cevherden (mücevherden) dizilmiş ip, çoğulu **سُدولٌ**’dur. Ve **السِدِلَّى** **فِعِلَّى** vezni üzerinedir; Arapçalaştırılmıştır ve aslı Farsçada **سِدِلَّهْ**’dir; sanki bir ev içinde üç ev gibidir; iki kollu **الحارِيِّ** gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ل
سدل ، لدس ، لسد ، دلس : ( مستعملة ) .
سدل : في حديث عليّ : أنّه خرج فرأى قوماً يُصلُّون قد سَدَلوا ثِيابَهم فقال : كأنهم اليهودُ خَرجوا من فُهْرِهم .
قال أبو عُبَيد : السَّدْل : هو إِسبالُ الرَّجل ثوبَه من غير أن يَضُمّ جانبيه بين يديه ، فإن ضَمَّه فليس بسَدْل ؛ وقد رُوِيتْ فيه الكَراهيةُ عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
وقال الليث : شَعرٌ مُنسَدِل ومُنْسَدِر : كثيرٌ طويلٌ قد وقع على الظَّهر .
الأصمعيّ : السُّدول والسُّدُون بالنون واللام : ما جُلِّل به الهَوْدَج من الثّياب .
قال الراجز :
كأنّ ما جُلِّلن بالأُسْدانِ
يانِعَ حُمّاض وأرْجُوانِ
وقال ابن الأعرابيّ : سَوْدَل الرجلُ : إذا طال سَوْدلاه ؛ أي : شارِباه .
وفي حديث عائشة ( أنها سدَلت طرف قناعها على وجهها وهي محرمة ) ، أي : أسبلته .
وفي الحديث ( أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِم المدينة وأهلُ الكتابَ يسدِلون أشعارَهم والمشركون يَفْرُقون ؛ فسَدَل النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) شَعرَه ففَرّقه ، وكان الفَرْقُ آخِرَ الأمرَين ) .
قال ابن شميل : المسدَّلُ من الشَّعر . الكثيرُ الطويل ، يقال : سَدَّل شعرَه على عاتقَيه وعُنقِه ، وسَدَله يَسدِله . والسَّدْل : الإرسال ليس بمَعْقُوف ولا مُعقَّد . وشَعرٌ مُنسَدِلٌ ومُنسَدِرٌ .
وقال الفرّاء : سَدَلْتُ السِّترَ وسَدَنْتُه : أرخَيْتُه .
دلس : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الدَّلَسُ : السّواد والظلمة . وفلان لا يُدالس ولا يُوالس قال : لا يدالس ولا يظلم ، ولا يوالس : أي : لا يخون لا يُوارِب .
وقال شَمر : المُدالسةُ : إذا باعَك شيئاً فلم يُبَيِّنْهُ لك ، يقال : دلس لي سِلعةَ سَوْء . واندلس الشيء : إذا خفي . ودلّسْتُه فتدلَّس ، وتَدلُّسُه ألا يشعر به .
وقال الليث : يقال : دلّس في البيع وفي كل شيء : إذا لم يبيّن عَيْبَه .
قلت : ومِنْ هذا أُخِذ التدليسُ في الإسناد ، وهو أن يُحدِّث به عن الشيخ الأكبر وقد كان قد رآه ، وإنما سمعه عمن دونه ممن سمعه منه ، وقد فعل ذلك جماعةٌ من الثِّقات . والدُّلْسةُ : الظلمة . وسمعت أعرابيّاً يقول : لامرىء قُرفَ بسوء فيه ، ما لي في هذا الأمر وَلْسٌ ولا دَلْسٌ ، أي : ما لي فيه خِيانة ولا خديعة .
سَلمة عن الفراء قال : الإدلاس : بقايا النَّبت والبَقْل ، واحدها دَلَس ، وقد أدلست الأرض ، وأنشد :
بَدَّلتْنَا من قَهْوَسٍ قِنْعاسَا
ذا صَهَوات يَرْتَع الأَدلاسَا
لدس : ثعلب عن ابن الأعرابي : أَلدَسَتِ الأرضُ إلْداساً : إذا طَلَع فيها النّبات . وناقةٌ لَدِيس رَدِيس : إذا رُميت باللّحم رَمْياً .
وقال الشاعر :
سَدِيسٌ لَدِيسٌ عَيْطَموسٌ شِمِلَّةٌ
تُبارُ إليها المُحصنَاتُ النَّجائبُ
المحصنات النّجائب : اللّواتي أحصنَها صاحبُها أن لا يضربها إلا فحلٌ كريم . وقوله : تبارُ يقول : يُنظَر إليهنّ وإلى سَيْرهنّ بسَيْر هذه الناقةِ ، ويختَبرْن بها وبسيرها . ويقال : لَدّسْتُ الخُفَّ تلدِيساً : إذا نَقَّلْتَه ورَفَعْتَه . ولَدَّسْتُ فِرْسِنَ البعيرِ : إذا أَنْعَلته .
وقال الراجز :
حَرْف عَلاَة ذات خُفَ مِرْدَسِ
دَامِي الأظَلِّ مُنْعلٍ مُلَدَّسِ
لسد : أبو عبيد : لَسَدَ الطَّلَى أمَّه يَلْسِدها : إذا رَضَع جميع ما في ضَرْعها ، رواه أبو عُبيدة عنه . وأَنشَد النّضر :
لا تَجزَعَنَّ على عُلاُلةِ بَكْرةٍ
بسْطٍ يُعارضُها فَصِيلٌ مِلْسَدُ
قال : اللَّسْدُ : الرَّضْع . والمِلسَد : الَّذي يَرضَع أُمَّه من الفُصْلان .

##### Türkçe

س د ل
**سدل** ، **لدس** ، **لسد** ، **دلس** : (kullanılan).
**سدل** : Ali’nin hadisinde: “O, çıktı da bir kavim gördü; namaz kılıyorlardı, elbiselerini **سَدَلوا** etmişlerdi; bunun üzerine dedi ki: Sanki onlar Yahudilerdir; **فُهْرِهم**’lerinden çıkmışlardır.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **السَّدْل**: erkeğin, iki yanını ellerinin arasında birleştirmeksizin elbisesini salıvermesidir; eğer onu birleştirirse, **سَدْل** değildir; onda, Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) kerâhet rivayet edilmiştir.
Leys dedi ki: **شَعرٌ مُنسَدِل** ve **مُنْسَدِر**: çok, uzun; sırtın üzerine düşmüş olandır.
Asmaî: **السُّدول** ve **السُّدُون** (nûn ve lâm ile): hevdicin üzerine elbiselerden örtülen şeydir.
Râciz dedi ki:
Sanki **الأُسْدانِ** ile örtülmüş olan şey,
Olgun **حُمّاض** ve **أرْجُوانِ**’dır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **سَوْدَل** adam: **سَوْدلاه**’ı uzadığı zaman; yani: iki bıyığı.
Âişe’nin hadisinde (o, ihramlı iken başörtüsünün ucunu yüzünün üzerine **سدَلت** etti): yani: onu salıverdi.
Hadiste (Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) Medine’ye geldi; Ehl-i kitap saçlarını **يسدِلون** ederdi, müşrikler ise ayırırlardı; Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem) saçını **سَدَل** etti, sonra onu ayırdı; ve ayırma iki işin sonuncusu idi).
İbn Şümeyl dedi ki: **المسدَّل** saçtandır: çok, uzun. Denir ki: saçını iki omzunun ve boynunun üzerine **سَدَّل** etti; ve onu **سَدَله يَسدِله**. Ve **السَّدْل**: salıvermedir; ne kıvrılmıştır ne de düğümlenmiştir. Ve **شَعرٌ مُنسَدِلٌ** ve **مُنسَدِرٌ**.
Ferrâ dedi ki: Perdeyi **سَدَلْتُ** ve onu **سَدَنْتُ**: onu gevşettim/salıverdim.

