# سدن (س-د-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - د - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والنون معهما
س د ن، س ن د، ن د س مستعملات
سدن:
السَّدَنُ: السِّتْر، والسِّدانةُ: الحجابة.
والسَّدينُ: الحاجبُ، وسَدَنَهُ البَيُتِ حُجابُه.
سند:
السَّنَدُ: ما ارتَفَعَ من الارض في قُبُل جَبَلٍ أو وادٍ.
وكلُّ شيءٍ أسْنَدْتَ اليه شيئاً فهو مُسْنَدٌ.
والكلامُ سَنَدٌ ومُسنَدٌ كقولك: عبد اللهِ رجلٌ صالحٌ، فعبدُ الله سَنَدٌ ورجلٌ صالحٌ مُسنَدٌ إليه.
وناقة سِنادٌ أي طويلةُ القَوائِم مُسنَدَة السَّنام.
والسَّنْدُ: ضَربٌ من الثِّياب، قميص ثم يُلْبَس فوقه قَميصٌ أقصَرُ منه.
وكذلك قُمُصٌ قِصارٌ من خِرَقٍ مُغَيَّبٍ بعضُها تحت بعضٍ، وكلُّ ماظَهَرَ من ذلك يُسَمَّى سِمطاً، قال العَجّاج في الثَّوُر وما على قَوائمه من الوَشْي: كَتّانها أو سَنَدٍ أسماطِ والمُسْنَدُ: الدَّهْرُ لأنَّ الاشياء تُسنَد إليه، تقول: كانَ كذا في زَمانِ كذا.
والسِّنادُ في الشِّعر: اختِلاف حَرْفِ المُقيَّدِ والمُرْدَف نحو الدَّيْن مع الدِّين في القوافي، يقال: سانَدْتَ في شعرك كقوله: ألا هُبِّي بصَحنِك فاصبَحِينا ثم قال: تُصَفِّقُها الرِّياحُ اذا جَرَيْنا والسِّنْدَ أْوَةُ: الجريء الشَّديدُ، قال: سِندَأْوَةٌ مثل الفَنيقِ الحافِرِ والسِّنادُ: أن يَسْلَخَ شِعرَ غَيره فيُسنِده الى نفسه فيَدَّعيه أنه من شِعرِه.
ندس:
رجلٌ نَدِسٌ ونَدُسٌ أي فَطِنٌ.
والنَّدسُ: السَّريعُ الاستِماع للصَّوْتِ الخَفيِّ، ويكون الصَّوتُ الخَفِيُّ نَدْساً، وقد نَدِس نَدَساً.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**النون** معهما
**س د ن**، **س ن د**، **ن د س** müsta‘melât (kullanılanlar)

**سدن**:
**السَّدَنُ**: örtü; **السِّدانةُ**: kapıcılık (hâciblik).
**والسَّدينُ**: hâcib; **وسَدَنَهُ البَيُتِ**: onun (evin) hâcibleri.

**سند**:
**السَّنَدُ**: bir dağın veya vadinin ön tarafında yerden yükselen şey.
Ve her şey ki ona bir şeyi dayadın; o, **مُسْنَدٌ**’dir.
Ve söz **سَنَدٌ** ve **مُسنَدٌ**’dir; senin sözün gibi: **عبد اللهِ رجلٌ صالحٌ**; böylece **عبدُ الله** **سَنَدٌ**’dir ve **رجلٌ صالحٌ** ona **مُسنَدٌ**’dir.
Ve bir deve **سِنادٌ**: yani uzun bacaklı, hörgücü dayalı.
Ve **السَّنْدُ**: elbiselerden bir tür; bir gömlek, sonra onun üstüne ondan daha kısa bir gömlek giyilir.
Ve yine: paçavralardan kısa gömlekler; bazısı bazısının altına gizlenmiş; bunun görünen her şeyine **سِمطاً** denir. **العَجّاج** öküz hakkında ve onun bacakları üzerindeki nakış hakkında dedi: **كَتّانها أو سَنَدٍ أسماطِ**
Ve **المُسْنَدُ**: dehr (zaman); çünkü şeyler ona isnad edilir; dersin ki: falan, falan zamanda idi.
Ve **السِّنادُ** şiirde: kafiye harflerinde **المُقيَّدِ** ve **المُرْدَف** harfinin ihtilâfı; **الدَّيْن** ile **الدِّين** gibi kafiyelerde. Denir ki: şiirinde **سانَدْتَ**; onun sözü gibi: **ألا هُبِّي بصَحنِك فاصبَحِينا** sonra dedi: **تُصَفِّقُها الرِّياحُ اذا جَرَيْنا**
Ve **السِّنْدَ أْوَةُ**: cesur, şiddetli; dedi ki: **سِندَأْوَةٌ مثل الفَنيقِ الحافِرِ**
Ve **السِّنادُ**: başkasının şiirini soyması, onu kendisine isnad etmesi; onun kendi şiirinden olduğunu iddia etmesi.

**ندس**:
Bir adam **نَدِسٌ** ve **نَدُسٌ**: yani zeki.
Ve **النَّدسُ**: gizli sesi işitmede hızlı olan; ve gizli ses **نَدْساً** olur; ve gerçekten **نَدِس** **نَدَساً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السادِنُ: خادم الكعبة وبيت الأصنام، والجمع السَدَنَةُ. وقد سَدَنَ يَسدُنُ بالضم سَدْناً وسَدانَةً. والأسْدانُ: لغة في الأَسْدالِ، وهي سُدولُ الهوادج. وسَدَنَ الرجل ثوبَه وسَدَنَ السِتر، إذا أرسَله.

