# سدم (س-د-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - د - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والميم معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات
دسم:
الدَّسَمُ كلُّ شيءٍ له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم، والنعت دَسِمٌ، والفعلُ دَسِمَ يَدْسَمُ.
والدِّسامُ سِدادُ كلِّ خَرْقٍ أو حُجرٍ، ودسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً والدَّيْسم: الثعلب.
سدم:
السَّدَمُ هَمٌّ في نَدَم، وتقول: رأيتُه سادماً، ورأيتُه سَدْمانَ نَدْمانَ. وقَلَّما يُفرَدُ السَّدَم.
وماءٌ سُدُم: وقَعَتْ فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندَفِن، وقد سَدَم يَسدُم، ومِياهٌ أَسْدامٌ.
ويقال: مَنُهَلٌ سَدُومٌ وسُدُم، قال: ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما وقال: سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا وسَدُوم: مدينةٌ من مَدائن لوط- عليه السلام-، وكان قاضيها يقال له: سَدوم.
دمس:
دَمَسَ الظَّلامُ وأَدْمَسَ، والدَّمْسُ: نفس الظلام اذا اشتَدَّ، وليلٌ دامِسٌ.
والتَّدميس: إخفاءُ الشيء تحت التراب، ويُخفَّفُ ايضاً. وأنشد:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
والدُّودَمِسُ: ضَرُبٌ من الحَيّاتِ مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم ينفُخُ نَفْخاً فيَجْرَح ما أصابَ، والجميع الدَّوْدَمِسات والدَّواميسُ.
سمد:
السَّمْدُ من السير: الدَّأْب، ويقال: سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً أي لم تعرف الإعياءَ، وأنشد: سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ عن الشيء، وقوله- عزَّ وجلَّ-: "وأنتم سامِدون"، أي ساهون لاهون، ويقال: دَعْ عنك سُمُودَكَ.
ورُويَ عن عليٍّ- رضي الله عنه- أنه خرج الى المسجد والناس ينتظرونه للصلاةِ قياماً، فقال: مالي أراكم سامِدين.
والسامِد: القائم، وكُلُّ رافعٍ رأسَه فهو سامِدٌ، وسَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً.
والسَّمادُ: ترابٌ قويُّ يُسَمَّدُ به النَّبات.
وسَمَّدَ شَعْرَه: أخَذَه كلَّه.
مسد:
المَسَدُ: ليفٌ ليِّنٌ يُتَّخَذُ من النَّخل.
والمَسدُ: إدْآبُ السَّيْر في اللَّيْل، وأَنَشَدَ: يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد والمِسادُ: نِحيُ السَّمُن او العسل، قال أبو ذؤيْب:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
والخافة: خَريطةٌ يتَقلَّدُها المُشتارُ ليَجعَلَ فيها العَسَل.
والمَسَدُ: المِحُوَرُ اذا كانَ من حديد.
وجاريةٌ مَمُسودة: مَطُويَّةٌ مَمُشُوقةٌ.

##### Türkçe

باب **السين** ve**الدال** ve**الميم** onlarla birlikte
**د س م**، **د م س**، **س د م**، **س م د**، **م س د** kullanılagelenlerdir.

**دسم**:
**الدَّسَمُ**: etten ve iç yağdan **وَدَكٌ**’i olan her şeydir; sıfatı **دَسِمٌ**’dir; fiil **دَسِمَ يَدْسَمُ**’dur.
**الدِّسامُ**: her bir yırtığın veya deliğin tıkacıdır; “onu tıkadım” **دسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً**; **الدَّيْسم**: tilkidir.

**سدم**:
**السَّدَمُ**: pişmanlık içinde bir kederdir; dersin ki: onu **سادماً** gördüm; onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. **السَّدَمُ** pek az tekil yapılır.
Ve **ماءٌ سُدُم**: içine kumaşlar ve **الجَوْلانُ** düşmüştür; ta ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم يَسدُم**; ve **مِياهٌ أَسْدامٌ**.
Ve denilir: **مَنُهَلٌ سَدُومٌ** ve **سُدُم**. Dedi ki: “Ve bir su başına vardım ki onu **سَدوما** (olarak) vardım.” Ve dedi ki: “**سُدْمَ** su yolları: sarı, kokmuş (sular).” Ve **سَدُوم**: Lût’un -aleyhi’s-selâm- şehirlerinden bir şehirdir; ve onun kadısına **سَدوم** denilirdi.

**دمس**:
**دَمَسَ** karanlık ve **أَدْمَسَ**; ve **الدَّمْسُ**: şiddetlendiği zaman karanlığın kendisidir; ve **ليلٌ دامِسٌ**.
Ve **التَّدميس**: şeyi toprağın altında gizlemektir; ve hafifletilir de. Ve inşad etti:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
Ve **الدُّودَمِسُ**: yılanlardan bir türdür; **مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم**; üfler bir üfleme ile, böylece isabet ettiğini yaralar; hepsi **الدَّوْدَمِسات** ve **الدَّواميسُ**’tir.

**سمد**:
**السَّمْدُ** yürüyüşten: sebat etmektir; ve denilir: develer **سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً**; yani yorgunluğu bilmedi. Ve inşad etti: **سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ**.
Ve **السُّمود** insanlarda: şeyden gaflet ve dalgınlıktır; ve O’nun -azze ve celle- sözü: “**وأنتم سامِدون**”; yani dalgınlar, oyalananlar. Ve denilir: **دَعْ عنك سُمُودَكَ**.
Ve Ali’den -radıyallahu anh- rivayet olundu: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: “Bana ne oluyor da sizi **سامِدين** görüyorum?”
Ve **السامِد**: ayakta duran; ve başını kaldıran her biri **سامِدٌ**’dir; ve **سَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً**.
Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli topraktır.
Ve **سَمَّدَ شَعْرَه**: onun tamamını aldı.

**مسد**:
**المَسَدُ**: hurmadan yapılan yumuşak liftir.
Ve **المَسدُ**: gecede yürüyüşü sürdürmektir; ve inşad etti: **يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد**. Ve **المِسادُ**: iç yağın veya balın tulumudur. Ebû Züeyb dedi ki:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
Ve **الخافة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna astığı bir torbadır.
Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu zaman mil (eksen)dir.
Ve **جاريةٌ مَمُسودة**: katlanmış, ince-uzun (kız).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَدَمُ بالتحريك: الندَمُ والحُزن. وقد سَدِمَ بالكسر. ورجلٌ نادمٌ سادِم، وندمانُ سَدْمانُ. ويقال هو إتباعٌ. وماله هَمٌّ ولا سَدَمٌ إلاّ ذلك. ورَكِيَّةٌ سُدْمٌ وسُدُمٌ، إذا ادَّفَنَتْ. قال الراجز:
سُدْمَ المَسافي آجِناتٍ صُفْرا
وقال لبيد:
سُدُماً قليلاً عَهْدُهُ بأَنـيسِـهِ		من بين أصفر ناصعٍ ودِفانِ
والسَدِمُ: الفحلُ القَطِمُ الهائجُ. وقال:
قطعتَ الدَهرَ كالسَدِمِ المُعَنَّىتُهَدِّرُ في دِمَشْقَ فما تَـريمُ
ورجلٌ سَدمٌ، أي مغتاظٌ. وفَنيقٌ مُسَدَّمٌ: جُعِلَ عَلى فمه الكِعامُ.

##### Türkçe

**السَدَمُ** (harekeli): pişmanlık ve hüzün. Ve kesre ile **سَدِمَ**. Ve pişman bir adam: **سادِم**; ve pişmanlar: **سَدْمانُ**. Ve “o, bir tâbi‘dir” denilir. Ve onun için ne bir **هَمٌّ** vardır ne de bir **سَدَمٌ**, ancak o (vardır). Ve bir kuyu: **سُدْمٌ** ve **سُدُمٌ**, gömülüp dolduğu zaman. Râciz dedi ki:
**سُدْمَ** çorak yerler: sarı, acılaşmış (sular)

Ve Lebîd dedi ki:
**سُدُماً**; onun ünsiyetiyle ahdi azdır; parlak sarı ile gömülmüş (yer) arasından

Ve **السَدِمُ**: kızgın, azgın **الفحلُ القَطِمُ**. Ve dedi ki:
Sen zamanı, **السَدِمِ** gibi kestin; (o) iniltisiyle; Şam’da böğürür de hiç ayrılmaz