**دلس** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّلَسُ**: siyahlık ve karanlıktır. “Falan **لا يُدالس** ve **لا يُوالس**” dedi: **لا يدالس**: hile yapmaz ve zulmetmez; **ولا يوالس**: yani: hainlik etmez, **لا يُوارِب**.
Şemr dedi ki: **المُدالسةُ**: sana bir şey satıp da onu sana açıklamadığı zamandır. Denir ki: Bana kötü bir malı **دلس** etti. Ve şey **اندلس** olur: gizlendiği zaman. Ve onu **دلّسْتُه** de, o da **تدلَّس** etti; ve onun **تَدلُّسُه**: onunla (hakkında) farkına varmamasıdır.
Leys dedi ki: Denir ki: satışta ve her şeyde **دلّس** etti: ayıbını açıklamadığı zaman.
Ben dedim ki: Bundan, isnadda **التدليس** alınmıştır; o da şudur: onu, daha büyük şeyhten rivayet eder; hâlbuki onu görmüş idi; ancak onu, ondan işitmiş olan, ondan aşağı birinden işitmiştir; bunu, sika kimselerden bir cemaat yapmıştır. Ve **الدُّلْسةُ**: karanlıktır. Ve bir bedevîyi işittim, diyordu ki: Kendisinde bir kötülükle itham olunan kimse için: “Bu işte benim için ne **وَلْسٌ** vardır ne de **دَلْسٌ**”; yani: benim için onda ne hainlik vardır ne de aldatma.
Sâleme, Ferrâ’dan dedi ki: **الإدلاس**: bitki ve sebzenin kalıntılarıdır; onun teki **دَلَس**’tir. Ve yer **أدلست** olur: ve şu beyit okundu:
Bize **قَهْوَسٍ**’den **قِنْعاسَا**’ya çevirdi,
**صَهَوات** sahibi; **الأَدلاسَا**’yı otlar.

**لدس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Yer **أَلدَسَت** **إلْداساً**: içinde bitki çıktığı zaman. Ve **ناقةٌ لَدِيس رَدِيس**: etle atılır gibi atıldığı zaman.
Şair dedi ki:
**سَدِيسٌ لَدِيسٌ عَيْطَموسٌ شِمِلَّةٌ**
Ona doğru, korunmuş soylu dişi develer yarışır.
**المحصنات النّجائب**: sahibinin, onu ancak soylu bir erkek devenin döllemesine izin verip başkasının vurmasına izin vermeyerek koruduğu dişilerdir. Ve onun sözü: **تبارُ** der ki: onlara ve yürüyüşlerine, bu devenin yürüyüşüyle bakılır; onunla ve yürüyüşüyle sınanırlar. Ve denir ki: **لَدّسْتُ الخُفَّ تلدِيساً**: onu naklettim ve kaldırdım zaman. Ve **لَدَّسْتُ فِرْسِنَ البعيرِ**: onu naladığım zaman.
Râciz dedi ki:
**حَرْف عَلاَة ذات خُفَ مِرْدَسِ**
Kanlı toynaklı; nallanmış, **مُلَدَّسِ**.

**لسد** : Ebû Ubeyd: **لَسَدَ** emzikli yavru, anasını **يَلْسِدها**: memesindeki her şeyi emdiği zaman; bunu Ebû Ubeyde ondan rivayet etti. Nadr şu beyiti okudu:
Bir genç devenin **عُلاُلةِ**’si üzerine asla üzülme,
Onunla karşılaşan, **مِلْسَدُ** bir yavrudur.
Dedi ki: **اللَّسْدُ**: emmedir. Ve **المِلسَد**: yavrulardan, anasını emen olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
(سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له].
(سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس.
(سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه.
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
(سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ  إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول.  والقياس في ذلك كلِّه واحد.
(سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي  لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ  الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل.
(سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل:  زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به.
ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها.
(سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
فأما رواية المفضَّل:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً.
وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ.
(سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75.
([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة.
([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55).
([4]) في الأصل: "له".
([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك.
([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها.
([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة.
([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام.
([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79.
([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل".
([11]) قبله، كما في اللسان (سدح):
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الدال** وما يثلثهما)
(**سدر**) **السين** ve**الدال** ve**الراء** tek bir asıldır; şaşkınlığa benzerlik ve görüşün karışıklığına delâlet eder. Derler: **السادر** şaşkın olan. Ve derler: **سَدِرَ** onun görmesi **يَسْدَر**; bu, kararıp şaşırdığı zaman olur. Ve derler: **السَّادر** o kimsedir ki ne yaptığını umursamaz ve hiçbir şeye önem vermez. Tarafe dedi:
سَادِراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])
Ama onların “**سَدَرت** kadın saçını” sözü, ibdâl babındandır; **سدلتُ** gibi; bu, onu salıverdiği zaman olur. Yine onların “جاء يضربُ **أسدرَيْه**” sözü de ibdâldendir; aslı onda **الصاد**’dır; zikredilmiştir.

(**سدع**) **السين** ve**الدال** ve**العين** dayanılacak ve kıyas edilecek bir asıl değildir; lâkin Halîl **الرجل المِسْدَع**’ı zikretti; dedi: o, yüzüne doğru giden (yürüyen)dir. Eğer böyle ise, o ibdâldendir; çünkü o **صَدَعت**’tandır; sanki o, çölü yarar, bir yarma ile. Ve bir söyleyenin şöyle dediğini nakletti: “سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])”; ve dedi: o, musibete benzer. Bu, aslı olmayan bir şeydir.

(**سدف**) **السين** ve**الدال** ve**الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şey üzerine ona örtü olarak salıvermeye delâlet eder. Denir: **أَسْدَفَت** o, **القناعَ**: onu salıverdi. Ve **السُّدْفَة**: karanlığın karışmasıdır. Ve **السَّديف**: hörgücün yağıdır; sanki o, altındakine örtüdür; **السُّدْفة**’nin çoğulu **سُدَف**’tir. Dedi:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])
Ve bir topluluk nakletti: **أسْدَف** şafak: aydınlattı; Hevâzin dilinde, Arapların dışında. Bu bir şey değildir; kıyasa muhaliftir.

(**سدك**) **السين** ve**الدال** ve**الكاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Dersin: **سَدِك** onunla; ona yapıştığı zaman.

(**سدس**) **السين** ve**الدال** ve**السين** sayıda bir asıldır; onların **السُّـدُْس** sözü: altı parçadan bir parçadır. Ve **إزارٌ سَدِيس**; yani altılı. Ve develerin susuzluklarında suya gelişten **السِّدْس**: develerin suya gelişten beş gün kesilip altıncı gün suya gelmesidir. Ve **أَسدَسَ** deve; **الرُّباعِيَة**’den sonra dişi attığı zaman; bu sekizinci yıldadır. Ama **الستة** de bundandır; ancak o idğamlıdır; sanki o **سِدْسَة**’dir.
Ve bundan şâz olan **السُّدُوس**: **الطَّيلَسان**’dır. Ve erkeğin adı **سَدُوس**. İbnü’l-Kelbî dedi: Şeybân’da **سَدوس** fetha iledir; Tay’da olan ise damme iledir.