##### Türkçe

**السادِنُ**: Kâbe’nin ve putlar evinin hizmetkârı; çoğulu **السَدَنَةُ**. Ve (fiil olarak) **سَدَنَ** **يَسدُنُ** (damme ile) **سَدْناً** ve **سَدانَةً** (olarak). Ve **الأسْدانُ**: **الأَسْدالِ** hakkında bir lehçedir; o da hevdacların sarkıtılarıdır. Ve adam **سَدَنَ** elbisesini ve **سَدَنَ** perdeyi; onu salıverdiği zaman (böyledir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ن
سدن ، سند ، ندس ، دنس : ( مستعملة ) .
سدن : ذَكَر النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) سِدَانةَ الكَعْبة وسقاية الحاج في حديث .
قال أبو عبيد : سِدَانة الكعبة : خِدمْتَها .
يقال منه : سَدَنْتُ أسْدُنُ سِدَانة . ورجُلٌ سادِن من قومٍ سَدَنة : وهم الخَدَم .
وقال ابن السكّيت : الأسْدانُ والسُّدُون : ما جُلِّل به الهَوْدَج من الثّياب . واحدُها سَدَن .
عَمْرو عن أبيه : السَّدِين : الشَّحْمُ . والسَّدِين : السَّتر .
سند : أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : مِن عُيوب الشِّعر السِّناد ، وهو اختلاف الأرداف . كقوله :
كأنّ عُيونهُنّ عُيونُ عِينِ
ثم قال :
وأَصبَحَ رأسُه مِثلَ اللُّجَيْنِ
وأخبَرَني أبو محمّد المُزَنيّ عن أبي خليفة عن محمّد بن سلاّم الجَمَحيّ أنه قال : السِّنَاء في القافية مِثل شَيْبٍ وشِيبٍ .
يقال : سانَدَ فلانٌ في شِعرِه ، قال : ومن هذا يقالُ خرج القدم متساندين إذا خرج كلُّ بني أبٍ على رايةٍ ولم يَجتمعوا على راية واحدة .
وقال ابن بُزُرْج : يقال : أَسنَدَ في الشِّعْر إسناداً بمعنى سانَدَ مثل إِسناد الخبر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السَّنَدُ : ضَرْبٌ من البُرود .
وفي الحديث : ( أنّه رأى على عائشة أربعةَ أثواب سَنَد ) . وهو واحد وجمع .
وقال الليث : السَّنَد : ضَربٌ من الثّياب : قميص ، ثم فوقَه قميصٌ أقصرَ منه . وكذلك قُمُص قِصار من خِرَق مُغَيَّب بعضُها تحت بعض . وكلُّ ما ظهر من ذلك يسمَّى سِمْطاً سِمطاً .
وقال العجَّاج يصف ثوراً وَحْشيّاً :
كَتّانها أو سَنَدٍ أَسْماط
وقال ابن بُزُرْج : السَّندُ واحد الأَسْناد من الثِّياب ، وهي مِنَ البُرود ، وأنشد :
جُبّةُ أَسْنادٍ نَقِيٌّ لَوْنها
لَم يَضرِب الخيّاطُ فيها بالإبَر
قال : وهي الحمراء من جِبَابِ البُرُود .
قال : والسَّنَد مثقَّلٌ : سُنود القومِ في الجَبَلِ . والإسناد : إسناد الرّاحلة في سيْرها ، وهو سيْرٌ بين الذَّميل والهمْلَجة .
وقال : سنَدْنا في الجبل ، وأَسنَدْنا إبِلَنا فيها .
ابن الأعرابي : سند الرجلُ : إذا لبس السَّنَد ، وهو ضرْب من البُرود .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : الهبِيطُ : الضامر . وقال غيرُه السِّناد مثلُه . وأنكره شمر . وقال : قال أبو عمْرو : ناقةٌ سِنَاد : شديدةُ الخُلق .
وقال الليث : ناقةٌ سنادٌ : طويلة القَوائم مُسنَدة السَّنام .
وقال ابن بزرج : السِّناد : من صفات الإبل أن يُشرِفَ حارِكُها .
وقال الأصمعيّ : هي المُشرِفة الصَّدْر والمُقدَّم ، وهي المُساندة . قال شمر : أي : يساند بعضُ خَلْقها بعضاً .
وقال أبو عُبَيد : سمعتُ الكِسائيّ يقول : رجلٌ سِنْدَأْوَة وقِنْدَأْوَة : وهو الخفيف .
وقال الفراء : من النون الجريئة . وقال الليث : السند ما ارتفع من الأرض في قُبل جبَل أو وَادِ ، وكلُّ شيء أسنَدْتَ إليه شيئاً فهو مُسنَد . قال : وقال الخليل : الكلام سنَد ومُسنَد ، فالسند كقولك : عبدُ الله رجلٌ صالح ، فعبدُ الله سنَد ، ورجلٌ صَالح مُسنَدٌ إليه .
قال : والمسنَدُ : الدّعِيّ . والمسند : الدهْر .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : لا آتيه يد الدهْر ، ويدَ المُسنَد : أي : لا آتِيه أبداً .
وقال أبو سعيد : السِّنْدَأوَةُ : خرْقةُ تكون وقايةً تحت العِمامة من الدُّهن .
قلتُ : والمسنَد من الحديث : ما اتّصل إسناده حتى يُرفع إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) والمرسلُ والمنقطع : ما لَم يتَّصل . ويقال للدَعِيّ : سنيد ، وقال لَبيد :
كريمٌ لا أَحَدُّ ولا سنيدُ
وقال أبو العباس : المسند : كلامُ أولادِ شِيث .
أبو عُبيد عن الأصمعي : سندتُ إلى الشيء أَسنُد سُنوداً : إذا استَنَدْتَ إليه وأسندت إِليه غيري .
ويقال : سانَدْتُه إلى شيء يتسانَدُ إليه . وقال أبو زيد :
سانَدُوه حتى إذا لَمْ يَرَوْه
شُدَّ أجلاَدُه على التَّسْنِيدِ
وما يستند إليه يسمَّى مِسنَداً ومُسنَداً .
السنْد : جيلٌ من الناس تُتاخم بلادُهم بلاد أهلِ الهند ، والنسبة إليهم سنْدِيّ . والسَّنَدُ : بلد معروف في البادية . ومنه قوله :
يا دارمَيَّةَ بالْعَلْياءِ فالسَّنَدِ
والعلياء : اسمُ بلدٍ آخر .
ندس : الحَراني عن ابن السكّيت : رجلٌ نَدِسٌ ونَدُسٌ : إذا كان عالماً بالأخبار .
ورجلٌ نَطِسٌ ونُطُسٌ : للمُبالِغ في الشيء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تندّستُ الخبَر وتحسسْتُه بمعنًى واحد .
وقال الليث : النّدُسُ : السريعُ الاستماع للصّوت الخفيّ .
وقال الأصمعي : النَّدْسُ : الطَّعن ، وقال الكُميت :
ونحن صَبَحْنا آل نَجْرَانَ غارةً
تَميمَ بنَ مُرَ والرِّماح النَّوَادِسَا
حكاه أبو عُبيد عنه .
وفي حديث أبي هُرَيرة ( أنه دخل المسجدَ وهو يَنْدُس الأرض برجلِه ) ، أي : يَضربها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أسماء الخُنْفساء : المَنْدُوسة والفاسيَاء .
قيل : وتَندَّسَ ماءُ البئرِ : إذا فاض من حَوَاليْها .
دنس : قال الليث : الدَّنس في الثياب : لطخ الوَسخ ، ونحوه في الأخلاق .
رجُلٌ دَنسُ المُروءَةِ ، وقد دَنِس دنساً ، والاسم الدَّنس . ودنَّس الرجلُ عرضَه إذا فَعل ما يشينُه .

##### Türkçe

س د ن
**سدن** , **سند** , **ندس** , **دنس** : (kullanılan).
**سدن** : Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir hadiste **سِدَانةَ الكَعْبة**’yi ve hacıya su verme işini zikretti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **سِدَانة الكعبة** : onun hizmetidir.
Ondan denir: **سَدَنْتُ** **أسْدُنُ** **سِدَانة**. Ve bir kavimden **سادِن** olan adam, **سَدَنة**’dendir: onlar hizmetçilerdir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الأسْدانُ** ve **السُّدُون** : **الهَوْدَج**’in üzerine elbiselerden örtülen şeydir. Onun teki **سَدَن**’dir.
Amr, babasından: **السَّدِين** : iç yağıdır. Ve **السَّدِين** : örtüdür.