Ve **سَدمٌ** bir adam: yani öfkelenmiş. Ve **فَنيقٌ مُسَدَّمٌ**: ağzı üzerine **الكِعامُ** konulmuş (kılınmış).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د م
سدم ، سمد ، دسم ، دمس ، مسد : مستعملة .
سدم : قال الليث : السَّدَمُ : همٌّ ونَدَمٌ ، تقول : رأيته سادِماً ، ورأيته سَدْمانَ نَدْمانَ . وقلَّما يُفرَد السَّدَمُ من النّدم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّدِيمُ : الضَّباب . والسَّدِيمُ : التَّعبُ . والسديم : السّدِر . والسديم : الماء المندفقُ . والسدِيمُ : الكثير الذِّكْرِ . الدَّسيمُ : القليلُ الذكر .
قال : ومنه قوله :
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً
وقال الليث : ماءٌ سُدُم ، وهو الذي وقعت فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندفن ، وقد سَدَم يَسْدُم ، ومياهٌ أسْدام .
قال : ويقال : مَنْهَلٌ سَدُوم في موضع سُدُمٍ ، وأنشد :
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما
قال : وسَدُوم : مدينة من مدائن قوم لوط ، كان قاضيها يقال له : سدُوم .
قلت : قال أبو حاتم في كتاب ( المُزال والمُفْسَد ) : إنّما هو سَذُوم بالذال ، والدال خطأ .
قلتُ : وهذا عندي هو الصحيح .
أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المَسْدومُ : المَمْنوعُ من أن يَضرِب الإبلَ ، يعني الفحلَ . قال : وسدمتُ البابَ وسَطَمْتُه واحدُ وهو باب مَسْطُوم ومَسْدُوم ، أي : مَرْدوم .
وقال ابن الأنباري : رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ . قال قوم : السادِم : معناه : المتغيِّر من الغَمِّ ، وأَصلُه من قولهم : ماءٌ مُسْدم ، ومياهٌ سُدْم وأَسْدام : إذا كانت متغيرة .
قال ذو الرمّة :
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ
وقال قومٌ : السّادمُ : الحزين الّذي لا يُطيق ذَهاباً ولا مجيئاً . من قولهم بَعيرٌ مَسْدوم : إذا مُنع من الضِّراب .
وأَنشَد :
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى
والمُسدَّم من فُحول الإبِل . والسَّدِمُ : الّذي يُرغَب عن فَحْلتِه فيُحالُ بينه وبين أُلاَّفِه ، ويقيَّد إذا هاج فيَرعَى حَوالَي الدّار ، وإن
صالَ جُعل له حِجامٌ يمنَعهُ عن فتح فمِه ، ومنه قوله :
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ
وقال ابن مُقْبل :
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ
ويقال للبعير إذا دَبِر ظهرُه فأُعْفِيَ عن القَتَب حتى صلَح دَبَرُه : مسدَّم أيضاً ، وإيّاه عنَى الكُمَيت بقوله :
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ
أي : أَرحتها من التَّعب فابيضّتْ ظهورُها ودَبرُها وصلحت . والأُحْفاض جمع حَفَض ، وهو البَعير الّذي يُحمَل عليه خُرَثيُّ المَتاع وسَقَطُه .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبيدة : بعيرٌ سَدِمٌ ، وعاشِقٌ سَدِمٌ : إذا كان شديدَ العِشْق ، ورجُلٌ نَدِمٌ سَدِم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للنَّاقة الهَرِمة : سَدِمَة وسَدِرة وسادَّةٌ وسَلَّة وكافَّة .
دسم : ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّسِيمُ : القليلُ الذِّكْر ، قال : ومنه قولُه :
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً
قال ابن الأعرابيّ : يكون هذا مَدْحاً ويكون هذا ذَمّاً ، فإذا كان مَدْحاً فالذِّكْر حَشْوُ قلوبهم وأفواههم ، وإذا كان ذَمّاً فإنما هُمْ يَذكرون الله ذكْراً قليلاً : من التَّدسِيم ، وهو السّواد الذي يُجعَل خَلْفَ أُذُنِ الصبيّ كَيْلاَ تُصيبَه العَينُ . قال : ومثلُه أنّ رجلاً ذُكر بين يَدَيْ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال :
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن ) يكون هذا أيضاً مَدْحاً وذَماً ، فالمَدح أنّه لا يَنام اللّيل ولا يتوسَّد ، فيكون القرآن متوسَّداً معه ، والذَّمّ أنه لا يَحفظ من القرآن شيئاً ، فإذا نام لم يتوسَّدْ معه القرآنَ .
قلت : والقولُ هو الأول .
ورُوِي في حديثٍ : ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ، فالدِّسام : ما تُسَدّ به الأُذُن فلا يَعي ذِكْراً ولا مَوْعظة . وكلُّ شيء سَدَدْته فقد دَسَمْتَه دَسْماً ، ويقال للرجل إذا غَشِيَ جاريتَه قَدْ دَسمَها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّسْمةُ : السَّوادُ .
ومنه قيل للحَبَشيّ : أبو دُسْمة ، وقال رؤبةُ يصف سَيْحَ ماءٍ :
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا
المنفَجِر : المنفَتح الكثيرُ الماء . وكَوكَبُ كلِّ شيء : مُنظمه . والمَدْسُوم : المَسْدود . والدَّسم : حَشْوُ الجَوْف .
قال : وقال ابن الأعرابي :
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .
قال : ونَصب دَسْماً على الخِلاف ، وفلانٌ أَدسَمُ الثَّوبِ ، وأَطلَسُ الثَّوْب ودَنسُ الثَّوبِ : إذا لم يكن زاكياً . وقال : أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم .
والدَّيسَم : الظُّلمة . ويقال : ما أنتَ إلاّ دَسْمَة ، أي : لا خير فيه .
ورأى رجلٌ غلاماً مليحاً فقال : دَسِّموا نُونَته ، أي : سوِّدوها لئلاّ تُصيبَه العَين . قال : ونُونَتُه : الدائرةُ المليحة التي في حَنَكِه .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ، أي : سَوْداء .
وقال ابن الأعرابي : الدَّيْسَمُ : الدُّبّ وأنشد :
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر
قال عمرو : الدّيْسَم : ولَدُ الذِّئب من الكَلبة .
وسألتُ أبا الفَتْح صاحبَ قُطْرُب واسم أبي الفَتْح دَيْسَم فقال : الدَّيْسَم : الذُّرَة .
وأخبرَني المنذريُّ عن المبرّد أنه قال : الدَّيْسَم : ولدُ الكَلبة من الذِّئب . والسِّمْع : ولَدُ الضَّبُع من الذِّئب .
وقال اللّيث : الدَّيْسَم : الثعلب . والدَّسم : كل شيء له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم ، والفعلُ دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم .
ويقال للرّجل إذا تَدَنَّس بمذامّ الأخلاق : إنه لدَسِم الثوب .
وأَنشَد أبو عُبَيدة :
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم
وهو كقولهم : فلانٌ أطلَسُ الثَّوب .
سمد : قال الله جلّ وعزّ : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .
قال المفسِّرون في قوله : ( وَأَنتُمْ ( : لاهُون .
ورُوِي عن ابن عباس أنه قال : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ( : مستكبرون . ويقال للفَحل إذا اغْتَلم : قد سمَدَ ، رواه شَمِر عنه بإسنادٍ له .
وقال اللَّيث : ( وَأَنتُمْ ( : لاهون ، والسُّمود في الناس : الغَفْلة والسّهْوُ عن الشيءِ .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه خرج إلى المسجد والناسُ ينتظرونه للصّلاة قياماً ، فقال : ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .
قال أبو عُبَيد : قوله : ( وَأَنتُمْ ( : يعني القُيَّام وكل رافعٍ رأسه فهو سامِد ، وقد سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً .
وروِي عن عِكرمَة عن ابن عباس أنه قال : السُّمود : الغناءُ في لغة حِميَر ، يقال :
اسْمُدي لنا ، أي : غني لنا .
وقال المبرّد : السّامدُ : القائم في تحيُّر . وأَنشد :
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا
وقال الليث : السَّمَادَ : تُرابٌ يُسمَّدُ به النّبات .
قال : وسَمَّد شَعْرَه : إذا أَخَذه كلّه .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ قال : السَّمَد من السَّير : الدَّأَب .
يقال : سَمَدت الإبلُ سمُوداً : إذا لم تَعرِف الإعياءُ .
وأَنشَد :
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ
أي : دوائبُ ليس في بطونها كبير عَلَف .
وقال اللّحياني : هو لك سَمْداً سَرْمداً بمعنى واحد .
وقال : السُّمود يكون سروراً وحُزْناً ، وأنشد :
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللاهي ، والسامد : الغافل . والسامد : السّاهي . والسامد : المتكبِّر ، والسامد : القائم .
أبو زيد : المُسْمَئدّ : الوارِم ، وقد اسمأدّ الجُرْح : إذا وَرِم . والسامد : المتحيِّر بَطَراً وأَشراً . والسامد : المُغَنِّي .
دمس : قال الليث : ادمَس الظلامُ وأدمَس : وليلٌ دامس : إذا اشتدّ ظلامُه . والتَّدْميسُ : إخْفاء الشيء تحتَ الشيء ، ويقال بالتخفيف ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وقال أبو عُبَيْد : دَمَسْتُ الشيءَ : غطّيْتُه . والدَّمَس : ما غُطِّي .
وقال الكميت :
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ
قال : والدَّمِيس : المغطّى .
أبو زيد : تقول : أتاني حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً . حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً ، والمعنى واحد ، وذلك حينَ يُظلم أولُ اللَّيل شيئاً . ومِثلُه : أتاني حين يقول أخوك أم الذِّئب .
ورَوَى أبو تراب لأبي مالك : المدمَّسُ والمُدنَّس بمعنًى واحد ، وقد دَنس ودمِس .
وقال أبو زيد : المُدَمَّس : المخبوء .
وقال أبو تراب : المدمَّس : الذي عليه وَضَر العَسل ، وأَنكر قولَ أبي زيد .
وقال أبو عمرو : دَمَسَ الموضعُ ، ودَسم وسَمَد : إذا درَس .
وقال : الدُّوْدَمسُ : الحيّة .
وقال الليث : وهو ضرْبٌ من الحَيّات مُحْرَنْفِش الغَلاصيم ، يقال : إنه ينفُخ نَفْخاً فيحرِقَ ما أصابه ، والجميع الدَّوْدَمسَات والدَّواميس .
وقال أبو زيد : دَمَسْتُه في الأرض دَمْساً : إذا دَفَنْتَه ، حيّاً كان أو مَيّتاً .
وفي حديث الدجّال : كأنه خَرج من الدِّيماس ، وقال بعضهم : الدِّيماسُ : الكِنّ ، أراد كأنه مُخْدَرٌ لم يرَ شيئاً ، شَمْساً ولا ريحاً .
وقال بعضهم : الدِّيماس : الحمّام ، وكان لبعض المُلوك حبْسٌ سماه دِيماساً لِظُلْمته .
وقال ابن الأعرابي : الدِّيماس : السَّرَب . ومنه : دَمَستُه : قَبَرْتُه .
مسد : قال الله جلّ وعزّ : ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) ، قال المفسِّرون : هي السِّلسِلة التي ذكرها الله تعالى في كتابه فقال : ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ، يعني جل اسمه أن امرأة أبي لهب تسلك في النار في سلسلة طولها سبعون ذراعاً .
وقال الزَّجّاج : المَسَدُ في اللُّغة : الحَبْل إذا كان من لِيف المَقْل . ويقالُ لما كان من وَبَر الإِبلِ مِن الحِبال : مَسَد .
وقال ابن السكّيت : الْمَسْدُ : مصدَر مَسَدَ الحبلَ يَمْسُده مَسْداً : إذا أجاد فَتْلَه . ورَجلٌ مَمْسُودٌ : إذا كان مَجدولَ الخَلْق . وجاريةٌ ممسودةٌ : إذا كانت حسنةَ طيّ الخَلْق . قال : والمَسَدُ : حبْل من جُلُود الإبل ، أو من لِيف ، أو من خُوص . وأنشد :
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ
أراد من جُلُودِ أَيَانِق ؛ وأَنشد :
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
ويقال : حَبْلٌ مَسَد ، أي : مَمسود ، قد مُسِد ، أي : أُجِيد فَتْلُه مَسْداً . فالْمَسْدُ : المصْدَر . والْمَسَد : بمنزلة الممْسُود ؛ كما يقال : نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً ؛ وما نُفِض فهو نَفَض . ودلّ قولُ الله جلّ وعزّ : ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) أَنَّ السِّلسلة التي ذَكَرها الله تعالى فُتِلَتْ من الحديد فَتْلاً مُحْكَماً ، كأنه قيل : في جِيدِها حَبل حديدٍ قد لُوِيَ لَيّاً شديداً .
وقال اللّيث وغيرُه : المِسادُ : نِحْيٌ يُجْعَلُ فيه سَمْن وعَسَل ، ومنه قولُ أبي ذُؤَيْب :
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والخافَة : خريطةٌ يَتَقَلَّدُها المُشْتارُ ليَجعل فيها العَسَل .
وقال الليث : الْمَسْدُ : إدْآب السَّيْر في الليل ، وأنشَد :
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا
وقال العَبْديّ يَذكر ناقةً شبّهَها بثوْرٍ وَحْشِيّ :
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
قولُهُ : يَمْسُده : يعني الثورَ ، يَطوِيه ليلٌ سَدِيٌّ ، أي : نَدِيٌّ ، ولا يزال البَقْلُ في تمامٍ ما سقط من النَّدَى عليه ، أراد أنه يأكل البقل فيجزأ به عن الماء فيطويه ذلك . وشبّه السُّفعة التي في وجه الثّور ببرقُع .
وجعل اللّيث الدَّأَبَ مَسْداً ، لأنه يمسَدُ خَلق من يَدأبُ فيَطْوِيه ويُضَمّرُه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الممسودة من النساء : المطوِية الممشُوقة ، وأنشدنا :
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه
أي : يشده .
عَمْرو عن أبيه قال : المِسَاد : الرِّق الأسود .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ أحسَنُ مِسَاد شِعْرٍ من فلان ، يريد : أحسنَ قِوامَ شِعر من فلان .

##### Türkçe

س د م
**سدم** ، **سمد** ، **دسم** ، **دمس** ، **مسد** : kullanımdadır.

**سدم** : Leys dedi: **السَّدَمُ**: keder ve pişmanlıktır; dersin ki: onu **سادِماً** gördüm; ve onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. Ve **السَّدَمُ** nadiren **النّدم**’den ayrı olarak tek başına kullanılır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **السَّدِيمُ**: sis. Ve **السَّدِيمُ**: yorgunluk. Ve **السديم**: **السّدِر**. Ve **السديم**: fışkıran sudur. Ve **السدِيمُ**: zikri çok olandır. **الدَّسيمُ**: zikri az olandır.
Dedi: Ve ondandır, onun sözü:
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً

Leys dedi: **ماءٌ سُدُم**; o, içinde kumaşların ve **الجَوْلانُ**’un düştüğü, ta ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم** **يَسْدُم**; ve **مياهٌ أسْدام**.
Dedi: Ve denir: **مَنْهَلٌ سَدُوم** **موضع سُدُمٍ**’de; ve inşâd etti:
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما

Dedi: Ve **سَدُوم**: Lût kavminin şehirlerinden bir şehirdir; kadısına **سدُوم** denirdi.
Dedim: Ebû Hâtim ( **المُزال والمُفْسَد** ) kitabında dedi: ancak o **سَذُوم**’dur, **بالذال**; **الدال** ise hatadır.
Dedim: Ve bu, benim yanımda, doğru olanın ta kendisidir.

Bana Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **المَسْدومُ**: develere vurmasından men edilen; yani aygır. Dedi: Ve **سدمتُ البابَ** ve **سَطَمْتُه** birdir; ve o, **باب مَسْطُوم** ve **مَسْدُوم**’dur; yani: **مَرْدوم**.

İbnü’l-Enbârî dedi: **رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ**. Bir kavim dedi: **السادِم**: manası, gamdan değişmiş olandır; aslı, onların sözünden: **ماءٌ مُسْدم** ve **مياهٌ سُدْم** ve **أَسْدام**: değişmiş oldukları zaman.
Zü’r-Rumme dedi:
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ

Bir kavim dedi: **السّادمُ**: gidişe de gelişe de güç yetiremeyen hüzünlüdür. Onların sözünden: **بَعيرٌ مَسْدوم**: vurulmadan men edildiği zaman.
Ve inşâd etti:
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى

Ve **المُسدَّم**: deve aygırlarından olandır. Ve **السَّدِمُ**: aygırlığından rağbet edilmeyen, onunla dişileri arasına girilen; azdığı zaman bağlanır da evin çevresinde otlar; ve eğer saldırırsa, ağzını açmaktan men eden bir **حِجامٌ** yapılır. Ve ondandır, onun sözü:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ

İbn Mukbil dedi:
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ

Ve deveye, sırtı yara olup da **القَتَب**’den affedilince, ta ki yarası düzeldi: **مسدَّم** da denir; ve bunu Kümeyt şu sözüyle kastetti:
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ

Yani: onu yorgunluktan dinlendirdim de sırtları beyazladı; ve yarası düzeldi. Ve **الأُحْفاض**: **حَفَض**’ın çoğuludur; o, üzerine eşyanın kırıntısı ve döküntüsü yüklenen devedir.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Ubeyde dedi: **بعيرٌ سَدِمٌ** ve **عاشِقٌ سَدِمٌ**: aşkı şiddetli olduğu zaman; ve **رجُلٌ نَدِمٌ سَدِم**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yaşlı dişi deveye denir: **سَدِمَة** ve **سَدِرة** ve **سادَّةٌ** ve **سَلَّة** ve **كافَّة**.

**دسم** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّسِيمُ**: zikri az olandır. Dedi: Ve ondandır, onun sözü:
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً

İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, övgü olur; bu, yergi olur. Övgü olduğu zaman, zikir kalplerinin ve ağızlarının dolgusudur; yergi olduğu zaman ise, ancak Allah’ı az bir zikirle anarlar: **التَّدسِيم**’den; o da, çocuğun kulağının arkasına konulan siyahlıktır; göz değmesin diye. Dedi: Ve bunun benzeri: bir adam, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) huzurunda anıldı da dedi ki:
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن )

Bu da övgü ve yergi olur: övgü, gece uyumaması ve yastıklanmamasıdır; böylece Kur’an onunla birlikte yastıklanmış olur; yergi ise, Kur’an’dan hiçbir şey ezberlememesidir; uyuduğu zaman Kur’an’ı onunla birlikte yastıklamaz.
Dedim: söz, birincisidir.

Bir hadiste rivayet olundu: ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ; **الدِّسام**: kulağın tıkandığı şeydir; böylece ne bir zikir ne de bir öğüt kavrar. Ve her şeyi tıkadınsa, onu **دَسَمْتَه دَسْماً**; ve adam için, cariyesine yaklaştığında: onu **دَسمَها** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّسْمةُ**: siyahlıktır.

Ondan dolayı Habeşliye denildi: **أبو دُسْمة**. Ve Ru’be, suyun akışını vasfederken dedi:
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا

**المنفَجِر**: açılmış, suyu çok olandır. Ve her şeyin **كَوكَبُ**’u: onun düzenlenmiş olanıdır. Ve **المَدْسُوم**: tıkanmış olandır. Ve **الدَّسم**: iç boşluğunun dolgusudur.

Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî dedi:
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .

Dedi: **دَسْماً**’yı **الخِلاف** üzere nasb etti. Ve falan: **أَدسَمُ الثَّوبِ**; ve **أَطلَسُ الثَّوْب** ve **دَنسُ الثَّوبِ**: temiz olmadığı zaman. Ve dedi: **أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم**.

Ve **الدَّيسَم**: karanlıktır. Ve denir: sen ancak **دَسْمَة**’sin; yani: onda hayır yoktur.

Bir adam güzel bir oğlan gördü de dedi: **دَسِّموا نُونَته**; yani: onu siyahlatın; göz değmesin diye. Dedi: ve **نُونَتُه**: çenesindeki güzel dairedir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ; yani: siyah.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّيْسَمُ**: ayıdır. Ve inşâd etti:
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر

Amr dedi: **الدّيْسَم**: köpekten kurt yavrusudur.

Kutrub’un sahibi Ebû’l-Feth’e sordum; Ebû’l-Feth’in adı **دَيْسَم** idi; dedi ki: **الدَّيْسَم**: **الذُّرَة**’dir.

Bana Münzirî haber verdi; Müberred’in şöyle dediğini: **الدَّيْسَم**: köpekten kurt yavrusudur. Ve **السِّمْع**: kurttan sırtlan yavrusudur.

Leys dedi: **الدَّيْسَم**: tilkidir. Ve **الدَّسم**: etten ve iç yağdan **وَدَكٌ**’i olan her şeydir. Fiil: **دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم**.