(**سدل**) **السين** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya, onu örterek inmesine delâlet eder. Ondan denir:([4]) “**أرخى** gece **سُدُولَه**”; o, onun perdeleridir. Ve **السَّدْل**: elbiseyi yere salıverişindir. Ve sırt üzerine sarkmış **شَعْر مُنْسَدلٌ**. Ve **السِـُّدْل**: perdedir. Ve **السِّدْل**: mücevherlerden dizidir; çoğulu **سُدُول**. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**سدم**) **السين** ve**الدال** ve**الميم** yüzü (yönü) bulunmayan bir şeyde bir asıldır. Denir: **رَكِيَّةٌ سُدُم**; gömüldüğü zaman. Ve bundan: azgın deveye **سَدِماً** denir; çünkü azdığı zaman hâlinden bir şey bilmez; yüzünü bulmayan sarhoş gibi. Ve bundan söyleyenin sözü:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])

(**سدن**) **السين** ve**الدال** ve**النون** tek bir asıldır; özel bir şey içindir. Denir ki: **الـِسَّدانة** kapıcılıktır. Ve **سَدَنة البيت**: onun kapıcılarıdır. Ve derler: **السَّدَن**([6]) perdedir. Eğer sahih ise o ibdâl babındandır; aslı **السُِّدْل**’dir.

(**سدو**) **السين** ve**الدال** ve**الواو** tek bir asıldır; ihmal ve bir hâl üzere gitmeye delâlet eder. Bundan **السَّدْو**; o, yürüyüşte başı öne eğmektir. Ve ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]; yani emredilmeyen ve yasaklanmayan, ihmal edilmiş. Halîl dedi: çocukların cevizle **زَدْوُ**’su ancak **السَّدو**’dur. Eğer bu sahih ise o, babdandır; çünkü onu elinden salıverir. Ve babdandır: **أسْدَى** hurma ağacı; **ثَفاريقُه** gevşediği zaman([7]); bu, elden salıverilmiş şey gibi olur; bunun bir tanesi **السَّـدِية**’dir. Ebû Amr derdi: o, uzatılmış **السَّداء**’dır; bir tanesi **سَداءة**. Ebû Ubeyd dedi: uzatılmışı ezberlemiyorum. Ve **السَّدَى**: çiydir; denir: **سَدِيَتْ** gecemiz; çiyi çoğaldığı zaman. O, ondandır; çünkü bulut onu ihmal eder ve onunla ihmal olunur.
Ve babdandır **السَّدَى**; o, iyilikten yapılan şeydir; denir: falan, falana **أسدى** bir iyilik. Ve babdandır: falan, cariyesini **تسدَّى**; onu üst tarafından aldığı zaman; sanki kendini onun üzerine atmıştır. Dedi:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])
Ve bir başkası dedi:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])

(**سدج**) **السين** ve**الدال** ve**الجيم**; derler ki kullanılanından bir harf (tür) vardır; o da **التسدُّج**’dür. Denir: [bir adam] **سدّاجٌ**; bâtılları söylediği ve onları uydurduğu zaman.

(**سدح**) **السين** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; yerde yaymaya delâlet eder; bu, dolu kırbayı **سَدْح** etmek gibidir; onu yere attığı zaman. Ölü ona benzetilir. Ebû’n-Necm bir ölüyü vasfederek dedi:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
Mufaddal’ın rivayetine gelince:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])
denir ki o, tashîftir; ancak o “**تسدحُهم**”dur. Ve **السَّدحُ**: yüzüstü ve sırtüstü düz olarak yere çalma (devirmedir); oturur hâlde ve büzülmüş hâlde düşmez.
Ama onların “falan **سادحٌ**” sözü; yani bereketli; o da bundandır; çünkü bereketli olunca sırtüstü yayılır. O bir meseldir.

(**سدخ**) **السين** ve**الدال** ve**الخاء** Arapların sözünde onun için asıl yoktur. Ve “**انسدخَ** tıpkı **انسدح** gibi; vurma sırasında sırtüstü yattığı veya yüzüstü kapandığı zaman” diyenin sözüne mânâ yoktur. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Beyit Lisân’da (**سدر**) nisbesizdir. O, Tarafe divanında 75’tedir.
([2]) Lisân’da: “نقذاً لك من كل **سدعة**” yani her musibetten sana selâmet.
([3]) Sa‘d el-Qarqara’nındır; Lisân’da (**سدف**)’te olduğu gibi; o, “أفعل”in izâfesi ile “من” ile cem‘ arasında nahiv şâhidlerindendir. Bkz. el-‘Aynî (4: 55).
([4]) Asılda: “له”.
([5]) Beyit Leylâ el-Ahîliyye’nindir; daha önce (1: 232)’de geçtiği gibi. Oradaki tahkike bak.
([6]) **المجمل**’de **الدال**’ın sükûnuyla ضبط edilmiştir; Lisân ve Kâmûs’ta fethasıyla.
([7]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğuludur; **عصفور** gibi; o, hurmanın çanağıdır. Asılda: “تفاريقه”; doğrusu üç noktalı **الثاء** iledir.
([8]) Beyit Lisân’da (**سدا**) yine nisbesizdir. O, İmru’ül-Kays’ın divanında 9’dadır. Şöyle de rivayet edilir: “فثوب نسيت وثوب”. Nahivcilerin son rivayet hakkında sözü vardır.
([9]) Lisân’da rivayet edilmemiştir. O, Ümeyye b. Ebî ‘Âiz el-Hüzelî’nindir; Sükkerî’nin Hüzelîler şerhinde 180 ve Şınkîtî nüshasında 79’da ona ait bir kasidedendir.
([10]) **الزلال**: soğuk, duru. Önceki iki kaynakta rivayet: “مع الليل”.
([11]) Ondan önce, Lisân’da (**سدح**)’ta:
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) Beyit Hudâş b. Zuheyr’indir; Lisân’da (**سدح**)’ta olduğu gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د ل
سدل الثوب سدلاً‏:‏ أرخاه وسدلت سترها وشعرها وستر وشعر مسدول وقد انسدل فهو منسدل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أرخى الليل سدوله‏.‏
قال‏:‏ بأطيب مـن ريّـاك يـا أم سالـم تنفّح والظلماء مرخًى سدولها وجئته وستر الليل مسدول‏.‏

##### Türkçe

س د ل
**سدل الثوب سدلاً**: Onu salıverdi. **وسدلت سترها وشعرها**: Örtüsünü ve saçını salıverdi. **وستر وشعر مسدول**: Salıverilmiş örtü ve saç. **وقد انسدل فهو منسدل**: Ve salıverildi; artık o salıverilmiş olandır.

Mecazdan: **أرخى الليل سدوله**: Gece, sarkıntılarını salıverdi.