**سند** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: Şiirin ayıplarından **السِّناد** vardır; o, rediflerin ihtilafıdır. Şu sözü gibi:
كأنّ عُيونهُنّ عُيونُ عِينِ
Sonra dedi:
وأَصبَحَ رأسُه مِثلَ اللُّجَيْنِ
Ebû Muhammed el-Müzenî bana, Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm el-Cumahî’den haber verdi ki o şöyle dedi: Kafiyede **السِّنَاء** , **شَيْبٍ** ve **شِيبٍ** gibidir.
Denir: Falan, şiirinde **سانَدَ** etti. Dedi ki: Bundan dolayı denir: Ayak(lar) **متساندين** olarak çıktı; her baba oğulları bir sancak üzere çıktığında ve tek bir sancak üzere toplanmadıklarında.
İbn Büzürc dedi ki: Şiirde **أَسنَدَ** etmek **إسناداً** ile, **سانَدَ** manasınadır; haberin **إِسناد**’ı gibi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّنَدُ** : **البُرود**’dan bir türdür.
Hadiste: (Aişe’nin üzerinde dört elbise **سَنَد** gördü) (denilmiştir). O, tekil ve çoğuldur.
Leys dedi ki: **السَّنَد** : elbiselerden bir türdür: bir gömlek, sonra onun üstünde ondan daha kısa bir gömlek. Ve yine, paçavralardan kısa gömlekler; bazısı bazısının altına gizlenmiş. Bunun görünen her birine **سِمْطاً** **سِمطاً** denir.
el-Acçâc, vahşi bir boğayı vasfederek dedi ki:
كَتّانها أو سَنَدٍ أَسْماط
İbn Büzürc dedi ki: **السَّندُ** , elbiselerden **الأَسْناد**’ın tekilidir; onlar **البُرود**’dandır. Ve şu beyti okudu:
جُبّةُ أَسْنادٍ نَقِيٌّ لَوْنها
لَم يَضرِب الخيّاطُ فيها بالإبَر
Dedi ki: O, **البُرُود** cübbelerinin kırmızısıdır.
Dedi ki: Ve ağırlaştırılmış **السَّنَد** : dağda kavmin **سُنود**’udur. Ve **الإسناد** : binek hayvanını yürüyüşünde **إسناد** etmektir; o, **الذَّميل** ile **الهمْلَجة** arasında bir yürüyüştür.
Ve dedi ki: Dağda **سنَدْنا** ettik; ve develerimizi orada **أَسنَدْنا** ettik.
İbnü’l-A‘râbî: Adam **سند** etti: **السَّنَد** giydiği zaman; o, **البُرود**’dan bir türdür.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهبِيطُ** : zayıf olandır. Başkası dedi ki: **السِّناد** onun gibidir. Şemr onu inkâr etti. Ve dedi ki: Ebû Amr dedi: **ناقةٌ سِنَاد** : yaratılışı sert.
Leys dedi ki: **ناقةٌ سنادٌ** : uzun bacaklı, hörgücü dayalı.
İbn Büzürc dedi ki: **السِّناد** : develerin sıfatlarındandır; onun **حارِك**’inin yüksek olmasıdır.
Asma‘î dedi ki: O, göğsü ve önü yüksek olan; o, **المُساندة**’dir. Şemr dedi ki: yani: yaratılışının bir kısmı bir kısmına dayanır.
Ebû Ubeyd dedi ki: Kisâî’yi şöyle derken işittim: **رجلٌ سِنْدَأْوَة** ve **قِنْدَأْوَة** : o, hafiftir.
Ferrâ dedi ki: (bu) cesur **النون**’dandır. Leys dedi ki: **السند** , yerden yükselen şeydir; bir dağın yahut bir vadinin ön tarafında. Ve her şey ki bir şeyi ona **أسنَدْتَ** edersen, o **مُسنَد**’dir. Dedi ki: Halîl dedi: Söz **سنَد** ve **مُسنَد**’dir; **السند** senin “Abdullah salih bir adamdır” sözün gibidir; “Abdullah” **سنَد**’dir, “salih adam” ona **مُسنَدٌ إليه**’dir.
Dedi ki: Ve **المسنَدُ** : nesebi iddia edilen (dâ‘î)dir. Ve **المسند** : dehrdir (zaman).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: Ona dehrin eli boyunca gelmem; ve **يدَ المُسنَد** (boyunca): yani: ona asla gelmem.
Ebû Saîd dedi ki: **السِّنْدَأوَةُ** : sarığın altında yağdan korunma olarak bulunan bir bez parçasıdır.
Dedim ki: Hadisten **المسنَد** : isnadı bitişik olup Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) yükseltilinceye kadar (devam eden)dir. **المرسلُ** ve **المنقطع** : bitişik olmayan şeydir. Ve nesebi iddia edilene **سنيد** denir. Lebîd dedi ki:
كريمٌ لا أَحَدُّ ولا سنيدُ
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **المسند** : Şîs’in çocuklarının sözüdür.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **سندتُ** bir şeye **أَسنُد** **سُنوداً** : ona yaslandığın ve ona başkasını dayadığın zaman.
Ve denir: Onunla, kendisine **يتسانَدُ** edilen bir şeye **سانَدْتُ**. Ebû Zeyd dedi ki:
سانَدُوه حتى إذا لَمْ يَرَوْه
شُدَّ أجلاَدُه على التَّسْنِيدِ
Ve kendisine yaslanılan şeye **مِسنَداً** ve **مُسنَداً** denir.
**السنْد** : insanların bir neslidir; ülkeleri Hind ehlinin ülkelerine komşudur. Onlara nisbet **سنْدِيّ**’dir. Ve **السَّنَدُ** : bâdiyede bilinen bir beldedir. Ondan şu sözdür:
يا دارمَيَّةَ بالْعَلْياءِ فالسَّنَدِ
Ve **العلياء** : başka bir beldenin adıdır.

**ندس** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **رجلٌ نَدِسٌ** ve **نَدُسٌ** : haberleri bilen olduğu zaman.
Ve **رجلٌ نَطِسٌ** ve **نُطُسٌ** : bir şeyde aşırı olan için.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تندّستُ** haberi ve onu yokladım; tek bir mana iledir.
Leys dedi ki: **النّدُسُ** : gizli sesi işitmeye çabuk olandır.
Asma‘î dedi ki: **النَّدْسُ** : saplamadır. Kumeyt dedi ki:
ونحن صَبَحْنا آل نَجْرَانَ غارةً
تَميمَ بنَ مُرَ والرِّماح النَّوَادِسَا
Ebû Ubeyd onu ondan nakletti.
Ebû Hureyre hadîsinde: (mescide girdi; ayağıyla yeri **يَنْدُس** ediyordu), yani: ona vuruyordu.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الخُنْفساء**’nın adları: **المَنْدُوسة** ve **الفاسيَاء**.
Denildi ki: Kuyunun suyu **تَندَّسَ** etti: çevresinden taştığı zaman.