Ve adama, ahlâkın ayıplarıyla kirlendiğinde: onun **دَسِم الثوب** olduğu söylenir.

Ebû Ubeyde inşâd etti:
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم

Ve o, onların sözü gibidir: falan **أطلَسُ الثَّوب**.

**سمد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .
Müfessirler, onun sözü hakkında: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenlerdir, dediler.

İbn Abbas’tan rivayet olundu ki dedi: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) : kibirlenenler. Ve aygıra, azdığında: **قد سمَدَ** denir; Şemir onu, kendisine ait bir isnadla rivayet etti.

Leys dedi: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler; ve insanlarda **السُّمود**: şeyden gaflet ve sehivdir.

Ali’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olundu: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .

Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: ( وَأَنتُمْ ) : yani ayakta duranlar; ve başını kaldıran her kimse **سامِد**’dir. Ve **سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً**.

İkrime’den, İbn Abbas’tan rivayet olundu ki dedi: **السُّمود**: Himyer dilinde şarkıdır; denir:
**اسْمُدي لنا** , yani: bize şarkı söyle.

Müberred dedi: **السّامدُ**: şaşkınlık içinde ayakta duran. Ve inşâd etti:
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا

Leys dedi: **السَّمَادَ**: bitkiye gübrelenen topraktır.
Dedi: ve **سَمَّد شَعْرَه**: hepsini aldığı zaman.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: yürüyüşten **السَّمَد**: sebat etmektir.
Denir: develer **سَمَدت** **سمُوداً**: yorgunluğu tanımadıkları zaman.
Ve inşâd etti:
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ

Yani: karınlarında büyük yem olmayan, sebat edenler.

Lihyânî dedi: o, senin için **سَمْداً سَرْمداً**; bir mana ile.

Dedi: **السُّمود** sevinç ve hüzün olur. Ve inşâd etti:
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللاهي** ve **السامد**: gafil. Ve **السامد**: dalgın. Ve **السامد**: kibirlenen; ve **السامد**: ayakta duran.

Ebû Zeyd: **المُسْمَئدّ**: şişmiş olandır; ve yara **اسمأدّ**: şiştiği zaman. Ve **السامد**: azgınlık ve şımarıklıkla şaşkın olandır. Ve **السامد**: şarkı söyleyendir.

**دمس** : Leys dedi: **ادمس الظلامُ** ve **أدمَس**; ve **ليلٌ دامس**: karanlığı şiddetlendiği zaman. Ve **التَّدْميسُ**: şeyin, şeyin altında gizlenmesidir; ve hafifletmeyle de söylenir. Ve inşâd etti:
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ

Ebû Ubeyd dedi: **دَمَسْتُ الشيءَ**: onu örttüm. Ve **الدَّمَس**: örtülen şeydir.

Kümeyt dedi:
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ

Dedi: ve **الدَّمِيس**: örtülü olandır.

Ebû Zeyd: dersin ki: bana geldi, **حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً**; **حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً** gibi; mana birdir. Ve bu, gecenin başı biraz karardığı zamandır. Ve bunun benzeri: bana geldi, “kardeşin mi yoksa kurt anası mı” dediğin vakit.

Ebû Turâb, Ebû Mâlik’ten rivayet etti: **المدمَّسُ** ve **المُدنَّس** bir mana üzeredir; ve **دَنس** ve **دمِس** olmuştur.

Ebû Zeyd dedi: **المُدَمَّس**: saklanmış olandır.

Ebû Turâb dedi: **المدمَّس**: üzerinde balın kiri olan şeydir; Ebû Zeyd’in sözünü inkâr etti.

Ebû Amr dedi: yer **دَمَسَ** ve **دَسم** ve **سَمَد**: silinip yok olduğu zaman.

Dedi: **الدُّوْدَمسُ**: yılandır.

Leys dedi: o, yılanlardan bir türdür; solungaçları kabarmış; denir ki üfler bir üfleyişle de isabet edeni yakar. Çoğulu: **الدَّوْدَمسَات** ve **الدَّواميس**.

Ebû Zeyd dedi: onu toprağa **دَمَسْتُه** **دَمْساً**: onu gömdüğüm zaman; diri de olsa ölü de olsa.

Deccâl hadîsinde: sanki **الدِّيماس**’tan çıkmış gibidir. Bazıları dedi: **الدِّيماسُ**: sığınaktır; sanki perdelenmiş, hiçbir şey görmemiş; ne güneş ne rüzgâr.

Bazıları dedi: **الدِّيماس**: hamamdır. Ve bazı kralların bir hapsi vardı; karanlığından dolayı ona **دِيماساً** adını verdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدِّيماس**: yeraltı geçididir. Ondandır: **دَمَستُه**: onu gömdüm.

**مسد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) . Müfessirler dedi: o, Allah Teâlâ’nın kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ; yani, yüce ismi, Ebû Leheb’in karısının ateşte yetmiş arşın uzunluğunda bir zincire sokulacağını kasteder.

Zeccâc dedi: dilde **المَسَدُ**: **لِيف المَقْل**’dan olduğu zaman iptir. Ve iplerden, deve kılından olan şeye: **مَسَد** denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الْمَسْدُ**: ipin **مَسَدَ**’ının masdarıdır; onu **يَمْسُده مَسْداً**: bükmesini güzel yaptığı zaman. Ve **رَجلٌ مَمْسُودٌ**: yaratılışı örgülü olduğu zaman. Ve **جاريةٌ ممسودةٌ**: yaratılış kıvrımı güzel olduğu zaman. Dedi: ve **المَسَدُ**: deve derilerinden, yahut liften, yahut hurma yaprağından bir iptir. Ve inşâd etti:
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ

Deve dişilerinin derilerinden demek istedi. Ve inşâd etti:
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ

Ve denir: **حَبْلٌ مَسَد**; yani: **مَمسود**; **قد مُسِد**; yani: bükmesi **مَسْداً** ile güzel yapılmıştır. Öyleyse **الْمَسْدُ**: masdardır. Ve **الْمَسَد**: **الممْسُود** menzilesindedir; nitekim denir: **نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً**; ve silkelenen şey **نَفَض**’tır. Ve Allah, aziz ve celil, sözünün delâlet ettiği: ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) şudur ki: Allah Teâlâ’nın zikrettiği zincir, demirden sağlam bir büküşle bükülmüştür; sanki denildi: onun boynunda, şiddetli bir büküşle bükülmüş demir ip vardır.

Leys ve başkası dedi: **المِسادُ**: içine sadeyağ ve bal konulan bir tulumdur. Ondandır, Ebû Züeyb’in sözü:
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ

Ve **الخافَة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna astığı bir torbadır.

Leys dedi: **الْمَسْدُ**: gece yürüyüşünü sürdürmektir. Ve inşâd etti:
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا

Abdî, bir dişi deveyi anarak, onu yaban öküzüne benzetti:
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ

Onun sözü: **يَمْسُده**: yani öküzü; onu **ليلٌ سَدِيٌّ** dürer; yani: **نَدِيٌّ**. Ve ot, üzerine çiğ düştüğü müddetçe tamlık üzeredir; suya ihtiyaçtan onu giderdiğini kastetti; böylece onu dürer. Ve öküzün yüzündeki **السُّفعة**’yı **برقُع**’a benzetti.

Leys, sebatı **مَسْداً** kıldı; çünkü sebat edenin yaratılışını **يمسَدُ** eder; onu dürer ve zayıflatır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: kadınlardan **الممسودة**: dürülmüş, ince uzun olandır. Ve bize inşâd etti:
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه

Yani: onu sıkar.

Amr, babasından dedi: **المِسَاد**: siyah deri.

Ve ( **النوادر** )’de: falan, falandan daha güzel **مِسَاد شِعْرٍ**’dır; yani: falandan daha güzel şiir kıvamıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
(سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له].
(سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس.
(سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه.
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
(سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ  إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول.  والقياس في ذلك كلِّه واحد.
(سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي  لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ  الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل.
(سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل:  زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به.
ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها.
(سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
فأما رواية المفضَّل:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً.
وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ.
(سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75.
([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة.
([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55).
([4]) في الأصل: "له".
([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك.
([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها.
([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة.
([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام.
([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79.
([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل".
([11]) قبله، كما في اللسان (سدح):
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الدال** ve ikisini üçleyenler bâbı)

(**سدر**) **السين** ve **الدال** ve **الراء** tek bir asıldır; şaşkınlığa benzerlik ve görüşün karışıklığına delâlet eder. Derler: **السادر** şaşkın olan. Ve derler: **سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر**; bu, kararıp şaşırdığı zaman(dır). Ve derler: **السَّادر** o kimsedir ki yaptığı şeye aldırmaz ve hiçbir şeye önem vermez. Tarafe dedi ki:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])
Ama onların: **سَدَرت المرأة شعرها** sözü, ibdâl bâbındandır; **سدلتُ** gibi; bu, onu salıverdiği zaman(dır). Yine onların: "**جاء يضربُ أسدرَيْه**" sözü de ibdâldendir; aslında onda **الصاد** vardır; zikredilmiştir.

(**سدع**) **السين** ve **الدال** ve **العين**, kendisine dayanılan ve kendisine kıyas edilen bir asıl değildir; lâkin Halîl **الرجل المِسْدَع**’ı zikretti; dedi ki: o, yüzüne doğru giden(kimse)dir. Eğer böyle ise, o ibdâldendir; çünkü o **صَدَعت**’tendir; sanki o, çölü yarar, bir yarma ile. Ve bir söyleyenin şöyle dediğini nakletti: "**سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])**", dedi: o, musibete benzer(dir). Bu, aslı olmayan bir şey(dir).

(**سدف**) **السين** ve **الدال** ve **الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şey üzerine ona örtü olarak salıverilmesine delâlet eder. Denir: **أَسْدَفَت القناعَ**: onu salıverdi. Ve **السُّدْفَة**: karanlığın karışması. Ve **السَّديف**: hörgücün yağı; sanki altındakine örtü(dür); **السُّدْفة**’nin çoğulu **سُدَف**’tir. Dedi ki:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])
Ve birtakım kimseler nakletti: **أسْدَف الفجر**: aydınlattı; **هَوَازنَ** dilinde, Araplardan ayrı. Bu bir şey değildir; kıyasa muhaliftir.

(**سدك**) **السين** ve **الدال** ve **الكاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Dersin: **سَدِك به**; ona yapıştığı zaman.

(**سدس**) **السين** ve **الدال** ve **السين** sayıda bir asıldır; onların **السُّـدُْس** sözü: altı parçadan bir parça. Ve **إزارٌ سَدِيس**; yani altılı. Ve develerin susuzluklarında virdin **السِّدْس**’i: develerin vird’den beş gün kesilip altıncı gün suya gelmesidir. Ve **أسدَسَ البعير**; **الرُّباعِيَة**’den sonra dişi attığı zaman; bu sekizinci yıldadır. Ama altı ise, bu da bundandır; ancak o idğamlıdır; sanki o **سِدْسَة**’dir.
Ve bundan şâz olan **السُّدُوس**: **الطَّيلَسان**. Ve erkeğin adı **سَدُوس**. İbnü’l-Kelbî dedi: Şeybân’da **سَدوس** fetha iledir; Tayy’da olan ise damme iledir.

(**سدل**) **السين** ve **الدال** ve **اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya, onu örterek inmesine delâlet eder. Ondan denir: **أرخى اللَّيل سُدُولَه**; o, onun perdeleridir. Ve **السَّدْل**: elbiseyi yere salıvermen. Ve sırt üzerine sarkmış **شَعْر مُنْسَدلٌ**. Ve **السِـُّدْل**: perde. Ve **السِّدْل**: mücevherlerden dizgi; çoğulu **سُدُول**. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**سدم**) **السين** ve **الدال** ve **الميم**, yüzü bulunmayan bir şeyde bir asıldır. Denir: **رَكِيَّةٌ سُدُم**; gömüldüğü zaman. Ve bundan: azgın deveye **سَدِماً** denir; çünkü azdığı zaman hâlinden hiçbir şey bilmez; yüzü bulmayan sarhoş gibi. Ve bundan söyleyenin sözü:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])

(**سدن**) **السين** ve **الدال** ve **النون** tek bir asıldır; belirli bir şey içindir. Denir ki: **الـِسَّدانة** **الحِجابة**’dır. Ve **سَدَنة البيت**: onun kapıcılarıdır. Ve derler: **السَّدَن**([6]) perde(dir). Eğer sahih ise, o ibdâl bâbındandır; aslı **السُِّدْل**’dir.

(**سدو**) **السين** ve **الدال** ve **الواو** tek bir asıldır; ihmal ve bir yüz üzere gidip gitmeye delâlet eder. Bundan: **السَّدْو**; o, yürüyüşte başı öne eğmektir. Ve ondan, yüce övgüsü olanın sözü: ﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]; yani emrolunmayan ve nehyolunmayan, ihmal edilmiş. Halîl dedi: çocukların cevizle **زَدْوُ**’su ancak **السَّدو**’dur. Eğer bu sahih ise, o bâbdandır; çünkü onu elinden salıverir. Ve bâbdan: **أسْدَى النّخلُ**; **ثَفاريقُه** gevşediği zaman([7]); bu, elden salıverilmiş şey gibi olur; bunun bir tanesi **السَّـدِية**’dir. Ebû Amr derdi ki: o, uzatılmış **السَّداء**’dır; bir tanesi **سَداءة**. Ebû Ubeyd dedi: uzatılmışı ezberlemiyorum. Ve **السَّدَى**: çiy; denir: **سَدِيَتْ ليلتُنا**; çiyi çoğaldığı zaman. O, ondandır; çünkü bulut onu ihmal eder ve onunla ihmal olunur.
Ve bâbdan **السَّدَى**: **عُرْف**’tan yapılan şeydir; denir: **أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً**. Ve bâbdan: **تسدَّى فلانٌ أَمَتَه**; onu üstünden aldığı zaman; sanki kendini onun üzerine atmıştır. Dedi ki:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])
Ve bir başkası dedi ki:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])

(**سدج**) **السين** ve **الدال** ve **الجيم**; derler ki, kullanılanından bir harf vardır; o da **التسدُّج**’dür. Denir: [**رجلٌ**] **سدّاجٌ**; bâtılları söylediği ve onları uydurduğu zaman.

(**سدح**) **السين** ve **الدال** ve **الحاء** tek bir asıldır; yerde yaymaya delâlet eder; bu, dolu kırbayı **كَسَدْح القِربة المملوءة** gibidir; onu yere attığı zaman. Öldürülen ona benzetilir. Ebû’n-Necm, bir öldürülmüşü vasfederek dedi ki:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
Ama Mufaddal’ın rivayeti:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])
denir ki o tashîftir; ancak o "**تسدحُهم**"dur. Ve **السَّدحُ**: yüzüstü ve sırtüstü düz olarak devirmek; oturur halde ve büzülmüş halde düşmez.
Ama onların: **فلانٌ سادحٌ** sözü; yani bereketli; bu da bundandır; çünkü bereketli olunca sırtüstü uzanır. O bir meseldir.