Dedi ki:
**بأطيب مـن ريّـاك يـا أم سالـم**
**تنفّح والظلماء مرخًى سدولها**
Ve ona geldim; **وستر الليل مسدول**: gecenin örtüsü salıverilmişti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَدَلَ الشَّعْرَ والثوبَ والسِّتْرَ يَسْدِلُه ويَسْدُله سَدْلاً وأَسْدَله: أَرْخاه وأَرْسَلَه. وفي حديث علي، كرَّم الله وجهه: أَنه خَرَج فرأَى قوماً يُصَلُّون قد سَدَلوا ثيابَهم فقال: كأَنَّهم اليهودُ خَرَجوا من فُهْرِهم؛ قال أَبو عبيد: السَّدْل هو إِسْبال الرجل ثوبَه من غير أَن يَضُمَّ جانبيه بين يديه، فإِن ضَمَّه فليس بسَدْلٍ، وقد رُوِيت فيه الكراهةُ عن النبي، صلى الله عليه وسلم. وفي حديث عائشة: أَنها سَدَلَتْ طَرَف قِناعها على وجهها وهي مُحْرِمة أَي أَسْبَلَتْه. وفي الحديث: نُهِي عن السَّدْل في الصلاة؛ هو أَن يَلْتَحِف بثوبه ويدخل يديه من داخل فيركع ويسجد وهو كذلك، وكانت اليهود تفعله فنُهُوا عنه، وهذا مطَّرد في القميص وغيره من الثياب؛ وقيل: هو أَن يضع وسَطَ الإِزار على رأْسه ويُرْسل طَرَفيه عن يمينه وشماله من غير أَن يجعلهما على كتفيه، قال سيبويه: فأَما قولهم يَزْدُلُ ثوبه فعلى المُضارَعة، لأَن السين ليست بمُطْبَقة وهي من موضع الزاي فحَسُنَ إِبدالُها لذلك، والبيان فيها أَجْوَد إِذ كان البيان في الصاد أَكثر من المُضارَعة مع كون المُضارَعة في الصاد أَكثر منها في السين. وشَعر مُنْسَدِلٌ: مسترسلٌ، قال الليث: شعر مُنْسَدِلٌ ومُنْسَدِرٌ كثير طويل قد وقع على الظَّهر. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قَدِم المدينةَ وأَهل الكتاب يَسْدِلُون أَشعارهم والمشركون يَفْرُقون فسَدَل النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، شعره ثم فَرَقَه، وكان الفَرْق آخر الأَمرين؛ قال ابن شميل: المُسَدَّل من الشَّعر الكثيرُ الطويل، يقال: سَدَّلَ شَعرَه على عاتقيه وعنقه وسَدَلَه يَسْدِله. والسَّدْل: الإِرسال ليس بمَعْقوف ولا مُعَقَّد. وقال الفراء: سَدَلْت الشَّعَر وسَدَنْته أَرخيته. الأَصمعي: السُّدُولُ والسُّدُون، باللام والنون، ما جُلِّل به الهَوْدج من الثياب، والسَّدِيلُ: ما أُسْبِلَ على الهودج، والجمع السُّدُول والسَّدائل والأَسدال. والسَّدِيل: شيء يُعَرَّض في شُقَّة الخِباء، وقيل: هو سِتْر حَجَلة المرأَة. والسِّدْل والسُّدْل: السِّتْر، وجمعه أَسدال وسُدُول؛ فأَما قول حُمَيد ابن ثور:
فَرُحْنَ وقد زايَلْنَ كُلَّ ظَعِينةٍ
لَهُنَّ، وباشَرْنَ السُّدُول المُرَقَّما
فإِنه لما كان السُّدُول على لفظ الواحد كالسُّدوس لضرب من الثياب وصَفَه بالواحد، قال: وهكذا رواه يعقوب رحمه الله،ورواه غيره: السَّدِيل المُرَقَّما؛ قال: وهو الصحيح لأَن السَّدِيل واحد. ابن الأَعرابي: سَوْدَل الرجلُ إِذا طال سَوْدَلاه أَي شارباه. والسِّدل: السِّمْط من الجوهر، وفي المحكم: من الدُّرِّ يطول إِلى الصدر، والجمع سُدُولٌ؛ وقال حاجب المزني:كَسَوْنَ الفارِسِيَّةَ كُلَّ قَرْنٍ،
وزَيَّنَّ الأَشِلَّةَ بالسُّدُول
ويروى:
كَسَوْنَ القادِسِيَّة كل قَرْنٍ
والسَّدَلُ: المَيَل. وذَكَرٌ أَسْدَلُ: مائل. وسَدَلَ ثوبَه يَسْدِلُه: شَقَّه.
والسَّدِيلُ: موضع. والسِّدِلَّى، على فِعِلَّى: معرَّب وأَصله بالفارسية سِهْدِلَّه كأَنه ثلاثة بُيُوت في بَيْت كالحارِيِّ بكُمَّيْن.

##### Türkçe

**سَدَلَ** saçı, elbiseyi ve perdeyi **يَسْدِلُه** ve **يَسْدُله** (diye) **سَدْلاً** (olarak) (yaptı).

Ve **أَسْدَله**: onu salıverdi ve gönderdi. Ali’nin hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: onun, çıktığı ve bir kavmi namaz kılıyor gördüğü, elbiselerini **سَدَلوا** (yapmış) oldukları; bunun üzerine dediği: Sanki onlar Yahudilerdir, **فُهْرِهم**’den çıkmışlardır; Ebû Ubeyd dedi: **السَّدْل** erkeğin elbisesini, iki yanını ellerinin arasında toplamaksızın sarkıtmasıdır; eğer onu toplarsa, **سَدْل** değildir. Ve onda, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kerâhet rivayet edilmiştir. Âişe’nin hadîsinde: onun, ihramlı iken yüzü üzerine başörtüsünün ucunu **سَدَلَتْ** (yaptığı), yani onu **أَسْبَلَتْ** (sarkıttığı). Ve hadîste: namazda **السَّدْل**’den nehyedildi; o, elbisesiyle bürünmesi ve ellerini iç taraftan sokmasıdır; böylece rükû eder ve secde eder, o hâl üzere; Yahudiler onu yapardı, ondan nehyedildiler. Ve bu, gömlekte ve elbiselerin diğerinde süreklidir. Ve denildi: o, izarın ortasını başının üzerine koyması ve iki ucunu sağından ve solundan, onları iki omzu üzerine getirmeksizin salıvermesidir. Sîbeveyh dedi: onların “**يَزْدُلُ** elbisesini” sözüne gelince, o **المُضارَعة** üzerinedir; çünkü **السين** **بِمُطْبَقة** değildir ve o, **الزاي**’ın yerindendir; bundan dolayı onun değiştirilmesi güzel oldu. Ve onda açıklık daha iyidir; zira açıklık **الصاد**’da, **المُضارَعة**’dan daha çoktur; **المُضارَعة**’nın **الصاد**’da, **السين**’de olduğundan daha çok olmasıyla birlikte.