**دنس** : Leys dedi ki: Elbiselerde **الدَّنس** : pisliğin lekesidir; ahlâkta da onun benzeri.
**رجُلٌ دَنسُ المُروءَةِ**; ve **دَنِس** etti **دنساً**; isim **الدَّنس**’tir. Ve adam, kendisini ayıplayacak şeyi yaptığı zaman ırzını **دنَّس** etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والدال وما يثلثهما)
(سدر) السين والدال والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِبه الحَيْرة واضطراب الرأي. يقولون: السادر المتحيِّر. ويقولون سَدِرَ بصرُهُ يَسْدَر، وذلك إذا اسمدَّ وتحيَّرَ. ويقولون: السَّادر هو الذي لا يبالي ما صَنَعَ، ولا يهتمُّ بشيء. قال طرفة:
سادراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])فأمَّا قولهم: سَدَرت المرأة شعرها، فهو من باب الإبدال، مثل سدلتُ، وذلك إذا أرسلَتْه. وكذلك قولهم: "جاء يضربُ أسدرَيْه"، وهو من الإبدال، والأصل فيه الصاد، وقد ذُكر.
(سدع) السين والدال والعين ليس بأصلٍ يُعوَّل عليه ولا يقاس عليه، لكنَّ الخليل ذكر الرجل المِسْدَع، قال: وهو الماضي لوجهه. فإن كان كذا فهو من الإبْدال؛ لأنَّه من صَدَعت، كأَنَّه يصدع الفلاةَ صدعاً. وحكى أنَّ قائلاً قال: "سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ([2])"، وقال: هي شبه النَّكبة. هذا شيء لا أصل [له].
(سدف) السين والدال والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إرسال شيءٍ على شيء غِطَاءً لـه. يقال أَسْدَفَت القناعَ: أرسلتْه. والسُّدْفَة: اختلاط الظَّلام. والسَّديف: شحمُ السَّنام، كأنَّه مُغَطٍّ لما تحته؛ وجمع السُّدْفة سُدَف. قال:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])وحكى ناسٌ: أسْدَف الفجر: أضاء، في لغةِ هَوَازنَ، دونَ العرب. وهذا ليس بشيء، وهو مخالفٌ القياس.
(سدك) السين والدال والكاف كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها. تقول: سَدِك به، إِذَا لزِمَه.
(سدس) السين والدال والسين أصلٌ في العدد، وهو قولهم السُّـدُْس: جزءٌ من ستَّة أجزاء. وإزارٌ سَدِيس، أي سُداسيّ. والسِّدْس من الوِرد في أظماء الإِبل: أن تنقطع الإبل عن الوِرد خمسةَ أيام وتَرِدَ السّادس. وأسدَسَ البعير، إذا ألَقى السّنّ بعد الرُّباعِيَة، وذلك في السنة الثامنة. فأمّا الستة فمن هذا أيضاً غير أنَّها مُدْغمة، كأنَّها سِدْسَة.
ومما شذَّ عن هذا السُّدُوس: الطَّيلَسان. واسم الرّجل سَدُوس. قال ابن الكلبيّ: سَدوس في شيبان بالفتح، والذي في طيٍّ بالضمّ.
(سدل) السين والدال واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نزول الشيء من عُلْوٍ  إلى سُفْلٍ ساتراً لـه. يقال منه([4]) أرخى اللَّيل سُدُولَه، وهي سُتُرُه. والسَّدْل: إرخاؤك الثّوب في الأرض. وشَعْر مُنْسَدلٌ على الظَّهْر. والسِـُّدْل: السِّتْر. والسِّدْل: السِّمط من الجواهر، والجمع سُدُول.  والقياس في ذلك كلِّه واحد.
(سدم) السين والدال والميم أصلٌ في شيءٍ لا يُهتدَى لوجهه. يقال رَكِيَّةٌ سُدُم، إذا ادَّفَنَتْ. ومن ذلك البعير الهائج يسمَّى سَدِماً، أنَّه إذا هاجَ لم يَدرِ من حاله * شيئاً، كالسَّكران الذي لا يَهتدي  لوجهٍ. ومن ذلك قول القائل:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])(سدن) السين والدال والنون أصلٌ واحد لشيء مخصوص. يقال إنَّ  الـِسَّدانة الحِجابة. وسَدَنة البيت: حَجبَتُه. ويقولون: السَّدَن([6]) السِّتر. فإنْ كان صحيحاً فهو من باب الإِبدال، والأصل السُِّدْل.
(سدو) السين والدال والواو أصلٌ واحد يدلُّ على إِهمال وذَهابٍ على وجه. من ذلك السَّدْو، وهو ركوبُ الرأس في السَّير. ومنه قولُهُ جلَّ ثناؤه:﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]، أي مُهْمَلاً لا يؤمر ولا يُنْهَى. قال الخليل:  زَدْوُ الصِّبيان بالجوز إنَّما هو السَّدو. فإن كان هذا صحيحاً فهو من الباب؛ لأنَّه يخلّيه من يده. ومن الباب: أسْدَى النّخلُ، إذا استرخت ثَفاريقُه([7])، وذلك يكون كالشَّيء المخلَّى من اليَدِ، والواحدة من ذلك السَّـدِية. وكان أبو عمرو يقول: هو السَّداء ممدود، الواحدة سَداءة. قال أبو عبيد: لا أحفظ الممدود. والسَّدَى: النَّدَى؛ يقال سَدِيَتْ ليلتُنا، إذا كثُر نَداها. وهو من ذاك، لأن السحاب يُهمِله ويُهمَل به.
ومن الباب السَّدَى، وهو ما يُصطنع من عُرْف؛ يقال أسدى فلانٌ إلى فلان معروفاً. ومن الباب: تسدَّى فلانٌ أَمَتَه، إذا أخذها من فَوقها؛ كأنه رمى بنفسه عليها. قال:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])وقال آخر:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])(سدج) السين والدال والجيم، يقولون إنَّ المستعمَل منه حرفٌ واحد، وهو التسدُّج، يقال [رجلٌ] سدّاجٌ، إذا قال الأباطيل وألّفها.
(سدح) السين والدال والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على بسطٍ على الأرض، وذلك كَسَدْح القِربة المملوءة، إذا طَرَحَها بالأرض. وبها يشبَّه القتيل. قال أبو النَّجم يصف قتيلاً:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
فأما رواية المفضَّل:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])فيقال إنَّه تصحيف، وإنَّما هو "تسدحُهم". والسَّدحُ: الصَّرْع بَطْحاً على الوجه وعلى الظهرِ، لا يقع قاعداً ولا متكوِّراً.
وأمَّا قولُهم فلانٌ سادحٌ، أي مُخصِب، فهو من هذا أيضاً؛ لأنَّه إذا أخصب انسدحَ مستلقياً. وهو مَثَلٌ.
(سدخ) السين والدال والخاء لا أصلَ لـه في كلام العرب. ولا معنى لقول من قال: انسدخَ مثل انسدح، إذا استلقى عند الضرب أو انبطح. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) البيت في اللسان (سدر) بدون نسبة. وهو في ديوان طرفة 75.
([2]) في اللسان: "نقذاً لك من كل سدعة" أي سلامة لك من كل نكبة.
([3]) لسعد القرقرة، كما في اللسان (سدف)، وهو من شواهد النحو في الجمع بين إضافة أفعل وبين من. انظر العيني (4: 55).
([4]) في الأصل: "له".
([5]) البيت لليلى الأخيلية، كما سبق في (1: 232). وانظر التحقيق هناك.
([6]) ضبط في المجمل بسكون الدال، وفي اللسان والقاموس بفتحها.
([7]) الثفاريق: جمع ثفروق، كعصفور، وهو قمع البسرة. في الأصل: "تفاريقه"، صوابه بالثاء المثلثة.
([8]) البيت في اللسان (سدا) بدون نسبة أيضاً. وهو لامرئ القيس في ديوانه 9. ويروى: "فثوب نسيت وثوب". وللنحاة في الرواية الأخيرة كلام.
([9]) لم يرو في اللسان. وهو لأمية بن أبي عائذ الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين180 ونسخة الشنقيطي 79.
([10]) الزلال: البارد الصافي. والرواية في المصدرين السابقين: "مع الليل".
([11]) قبله، كما في اللسان (سدح):
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) البيت لخداش بن زهير، كما في اللسان (سدح).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الدال** وما يثلثهما)
(**سدر**) **السين** ve**الدال** ve**الراء** tek bir asıldır; görüşün benzeri bir şaşkınlığa ve kanaatin çalkantısına delâlet eder. Derler ki: **السادر** şaşkın olandır. Ve derler ki: **سَدِرَ** onun görmesi **يَسْدَر**; bu, kararıp (kızarıp) şaşırdığı zamandır. Ve derler ki: **السَّادر** yaptığı şeye aldırmayan, hiçbir şeye önem vermeyen kimsedir. Tarafe dedi ki:
سَادِراً أحْسَِب غَيِّي رَشَداً *** فتناهَيتُ وقد صَابَتْ بقُرّْ([1])
Ama onların: “Kadın saçını **سَدَرت**” sözü, **الإبدال** babındandır; “**سدلتُ**” gibi; bu, onu salıverdiği zamandır. Yine onların: “**جاء يضربُ أسدرَيْه**” sözü de **الإبدال**dandır; aslında onda **الصاد** vardır; zikredilmiştir.

(**سدع**) **السين** ve**الدال** ve**العين** güvenilecek ve kıyas edilecek bir asıl değildir; fakat Halîl **الرجل المِسْدَع**’ı zikretti; dedi ki: o, yüzüne doğru giden (yüzünü ileri süren)dir. Eğer böyle ise, o **الإبْدال**dandır; çünkü o **صَدَعت**’tandır; sanki o, çölü yarar, bir yarma ile. Ve bir söyleyenin şöyle dediğini nakletti: “**سَلامَةً لك من كلِّ نكبة وسَدْعَةٍ**([2])”; ve dedi ki: o, musibetin benzeridir. Bu, aslı olmayan bir şeydir.