(**سدخ**) **السين** ve **الدال** ve **الخاء**’ın Arapların كلامında aslı yoktur. Ve “**انسدخَ** tıpkı **انسدح** gibi; vurma sırasında sırtüstü uzandığı yahut yüzükoyun yattığı zaman” diyenin sözüne mânâ yoktur. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Beyit Lisân’da (**سدر**) nisbesizdir. Tarafe divanında 75’tir.
([2]) Lisân’da: "**نقذاً لك من كل سدعة**" yani her musibetten sana selâmet.
([3]) Sa‘d el-Qarqara’nındır; Lisân’da (**سدف**)’te olduğu gibi; **أفعل**’in izâfesi ile **من** ile izâfeyi birleştirmede nahiv şâhidlerindendir. el-‘Aynî’ye bak (4: 55).
([4]) Asılda: "**له**".
([5]) Beyit Leylâ el-Ahîliyye’nindir; daha önce (1: 232)’de geçtiği gibi. Oradaki tahkike bak.
([6]) **المجمل**’de **الدال**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; Lisân ve Kâmûs’ta fethasıyla.
([7]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğulu; **عصفور** gibi; o, hurmanın çanağıdır. Asılda: "**تفاريقه**"; doğrusu üç noktalı **الثاء** iledir.
([8]) Beyit Lisân’da (**سدا**) yine nisbesizdir. İmru’ül-Kays’ın divanında 9’dur. Şöyle de rivayet edilir: "**فثوب نسيت وثوب**". Nahivcilerin son rivayet hakkında sözü vardır.
([9]) Lisân’da rivayet edilmemiştir. Hüzellî Ümeyye b. Ebî ‘Âiz’ındır; Sükkerî’nin Hüzellîler şerhinde 180 ve Şınkîtî nüshasında 79’da ona ait bir kasidedendir.
([10]) **الزلال**: soğuk, duru. Önceki iki kaynakta rivayet: "**مع الليل**".
([11]) Ondan önce, Lisân’da (**سدح**)’ta olduğu gibi:
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) Beyit Hudâş b. Zuheyr’indir; Lisân’da (**سدح**)’ta olduğu gibi.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د م
سـدم المـاء‏:‏ تغيـر لطول عهده وطحلب ووقع فيه التراب وغيره حتى اندفن وماء سدم وسدوم ومياه أدسام وسدم ويقال‏:‏ ماء أسدام وسدم على وصف الواحد بالجمع مبالغة كقوله‏:‏ ومعي جياعاً‏.‏
قال‏:‏ ومنهل وردته سدومـاً زجرت فيه عيهلاً رسوماً جمل وناقة عيهل‏:‏ صفة بالسرعة‏.‏
ويقال‏:‏ ماء سدام وسدمه طول العهد بالشاربة‏.‏
ورجل نـادم سادم‏:‏ متغير من الغمّ وندمان سدمان‏.‏
وبعير سدم ومسدم‏:‏ قطم ممنوع من الضراب فهو شديد الغم والغضب‏.‏
و ‏"‏ أجور من قاضي سدوم ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

س د م
**سـدم المـاء**: Uzun müddet geçmesi sebebiyle değişti; yosun tuttu ve içine toprak ve başkası düştü; nihayet gömüldü. Ve **ماء سدم** ve **سدوم** ve **مياه أدسام** ve **سدم**. Ve denilir: **ماء أسدام** ve **سدم**; mübalağa için birin vasfında çoğul ile (gelir); onun sözü gibi: “Ve benimle birlikte açlar(ı)”.

Dedi: “Ve bir su başı; ona **سدومـاً** olarak vardım; onda **عيهلاً** **رسوماً** azarladım.” **جمل** ve **ناقة**: **عيهل**; sürat ile bir sıfattır.

Ve denilir: **ماء سدام**; ve onu **سدمه**: içene göre uzun müddet (geçmesi).

Ve **رجل نـادم سادم**: kederden değişmiş. Ve **ندمان سدمان**.

Ve **بعير سدم** ve **مسدم**: çiftleşmeden menedilmiş, **قطم**; o hâlde o, şiddetli keder ve öfkededir.

Ve: “**أجور من قاضي سدوم**”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّدَمُ، بالتحريك: النَّدَمُ والحُزْنُ. والسَّدَمُ: الهَمُّ، وقيل: هَمٌّ مع نَدَمٍ، وقيل: غيظ مع حُزْنٍ، وقد سَدِمَ، بالكسر، فهو سادِمٌ وسَدْمان. تقول: رأَيته سادِماً نادِماً، ورأَيته سَدْمان نَدْمان، وقلما يفرد السَّدَمُ من النَّدَمِ، ورجل سَدِمٌ نَدِمٌ. ابن الأَنباري في قولهم رجل سادمٌ نادِمٌ: قال قوم السادِمُ معناه المتغير العقل من الغَمّ، وأَصله من قولهم ماء سُدُمٌ. ومياه سُدْمٌ وأَسْدامٌ إِذا كانت متغيرة؛ قال ذو الرمة:
أَواجِنُ أَسْدامٌ وبعضٌ مُعَوَّرٌ
وقال قوم: السادِمُ الحزين الذي لا يطيق ذَهاباً ولا مَجيئاً، من قولهم بعير مُسَدَّمٌ إِذا مُنع عن الضِّراب وما له هَمٌّ ولا سَدَمٌ إِلاَّ ذاك. والسَّدَمُ: الحِرْصُ. والسَّدَمُ: اللَّهَجُ بالشيء. وفي الحديث: من كانت الدنيا هَمَّه وسَدَمَهُ جعل الله فقره بين عينيه؛ السَّدَمُ: الولوع بالشيء واللَّهَجُ به.
وفحل سَدَمٌ وسَدِمٌ مَسْدوم ومُسَدَّمٌ: هائج، وقيل: هو الذي يُرْسَلُ في الإِبل فَيَهْدِرُ بينها، فإِذا ضَبَعَتْ أُخْرِجَ عنها استهجاناً لنَسْله، وقيل: المَسْدُومُ والمُسَدَّمُ المَمْنوع من الضراب بأَيّ وجه كان. والمُسَدَّمُ: من فحول الإِبل. والسَّدِمُ: الذي يُرْغَبُ عن فِحْلَتِهِ فيحال بينه وبين أُلاّفهِ ويُقَيَّدُ إِذا هاج، فيرعى حوالَي الدار، وإِن صال جعل له حِجامٌ يمنعه عن فتح فمه؛ ومنه قول الوليد بن عقبة: قَطَعْتَ الدَّهْرَ، كالسَّدِمِ المُعَنَّى،
تُهَدِّرُ، في دِمَشْقَ، وما تَريمُ
وقال ابن مقبل:
وكلُّ رَباعٍ، أَو سَديسٍ مُسَدَّمٍ
يَمُدُّ بِذِفْرى حُرَّةٍ وجِرانِ
ويقال للبعير إِذا دَبِرَ ظهره فأُعْفِيَ من القَتَبِ حتى صلح دَبَرُهُ مُسَدَّمٌ أَيضاً؛ وإِياه عنى الكُمَيْتُ بقوله:
قد أَصْبَحَتْ بك أَحْفاضِي مُسَدَّمَةً،
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها، ولا نَقَبِ
أَي أَرَحْتَها من التعب فابْيَضَّتْ ظهورها ودَبَرُها وصلحت. والأَحْفاضُ: جمع حَفَضٍ وهو البعير الذي يحمل عليه خُرْثِيُّ المتاع وسَقَطُه. وقال أَبو عبيدة: بعير سَدِمٌ وعاشِق سَدِمٌ إِذا كان شديد العشق. ويقال للناقة الهَرِمَةِ: سَدِمَةٌ وسَدِرَةٌ وسادَّةٌ وكافَّةٌ. الجوهري: والسَّدِمُ الفحل القِطْيَمُّ الهائج؛ قال الوليد بن عقبة: كالسَّدِم المُعَنَّى؛ ورجل سَدِمٌ أَي مُغْتاظ.
وفَنِيقٌ مُسَدَّمٌ: جعل على فمه الكِعامُ.
والسَّديمُ: الضَّبابُ الرقيق؛ قال:
وقد حالَ رُكْنٌ من أُحامِرَ دونَهُ،
كأَنَّ ذُراهُ جُلِّلَتْ بسَديمٍ
وسَدَمَ البابَ: ردَّه
(* قوله «وسدم الباب رده» هكذا في الأصل والمحكم،
والذي في التهذيب والتكملة والقاموس: ردمه، وصوب شارحه ما في المحكم)؛ عن ابن الأَعرابي. وقد سَطَمْتُ الباب وسَدَمْتُهُ إِذا رددته، فهو مَسْطومٌ ومَسْدومٌ. وماء سَدَمٌ
(* قوله «وماء سدم إلخ» هذه عبارة المحكم، وليس
فيها الرابع وهو سدوم بالضم بل هو في الأصل فقط مضبوط بهذا الضبط، وقد ذكره شارح القاموس أيضاً في المستدركات وضبطه بالضم) وسَدِمٌ وسُدُمٌ وسُدُومٌ وسَدومٌ: مندفق، والجمع أَسْدام وسِدام، وقد قيل: الواحد والجمع في ذلك سواء. ومُسَدَّمٌ: كسَدِمٍ؛ قال ذو الرمة:
وكائِنْ تَخَطَّتْ ناقتي من مَفازَةٍ
إِليك، ومن أَحْواضِ ماء مُسَدَّمِ
وقوله:
ورَّاد أَسْمالِ المِياهِ السُّدْمِ،
في أُخْرَيَاتِ الغَبَشِ المِغَمِّ
يكون جمع سَدُومٍ كَرَسُول ورُسْل، والأَصل فيه التثقيل. ورَكِيَّةٌ سُدْمٌ وسُدُمٌ مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ إِذا ادَّفَنَتْ؛ قال أَبو محمد الفقعسي:يَشْرَبْنَ من ماوانَ ماءً مُرّا،
ومن سَنامٍ مثْلَهُ، أَو شَرّا،
سُدْمَ المَساقي المُرْخِيات صُفْرا
قال: ومثله في السُّدْمِ ما أَنشده الفراء:
إِذا ما المِياهُ السُّدْمُ آضَتْ كأَنها،
من الأَجْنِ، حِنَّاءٌ مَعاً وصَبِيبُ
وقال الأَخطل:
حَبَسُوا المَطِّيَّ على قليلٍ عَهْدُهُ
طامٍ يَعِينُ، وغائر مَسْدُوم
والسَّدِيمُ: التَّعَب. والسَّدِيم: السَّدر. والسَّديمُ: الماء المُنْدِفق. والسَّديمُ: الكثير الذِّكْرِ ، قال: ومنه قوله: لا يَذْكرون الله إِلاَّ سَدْما
قال الليث: ماء سُدُمٌ وهو الذي وقعت فيه الأَقْمِشَة والجَوْلانُ حتى يكاد يندفن، وقد سَدَمَ يَسْدُمُ. ويقال: مَنْهَلٌ سَدُرم في موضع سُدُمٍ؛ وأَنشد:
ومَنْهَلاً ورَدْته سَدُوما
وسَدُومُ، بفتح السين: مدينة بحِمْص، ويقال لقاضيها: قاضي سَدُومَ، ويقال: هي مدينة من مدائن قوم لوط كان قاضيها يقال له سَدُوم؛ قال الشاعر:كذلك قَومُ لوطٍ حين أَمْسَوْا
كعَصْفٍ، في سَدُومِهِمُ، رَميمِ
الأَزهري: قال أَبو حاتم في كتاب المُزال والمُفْسَد إِنما هو سَذُوم، بالذال المعجمة، قال: والدال خطأٌ؛ قال الأَزهري: وهذا عندي هو الصحيح، وقال ابن بري: ذكر ابن قُتَيْبَةَ أَنه سَذُوم، بالذال المعجمة، قال والمشهور بالدال؛ قال: وكذا روي بيت عمرو ابن دَرَّاكٍ العبدي: وإِني، إِنْ قَطَعْتُ حِبال قَيْسٍ،
وخالَفْتُ المُرُونَ على تَميمِ
(* قوله «وخالفت المرون» هكذا هو بالأصل)،
لأَعْظَمُ فَجْرَةً من ابي رِغالٍ،
وأَجْوَرُ في الحُكومة من سَدُومِ
قال: وهذا يحتمل وجهين: أَحدهما أَن تحذف مضافاً تقديره من أَهل سَدُوم، وهم قوم لُوطٍ فيهم مدينتان وهما سَدُوم وعاموراءُ أَهلكهما الله فيما أَهلكه، والوجه الثاني أَن يكون سَدُوم اسم رجل،قال: وكذا نقل أَهل الأَخبار، قالوا: كان سَدُوم مَلِكاً فسميت المدينة باسمه، وكان من أَجور الملوك؛ وأَنشد ابن حمزة بيتي عمرو بن درّاكٍ والبيت الثاني: لأَخْسَرُ صَفْقَةً من شيخٍ مَهْوٍ،
وأَجْوَرُ في الحُكومة من سَدُومِ
ونسبهما إِلى ابن دَارَةَ، قالهما في وقعة مسعود بن عمرو القم (* قوله
«عمرو القم» هكذا هو بالأصل).

##### Türkçe

**السَّدَمُ**, harekeli olarak: **النَّدَمُ** ve **الحُزْنُ**. Ve **السَّدَمُ**: **الهَمُّ**; ve denildi ki: **هَمٌّ** ile birlikte **نَدَمٍ**, ve denildi ki: **غيظ** ile birlikte **حُزْنٍ**; ve gerçekten **سَدِمَ**, kesre ile, artık o **سادِمٌ** ve **سَدْمان**dır. Dersin ki: Onu **سادِماً نادِماً** gördüm, ve onu **سَدْمان نَدْمان** gördüm; ve **السَّدَمُ** nadiren **النَّدَمِ**’den tek başına kullanılır; ve bir adam **سَدِمٌ نَدِمٌ**dur. İbnü’l-Enbârî onların “adam **سادمٌ نادِمٌ**” sözünde: Bir kavim dedi ki **السادِمُ**’un manası, **الغَمّ**’den aklı değişmiş olandır; ve aslı onların “su **سُدُمٌ**” sözündendir. Ve sular **سُدْمٌ** ve **أَسْدامٌ** olur, eğer değişmiş iseler; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَواجِنُ أَسْدامٌ وبعضٌ مُعَوَّرٌ

Ve bir kavim dedi: **السادِمُ**, gidişe de gelişe de güç yetiremeyen hüzünlü olandır; onların “deve **مُسَدَّمٌ**” sözündendir; eğer **الضِّراب**’dan men olunmuşsa; ve onun için ne **هَمٌّ** vardır ne de **سَدَمٌ**, ancak o (durum) vardır. Ve **السَّدَمُ**: **الحِرْصُ**. Ve **السَّدَمُ**: şey ile **اللَّهَجُ**. Ve hadiste: “Kimin dünya **هَمَّه**’si ve **سَدَمَهُ** olursa, Allah onun fakirliğini iki gözünün arasına kılar”; **السَّدَمُ**: şey ile **الولوع** ve onunla **اللَّهَجُ**.