Ve **شَعر مُنْسَدِلٌ**: salıverilmiş. Leys dedi: **شعر مُنْسَدِلٌ** ve **مُنْسَدِرٌ**: çok, uzun; sırtın üzerine düşmüş. Ve hadîste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Medine’ye geldi; Ehl-i kitap saçlarını **يَسْدِلُون** (yapıyorlardı), müşrikler ise ayırıyorlardı; Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, saçını **سَدَل** (yaptı), sonra onu ayırdı; ve **الفَرْق** iki işin sonuncusuydu. İbn Şümeyl dedi: saçtan **المُسَدَّل** çok ve uzundur; denilir: saçını iki omzu ve boynu üzerine **سَدَّلَ** ve onu **سَدَلَه يَسْدِله**. Ve **السَّدْل**: ne kıvrılmış ne düğümlenmiş olarak salıvermedir. Ferrâ dedi: saçı **سَدَلْت** ve onu **سَدَنْته**: onu salıverdim. Asmaî: **السُّدُولُ** ve **السُّدُون**, **باللام والنون**, hevdicin üzerine elbiselerden örtülen şeydir. Ve **السَّدِيلُ**: hevdicin üzerine sarkıtılan şeydir. Çoğulu **السُّدُول** ve **السَّدائل** ve **الأَسدال**’dır. Ve **السَّدِيل**: çadırın bir parçasında enlemesine konulan bir şeydir; ve denildi: o, kadının **حَجَلة**’sinin perdesidir. Ve **السِّدْل** ve **السُّدْل**: perdedir; çoğulu **أَسدال** ve **سُدُول**’dür. Humeyd b. Sevr’ün sözüne gelince:

فَرُحْنَ وقد زايَلْنَ كُلَّ ظَعِينةٍ
لَهُنَّ، وباشَرْنَ السُّدُول المُرَقَّما

Şüphesiz o, **السُّدُول** tekil lafzı üzere, elbiselerden bir tür için **السُّدوس** gibi olduğundan, onu tekil ile niteledi. Dedi: Yakub, Allah ona rahmet etsin, onu böyle rivayet etti; başkası ise şöyle rivayet etti: **السَّدِيل المُرَقَّما**. Dedi: ve o doğrudur; çünkü **السَّدِيل** tektir.

İbnü’l-A‘râbî: adam **سَوْدَل** (yapar) — **سَوْدَلاه**’ı, yani iki bıyığı uzadığı zaman. Ve **السِّدل**: cevherden dizidir; **المحكم**’de: inciden, göğse kadar uzar; çoğulu **سُدُولٌ**’dür. Hâcib el-Müzenî dedi:

كَسَوْنَ الفارِسِيَّةَ كُلَّ قَرْنٍ،
وزَيَّنَّ الأَشِلَّةَ بالسُّدُول

Ve şöyle de rivayet edilir:

كَسَوْنَ القادِسِيَّة كل قَرْنٍ

Ve **السَّدَلُ**: meyildir. Ve **ذَكَرٌ أَسْدَلُ**: meyilli. Ve elbisesini **سَدَلَ** — **يَسْدِلُه**: onu yardı. Ve **السَّدِيلُ**: bir yerdir. Ve **السِّدِلَّى**, **على فِعِلَّى**: Arapçalaştırılmıştır; aslı Farsçada **سِهْدِلَّه**’dir; sanki bir ev içinde üç ev gibidir; iki kollu **الحارِيِّ** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د ل * * سَدَلَ * ثوبه أرخاه وبابه نصر وشعر * مُنْسَدِلٌ

##### Türkçe

* س د ل * * **سَدَلَ** * elbisesini: onu salıverdi; ve babı **نصر**’dır; ve (babı) **شعر**’dır. * **مُنْسَدِلٌ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سدل الشعر، والثوب، والستر: يسدله، ويسدله، من حدي ضرب ونصر، سدلا، وأسدله: أي أرخاه، وأرسله، وقال أبو عبيد: السدل المنهي عنه في الصلاة، هو إسبال الرجل ثوبه، من غير أن يضم جانبيه، فإن ضمهما فليس بسدل، وقال غيره: هو أن يلتحف بثوبه، ويدخل يديه من داخل، فيركع ويسجد وهو كذلك، وكانت اليهود تفعل ذلك، فنهوا عنه، وهذا مطرد ف بالقميص، وغيره من الثياب، وقيل: هو أن يضع وسط الإزار على رأسه، ويرسل طرفيه عن يمينه وشماله، من غير أن يجعلها على كتفيه. وشعر منسدل: أي مسترسل، وقال الليث: كثير طويل، وقد وقع على الظهر، والسدل: إرسال الشعر غير معقوف ولا معقد، وقال الفراء: سدلت الشعر، وسدنته: أرخيته. والسدل، بالضم والكسر: الستر، ج: أسدال، وسدول، وأسدل، كأفلس، فأما قول حميد بن ثور:
  فرحن وقد خيلن كل ظعـينة                      لهن وباشرن السدول المرقما

  فإنه لما كان السدول على لفظ الواحد، كالسدوس لضرب من الثياب، وصفه بالواحد، وهكذا رواه يعقوب، ورواية غيره: السديل المرقما، وهو الصحيح، لأن السديل واحد. والسدل، بالكسر: السمط من الجوهر، وفي المحكم: من الدر، يطو إلى الصدر، والجمع سدول، قال حاجب المازني:
  كسون الفارسية كل قرن                      وزين الأشلة بالسـدول والسدل، بالتحريك: الميل، ومنه ذكر أسدل: أي مائل، ج سدل، ككتب. وسدل ثوبه، يسدله، سدلا، من حد ضرب: شقه، كما في اللسان. وسدل في البلاد، سدلا: ذهب، كما في العباب. والسديل، كأمير: شيء يعرض في شقة الخباء، وقل: هو ستر حجلة المرأة، والجمع سدول، وسدائل، وأسدال. وسديل: ع. والسديل: ما أسبل على الهودج، والجمع سدول، وقال الأصمعي: السدول، والسدون، باللام النون: ما جلل به الهودج من الثياب. والسودل: الشارب، وقال الأصمعي: سودل الرجل: طال سودله، وقال ابن الأعرابي: طال سودلاه، أي شارباه. ومما يستدرك عليه: شعر مسدل، كمكرم: مسترسل، وقال ابن شميل: الشعر المسدل، كمعظم: هو الكثير الطويل، يقال: سدل شعره على عاتقيه وعنقه تسديلا. والسدلى، كزمكى، معرب، وأصله بالفارسية سه دله، كأنه ثلاثة بيوت: كالحاري بكمين، كما في العباب، واللسان. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**سدل** saç(ı), elbise(yi) ve perde(yi): onu **يسدله** ve **يسدله** (çekimleri) ile, **ضرب** ve **نصر** babından; **سدلا** (mastarı); ve **أسدله**: yani onu salıverdi, bıraktı. Ebû Ubeyd dedi ki: Namazda nehyedilen **السدل**, erkeğin elbisesini, iki yanını birleştirmeksizin sarkıtmasıdır; eğer iki yanını birleştirirse, **سدل** değildir. Başkası dedi ki: O, elbisesine bürünmesi ve ellerini iç taraftan sokmasıdır; sonra o hâl üzere rükû eder ve secde eder; Yahudiler bunu yapardı; bundan nehyedildiler. Bu, gömlekte ve elbiselerden başkasında da süreklidir. Ve denildi ki: O, izârın ortasını başının üzerine koyması ve iki ucunu sağından ve solundan salıvermesidir; onları omuzlarının üzerine koymaksızın. Ve **شعر منسدل**: yani salıverilmiş. Leys dedi ki: çok, uzun; ve sırtın üzerine düşmüş. Ve **السدل**: saçın, ne kıvrılmış ne de bağlanmış olarak salıverilmesidir. Ferrâ dedi ki: **سدلت الشعر** ve **سدنته**: onu salıverdim.