(**سدف**) **السين** ve**الدال** ve**الفاء** sahih bir asıldır; bir şeyin üzerine bir şeyi ona örtü olarak salıvermeye delâlet eder. Denir: **أَسْدَفَت** örtüyü: onu salıverdi. Ve **السُّدْفَة**: karanlığın karışmasıdır. Ve **السَّديف**: hörgücün yağıdır; sanki altındakine örtüdür; **السُّدْفة**’nin çoğulu **سُدَف**’tir. Dedi ki:
نحن بغَرس الوَدِيِّ  أعلمُنا  *** مِنَّا بركض الجيادِ في السُّدَفِ([3])
Ve bir topluluk nakletti: **أسْدَف** şafak: aydınlandı; Hevâzin dilinde, Arapların dışında. Bu bir şey değildir; kıyasa aykırıdır.

(**سدك**) **السين** ve**الدال** ve**الكاف** tek bir kelimedir; ona kıyas edilmez. Dersin: **سَدِك** onunla; ona yapıştığı zaman.

(**سدس**) **السين** ve**الدال** ve**السين** sayıda bir asıldır; onların **السُّـدُْس** sözü: altı parçadan bir parçadır. Ve **إزارٌ سَدِيس**; yani altılı. Ve develerin susuzluklarında suya gelişte **السِّدْس**: develerin suya gelişten beş gün kesilip altıncı gün suya gelmesidir. Ve **أَسدَسَ** deve; **الرُّباعِيَة**’den sonra dişi attığı zaman; bu, sekizinci yıldadır. Ama **الستة** da bundan olup yalnız o idğamlıdır; sanki o **سِدْسَة**’dir.
Bundan şâz olan **السُّدُوس**: **الطَّيلَسان**dır. Ve erkeğin adı **سَدُوس**’tur. İbnü’l-Kelbî dedi ki: Şeybân’da **سَدوس** fetha iledir; Tayy’da olan ise damme iledir.

(**سدل**) **السين** ve**الدال** ve**اللام** tek bir asıldır; bir şeyin yukarıdan aşağıya, onu örterek inmesine delâlet eder. Ondan denir([4]): gece **سُدُول**’ünü saldı; o, onun perdeleridir. Ve **السَّدْل**: elbiseyi yere salmandır. Ve sırt üzerine sarkmış **شَعْر مُنْسَدلٌ**. Ve **السِـُّدْل**: perdedir. Ve **السِّدْل**: mücevherden dizidir; çoğulu **سُدُول**’dür. Bunun hepsinde kıyas birdir.

(**سدم**) **السين** ve**الدال** ve**الميم** yüzü (yönü) bulunmayan bir şeyde asıldır. Denir: **رَكِيَّةٌ سُدُم**; gömülüp kapanmış olduğu zaman. Bundan: azgın deveye **سَدِماً** denir; çünkü azdığı zaman hâlinden bir şey bilmez; yönünü bulmayan sarhoş gibi. Bundan, söyleyenin sözü:
يا أيُّها السّدِم المَلَوِّي رأسَه *** ليقودَ مِنْ أهل الحجازِ بَريمَا([5])

(**سدن**) **السين** ve**الدال** ve**النون** özel bir şey için tek bir asıldır. Denir ki: **الـِسَّدانة** **الحِجابة**dır. Ve **سَدَنة البيت**: onun kapıcılarıdır. Ve derler ki: **السَّدَن**([6]) perdedir. Eğer sahih ise, o **الإِبدال** babındandır; aslı **السُِّدْل**’dür.

(**سدو**) **السين** ve**الدال** ve**الواو** tek bir asıldır; bir yüz üzere ihmal ve gidip gitmeye delâlet eder. Bundan **السَّدْو**; o, yürüyüşte başı eğip gitmektir. Ve ondan, O’nun (yüce sena O’na) sözü: ﴿أيَحْسَبُ الإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدَىً﴾ [القيامة 36]; yani emrolunmayan ve yasaklanmayan, ihmal edilmiş. Halîl dedi ki: çocukların cevizle **زَدْوُ**’su ancak **السَّدو**dur. Eğer bu sahih ise, o babdandır; çünkü onu elinden salıverir. Ve babdandır: hurma **أَسْدَى**; onun **ثَفاريق**’i([7]) gevşediği zaman; bu, elden salıverilmiş şey gibi olur; bunun teki **السَّـدِية**’dir. Ebû Amr derdi ki: o, uzatılmış **السَّداء**dır; teki **سَداءة**. Ebû Ubeyd dedi ki: uzatılmışı ezberlemiyorum. Ve **السَّدَى**: çiydir; denir: gecemiz **سَدِيَتْ**; çiyi çoğaldığı zaman. O da ondandır; çünkü bulut onu ihmal eder ve onunla ihmal olunur.
Ve babdandır **السَّدَى**; o, iyilikten yapılan şeydir; denir: falan, falana bir iyilik **أسدى**. Ve babdandır: falan, cariyesini **تسدَّى**; onu üstünden aldığı zaman; sanki kendini onun üzerine atmış gibidir. Dedi ki:
فَلَمَّا دَنَوْتُ تسدَّيتُها *** فثوباً نسيتُ وثوباً أجُرّْ([8])
Ve bir başkası dedi:([9])
تَسَدَّى مع النَّوم تِمثالُها  ***  دُنُوَّ الضَّبَابِ بطلٍّ زُلالِ([10])

(**سدج**) **السين** ve**الدال** ve**الجيم**; derler ki, kullanılanından bir harf (kalıp) vardır; o da **التسدُّج**’dür. Denir: **رجلٌ سدّاجٌ**; bâtılları söylediği ve onları uydurduğu zaman.

(**سدح**) **السين** ve**الدال** ve**الحاء** tek bir asıldır; yerde yaymaya delâlet eder; bu, dolu kırbayı **سَدْح** etmek gibidir; onu yere attığı zaman. Ölü ona benzetilir. Ebû’n-Necm bir ölüyü vasfederek dedi ki:
* مُشَدّخَ الهامةِ أو مسدُوحا([11]) *
Mufaddal’ın rivayetine gelince:
بينَ الأراكِ وبين النّخل تَشدخُهم *** زُرق الأسنّة في أطرافِها شَبَمُ([12])
denir ki: o, tashiftir; ancak o “**تسدحُهم**”dur. Ve **السَّدحُ**: yüzüstü ve sırtüstü devirmek suretiyle yere sermektir; oturur hâlde ve büzülmüş hâlde düşmez.
Ve onların: “falan **سادحٌ**” sözü; yani bereketli; bu da bundandır; çünkü bereketli olunca sırtüstü yayılır. O bir meseldir.