Ve bir aygır **سَدَمٌ** ve **سَدِمٌ**; **مَسْدوم** ve **مُسَدَّمٌ**: kızgın; ve denildi ki: o, develerin içine salınan, aralarında böğüren kimsedir; artık (dişiler) **ضَبَعَتْ** olunca, neslini çirkin görerek onlardan çıkarılır. Ve denildi ki: **المَسْدُومُ** ve **المُسَدَّمُ**, hangi yolla olursa olsun **الضراب**’dan men olunandır. Ve **المُسَدَّمُ**: deve aygırlarından (olan). Ve **السَّدِمُ**: aygırlığından rağbet edilmeyen; onunla ülfetleri arasına engel konulan ve kızışınca bağlanan; böylece evin çevresinde otlar; ve eğer saldırırsa, ağzını açmaktan men eden bir **حِجامٌ** yapılır; bundan Velîd b. Ukbe’nin sözü:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ، كالسَّدِمِ المُعَنَّى،
تُهَدِّرُ، في دِمَشْقَ، وما تَريمُ

İbn Mukbil dedi ki:
وكلُّ رَباعٍ، أَو سَديسٍ مُسَدَّمٍ
يَمُدُّ بِذِفْرى حُرَّةٍ وجِرانِ

Ve deveye, sırtı yara olup da yarası düzelinceye kadar **القَتَبِ**’den muaf tutulursa, yine **مُسَدَّمٌ** denir; Kümeyt’in şu sözüyle kastettiği de odur:
قد أَصْبَحَتْ بك أَحْفاضِي مُسَدَّمَةً،
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها، ولا نَقَبِ
Yani: onu yorgunluktan rahatlattın da sırtları beyazladı; ve yarası düzeldi ve iyi oldu.

Ve **الأَحْفاضُ**: **حَفَضٍ**’ın çoğuludur; o da, üzerine eşyanın döküntüsü ve artığı yüklenen devedir.

Ebû Ubeyde dedi: Deve **سَدِمٌ** ve âşık **سَدِمٌ**, eğer aşkı şiddetli ise. Ve yaşlı dişi deveye: **سَدِمَةٌ** ve **سَدِرَةٌ** ve **سادَّةٌ** ve **كافَّةٌ** denir. Cevherî: ve **السَّدِمُ**, kızgın, **القِطْيَمُّ** aygırdır; Velîd b. Ukbe dedi ki: “**كالسَّدِمِ المُعَنَّى**”; ve bir adam **سَدِمٌ**, yani **مُغْتاظ**.

Ve **فَنِيقٌ مُسَدَّمٌ**: ağzına **الكِعامُ** konulmuş (olan).

Ve **السَّديمُ**: ince sis; dedi ki:
وقد حالَ رُكْنٌ من أُحامِرَ دونَهُ،
كأَنَّ ذُراهُ جُلِّلَتْ بسَديمٍ

Ve **سَدَمَ البابَ**: onu geri çevirdi
(* “**وسدم الباب رده**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyledir; **التهذيب**’de ve **التكملة**’de ve **القاموس**’ta: “**ردمه**”; şârihi **المحكم**’de olanı doğru saydı); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve gerçekten ben kapıyı **سَطَمْتُ** ve **سَدَمْتُهُ**, eğer onu geri çevirdiysem; artık o **مَسْطومٌ** ve **مَسْدومٌ**dur. Ve su **سَدَمٌ**
(* “**وماء سدم إلخ**” sözü: **المحكم**’in ibaresidir; onda dördüncüsü yoktur ki o da damme ile **سُدوم**’dur; bilakis o, asılda yalnız bu ضبط ile ضبط edilmiştir; **شارح القاموس** da onu **المستدركات**’ta zikretti ve onu damme ile ضبط etti) ve **سَدِمٌ** ve **سُدُمٌ** ve **سُدُومٌ** ve **سَدومٌ**: fışkıran; çoğulu **أَسْدام** ve **سِدام**dır; ve denildi ki: bunda tekil ile çoğul birdir. Ve **مُسَدَّمٌ**: **سَدِمٍ** gibi; Zü’r-Rumme dedi ki:
وكائِنْ تَخَطَّتْ ناقتي من مَفازَةٍ
إِليك، ومن أَحْواضِ ماء مُسَدَّمِ

Ve onun sözü:
ورَّاد أَسْمالِ المِياهِ السُّدْمِ،
في أُخْرَيَاتِ الغَبَشِ المِغَمِّ
**سَدُومٍ**’un çoğulu, **رَسُول** ve **رُسْل** gibi olur; ve aslı onda ağırlaştırmadır. Ve bir kuyu **سُدْمٌ** ve **سُدُمٌ**, **عُسْرٍ** ve **عُسُرٍ** gibi; eğer gömülmüşse; Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi ki:
يَشْرَبْنَ من ماوانَ ماءً مُرّا،
ومن سَنامٍ مثْلَهُ، أَو شَرّا،
سُدْمَ المَساقي المُرْخِيات صُفْرا

Dedi ki: **السُّدْمِ** hakkında bunun benzeri, Ferrâ’nın inşâd ettiği şeydir:
إِذا ما المِياهُ السُّدْمُ آضَتْ كأَنها،
من الأَجْنِ، حِنَّاءٌ مَعاً وصَبِيبُ

Ahtal dedi ki:
حَبَسُوا المَطِّيَّ على قليلٍ عَهْدُهُ
طامٍ يَعِينُ، وغائر مَسْدُوم

Ve **السَّدِيمُ**: **التَّعَب**. Ve **السَّدِيم**: **السَّدر**. Ve **السَّديمُ**: fışkıran su. Ve **السَّديمُ**: zikri çok olan; dedi ki: ve ondandır onun sözü:
لا يَذْكرون الله إِلاَّ سَدْما

Leys dedi: su **سُدُمٌ**, o da içine **الأَقْمِشَة** ve **الجَوْلانُ** düşmüş olup neredeyse gömülecek olandır; ve gerçekten **سَدَمَ يَسْدُمُ**. Ve denir: bir su başı **سَدُرم** (olur), **سُدُمٍ** yerinde; ve inşâd etti:
ومَنْهَلاً ورَدْته سَدُوما

Ve **سَدُومُ**, sîn’in fethasıyla: Humus’ta bir şehirdir; ve onun kadısına: “**قاضي سَدُومَ**” denir; ve denir: o, Lût kavminin şehirlerinden bir şehirdir; onun kadısına **سَدُوم** denirdi; şair dedi ki:
كذلك قَومُ لوطٍ حين أَمْسَوْا
كعَصْفٍ، في سَدُومِهِمُ، رَميمِ

Ezherî: Ebû Hâtim’in **المُزال والمُفْسَد** kitabında dedi ki: ancak o **سَذُوم**’dur, **الذال** mu‘ceme ile; dedi ki: ve **الدال** hatadır. Ezherî dedi: bu, benim yanımda doğru olanın ta kendisidir. İbn Berrî dedi: İbn Kuteybe, onun **سَذُوم** olduğunu, **الذال** mu‘ceme ile, zikretti; dedi ki: ve meşhur olan **الدال** iledir; dedi ki: ve Amr b. Derrâk el-‘Abdî’nin beyti de böyle rivayet edildi:
وإِني، إِنْ قَطَعْتُ حِبال قَيْسٍ،
وخالَفْتُ المُرُونَ على تَميمِ
(* “**وخالفت المرون**” sözü: asılda böyledir),
لأَعْظَمُ فَجْرَةً من ابي رِغالٍ،
وأَجْوَرُ في الحُكومة من سَدُومِ

Dedi ki: bu iki yüze ihtimal taşır: birincisi, bir muzâfı hazfetmendir; takdiri “**أَهل سَدُوم**”dan (daha zalim); onlar Lût kavmidir; onlarda iki şehir vardır, onlar da **سَدُوم** ve **عاموراءُ**; Allah onları helâk ettiği şey içinde helâk etti. İkinci yüz: **سَدُوم**’un bir adam adı olmasıdır. Dedi ki: haber ehli de böyle nakletti; dediler ki: **سَدُوم** bir melikti; şehir onun adıyla adlandırıldı; ve o, meliklerin en zalimlerinden idi. İbn Hamza, Amr b. Derrâk’ın iki beytini ve ikinci beyti inşâd etti:
لأَخْسَرُ صَفْقَةً من شيخٍ مَهْوٍ،
وأَجْوَرُ في الحُكومة من سَدُومِ

Ve ikisini İbn Dâra’ya nisbet etti; onları Mes‘ûd b. Amr el-Qamm vak‘asında söyledi
(* “**عمرو القم**” sözü: asılda böyledir).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د م * * السَّدَمُ * بفتحتين الندم والحزن وبابه طرب ورجل * سَادِمٌ * نادم و * سَدْمانُ * ندمان وقيل هو اتباع

##### Türkçe

* س د م * * **السَّدَمُ** * iki fetha ile: pişmanlık ve hüzün; babı **طرب**’dır. Ve bir adam: * **سَادِمٌ** * pişman; ve * **سَدْمانُ** * pişman. Ve denildi ki: o, (lafzen) tabi kılmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( السَّدَم مُحَرَّكة : الهَمُّ ، أو ) هو | ( مَعَ نَدَم ) ، وقيل : نَدَم وحُزْن ، ( أو | غَيْظ مع حُزْن ) ، وقد ( سَدِم كفَرِح ، | فهو سَادِمٌ وسَدْمانُ ) . تقول : رأيتُه | سادِماً نادِماً ، وسَدْمانَ نَدْمانَ ، | وقَلَّما يُفْرَد السَّدَم من النَّدَم . وقال | اْبنُ الأنبارِيّ : في قَولِهِم :   رجل | سادِمٌ نادِمٌ ، قال قوم : السّادِم ، | معناه المُتَغَيِّر العَقْل من الغَمّ ، | وأصلُه من قَولِهم : ماءٌ سُدُمٌ إذا | كان متغَيِّراً   ، وقال قوم   السادِمُ : | الحَزِينُ الذي لا يُطِيقُ ذِهاباً ولا | مَجِيئاً   . ( و ) السَّدَم أيضاً : | ( الحِرْصُ . و ) أيضاً : ( اللَّهَجُ | بالشَّيْء ( والوُلُوع . ومنه الحَدِيث : |   مَنْ كانت الدُّنْيا هَمَّه وسدَمَه جَعلَ | الله فَقْرَه بين عَيْنَيْه   . | | ( وفَحْل مَسْدُومٌ وسَدَمٌ مُحَرَّكَة . و ) | سَدِم ( كَكَتِف ، و ) مُسَدَّم مثل | ( مُعَظَّم : هَائِج . أو ) هو ( الَّذي | يُرْسَل في الإِبِل فَيَهْدِر بَيْنَها ، فإذا | ضَبِعَت أُخرِجَ عنها استِهْجَاناً | لِنَسْلِه ) ، أي : يُرْغَب عن فِحْلَتِه ، | فيُحال بَيْنَه وبين أُلاَّفِه ، ويُقَيَّد إذا | هاج ، فيَرْعَى حولَ الدّارِ ، وإن صالَ | جُعِل له حِجامٌ يمنَعُه عن فَتْح فَمِه . | واْقتصر الجوهريّ على المعنَى | الأول . وأنشَدَ للولِيدِ بنِ عُقْبَةَ | يُخاطِب مُعاوِيَةَ بنَ أبي سفيان رَضِي | الله تَعالى عنه : | % ( قَطعتَ الدَّهْرَ كالسَّدِمِ المُعنَّى % | تُهدِّر في دِمَشْقَ ولا تَرِيمُ ) % | | وقد مرَّ في   ر ي م   . |

| | ( أو ) هو القَطمُ ( المَمْنُوعُ من | الضِّراب بِأَيّ وَجْه كان ) ، فهو شَدِيد | الغَمّ والغَضَب ، نقله الزمخشريّ . | وقال اْبنُ مُقْبِل : | % ( وكلّ رَباعٍ أو سَدِيسٍ مُسَدَّمٍ % | يَمُدّ بذِفْرَى حُرَّةٍ وجِرانِ ) % | | ( والسَّدِيمُ كَأَمِير : الكَثِير الذِّكْر ) ، | ومنه قَولُه : | | لا يذكرون الله إِلا سَدْما . | | ( و ) أيضاً : ( الضَّبابُ الرَّقِيق أو | عَامٌّ ) ، ومنه قول الشاعر : | % ( وقد حالَ رُكْنٌ من أُحامِرَ دونَهُ % | كأَنّ ذُراه جُلِّلَت بِسَدِيم ) % | | ( وماء مُسَدَّم كُمُعَظَّم وسَدِم كَكَتِف | ونَدُس وجَبَل وعُنُق ) ، كل ذلك | ( مُنْدَفِقٌ ) ، قال ذو الرُّمَّة : | % ( وكائِنْ تَخطَّت ناقَتِي من مَفازةٍ % | إليك ومِنْ أَحْواض ماء مُسَدَّم ) % | | ( ج : أَسْدامٌ وسِدامٌ ) بالكَسْر ، ( أو | الواحِدُ والجَمْع سَواء ) ، قال | الزَّمَخْشَرِيُّ : يقال : ماء أَسْدامٌ | وسِدَام على وَصْف الوَاحِد بالجَمْع | مُبالَغة كَقَوْله : | % ( ومِعىً جِياعاً % ) % | | ( و ) قال : ( رَكِيَّة سُدْم بالضَّمّ | وبِضَمَّتَيْن ) مثل عُسْر وعُسُر : | ( مُنْدَفِنَة ) . وفي الصّحاح : إذا | دُفِنَت ، وقال اللَّيْثُ : هو الّذي | وَقعَت فيه الأقمِشَةُ والجَوْلانُ حتى | يكاد ينْدفِن . | | ( وَسَدَم البَابَ : رَدَمَه ) ، | والصَّواب : رَدَّه كما هو نَصَّ اْبنِ | الأعرابيّ ، وكذلك سَطَمه فهو | مَسْدُوم ومَسْطُوم . |