Ve **السدل**, zamme ve kesre ile: örtü; çoğulu: **أسدال** ve **سدول**; ve **أسدل** (çoğul kalıbı), **أفلس** gibi. Ama Humeyd b. Sevr’ün sözü:
  فرحن وقد خيلن كل ظعـينة                      لهن وباشرن السدول المرقما

Şüphesiz o, **السدول** tekil lafzı üzere olduğu için, elbise türlerinden birine **السدوس** gibi, onu tekil ile niteledi; Yakub bunu böyle rivayet etti. Başkasının rivayeti: **السديل المرقما**; ve o doğrudur; çünkü **السديل** tektir.

Ve **السدل**, kesre ile: cevherden dizgi; ve **المحكم**’de: inciden; göğse kadar katlanır; çoğulu **سدول**. Hâcib el-Mâzinî dedi ki:
  كسون الفارسية كل قرن                      وزين الأشلة بالسـدول

Ve **السدل**, hareke ile: meyil; ondan **أسدل** zikri: yani meyilli; çoğulu **سدل**, **كتب** gibi.

Ve **سدل ثوبه**: onu **يسدله**, **سدلا**; **ضرب** babından: onu yardı; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **سدل في البلاد**, **سدلا**: gitti; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **السديل**, **أمير** gibi: çadırın yarığında enlemesine bulunan bir şey; ve denildi ki: kadının hücre perdesidir; çoğulu **سدول** ve **سدائل** ve **أسدال**. Ve **سديل**: (nisbe) **ع**. Ve **السديل**: hevdicin üzerine sarkıtılan şey; çoğulu **سدول**. Asma‘î dedi ki: **السدول** ve **السدون**, **اللام** ve **النون** ile: hevdicin üzerine elbiselerden örtülen şeydir.

Ve **السودل**: bıyık. Asma‘î dedi ki: **سودل الرجل**: onun **سودله**’si uzadı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **طال سودلاه**: yani iki bıyığı uzadı.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **شعر مسدل**, **مكرم** gibi: salıverilmiş. İbn Şümeyl dedi ki: **الشعر المسدل**, **معظم** gibi: o, çok uzun olandır; “Saçını omuzlarının ve boynunun üzerine **تسديلا** ile salıverdi” denir.

Ve **السدلى**, **زمكى** gibi: mu‘arrebdir; aslı Farsçada **سه دله**’dir; sanki üç ev gibidir: **الحاري بكمين** gibi; **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدَلَهُ
1 سَدَلَهُ ذ , aor. سَدُلَ , (S, M, Mgh, Msb, K,) and سَدِلَ , (M, K,) inf. n. سَدْلٌ, (S, M, Mgh, Msb,) He let it loose, let it down, lowered it, or let it fall; (S, M, K;) namely, his garment, (S, M,) and hair, (Fr, M, K,) and a veil, or curtain; (M;) and سَدَنَهُ signifies the same; (Fr, TA;) as also ↓ اسدلهُ; (M, K;) or this latter is a mistake; (Mgh; [but this the author asserts because, he says, he had searched through books without finding it except in the “ Nahj-el-Balághah; ”]) not allowable; (Msb;) and the former signifies he let it down, or let it fall, namely, the garment, without drawing together its two sides: (Mgh, Msb:) or, as some say, he threw it upon his head, and let it loose, let it down, or let it fall, upon his shoulders: (Mgh:) and he let it down, or let it fall, namely, hair, not مَعْقُوف [i. e. made recurvate at the extremities], nor tied in knots: (Lth, TA:) and one says also, يَزْدُلُ ثَوْبَهُ, changing the س into ز. (Sb, M.) The سَدْل that is forbidden in prayer is The letting down one's garment without drawing together its two sides: or the enveloping oneself with his garment, and putting his arms within, and bowing the head and body, and prostrating oneself, in that state; as the Jews used to do; and this applies uniformly to the shirt and other garments: or the putting the middle of the اـِزَار [or waist-wrapper] upon the head, and letting fall its two ends upon one's right and left, without making it to be upon his two shoulder-blades. (TA.) سَدَلَ عِمَامَتَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ is said in a trad. [as meaning He made the end of his turban to hang down between his two shoulder-blades]. (Mgh.) And one says also, شَعَرَهُ عَلَى ↓ سدّل عَاتِقَيْهِ وَعُنُقِهِ, [meaning He let his hair fall down abundant and long upon his shoulders and his neck,] inf. n. تَسْدِيلٌ. (ISh, TA. [See its pass. part. n., voce مُنْسَدِلٌ.]) ― -b2- Also, aor. سَدِلَ , (M, K,) inf. n. as above, (TA,) He slit it, or rent it; namely, his garment. (M, K.) ― -b3- And سَدَلَ فِى البِلَادِ, (O, K,) inf. n. as above, (TA,) He went away into the countries, or provinces. (O, K.)

2 سَدَّلَ see 1, last sentence but two.

4 أَسْدَلَ see 1, first sentence.

5 تَسَدَّلَ see the next paragraph.

انسدل
7 انسدل ذ [and accord. to Freytag ↓ تسدّل also, but he names no authority for this, and I have not found it in any MS. lexicon, but it is agreeable with analogy as quasi-pass. of 2,] It was let loose, let down, lowered, or let fall; said of hair [&c.]. (MA, KL.) ― -b2- And انسدل يَعُدُو He was somewhat quick, or made some haste, running; like انسدر; the ر and ل being app. interchangeable. (Har p. 576.)

سَوْدَلَ
Q. Q. 1 سَوْدَلَ ذ He (a man) had long mustaches, (IAar, TA,) or he had a long mustache. (As, K.)

سُدْلٌ
سُدْلٌ ذ and ↓ سِدْلٌ [the former written in a copy of the M سَدْل, but said in the K to be with damm,] A veil, or curtain: pl. [of mult.] سُدُولٌ and [of pauc.] أَسْدَالٌ (M, K) and أَسْدُلٌ. (K.) In a verse of Homeyd Ibn-Thowr, as it is related by Yaakoob, السُّدُول is used as a sing., because it is of a measure which is [in some instances] that of a sing., such as السُّدُوس, meaning a sort of garment: but others relate it differently, saying السَّدِيل, which is correctly a sing. (M.) [See also سِدْنٌ.]

سِدْلٌ
سِدْلٌ ذ A string of gems or jewels: (S:) or a string of pearls or large pearls, reaching to the breast: (M, K:) pl. سُدُولٌ. (S.) ― -b2- See also سُدْلٌ.

سَدَلٌ
سَدَلٌ ذ An inclining. (M, K.) [See أَسْدَلُ.]

سِدِلَّى
سِدِلَّى ذ , of the measure فِعِلَّى, an arabicized word, originally, in Pers., سِهْ دِلَهْ [“ three-hearted ”], as though it were three chambers in one chamber (كَأَنَّهُ ثَلاَثَةُ بُيُوتٍ فِى بَيْتٍ), like the حَارِىّ بِكُمَّيْنِ [i. e., I suppose, “ like the garment of El-Heereh with two sleeves; ” app. meaning that it signifies An oblong chamber with a wide and deep recess on either hand at, or near, one extremity thereof; so that its ground-plan resembles an expanded garment with a pair of very wide sleeves: in the present day, it is commonly applied to a single recess of the kind above mentioned, the floor of which is elevated about half a foot or somewhat more or less above the floor of the main chamber, and which has a mattress and cushions laid against one or two or each of its three sides]. (S.) [Golius explains it, as on the authority of the S, (in which is nothing relating to it but what I have given above,) thus: Pers. سِيدَلَهْ seu سِدَرَهْ, i. q. سُدَّرٌ.]