(**سدخ**) **السين** ve**الدال** ve**الخاء** Arapların sözünde aslı yoktur. Ve “**انسدخَ** tıpkı **انسدح** gibi; vurma sırasında sırtüstü yattığı veya yüzükoyun uzandığı zaman” diyenin sözüne bir mânâ yoktur. Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Beyit Lisân’da (**سدر**) nisbesizdir. Tarafe divanında 75’tedir.
([2]) Lisân’da: “**نقذاً لك من كل سدعة**” yani her musibetten sana selâmet.
([3]) Sa‘d el-Karqara’nındır; Lisân’da (**سدف**) böyledir; “**أفعل**”in izafesi ile “**من**” arasında cem‘e dair nahiv şevâhidindendir. Bk. el-‘Aynî (4: 55).
([4]) Asılda: “**له**”.
([5]) Beyit Leylâ el-Ahîliyye’nindir; daha önce (1: 232)’de geçtiği gibi. Oradaki tahkike bak.
([6]) **المجمل**’de **الدال**’ın sükûnu ile ضبط edilmiştir; Lisân ve Kâmûs’ta fethası iledir.
([7]) **الثفاريق**: **ثفروق**’un çoğuludur; **عصفور** gibi; o, hurmanın çanağıdır. Asılda: “**تفاريقه**”; doğrusu üç noktalı **الثاء** iledir.
([8]) Beyit Lisân’da (**سدا**) yine nisbesizdir. İmru’ül-Kays’ın divanında 9’dadır. Şöyle de rivayet edilir: “**فثوب نسيت وثوب**”. Nahivcilerin son rivayet hakkında sözü vardır.
([9]) Lisân’da rivayet edilmemiştir. Hüzellî Ümeyye b. Ebî ‘Âiz’ındır; Sükkerî’nin Hüzellîler şerhinde 180 ve Şınkîtî nüshasında 79’da ona ait bir kasidedendir.
([10]) **الزلال**: soğuk, duru. Önceki iki kaynakta rivayet: “**مع الليل**”.
([11]) Ondan önce, Lisân’da (**سدح**) şöyle:
* ثم يبيت عنده مذبوحا *.
([12]) Beyit Hudâş b. Zuheyr’indir; Lisân’da (**سدح**) böyledir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د ن
هـم سدنـة البيـت‏:‏ حجبتـه والدسانـة فـي بنـي شيبـة‏.‏
وسدن الستر وسدله‏:‏ أرخاه وأسبل على الهودج سدله وسدنه‏.‏
قال زفيان‏:‏ ماذا تذكرت من الأظعان طوالعاً مـن نحـو ذي بـوان كأنمـا علقـن بالأسدان يانـع حمـاضٍ وأرجـوان وهو سادن فلان وآذنه‏:‏ لحاجبه‏.‏

##### Türkçe

س د ن
Onlar **سَدَنَةُ البَيْتِ**’tir: onu perdeledi; ve **الدَّسَانَةُ** Benî Şeybe’dedir.
Ve **سَدَنَ** **السِّتْرَ** ve **سَدَلَهُ**: onu salıverdi; ve hevdacın üzerine onu saldı: **سَدْلَهُ** ve **سَدَنَهُ**.
Züfyân dedi: “Ne hatırladın, **الأَظْعَان**’dan, **طَوَالِعًا** olarak, **ذِي بَوَان** tarafından; sanki **الأَسْدَان**’a asılmışlar: olgun **حُمَاضٍ** ve **أَرْجُوَان**.” Ve o, falanın **سَادِن**’idir ve onun **آذِن**’idir: onun **حَاجِب**’i için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّادِنُ: خادم الكعبة وبيتِ الأَصنام، والجمع السَّدَنَةُ، وقد سَدَنَ يَسْدُنُ، بالضم، سَدْناً وسَدَانَةً، وكانت السَّدَانَةُ واللِّواءِ لبني عبد الدار في الجاهلية فأَقرّها النبي، صلى الله عليه وسلم، لهم في الإسلام. قال ابن بري: الفرق بين السَّادِنِ والحاجب أَن الحاجب يَحْجُبُ وإِذْنُه لغيره، والسَّادِنُ يحجب وإذنه لنفسه. والسَّدْنُ والسِّدانة: الحِجابة، سَدَنه يَسْدُنه. والسَّدَنة: حُجَّاب البيت وقَوَمةُ الأَصنام في الجاهلية، وهو الأَصل، وذكر النبي، صلى الله عليه وسلم، سِدَانَة الكعبة وسِقَاية الحاجِّ في الحديث. قال أَبو عبيد: سِدَانَة الكعبة خِدْمَتُها وتَوَلِّي أَمرها وفتح بابها وإِغلاقُه، يقال منه: سَدَنْتُ أَسْدُنُ سَدَانة. ورجل سَادِنٌ من قوم سَدَنة وهم الخَدَم. والسَّدَنُ: السِّتْرُ، والجمع أَسْدانٌ، وقيل: النون هنا بدل من اللام في أَسْدال؛ قال الزَّفَيانُ:
ماذا تَذَكَّرْت من الأَظْعانِ،
طوالِعاً من نَحْوِ ذي بُوانِ
كأَنما ناطُوا، على الأسْدانِ،
يانِعَ حُمَّاضٍ وأُقْحُوانِ.
ابن السكيت: الأَسْدانُ والسُّدُونُ ما جُلِّلَ به الهَوْدَجُ من الثياب، واحدها سَدَنٌ. الجوهري: الأَسْدانُ لغة في الأَسْدالِ، وهي سُدُولُ الهوادج. أَبو عمرو: السَّدِينُ الشحم، والسَّدينُ السِّتْرُ. وسَدَنَ الرجلُ ثوبه وسَدَنَ السِّتْرَ إذا أَرسله.

##### Türkçe

**السَّادِنُ**: Kâbe’nin ve putlar evinin hizmetkârı; çoğulu **السَّدَنَةُ**’dir. Ve (fiil olarak) **سَدَنَ يَسْدُنُ**; (aynı) **بالضم**; **سَدْناً** ve **سَدَانَةً** (olarak gelir). Câhiliye’de **السَّدَانَةُ** ve **اللِّواءِ** Benî Abduddâr’a aitti; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onu İslâm’da onlar için onayladı. İbn Berrî dedi: **السَّادِنِ** ile **الحاجب** arasındaki fark şudur: **الحاجب** perdeleyip (başkasına) izin verir; **السَّادِنُ** ise perdeleyip izni kendisi için verir. **السَّدْنُ** ve **السِّدانة**: **الحِجابة** (kapıcılık/perdeleme); **سَدَنه يَسْدُنه**. **السَّدَنة**: evin kapıcıları ve câhiliye’de putların bakıcılarıdır; bu asıldır. Ve Peygamber, صلى الله عليه وسلم, hadiste Kâbe’nin **سِدَانَة**’sını ve hacının **سِقَاية**’sini zikretti. Ebû Ubeyd dedi: Kâbe’nin **سِدَانَة**’sı onun hizmeti, işini üstlenmek, kapısını açmak ve onu kapatmaktır; bundan (şu) söylenir: **سَدَنْتُ أَسْدُنُ سَدَانة**. Ve bir adam, hizmetkârlar olan **سَدَنة** kavminden **سَادِنٌ**’dir. **السَّدَنُ**: örtüdür; çoğulu **أَسْدانٌ**’dır. Ve denildi ki: buradaki **النون** **أَسْدال**’deki **اللام**’ın bedelidir. **الزَّفَيانُ** dedi:
ماذا تَذَكَّرْت من الأَظْعانِ،
طوالِعاً من نَحْوِ ذي بُوانِ
كأَنما ناطُوا، على الأسْدانِ،
يانِعَ حُمَّاضٍ وأُقْحُوانِ.
İbnü’s-Sikkît: **الأَسْدانُ** ve **السُّدُونُ**, hevdicin üzerine elbiselerden örtülen şeydir; bir tanesi **سَدَنٌ**’dir. Cevherî: **الأَسْدانُ**, **الأَسْدالِ** hakkında bir dildir; o da hevdiclerin **سُدُولُ**’udur. Ebû Amr: **السَّدِينُ** iç yağdır; **السَّدينُ** örtüdür. Ve adam elbisesini **سَدَنَ** etti ve örtüyü **سَدَنَ** etti; onu salıverdiği zaman.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د ن * * السَّادِنُ * خادم الكعبة وبيت الأصنام والجمع * السَّدَنَةُ * وقد * سَدَنَ * من باب نصر وكتب