| | ( و ) المُسَدَّم ( كَمُعَظَّم : البَعِير ) | الهَائِج المُهْمَل ) حَوْل الدّار ، ( و ) | أيضاً : ( ما دَبِر ظَهْرُه فَعُفِي من ) ، | ونَصّ المُحْكم : فأُعْفِي عن ( القَتَب | حتى اْنْسَدَم دَبَرُه أي : بَرَأَ ) وصَلَح ، | وإِياه عنى الكُمَيْت بِقَوْله : | % ( قد أصبَحَت بك أَحْفاضِي مُسَدَّمَةً % | زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ ) % | | أي : أرحْتَها من التعب فاْبيضَّت | ظُهورُها ودَبَرُها وصَلَحت . | والأَحفاضُ : جمع حَفَض ، وهو | البعير الذي يُحْمَل عليه سَقَط المتاع . | | ( و ) قال أبو عُبَيْدةَ : ( عاشِقٌ سَدِم | كَكَتِف ) : إذا كان ( شَدِيدَ العِشْقِ ) ، | وكذلك بَعِير سَدِم . | | ( وسَدُوم لِقَرْية قَوْمِ لُوط ) عَلَيْه | السَّلام ( غَلِط فيه الجَوْهَرِيّ ، | والصَّوابُ : سَذُوم بالذَّالِ | المُعْجَمَة ، ومنه ) :   أَجْوَرُ من | ( قَاضِي سَذُومَ   أو سَذُومُ : د | بِحِمْصَ ) يقال لِقاضِيها : قاضي | سذوم . وذكر الطّبرانيّ أنّ سَذُوم : | مَلِك غَشُوم من بَقاياَ عاد ، كان | بمَدِينة سَرْمِين من أرض قِنَّسْرِين ، | ثم سُمِّيت القريةُ باْسمِه ، وأنشد | الجوهَرِيّ : | % ( كذلك قَومُ لُوطٍ حين أمسَوْا % | كَعصْفٍ في سَدُومِهِمُ الرَّمِيم ) % | | قال أبو حاتم في المُزال والمُفْسَد : | إنما هو سَذُوم بالذال المعجمة ، | والدّال خَطَأ . قال الأزهريّ : وهذا | عِنْدِي هو الصَّحيح . ونَقَله المَيْدانِيّ | في الأَمثال هكذا ، وهذا هُو | الَّذي اعْتَمده المُصَنِّف ، وقال اْبنُ | بَرّيّ : ذَكَره اْبن قُتَيْبة بالذَّال المُجَمَة ، | والمَشهور بالدّال . وقال : وكذا رُوِي | بيت عَمْرِو بنِ دَرَّاك العَبْدِيّ : |

| % ( وإِنِّي إن قطعتُ حِبالَ قَيْس % | وخالفتُ المُرونَ على تَمِيمِ ) % | % ( لأعظمُ فجرةً منَ أبي رِعالٍ % | وأَجوَرُ في الحكومة من سَدُومِ ) % | | قال : وهذا يحتمل وجهين : | أَحدهما : أن يُحذَف مضاف تقدِيرُه : | من أهلِ سَدُوم ، وهم قوم لُوط ، | فيهم مَديِنَتان سَدُوم وعَامُورَاء ، | أَهلَكَهُما الله فيما أَهلَكَه . والوَجْه | الثاني : أن يكون سَدُوم اسم رجل ، | قال : وكذا نَقَل أَهلُ الأخبار ، | وقالوا : كان مَلِكًا فسُمِّيت المَدِينة | باسْمِه ، وكان من أَجْوَر المُلُوكِ . | ونَسَب عليُّ بنُ حَمْزَة البَيْتَيْن إلى | ابنِ دَارَة ، قالَهُما في وَقْعَة مَسْعُود | ابنِ عمرو . وروى البيت الثاني : | % ( لأخسَرُ صَفْقَةً من شَيْخِ مَهوٍ % | وأجوَرُ في الحُكُومةِ من سَدُوم ) % | | قُلتُ : وفي المُضافِ والمَنْسُوب | للثَّعالِبي : أنّ سَدُوم من المُلُوك | المتقدِّمين المُتَّصِفِين بالجَوْر ، وكان | له قَاضٍ أشدّ جَوْرًا منه ، فتارة | قالوا : أجوَرُ من سَدُوم . وتارة | قالوا : أجوَرُ من قَاضِي سَدُوم ، | وأنشد : | % ( واصطَبِر للفَلَك الجَاري % | على كلّ ظَلُومِ ) % | % ( فَهُو الدَّائِر بالأمْسِ % على آل سَدُوم ) % | | قُلتُ : فقد عُرِف ممّا تَقَدَّم أنّ | المَثَلُ مَضْبوطٌ بالوَجْهَين ، وأنّ | المَشهورَ فيه إهمالُ الدّال ، وهو | الذي ذَكَره الزمخشريّ ، وصوَّبه | شيخُنا في شرح الدّرّة ، قال : | وصوّبه أشياخُنا ، ونقل عن | الشهاب : أنه يمكن أن يكون | بالمُعْجَمَة في الأَصْل قَبل التَّعْرِيب ، | فلما عُرِّب أَهمَلُوا دالَه . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : |

| | رجل سَدِم نَدِم ، إتباع . ورجل | سَدِم : مغتاظ . ومياه سَدَامٌ : | مُتَغَيِّرة ، وكَذلِك أَسْدامٌ ، عن ابن | الأنباريّ ، وأنشد لذِي الرُّمَّة : | % ( أواجِنُ أَسْدامٌ وبعضٌ مُعَوَّرٌ % ) % | | وقد سَدَمه طُولُ العَهْد | بالشاربة ، كما في الأساس . ويقال | للنّاقة الهَرِمة : سَدِمة وسَدِرة | وسادّة وكافّة ، عن أبي عُبَيْدة . | | وفَنِيقٌ مُسَدَّم : جُعِل على فَمِه | الكِعام ، نقله الجَوْهَريّ : | | وماءٌ سَدُومٌ : مُنْدَفِق جمعه سُدُم | بِضَمَّتَين . وبالضَّم أيضًا كَرَسُول | ورُسُل ، قال : | % ( ورّاد أَسْمال المِياه السُّدْمِ % | في أُخْرَيَاتِ الغَبَشِ المِغَمِّ ) % | | وقال أبو محمدٍ الفَقْعَسِيُّ | يَشْرَبْن من ماوانَ ماءً مُرًا | سُدْمَ المَساقِي المُرخِيات صُفْرا | | وأنشد الفَرّاء : | % ( إذا ما المِياهُ السُّدْم آضَتْ كأنّها | من الأجْنِ حِنّاءٌ معًا وصَبِيبُ ) % | | وماءٌ سُدوم بالضَّمّ كذلك ، | وكذلك ماءٌ مَسْدٌ وم ، ومنه قولُ | الأَخْطَل : | % ( حَبَسوا المَطِيَّ على قَلِيلٍ عَهْدُه % | طامٍ يَعِينُ وغائر مسدُوم ) % | | والسَّدِيمُ : التّعب . وأيضًا : | السّدرُ . وأيضًا : الماء المُنْدَفِق . | ومَنْهل سَدُوم ، قال : | % ( وَمَنْهَلاً وردتُه سَدُوما % ) % |

| | وسدَم الماءُ : تَغيَّر لطُول عَهْدِه | وطَحْلَب ، ووقع فيه التُّرابُ وغَيرُه | حتى اندَفَن كما في الأساس ، | وسَدِيمَة كسَفِينة : قرية بمَصْر قُربَ | النّجّارِيّة ، وقد دَخلتُها . |

##### Türkçe

| | **السَّدَم** (harekeli): gam, yahut (o) **مَعَ نَدَم** iledir; ve denildi: pişmanlık ve hüzün; yahut hüzün ile birlikte öfke. Ve (şöyle) olmuştur: **سَدِم** ( **فَرِح** gibi), artık o **سَادِمٌ** ve **سَدْمانُ**’dır. Dersin ki: Onu **سادِماً نادِماً** olarak gördüm; ve **سَدْمانَ نَدْمانَ** (olarak). Ve **السَّدَم**’in **النَّدَم**’den (ayrı olarak) tekil kılınması pek azdır. İbnü’l-Enbârî dedi: Onların “adam **سادِمٌ نادِمٌ**” sözlerinde; bir kavim dedi: **السّادِم**’in manası, gamdan aklı değişmiş olandır; ve aslı onların “su **سُدُمٌ**” sözündendir; eğer değişmiş olursa. Ve bir kavim dedi: **السادِمُ**: gidip gelmeye güç yetiremeyen hüzünlüdür. Ve **السَّدَم** dahi: **الحِرْصُ**tur. Ve dahi: **اللَّهَجُ بالشَّيْء** (ve **الوُلُوع**)tur. Ve ondandır hadis: “Kimin dünyâ hemmi ve **سدَمَه**si olursa, Allah onun fakrını iki gözünün arasına koyar.”

| | Ve **فَحْل مَسْدُومٌ** ve **سَدَمٌ** (harekeli). Ve **سَدِم** ( **كَكَتِف** gibi) ve **مُسَدَّم** ( **مُعَظَّم** gibi): azgın. Yahut o, “develer içine salınan, aralarında böğüren; sonra azgınlaşınca, nesli çirkin görüldüğü için onlardan çıkarılan”dır; yani: onun erkekliği istenmez; böylece onunla ülfeti arasına engel konur; azgınlaştığında bağlanır; evin çevresinde otlar; ve eğer saldırırsa, ağzını açmaktan men eden bir ağızlık yapılır. Cevherî birinci manaya iktisar etti. Ve Velîd b. Ukbe’den, Muâviye b. Ebî Süfyân’a (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hitap ederek, inşâd etti:
% ( قَطعتَ الدَّهْرَ كالسَّدِمِ المُعنَّى %
تُهدِّر في دِمَشْقَ ولا تَرِيمُ ) %
| | Ve “**ر ي م**”de geçmişti.

| | Yahut o, **القَطمُ**dur: “herhangi bir suretle dövüşmeden men edilmiş” (olan); artık o, şiddetli gam ve gazaptır; Zemahşerî onu nakletti. Ve İbn Mukbil dedi:
% ( وكلّ رَباعٍ أو سَدِيسٍ مُسَدَّمٍ %
يَمُدّ بذِفْرَى حُرَّةٍ وجِرانِ ) %
| | Ve **السَّدِيمُ** ( **كَأَمِير**): zikri çok olan. Ve ondandır onun sözü:
| | لا يذكرون الله إِلا سَدْما .
| | Ve dahi: ince sis; yahut umumî (sis). Ve ondandır şairin sözü:
% ( وقد حالَ رُكْنٌ من أُحامِرَ دونَهُ %
كأَنّ ذُراه جُلِّلَت بِسَدِيم ) %
| | Ve **ماء مُسَدَّم** ( **كُمُعَظَّم** gibi) ve **سَدِم** ( **كَكَتِف** gibi) ve **نَدُس** ve **جَبَل** ve **عُنُق**: bunların hepsi **مُنْدَفِقٌ**tur (fışkıran/akıntılı). Zü’r-Rumme dedi:
% ( وكائِنْ تَخطَّت ناقَتِي من مَفازةٍ %
إليك ومِنْ أَحْواض ماء مُسَدَّم ) %
| | (Çoğulu:) **أَسْدامٌ** ve **سِدامٌ** (kesre ile); yahut tekil ve çoğul birdir. Zemahşerî dedi: “**ماء أَسْدامٌ** ve **سِدَام**” denir; tekili çoğul ile vasfetmek üzere, mübalağa olarak; onun sözü gibi:
% ( ومِعىً جِياعاً % ) %
| | Ve dedi: **رَكِيَّة سُدْم** (damme ile ve iki damme ile), **عُسْر** ve **عُسُر** gibi: **مُنْدَفِنَة** (gömülü). Sıhâh’ta: gömüldüğü zaman. Ve Leys dedi: o, içinde bezler ve dolaşma düşmüş olan; ta ki neredeyse gömülür.
| | Ve **وَسَدَم البَابَ**: onu **رَدَمَه** (doldurdu/kapattı). Ve doğru olan: onu geri çevirdi; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı üzere. Ve aynı şekilde **سَطَمه**; artık o **مَسْدُوم** ve **مَسْطُوم**dur.

| | Ve **المُسَدَّم** ( **كَمُعَظَّم**): evin çevresinde (dolaşan) azgın, başıboş bırakılmış deve. Ve dahi: sırtı yara olup da ondan affedilmiş olan. Ve **المُحْكم**’in nassı: **القَتَب**’den affedildi; ta ki onun yarası **اْنْسَدَم** etti; yani: iyileşti ve düzeldi. Kümeyt onunla, şu sözüyle kastetti:
% ( قد أصبَحَت بك أَحْفاضِي مُسَدَّمَةً %
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ ) %
| | Yani: onu yorgunluktan rahatlattın; böylece sırtları beyazladı; ve yarası iyileşti ve düzeldi. Ve **الأَحفاضُ**: **حَفَض**’ın çoğuludur; o, üzerine eşyanın döküntüsü yüklenen devedir.
| | Ve Ebû Ubeyde dedi: **عاشِقٌ سَدِم** ( **كَكَتِف** gibi): eğer **شَدِيدَ العِشْقِ** (aşkı şiddetli) ise. Ve aynı şekilde **بَعِير سَدِم**.