سَدِيلٌ
سَدِيلٌ ذ The thing [or hanging] that is let down, or suspended, upon the [kind of camel-vehicle for women called] هَوْدَج: (S, O, K:) pl. [of mult.] سُدُولٌ and سَدَائِلُ and [of pauc.] أَسْدَالٌ: (S, O:) the first of which pls. is expl. by As as meaning the pieces of cloth with which the هودج is covered; as also سُدُونٌ. (TA.) ― -b2- Also A thing [app. a hanging or curtain] that is extended across, or sideways, (يُعَرَّضُ,) in the space from side to side of the [tent called] خِبَآء (فِى سَعَةِ الخِبَآءِ): and (some say, M) the curtain of the حَجَلَة [or bridal canopy, &c.,] of a woman: (M, K:) pls. as above. (TA.)

سَنْدَلٌ
سَنْدَلٌ ذ , or سَمَنْدَلٌ, (accord. to different copies of the S,) A certain bird, that eats [the poisonous plant called] بِيش [generally applied to the common wolf's-bane, aconitum napellus]: on the authority of El-Jáhidh. (S.) [See also art. سمندل.]

سَوْدَلٌ
سَوْدَلٌ ذ The mustache. (S, IAar, K.) You say, طَالَ سَوْدَلُهُ, (As, K,) or سَوْدَلَاهُ, (IAar,) His mustache, or mustaches, became long. (As, IAar, K.)

ذَكَرٌ أَسْدَلُ
ذَكَرٌ أَسْدَلُ ذ An inclining penis: (M, K:) pl. [by rule سُدْلٌ, but it is said to be] سُدُلٌ, i. e. like كُتُبٌ. (K.)

مُسْدَلٌ
مُسْدَلٌ ذ and مُسَدَّلٌ: see what follows.

مُنْسَدِلٌ
مُنْسَدِلٌ ذ Hair let loose, let down, lowered, or let fall: (S:) or lank, or long, and pendent; (M, K;) as also ↓ مُسْدَلٌ: (TA:) or abundant and long, (Lth, TA,) and so ↓ مُسَدَّلٌ, (ISh, TA,) falling upon the back. (Lth, TA.)

##### Türkçe

**سَدَلَهُ**

1 **سَدَلَهُ** ذ, muzâri‘i **سَدُلَ**, (S, M, Mgh, Msb, K,) ve **سَدِلَ**, (M, K,) mastar ismi **سَدْلٌ**, (S, M, Mgh, Msb,) Onu salıverdi, aşağı saldı, indirdi, yahut düşürdü; (S, M, K;) yani, elbisesini, (S, M,) ve saçını, (Fr, M, K,) ve bir örtüyü yahut perdeyi; (M;) ve **سَدَنَهُ** aynı mânaya gelir; (Fr, TA;) yine bunun gibi ↓ **اسدلهُ**; (M, K;) yahut bu sonuncusu bir hatadır; (Mgh; [fakat bunu müellif, dediğine göre, kitaplarda “ Nahj-el-Balághah ” dışında onu bulmaksızın aradığı için, ileri sürer;]) câiz değildir; (Msb;) ve birincisi, elbise olmak üzere, iki yanını birbirine çekmeksizin onu aşağı saldı yahut düşürdü mânasına gelir: (Mgh, Msb:) yahut, bazılarının dediğine göre, onu başının üzerine attı ve onu omuzlarının üzerine salıverdi, aşağı saldı yahut düşürdü: (Mgh:) ve saç olmak üzere, **مَعْقُوف** [yani uçları geriye kıvrılmış] olmaksızın, ne de düğümlenmiş olarak, onu aşağı saldı yahut düşürdü: (Lth, TA:) ve ayrıca, **يَزْدُلُ ثَوْبَهُ**, **س**’yi **ز**’ye çevirerek, denir. (Sb, M.) Namazda yasaklanan **سَدْل**, elbisesini iki yanını birbirine çekmeksizin aşağı salmaktır: yahut elbisesiyle bürünmesi, kollarını içine koyması, başı ve bedeni eğmesi ve o hâlde secde etmesidir; Yahudilerin yaptığı gibi; ve bu, gömlek ve diğer elbiselere eşit olarak uygulanır: yahut **اـِزَار**’ın [yahut bel sargısının] ortasını başın üzerine koymak ve iki ucunu sağ ve sol üzerine düşürmek, onu iki kürek kemiği üzerine olacak şekilde yapmaksızın. (TA.) Bir hadiste, **سَدَلَ عِمَامَتَهُ بَيْنَ كَتِفَيْهِ** denir [mânası: sarığının ucunu iki kürek kemiği arasına sarkıttı]. (Mgh.) Ve ayrıca, **شَعَرَهُ عَلَى ↓ سدّل عَاتِقَيْهِ وَعُنُقِهِ**, [mânası: saçını omuzları ve boynu üzerine bol ve uzun olarak aşağı saldı,] mastar ismi **تَسْدِيلٌ**. (ISh, TA. [Onun edilgen ism-i fâiline bak, madde **مُنْسَدِلٌ**.]) ― -b2- Yine, muzâri‘i **سَدِلَ**, (M, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) Onu yardı yahut yırttı; yani, elbisesini. (M, K.) ― -b3- Ve **سَدَلَ فِى البِلَادِ**, (O, K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) Ülkelere yahut vilâyetlere gitti. (O, K.)

2 **سَدَّلَ**: 1’in sondan iki önceki cümlesine bak.

4 **أَسْدَلَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

5 **تَسَدَّلَ**: sonraki paragrafa bak.

**انسدل**

7 **انسدل** ذ [ve Freytag’a göre ↓ **تسدّل** da; fakat bunun için hiçbir kaynak zikretmez; ben de hiçbir yazma sözlükte onu bulmadım; ancak 2’nin sanki edilgeni olarak kıyasla uyumludur,] Salıverildi, aşağı salındı, indirildi, yahut düşürüldü; saç vb. hakkında söylenir. (MA, KL.) ― -b2- Ve **انسدل يَعُدُو**: koşarak biraz çabuk oldu, yahut biraz acele etti; **انسدر** gibi; **ر** ile **ل**’nin görünüşe göre birbirinin yerine geçmesiyle. (Har p. 576.)

**سَوْدَلَ**

Q. Q. 1 **سَوْدَلَ** ذ O (bir adam) uzun bıyıklu idi, (IAar, TA,) yahut onun uzun bir bıyığı vardı. (As, K.)

**سُدْلٌ**

**سُدْلٌ** ذ ve ↓ **سِدْلٌ** [bir M nüshasında birincisi **سَدْل** yazılmıştır; fakat K’da damme ile olduğu söylenir,] Bir örtü yahut perde: çoğulu [çokluk] **سُدُولٌ** ve [azlık] **أَسْدَالٌ** (M, K) ve **أَسْدُلٌ**. (K.) Homeyd Ibn-Thowr’un bir beytinde, Yaakoob’un rivayet ettiği üzere, **السُّدُول** tekil olarak kullanılır; çünkü o, bazen tekilin ölçüsü olan bir ölçüdendir; **السُّدُوس** gibi; bir çeşit elbise mânasında: fakat başkaları onu farklı rivayet eder; **السَّدِيل** diyerek; ki bu, doğru olarak tekildir. (M.) [Yine **سِدْنٌ**’e de bak.]