##### Türkçe

* س د ن * * **السَّادِنُ** * Kâbe’nin ve putlar evinin hizmetkârı; çoğulu * **السَّدَنَةُ** *; ve muhakkak ki * **سَدَنَ** * (fiili) **نصر** babındandır; ve yazıldı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( السَّدِينُ ، كأَميرٍ : الشَّحْمُ ) ، عن أَبي عَمْرٍ و .
( و ) قيلَ : ( الدَّمُ .
( و ) أَيْضاً : ( الصُّوفُ .
( و ) أَيْضاً : ( السِّتْرُ ) ، عن أَبي عَمْرٍ و ، ( كالسَّدَانِ ) ، كسَحَابٍ ، ( والسَّدَنِ ، محرَّكةً ) ، والجمْعُ أسْدانٌ .
( وسَدَنَ سَدْناً وسَدَانَةً : خَدَمَ الكَعْبَةَ ، أو بيتَ الصَّنَمِ ) ، والاسمُ السِّدَانَةُ ، بالكسْرِ .
( و ) سَدَنَ : ( عَمِلَ الحِجابَةَ فهو سادِنٌ ) .
قالَ ابنُ بَرِّي : الفرقُ بينَ السَّادِنِ والحاجِبِ أنَّ الحاجِبَ يَحْجُبُ إذْنُهُ لغيرِهِ ، والسادِنَ يَحْجُبُ وإذْنُه لنفْسِه ، ( ج سَدَنَة ) ، محرَّكةً ، وهم سَدَنَةُ البيتِ أَي حُجَّابُه .
وسَدَنَةُ الأَصْنَام فِي الجاهِلِيَّةِ قَوَمَتُها ، وهو الأصْلُ . وكانتِ السّدَانَةُ واللِّواءُ لبَني عبْدِ الدّارِ في الجاهِلِيَّةِ فأَقَرَّها النبيُّ ، صلى الله عليه وسلملهم في الإسْلامِ .
وقالَ أَبو عُبَيْدٍ : سِدَانَةُ الكعْبَةِ : خِدْمَتُها وتَوَلِّي أَمْرِها وفَتْح بابِها وإِغْلاقُه .
( وسَدَنَ ثَوْبَهُ يَسْدِنُه ويَسْدُنُه ) ، مِن حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ : ( أَرْسَلَهُ ) ، وكذلِكَ سَدَنَ السِّتْر إذا أَرْسَلَهُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الأَسْدانُ والسُّدُونُ : ما جُلِّلَ به الهَوْدَجُ مِن الثِّيابِ ، واحِدُها سَدَنٌ ، عن ابنِ السِّكِّيت .
وفي الصِّحاحِ :

الأَسْدانُ : لُغَةٌ في الأسْدالِ ، وهي سُدُولُ الهَوادِجِ : قالَ الزَّفَيانُ :
ماذا تَذَكَّرْت من الأَظْعانِطوالِعاً من نَحْوِ ذي بُوانِكأنَّما علقن بالأَسْدانِيانِعَ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِد (

##### Türkçe

: (**السَّدِينُ**), (bir **أَميرٍ** gibi): **الشَّحْمُ** (iç yağ), Ebû **عَمْرٍ**’dan ve .
(ve) denildi: (**الدَّمُ**).
(ve) ayrıca: (**الصُّوفُ**).
(ve) ayrıca: (**السِّتْرُ**), Ebû **عَمْرٍ**’dan ve, (**كالسَّدَانِ**) (bir **سَحَابٍ** gibi), (ve **السَّدَنِ**, harekeli), ve çoğulu **أسْدانٌ**’dır.

(**وسَدَنَ سَدْناً وسَدَانَةً**: **خَدَمَ الكَعْبَةَ**، veya **بيتَ الصَّنَمِ**) ve isim **السِّدَانَةُ**’dır, kesre ile.

(ve) **سَدَنَ**: (**عَمِلَ الحِجابَةَ فهو سادِنٌ**).

İbn **بَرِّي** dedi: **السَّادِنِ** ile **الحاجِبِ** arasındaki fark şudur: **الحاجِبَ** başkası için izin verirken engeller; **السادِنَ** ise kendisi için izin verirken engeller; (çoğulu **ج سَدَنَة**) harekeli; ve onlar **سَدَنَةُ البيتِ**’tir, yani onun **حُجَّابُه**’u.

Câhiliye’de putların **وسَدَنَةُ الأَصْنَام**’ı, onların **قَوَمَتُها**’dır; ve o asıldır. Câhiliye’de **السّدَانَةُ** ve **اللِّواءُ** Benî **عبْدِ الدّارِ**’a aitti; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onu İslâm’da onlar için onayladı.

Ebû **عُبَيْدٍ** dedi: **سِدَانَةُ الكعْبَةِ**: ona hizmet etmek, işini üstlenmek, kapısını açmak ve onu kapatmaktır.

(**وسَدَنَ ثَوْبَهُ يَسْدِنُه ويَسْدُنُه**), **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’ın iki vezninden: (**أَرْسَلَهُ**) (salıverdi); aynı şekilde, salıverdiğinde **سَدَنَ السِّتْر**.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
**الأَسْدانُ** ve **السُّدُونُ**: **الهَوْدَجُ**’un üzerine elbiselerden örtülen şey; onun teki **سَدَنٌ**’dir; İbn **السِّكِّيت**’ten.

Ve **الصِّحاحِ**’ta:

**الأَسْدانُ**: **الأسْدالِ**’da bir lugattır; ve o, **الهَوادِجِ**’in **سُدُولُ**’udur. **الزَّفَيانُ** dedi:
ماذا تَذَكَّرْت من الأَظْعانِطوالِعاً من نَحْوِ ذي بُوانِكأنَّما علقن بالأَسْدانِيانِعَ حُمَّاضٍ وأُرْجُوانِد (

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدَنَ
1 سَدَنَ ذ , (S, L, K,) aor. سَدُنَ , (S, L,) inf. n. سَدْنٌ and سِدَانَةٌ, [or the latter, accord. to the Msb, seems to be a simple subst.,] He acted as minister, or servant, of the Kaabeh, and [so in the S and L, but in the K “ or ”] of the temple of idols; (S, L, K;) and performed the office of doorkeeper, or chamberlain. (K.) [And] سَدَنَ الكَعْبَةَ. aor. سَدُنَ , inf. n. سَدْنٌ, has the former meaning. (Msb.) A 'Obeyd says, (L,) سِدَانَةُ الكَعْبَةِ signifies The ministry, or service, of the Kaabeh, (Mgh, L,) and the superintendence thereof, and the opening and locking of its door. (L.) The سِدَانَة and the لِوَآء [q. v.] belonged to [the family named] Benoo-'Abd-ed-Dár in the Time of Ignorance, and the Prophet confirmed it to them in El-Islám: (S, L:) [in the first age of ElIslám,] the سدانة of the Kaabeh belonged to the sons of 'Othmán Ibn-Talhah [of the family of Benoo-'Abd-ed-Dár]. (Mgh.) السِّدَانَةُ signifies [also (L)] الحِجَابَةُ [which seems to be properly a subst., meaning The office of door-keeper, or chamberlain, but here seems, from the context, to be used as an inf. n., meaning the performing that office]: you say, سَدَنَهُ, aor. as above, [app. meaning He acted as door-keeper, or chamberlain, to it, namely a temple, or for him:] (M, L:) or سَدَنَهُ, inf. n. سِدَانَةٌ, signifies he served it, or him. (MA.) -A2- سَدَنَ ثَوْبَهُ, (S, L, K,) and السِّتْرَ, (S, L,) aor. سَدِنَ and سَدُنَ , (K,) He (a man, S, L) let down, or lowered, his garment, (S, L, K,) and the curtain, or veil, (S, L,) and الشَّعَرض the hair; like سَدَلَهُ [which is held by some to be the original, the ن being held by them to be a substitute for ل: see سِدْنٌ]. (Fr, TA in art. سدل.)

سَدْنٌ
سَدْنٌ ذ : see what next follows, in two places.