| | Ve **وسَدُوم** (Lût kavminin köyü için) -selâm onun üzerine-: Cevherî onda yanılmıştır; doğru olan: **سَذُوم** ( **الذَّالِ المُعْجَمَة** ile). Ve ondandır: “**قَاضِي سَذُومَ**’dan daha zalim”; yahut **سَذُومُ**: Humus’ta bir köydür; kadısına “**قاضي سذوم**” denir. Ve Taberânî zikretti ki **سَذُوم**: Âd’ın bakiyelerinden zalim bir meliktir; Kınnesrîn toprağından Sermîn şehrinde idi; sonra köy onun adıyla adlandırıldı. Ve Cevherî inşâd etti:
% ( كذلك قَومُ لُوطٍ حين أمسَوْا %
كَعصْفٍ في سَدُومِهِمُ الرَّمِيم ) %
| | Ebû Hâtim, **المُزال والمُفْسَد**’de dedi: ancak o **سَذُوم**dur, **الذال المعجمة** ile; **الدّال** hatadır. Ezherî dedi: bu, benim yanımda doğru olanın ta kendisidir. Meydânî onu **الأَمثال**’de böyle nakletti; ve bu, musannifin dayandığıdır. Ve İbn Berrî dedi: İbn Kuteybe onu **الذَّال المُجَمَة** ile zikretti; meşhur olan **الدّال** iledir. Ve dedi: Amr b. Derrâk el-Abdî’nin beyti de böyle rivayet olundu:

| % ( وإِنِّي إن قطعتُ حِبالَ قَيْس %
وخالفتُ المُرونَ على تَمِيمِ ) %
% ( لأعظمُ فجرةً منَ أبي رِعالٍ %
وأَجوَرُ في الحكومة من سَدُومِ ) %
| | Dedi: bu iki vechi ihtimal eder:
Birincisi: bir muzâf hazfedilir; takdiri: **سَدُوم** ehli(nden); onlar Lût kavmidir; onlarda iki şehir vardır: **سَدُوم** ve **عَامُورَاء**; Allah onları, helâk ettikleri içinde helâk etti.
İkinci vech: **سَدُوم** bir adamın adı olsun. Dedi: haber ehli de böyle nakletti; ve dediler: bir melikti; şehir onun adıyla adlandırıldı; ve o, meliklerin en zalimlerindendi.
Ve Ali b. Hamza bu iki beyti İbn Dâre’ye nisbet etti; onları Mes‘ûd b. Amr vak‘asında söylemiştir. Ve ikinci beyti şöyle rivayet etti:
% ( لأخسَرُ صَفْقَةً من شَيْخِ مَهوٍ %
وأجوَرُ في الحُكُومةِ من سَدُوم ) %
| | Dedim: **المُضافِ والمَنْسُوب**’da, Seâlibî’ye ait olanda: **سَدُوم** zalimlikle vasıflı, önceki meliklerdendir; ve onun, kendisinden daha şiddetli zulmeden bir kadısı vardı; bazen “**أجوَرُ من سَدُوم**” dediler; bazen “**أجوَرُ من قَاضِي سَدُوم**” dediler. Ve inşâd etti:
% ( واصطَبِر للفَلَك الجَاري %
على كلّ ظَلُومِ ) %
% ( فَهُو الدَّائِر بالأمْسِ %
على آل سَدُوم ) %
| | Dedim: geçmiş olandan bilindi ki mesel iki vecih ile ضبط edilmiştir; ve onda meşhur olan, **الدّال**’in ihmâlidir; ki Zemahşerî onu zikretti. Şeyhimiz onu **شرح الدّرّة**’de tashih etti; dedi: şeyhlerimiz onu tashih etti. Ve Şihâb’dan nakletti: aslında, ta‘rîbden önce **بالمُعْجَمَة** ile olması mümkündür; sonra ta‘rîb edilince **دال**’ını ihmâl ettiler.
| | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: |

| | Bir adam **سَدِم نَدِم**; tâbi‘ (peşinden getirme). Ve bir adam | **سَدِم**: öfkeli. Ve sular **سَدَامٌ**: | değişmiş; ve yine bunun gibi **أَسْدامٌ**, İbn | el-Enbârî’den. Ve Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti: | % ( **أواجِنُ أَسْدامٌ وبعضٌ مُعَوَّرٌ** % ) % | | Ve onu, **الشاربة** ile uzun zamanın geçmesi **سَدَمه**; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve denilir | yaşlı deveye: **سَدِمة** ve **سَدِرة** | ve **سادّة** ve **كافّة**, Ebû Ubeyde’den. | | Ve **فَنِيقٌ مُسَدَّم**: ağzının üzerine | **الكِعام** konuldu; el-Cevherî nakletti: | | Ve bir su **سَدُومٌ**: fışkıran; onun çoğulu **سُدُم** | iki damme ile. Ve damme ile de, **رَسُول** | ve **رُسُل** gibi; dedi ki: | % ( **ورّاد أَسْمال المِياه السُّدْمِ** % | **في أُخْرَيَاتِ الغَبَشِ المِغَمِّ** ) % | | Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi: | **يَشْرَبْن من ماوانَ ماءً مُرًا** | **سُدْمَ المَساقِي المُرخِيات صُفْرا** | | el-Ferrâ inşâd etti: | % ( **إذا ما المِياهُ السُّدْم آضَتْ كأنّها** | **من الأجْنِ حِنّاءٌ معًا وصَبِيبُ** ) % | | Ve bir su **سُدوم** damme ile, yine böyledir; | ve yine bir su **مَسْدٌ** ve **م**; ve ondan Ahtal’ın sözü: | % ( **حَبَسوا المَطِيَّ على قَلِيلٍ عَهْدُه** % | **طامٍ يَعِينُ وغائر مسدُوم** ) % | | Ve **السَّدِيمُ**: yorgunluk. Ve ayrıca: | **السّدرُ**. Ve ayrıca: fışkıran su. | Ve bir menhel **سَدُوم**, dedi ki: | % ( **وَمَنْهَلاً وردتُه سَدُوما** % ) % |

| | Ve **سدَم الماءُ**: uzun zaman geçmesiyle değişti | ve yosun tuttu; ve içine toprak ve başkası düştü | ta ki gömülünceye kadar; **الأساس**’ta olduğu gibi. | Ve **سَدِيمَة** **سَفِينة** gibi: Mısır’da, | en-Neccâriyye yakınında bir köy; ve ben ona girdim. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدِمَ
1 سَدِمَ ذ , (S, M, K,) aor. سَدَمَ , (K,) inf. n. سَدَمٌ, (S, M, K,) He repented and grieved: (S:) or he was, or became, affected with anxiety: or with anxiety together with repentance: or with wrath, or rage, together with grief. (M, K.) [Hence,] one says, مَا لَهُ هَمٌّ وَلَا سَدَمٌ اـِلَّا ذَاكَ [He has no object of anxiety nor of repentance and grief except that: or this saying may be from what next follows]. (S.) ― -b2- سَدِمَ بِالشَّىْءِ, aor. and inf. n. as above, He desired the thing vehemently, eagerly, greedily, very greedily, or excessively; hankered after it, or coveted it; and he was, or became, devoted, addicted, or attached, to it: (TK:) [but these meanings of the verb are perhaps only inferred from the saying that] السَّدَمُ is syn. with الحِرْصُ: and اللَّهَجُ بِالشَّىْءِ, (M, K, [in the CK اللَّهْجُ,]) and الوُلُوعُ. (TA.) Hence the trad., مَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ وَسَدَمَهُ جَعَلَ اللّٰهُ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ [To whomsoever the present state of existence is the object of his anxiety and of his eager desire &c., God places his poverty before his eyes]. (TA.) -A2- And سدم, [i. e. سَدِمَ, as is indicated by the form of the part. n. سَدِمٌ, and by سَدَمٌ as an inf. n. used in the sense of that part. n.,] said of water, It became altered [for the worse] by reason of long standing, and overspread with [the green substance termed] طُحْلُب, and choked with dust and other things that had fallen into it. (A, TA.) -A3- [And سَدِمَ said of a stallion, He was withheld from covering: so in the Deewán of Jereer, accord. to Freytag: it is said of a stallion-camel: see سَدِمٌ.] -A4- سَدَمَ المَآءَ طُولُ العَهْدِ بِالشَّارِبَةِ [The length of time that had elapsed since the coming thereto of the drinkers] altered the water [for the worse]. (A, TA.) ― -b2- And سَدَمَ البَابَ He shut, or closed, the door; syn. رَدَّهُ; (IAar, M, TA;) in the K, erroneously, رَدَمَهُ: and so سَطَمَهُ. (TA.) -A5- See also سَدِيمٌ.

تَسْدِيمٌ
2 تَسْدِيمٌ ذ [inf. n. of سدّم] The binding, or closing, the mouth of a camel [with a muzzle; i. e. the muzzling of a camel: see the pass. part. n., below]. (KL.)

أُسْدِمَ
4 أُسْدِمَ ذ , said of water, It was prevented from flowing by dust and wind: so in the Deewán of Jereer, accord. to Freytag.]

انسدم دَبَرُ البَعِيرِ
7 انسدم دَبَرُ البَعِيرِ ذ The galls, or sores, on the back of the camel became healed. (K, TA.)

سُدْمٌ
سُدْمٌ ذ , as a sing. epithet: see سَدِمٌ, last sentence. It is also a pl. of سَدُومٌ. (M, TA.)

سَدَمٌ
سَدَمٌ ذ inf. n. of سَدِمَ. (S, M, K. [See 1, first four sentences.]) ― -b2- See also سَدِمٌ, in two places.

سَدُمٌ
سَدُمٌ ذ : see the latter half of the next paragraph.

سَدِمٌ
سَدِمٌ ذ [is a part. n. of سَدِمَ: and is also app. used as an imitative sequent to نَدِمٌ]. You say [سَدِمٌ and] ↓ سَادِمٌ and ↓ سَدْمَانُ (M, K, TA) meaning Repenting and grieving: (TA:) or affected with anxiety: or with anxiety together with repentance: or with wrath, or rage, together with grief: (M, K, TA:) and سَدِمٌ نَدِمٌ, in which one is used as an imitative sequent to the other; and نَادِمٌ ↓ سَادِمٌ, and نَدْمَانُ ↓ سَدْمَانُ, [app. in like manner,] السَّدَمُ being seldom used without النَّدَمُ: (TA:) or [نَدِمٌ سَدِمٌ, and] ↓ نَادِمٌ سَادِمٌ, and ↓ نَدْمَانُ سَدْمَانُ; in which one is said to be an imitative sequent to the other: (S:) or, accord. to IAmb, ↓سَادِمٌ in the phrase رَجُلٌ سَادِمٌ نَادِمٌ means, as some say, altered [for the worse] in intellect in consequence of grief; from مَآءٌ سُدُمٌ, i. e. “ water that has become altered [for the worse]: ” or, as others say, grieving, not able to go nor to come. (TA.) You say also رَجُلٌ سَدِمٌ A man affected with wrath, or rage. (S, TA.) ― -b2- And عَاشِقٌ سَدِمٌ Affected with amorous, or passionate, desire, in a vehement degree. (AO, K.) ― -b3- And in like manner, (TA,) فَحْلٌ سَدِمٌ (S, M, K) and ↓ سَدَمٌ [which is an inf. n. used as an epithet] and ↓ مَسْدُومٌ and ↓ مُسَدَّمٌ (M, K) A stallion [camel] excited by lust for the female: (S, M, K:) or one that is sent among the she-camels, and that brays amidst them, and, when they have become excited by lust, is taken forth from them, because what he begets is disesteemed; (M, K, TA;) therefore, when he is excited by lust, he is shackled, and pastures around the dwelling; and if he attacks the she-camels, he is muzzled: (TA:) or one that is in any manner debarred from covering; (K;) or the last two epithets have this last signification. (M.) ― -b4- And نَاقَةٌ سَدِمَةٌ An old and weak she-camel. (AO, (TA.) -A2- مَآءٌ سَدِمٌ and ↓ سَدَمٌ and ↓ سُدُمٌ (M, K) and ↓ سَدُمٌ (K) and ↓ سَدُومٌ (M, TA) and ↓ سُدُومٌ and ↓ سَدِيمٌ (TA) i. q. مُنْدَفِنٌ [i. e. Water filled up, stopped up, or choked up, with earth or dust; or into which the dust has been swept by the wind]: (M: [in the K and TA, erroneously, مُنْدَفِقٌ:]) pl. أَسْدَامٌ [a pl. of pauc.] and سِدَامٌ [a pl. of mult.]; or the sing. and pl. are alike; (M, K;) [i. e.] you say مَآءٌ أَسْدَامٌ and سِدَامٌ, applying pl. epithets to a sing. noun; (Z, TA;) as well as مِيَاهٌ أَسْدَامٌ (IAmb, TA, and Ham p. 102) and سِدَامٌ (IAmb, TA) meaning waters altered [for the worse] (IAmb, TA, and Ham ubi suprà) in consequence of long standing, and so سُدُمٌ: (Ham:) this last is pl. of ↓ سَدُومٌ, as also سُدْمٌ: (M, TA:) [and each of these two is also used as a sing.; i. e.] you say also ↓ رَكِيَّةٌ سُدْمٌ and ↓ سُدُمٌ meaning a well filled up, stopped up, or choked up, with earth or dust; or into which the dust has been swept by the wind: (S, K, TA: [in the CK, مُنْدَفِقَةٌ is erroneously put for مُنْدَفِنَةٌ:]) or into which varieties of small rubbish, and dust, or small pebbles, whirled round by the wind, have fallen, so that it is nearly choked up: (Lth, TA:) and ↓ مَآءٌ سُدُمٌ is expl. as meaning water that has become altered [for the worse]: (IAmb, TA:) ↓ مُسَدَّمٌ, also, applied to water, signifies the same as سَدِمٌ; (M, K;) and so does ↓ مَسْدُومٌ: (TA:) [or ↓ the former of these, so applied, prevented from flowing by dust and wind. (Freytag, from the Deewán of Jereer.)]

سُدُمٌ
سُدُمٌ ذ , as a sing. epithet: see the latter half of the next preceding paragraph, in three places. It is also a pl. of سَدُومٌ. (M, TA.)

سَدْمَانُ
سَدْمَانُ ذ : see سَدِمٌ, second sentence, in three places.

سَدُومٌ
سَدُومٌ ذ and سُدُومٌ: see سَدِمٌ, in the latter half of the paragraph; the former word, in two places.

سَدِيمٌ
سَدِيمٌ ذ : see سَدِمٌ, in the latter half of the para- graph. -A2- Also Mist; syn. ضَبَابٌ: or such as is thin. (M, K.) -A3- And i. q. كَثِيرُ الذِّكْرِ (K) [app. as meaning Remembering God, or celebrating Him, much, or frequently: for SM adds], hence the saying,
لَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا سَدْمَا
[app. They remember not, or celebrate not, God, otherwise than doing so much, or frequently: from which it seems that one says, اللّٰهَ ↓ سَدَمَ, inf. n. سَدْمٌ, meaning He remembered, or celebrated, God, &c.]. (TA.) -A4- And i. q. تَعَبٌ [Fatigue: but I incline to think that this explanation is a mistranscription]. (TA.)

سَادِمٌ
سَادِمٌ ذ : see سَدِمٌ, second sentence, in four places.

مُسَدَّمٌ
مُسَدَّمٌ ذ : see سَدِمٌ, in the former half of the paragraph. ― -b2- Also A camel left to pasture by itself (K, TA) around the dwelling. (TA.) ― -b3- And A [camel of generous race, such as is termed] فَنِيق having a muzzle put upon his mouth. (S.) ― -b4- And A camel having galls, or sores, upon his back, and therefore exempted from the saddle until his galls, or sores, have become healed. (K.) -A2- See also سَدِمٌ, last sentence, in two places.

مَسْدُومٌ
مَسْدُومٌ ذ : see سَدِمٌ, in the former half of the paragraph: -A2- and again in the last sentence. ― -b2- Also A door shut, or closed. (TA.)