**سِدْلٌ**

**سِدْلٌ** ذ Mücevher yahut ziynet taşlarından bir dizi: (S:) yahut göğse kadar ulaşan inci yahut iri inciler dizisi: (M, K:) çoğulu **سُدُولٌ**. (S.) ― -b2- Yine **سُدْلٌ**’e de bak.

**سَدَلٌ**

**سَدَلٌ** ذ Bir eğilme. (M, K.) [**أَسْدَلُ**’a bak.]

**سِدِلَّى**

**سِدِلَّى** ذ, **فِعِلَّى** vezninde, Arapçalaştırılmış bir kelime; aslında Farsçada **سِهْ دِلَهْ** [“üç yürekli”], sanki bir odada üç hücre imiş gibi (**كَأَنَّهُ ثَلاَثَةُ بُيُوتٍ فِى بَيْتٍ**), **حَارِىّ بِكُمَّيْنِ** gibi [yani, zannederim, “iki kollu El-Heereh elbisesi gibi;” görünüşe göre mânası: bir ucunda yahut ona yakın bir yerde, iki yanda geniş ve derin bir girintisi bulunan uzunlamasına bir oda; böylece onun zemin planı, çok geniş iki kollu açılmış bir elbiseye benzer: günümüzde, yukarıda zikredilen türden tek bir girintiye yaygın olarak uygulanır; bunun döşemesi, ana odanın döşemesinden yaklaşık yarım ayak yahut biraz daha fazla ya da daha az yükseltilmiştir; ve üç yanının birine yahut ikisine yahut her birine dayalı bir döşek ve minderler konulmuştur]. (S.) [Golius onu, S’nin otoritesine dayanarak (ki onda, yukarıda verdiğimden başka ona dair bir şey yoktur) şöyle açıklar: Farsça **سِيدَلَهْ** yahut **سِدَرَهْ**, **سُدَّرٌ** ile aynı.]

**سَدِيلٌ**

**سَدِيلٌ** ذ [yahut sarkıtı] aşağı salınan yahut asılan şey; [kadınlar için olan deve mahfesi türünden] **هَوْدَج** üzerine: (S, O, K:) çoğulu [çokluk] **سُدُولٌ** ve **سَدَائِلُ** ve [azlık] **أَسْدَالٌ**: (S, O:) bu çoğullardan birincisi, As tarafından, **هودج**’un örtüldüğü bez parçaları mânasında diye açıklanır; yine **سُدُونٌ** da böyledir. (TA.) ― -b2- Yine, [muhtemelen bir sarkıt yahut perde] yanlamasına yahut enlemesine gerilen şey, (**يُعَرَّضُ,**) [çadır denilen] **خِبَآء**’ın yanından yanına olan genişlikte (**فِى سَعَةِ الخِبَآءِ**): ve (bazıları der ki, M) bir kadının **حَجَلَة**’sinin [yahut gelin gölgeliğinin vb.] perdesi: (M, K:) çoğulları yukarıdaki gibidir. (TA.)

**سَنْدَلٌ**

**سَنْدَلٌ** ذ, yahut **سَمَنْدَلٌ**, (S’nin farklı nüshalarına göre,) **بِيش** [genellikle kurtboğan, aconitum napellus için kullanılan] yiyen belirli bir kuş: El-Jáhidh’in otoritesine göre. (S.) [Yine سمندل maddesine de bak.]

**سَوْدَلٌ**

**سَوْدَلٌ** ذ Bıyık. (S, IAar, K.) Şöyle dersin: **طَالَ سَوْدَلُهُ**, (As, K,) yahut **سَوْدَلَاهُ**, (IAar,) Onun bıyığı yahut bıyıkları uzadı. (As, IAar, K.)

**ذَكَرٌ أَسْدَلُ**

**ذَكَرٌ أَسْدَلُ** ذ Eğilen bir penis: (M, K:) çoğulu [kural gereği **سُدْلٌ**, fakat şöyle olduğu söylenir] **سُدُلٌ**, yani **كُتُبٌ** gibi. (K.)

**مُسْدَلٌ**

**مُسْدَلٌ** ذ ve **مُسَدَّلٌ**: aşağıdakine bak.

**مُنْسَدِلٌ**

**مُنْسَدِلٌ** ذ Salıverilmiş, aşağı salınmış, indirilmiş, yahut düşürülmüş saç: (S:) yahut sarkık, yahut uzun ve sarkar; (M, K;) yine bunun gibi ↓ **مُسْدَلٌ**: (TA:) yahut bol ve uzun, (Lth, TA,) ve yine bunun gibi ↓ **مُسَدَّلٌ**, (ISh, TA,) sırt üzerine düşen. (Lth, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدَلَ
سَدَلَ I ,  U ( n. ac. سَدْل 1 ),
a.  Let fall down, let hang down.

تَسَدَّلَ
تَسَدَّلَ V ,  اِنْسَدَلَ VII ,
a.  Was loose, unbound, flowing ( hair ).

سِدْل
سِدْل 2 ,
a.  see 3 .

b.  String of pearls.

سُدْل
سُدْل 3 , ( pl. أَسْدُل 16 ,  سُدُوْل 27 ,  أَسْدَاْل 38 ),
a.  Veil, curtain.

سَدَل
سَدَل 4 ,
a.  An inclining.

سَدِيْل
سَدِيْل 25 , ( pl. سُدُوْل 27 ,  أَسْدَاْل 38 ,  سَدَاْئِلُ 46 ),
a.  Curtain, hanging.

اِنْسَدَلَ
N. Ag. اِنْسَدَلَ VII ,
a.  Loose, flowing ( hair ).

سَوْدَل
سَوْدَل
a.  Mustache.

##### Türkçe

**سَدَلَ**
**سَدَلَ** I , U ( mastar adı **سَدْل** 1 ),
a. Aşağı sarkıtmak, aşağı sarkmasına izin vermek.

**تَسَدَّلَ**
**تَسَدَّلَ** V , **اِنْسَدَلَ** VII ,
a. Gevşek oldu, bağsız oldu, akıcı oldu (saç).

**سِدْل**
**سِدْل** 2 ,
a. 3’e bak.

b. İnci dizisi.

**سُدْل**
**سُدْل** 3 , ( çoğulu **أَسْدُل** 16 , **سُدُوْل** 27 , **أَسْدَاْل** 38 ),
a. Örtü, perde.

**سَدَل**
**سَدَل** 4 ,
a. Bir eğilme.

**سَدِيْل**
**سَدِيْل** 25 , ( çoğulu **سُدُوْل** 27 , **أَسْدَاْل** 38 , **سَدَاْئِلُ** 46 ),
a. Perde, sarkıtı.

**اِنْسَدَلَ**
İsm-i fâil **اِنْسَدَلَ** VII ,
a. Gevşek, akıcı (saç).

**سَوْدَل**
**سَوْدَل**
a. Bıyık.