##### Türkçe

**سَدِمَ**
1 **سَدِمَ** ذ , (S, M, K,) muzâri‘ı **سَدَمَ** , (K,) mastarı **سَدَمٌ**, (S, M, K,) O, tevbe etti ve kederlendi: (S:) yahut kaygıdan etkilenmiş oldu, yahut kaygıya tutuldu: yahut kaygı ile birlikte tevbe ile: yahut öfke, yahut hiddet ile birlikte keder ile. (M, K.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: مَا لَهُ هَمٌّ وَلَا **سَدَمٌ** اـِلَّا ذَاكَ [Onun, şu (şey)den başka ne bir kaygı konusu ne de tevbe ve keder konusu vardır: yahut bu söz, aşağıda gelen şeyden olabilir]. (S.) ― -b2- **سَدِمَ بِالشَّىْءِ**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, O, şeye şiddetle, iştiyakla, hırsla, pek hırslı olarak, yahut aşırı derecede arzuladı; ona göz dikti, yahut onu tamah etti; ve ona düşkün, müptelâ, yahut bağlı oldu, yahut oldu: (TK:) [fakat fiilin bu mânaları belki de ancak şu sözden çıkarılmıştır ki] **السَّدَمُ** , **الحِرْصُ** ile eşanlamlıdır: ve **اللَّهَجُ بِالشَّىْءِ**, (M, K, [CK’de **اللَّهْجُ** ,]) ve **الوُلُوعُ**. (TA.) Bundan dolayı hadis: مَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ وَسَدَمَهُ جَعَلَ اللّٰهُ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ [Kime dünya onun kaygısı ve onun şiddetli arzusu vb. olursa, Allah onun fakirliğini iki gözünün arasına koyar]. (TA.) -A2- Ve **سدم**, [yani **سَدِمَ**, ism-i fâil kalıbı **سَدِمٌ**’ün şekliyle ve ism-i fâil mânasında kullanılan mastar olarak **سَدَمٌ** ile gösterildiği üzere,] su hakkında söylendiğinde: Uzun süre durmasından dolayı [kötüye doğru] değişti, ve [**طُحْلُب** denilen yeşil madde ile] kaplandı, ve içine düşen toz ve başka şeylerle tıkandı. (A, TA.) -A3- [Ve **سَدِمَ**, aygır hakkında söylendiğinde, O, aşım yapmaktan alıkonuldu: Cerîr’in Dîvânı’nda, Freytag’a göre böyledir: aygır-deve hakkında söylenir: **سَدِمٌ**’e bak.] -A4- **سَدَمَ المَآءَ طُولُ العَهْدِ بِالشَّارِبَةِ** [İçenlerin ona gelişinden beri geçen zamanın uzunluğu] suyu [kötüye doğru] değiştirdi. (A, TA.) ― -b2- Ve **سَدَمَ البَابَ** O, kapıyı kapattı yahut örttü; eşanlamlısı **رَدَّهُ**; (IAar, M, TA;) K’da yanlış olarak **رَدَمَهُ**: ve böylesi **سَطَمَهُ**. (TA.) -A5- Ayrıca **سَدِيمٌ**’e de bak.

**تَسْدِيمٌ**
2 **تَسْدِيمٌ** ذ [**سدّم**’in mastarı] Devenin ağzını bağlama yahut kapama [ağızlıkla; yani devenin ağızlanması: aşağıda gelen mef‘ûl ism-i mef‘ûle bak]. (KL.)

**أُسْدِمَ**
4 **أُسْدِمَ** ذ , su hakkında söylendiğinde: Toz ve rüzgâr sebebiyle akmaktan alıkonuldu: Cerîr’in Dîvânı’nda, Freytag’a göre böyledir.]

**انسدم دَبَرُ البَعِيرِ**
7 **انسدم دَبَرُ البَعِيرِ** ذ Devenin sırtındaki yaralar yahut bereler iyileşti. (K, TA.)

**سُدْمٌ**
**سُدْمٌ** ذ , tekil bir sıfat olarak: **سَدِمٌ**’e, son cümleye bak. O, ayrıca **سَدُومٌ**’un çoğuludur. (M, TA.)

**سَدَمٌ**
**سَدَمٌ** ذ **سَدِمَ**’in mastarıdır. (S, M, K. [1’e, ilk dört cümleye bak.]) ― -b2- Ayrıca iki yerde **سَدِمٌ**’e de bak.

**سَدُمٌ**
**سَدُمٌ** ذ : bir sonraki paragrafın ikinci yarısına bak.

**سَدِمٌ**
**سَدِمٌ** ذ [**سَدِمَ**’in ism-i fâilidir: ve ayrıca görünüşe göre **نَدِمٌ**’e taklîdî bir tâbi‘ olarak kullanılır]. Sen [**سَدِمٌ** ve] ↓ **سَادِمٌ** ve ↓ **سَدْمَانُ** (M, K, TA) dersin; mânası: Tevbe eden ve kederlenen: (TA:) yahut kaygıdan etkilenmiş: yahut kaygı ile birlikte tevbe ile: yahut öfke, yahut hiddet ile birlikte keder ile: (M, K, TA:) ve **سَدِمٌ نَدِمٌ**, bunda biri diğerine taklîdî tâbi‘ olarak kullanılır; ve **نَادِمٌ** ↓ **سَادِمٌ**, ve **نَدْمَانُ** ↓ **سَدْمَانُ**, [görünüşe göre aynı şekilde,] **السَّدَمُ** nadiren **النَّدَمُ** olmaksızın kullanılır: (TA:) yahut [**نَدِمٌ سَدِمٌ**, ve] ↓ **نَادِمٌ سَادِمٌ**, ve ↓ **نَدْمَانُ سَدْمَانُ**; bunda birinin diğerine taklîdî tâbi‘ olduğu söylenir: (S:) yahut, IAmb’a göre, رَجُلٌ **سَادِمٌ نَادِمٌ** terkibinde ↓ **سَادِمٌ**, bazılarının dediğine göre, keder sebebiyle akılda [kötüye doğru] değişmiş demektir; **مَآءٌ سُدُمٌ**’dan, yani “ [kötüye doğru] değişmiş su ”: yahut başkalarının dediğine göre, kederlenen, ne gidebilen ne gelebilen. (TA.) Sen ayrıca **رَجُلٌ سَدِمٌ** dersin: Öfke yahut hiddetten etkilenmiş bir adam. (S, TA.) ― -b2- Ve **عَاشِقٌ سَدِمٌ**: Şiddetli derecede aşk yahut tutku arzusundan etkilenmiş. (AO, K.) ― -b3- Ve aynı şekilde, (TA,) **فَحْلٌ سَدِمٌ** (S, M, K) ve ↓ **سَدَمٌ** [ki bu, sıfat olarak kullanılan bir mastardır] ve ↓ **مَسْدُومٌ** ve ↓ **مُسَدَّمٌ** (M, K) Dişiye şehvetle coşmuş bir aygır [deve]: (S, M, K:) yahut dişi develerin arasına salınan, onların arasında böğüren, ve onlar şehvetle coşunca aralarından çıkarılan; çünkü onun dölü değersiz görülür; (M, K, TA;) bu yüzden, şehvetle coştuğunda o bağlanır, ve konutun çevresinde otlar; ve eğer dişi develere saldırırsa ona ağızlık takılır: (TA:) yahut herhangi bir surette aşım yapmaktan men edilmiş olan; (K;) yahut son iki sıfatın bu son mânası vardır. (M.) ― -b4- Ve **نَاقَةٌ سَدِمَةٌ**: Yaşlı ve zayıf bir dişi deve. (AO, (TA.) -A2- **مَآءٌ سَدِمٌ** ve ↓ **سَدَمٌ** ve ↓ **سُدُمٌ** (M, K) ve ↓ **سَدُمٌ** (K) ve ↓ **سَدُومٌ** (M, TA) ve ↓ **سُدُومٌ** ve ↓ **سَدِيمٌ** (TA) **مُنْدَفِنٌ** ile aynı mânadadır [yani toprak yahut toz ile dolmuş, tıkanmış, yahut boğulmuş su; yahut rüzgârın tozu içine süpürdüğü su]: (M: [K ve TA’da yanlış olarak **مُنْدَفِقٌ**:]) çoğulu **أَسْدَامٌ** [kıllet çoğulu] ve **سِدَامٌ** [kesret çoğulu]; yahut tekil ve çoğul aynıdır; (M, K;) [yani] **مَآءٌ أَسْدَامٌ** ve **سِدَامٌ** dersin; tekil bir isme çoğul sıfatlar uygulayarak; (Z, TA;) ve ayrıca **مِيَاهٌ أَسْدَامٌ** (IAmb, TA, ve Ham s. 102) ve **سِدَامٌ** (IAmb, TA) dersin; mânası: uzun süre durma sebebiyle [kötüye doğru] değişmiş sular; (IAmb, TA, ve Ham mezkûr yerde) ve böylece **سُدُمٌ**: (Ham:) bu sonuncu, ↓ **سَدُومٌ**’un çoğuludur; ve ayrıca **سُدْمٌ**: (M, TA:) [ve bu ikisinin her biri tekil olarak da kullanılır; yani] ayrıca ↓ **رَكِيَّةٌ سُدْمٌ** ve ↓ **سُدُمٌ** dersin; mânası: toprak yahut toz ile dolmuş, tıkanmış, yahut boğulmuş bir kuyu; yahut rüzgârın tozu içine süpürdüğü: (S, K, TA: [CK’de **مُنْدَفِقَةٌ**, yanlış olarak **مُنْدَفِنَةٌ** yerine konmuştur:]) yahut rüzgârın döndürdüğü küçük çerçöp çeşitleri ve toz, yahut küçük çakıllar içine düşmüş de neredeyse tıkanmış: (Lth, TA:) ve ↓ **مَآءٌ سُدُمٌ**, [kötüye doğru] değişmiş su mânasında açıklanır: (IAmb, TA:) ↓ **مُسَدَّمٌ** da, suya nispetle, **سَدِمٌ** ile aynı mânaya gelir; (M, K;) ve ↓ **مَسْدُومٌ** da böyledir: (TA:) [yahut ↓ bunların birincisi, bu şekilde kullanıldığında, toz ve rüzgâr sebebiyle akmaktan alıkonulmuş. (Freytag, Cerîr’in Dîvânı’ndan.)]

**سُدُمٌ**
**سُدُمٌ** ذ , tekil bir sıfat olarak: bir önceki paragrafın ikinci yarısına, üç yerde, bak. O, ayrıca **سَدُومٌ**’un çoğuludur. (M, TA.)

**سَدْمَانُ**
**سَدْمَانُ** ذ : **سَدِمٌ**’e, ikinci cümleye, üç yerde, bak.

**سَدُومٌ**
**سَدُومٌ** ذ ve **سُدُومٌ**: **سَدِمٌ**’e, paragrafın ikinci yarısında; birinci kelimeye ise iki yerde, bak.

**سَدِيمٌ**
**سَدِيمٌ** ذ : **سَدِمٌ**’e, paragrafın ikinci yarısında, bak. -A2- Ayrıca Sis; eşanlamlısı **ضَبَابٌ**: yahut ince olanı. (M, K.) -A3- Ve **كَثِيرُ الذِّكْرِ** ile aynı mânadadır (K) [görünüşe göre “Allah’ı çok yahut sık anan, yahut O’nu çokça yâd eden” mânasında: zira SM şunu ekler], bundan dolayı şu söz:
لَا يَذْكُرُونَ اللّٰهَ اـِلَّا سَدْمَا
[görünüşe göre: Onlar Allah’ı, çokça yahut sıkça anmaktan başka anmazlar, yahut yâd etmezler: buradan anlaşılıyor ki kişi, **اللّٰهَ** ↓ **سَدَمَ**, mastarı **سَدْمٌ**, der; mânası: O, Allah’ı andı, yahut O’nu yâd etti, vb.]. (TA.) -A4- Ve **تَعَبٌ** ile aynı mânadadır [Yorgunluk: fakat ben bu açıklamanın bir yazım yanlışı olduğunu düşünmeye meylediyorum]. (TA.)

**سَادِمٌ**
**سَادِمٌ** ذ : **سَدِمٌ**’e, ikinci cümleye, dört yerde, bak.

**مُسَدَّمٌ**
**مُسَدَّمٌ** ذ : **سَدِمٌ**’e, paragrafın ilk yarısında, bak. ― -b2- Ayrıca Konutun çevresinde (K, TA) kendi başına otlamaya bırakılmış bir deve. (TA.) ― -b3- Ve ağzına ağızlık takılmış **فَنِيق** denilen cinsden soylu bir deve. (S.) ― -b4- Ve sırtında yaralar yahut bereler bulunan, bu yüzden yaraları yahut bereleri iyileşinceye kadar semerden muaf tutulan bir deve. (K.) -A2- Ayrıca **سَدِمٌ**’e, son cümleye, iki yerde, bak.

**مَسْدُومٌ**
**مَسْدُومٌ** ذ : **سَدِمٌ**’e, paragrafın ilk yarısında bak: -A2- ve yine son cümlede. ― -b2- Ayrıca Kapalı yahut örtülü bir kapı. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدَمَ
سَدَمَ U ( n. ac. سَدْم 1 ),
a.  Shut, fastened ( door ).

سَدِمَ
سَدِمَ A ( n. ac. سَدَم 4 ),
a.  Felt grief, regret.

b.  [ Bi ], Desired eagerly; was attached to.

سَدِم
سَدِم 5 ,
a.  Repenting, grieving, regretful.

سَاْدِم
سَاْدِم 21 ,
a.  see 5 .

سَدِيْم
سَدِيْم 25 ,
a.  Mist.

سَدُوْم
سَدُوْم 26 ,
a.  Sodom ( city ).

سَدْمَاْنُ
سَدْمَاْنُ 33 ,
a.  see 5 .

##### Türkçe

سَدَمَ
سَدَمَ U ( mastar-ı aslî: **سَدْم** 1 ),
a. Kapattı, bağladı (kapı).

سَدِمَ
سَدِمَ A ( mastar-ı aslî: **سَدَم** 4 ),
a. Keder duydu, pişmanlık duydu.

b. [ **بِ** ile ], şiddetle arzuladı; bağlandı.

سَدِم
سَدِم 5 ,
a. Pişman olan, kederlenen, pişman.

سَاْدِم
سَاْدِم 21 ,
a. 5’e bak.

سَدِيْم
سَدِيْم 25 ,
a. Sis.

سَدُوْم
سَدُوْم 26 ,
a. Sodom (şehir).

سَدْمَاْنُ
سَدْمَاْنُ 33 ,
a. 5’e bak.