سِدْنٌ
سِدْنٌ ذ , (L, Msb,) or ↓ سَدْنٌ, (so in a copy of the M,) or ↓ سَدَنٌ, and ↓ سَدَانٌ, (K,) as also ↓ سَدِينٌ, (AA, L, K,) A curtain, or veil: (AA, M, L, Msb, K:) [like سِدْلٌ and سُدْلٌ:] pl. of the first (L) or second (M) [and app. of the last also, like as أَسْدَالٌ is pl. of سِدْلٌ or سُدْلٌ and also of سَدِيلٌ,] أَسْدَانٌ; in which the ن is said by some to be a substitute for ل: (M, L:) or أَسْدَانٌ is a dial. var. of أَسْدَالٌ signifying the سُدُول of the [kind of camel-vehicles for women called] هَوَادِج; (S, L;) [i. e.,] accord. to ISk, it signifies the pieces of cloth with which the هَوْدَج is covered; (L;) as also سُدُونٌ; (As, TA voce سَدِيلٌ;) and its sing. is [سَدِينٌ, like سَدِيلٌ, or] ↓ سَدْنٌ. (L. [The last word is there thus written, in this instance, with fet-h.])

سَدَنٌ
سَدَنٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سَدَانٌ
سَدَانٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سَدِينٌ
سَدِينٌ ذ : see سِدْنٌ. ― -b2- Also Fat, as a subst. (AA, L, K.) ― -b3- And Blood. (K.) ― -b4- And Wool. (K.)

سِدَانَةٌ
سِدَانَةٌ ذ Ministry, or service. (Msb.) [And particularly The ministry, or service, and superintendence, of a temple of idols; and afterwards, of the Kaabeh: see 1.]

سَادِنٌ
سَادِنٌ ذ A minister, or servant, of the Kaabeh, (S, Mgh, L, Msb, K,) and [so in the S and L, but in the K “ or ”] of the temple of idols; (S, L, K;) and one who performs the office of doorkeeper, or chamberlain: (K:) pl. سَدَنَةٌ: (S, Mgh, L, Msb, K:) or سَدَنَةٌ signifies the doorkeepers, or chamberlains, (حُجَّاب, [pl. of حَاجِب,]) of the House [of God, i. e. the Kaabeh]; and the intendants of the idols in the Time of Ignorance; the latter being the primary application: (M, L:) but IB says that there is this difference between the سَادِن and the حَاجِب; that the latter precludes, and his license to do so belongs to another; whereas the سادن precludes, and his license to do so belongs to himself. (L.)

##### Türkçe

سَدَنَ
1 **سَدَنَ** ذ , (S, L, K,) muzâri‘ **سَدُنَ** , (S, L,) mastar ismi **سَدْنٌ** ve **سِدَانَةٌ**, [yahut ikincisi, Msb’ye göre, basit bir isim gibi görünür,] O, Kâbe’nin veziri yahut hizmetkârı olarak davrandı ve [S ve L’de böyle; fakat K’da “yahut”] putlar mabedinin; (S, L, K;) ve kapıcılık yahut hâciblik görevini yerine getirdi. (K.) [Ve] **سَدَنَ الكَعْبَةَ**. muzâri‘ **سَدُنَ** , mastar ismi **سَدْنٌ**, önceki manaya sahiptir. (Msb.) ‘Ubeyd der ki, (L,) **سِدَانَةُ الكَعْبَةِ** Kâbe’nin vezirliği yahut hizmeti manasına gelir, (Mgh, L,) ve onun nezareti, ve kapısının açılması ve kilitlenmesi. (L.) **سِدَانَة** ve **لِوَآء** [bkz.] Câhiliye Zamanı’nda Benû-‘Abd-ed-Dâr’a aitti ve Peygamber onu İslâm’da onlara tasdik etti: (S, L:) [İslâm’ın ilk çağında,] Kâbe’nin **سدانة**si ‘Osmân İbn-Talhah’ın oğullarına [Benû-‘Abd-ed-Dâr ailesinden] aitti. (Mgh.) **السِّدَانَةُ** [ayrıca (L)] **الحِجَابَةُ** manasına gelir [ki bu, aslında kapıcılık yahut hâciblik görevi manasına gelen bir isim gibi görünür; fakat burada, bağlamdan, o görevi yerine getirme manasına gelen bir mastar ismi olarak kullanılmış görünür]: dersin ki, **سَدَنَهُ**, muzâri‘ yukarıdaki gibi, [görünüşe göre “Ona, yani bir mabede, yahut onun için, kapıcılık yahut hâciblik yaptı” manasında:] (M, L:) yahut **سَدَنَهُ**, mastar ismi **سِدَانَةٌ**, ona yahut ona hizmet etti manasına gelir. (MA.) -A2- **سَدَنَ ثَوْبَهُ**, (S, L, K,) ve **السِّتْرَ**, (S, L,) muzâri‘ **سَدِنَ** ve **سَدُنَ** , (K,) O (bir adam, S, L) elbisesini saldı yahut aşağı indirdi, (S, L, K,) ve perdeyi yahut örtüyü, (S, L,) ve **الشَّعَرض** saçı; **سَدَلَهُ** gibi [ki bazılarınca aslî kabul edilir; **ن**’nin, onlarca, **ل**’nin yerine konmuş bir bedel olduğu kabul edilir: **سِدْنٌ**’e bak]. (Fr, TA, madde سدل’de.)

سَدْنٌ
**سَدْنٌ** ذ : iki yerde, hemen sonra gelen şeye bak.

سِدْنٌ
**سِدْنٌ** ذ , (L, Msb,) yahut ↓ **سَدْنٌ**, (M’nin bir nüshasında böyle,) yahut ↓ **سَدَنٌ**, ve ↓ **سَدَانٌ**, (K,) ve ayrıca ↓ **سَدِينٌ**, (AA, L, K,) Bir perde yahut örtü: (AA, M, L, Msb, K:) [**سِدْلٌ** ve **سُدْلٌ** gibi:] ilkinin (L) yahut ikincinin (M) [ve görünüşe göre sonuncunun da, tıpkı **أَسْدَالٌ**’ın **سِدْلٌ** yahut **سُدْلٌ**’ün ve ayrıca **سَدِيلٌ**’in çoğulu olması gibi,] çoğulu **أَسْدَانٌ**; bunda **ن**’nin bazılarınca **ل**’nin yerine konmuş bir bedel olduğu söylenir: (M, L:) yahut **أَسْدَانٌ**, [kadınlar için olan deve-araçları denilen] **هَوَادِج**’in **سُدُول**’ünü ifade eden **أَسْدَالٌ**’ın lehçe varyantıdır; (S, L;) [yani,] ISk’ye göre, **هَوْدَج**’ın örtüldüğü bez parçaları manasına gelir; (L;) ve ayrıca **سُدُونٌ**; (As, TA, **سَدِيلٌ** maddesinde;) ve onun müfredi [**سَدِينٌ**, **سَدِيلٌ** gibi, yahut] ↓ **سَدْنٌ**’dür. (L. [Son kelime orada bu örnekte fetḥa ile böyle yazılmıştır.])

سَدَنٌ
**سَدَنٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

سَدَانٌ
**سَدَانٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

سَدِينٌ
**سَدِينٌ** ذ : **سِدْنٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, isim olarak, Yağlı. (AA, L, K.) ― -b3- Ve Kan. (K.) ― -b4- Ve Yün. (K.)

سِدَانَةٌ
**سِدَانَةٌ** ذ Vezirlik yahut hizmet. (Msb.) [Ve özellikle putlar mabedinin; sonra da Kâbe’nin vezirliği yahut hizmeti ve nezareti: 1’e bak.]

سَادِنٌ
**سَادِنٌ** ذ Kâbe’nin veziri yahut hizmetkârı, (S, Mgh, L, Msb, K,) ve [S ve L’de böyle; fakat K’da “yahut”] putlar mabedinin; (S, L, K;) ve kapıcılık yahut hâciblik görevini yerine getiren kimse: (K:) çoğulu **سَدَنَةٌ**: (S, Mgh, L, Msb, K:) yahut **سَدَنَةٌ**, Evin [Allah’ın Evi, yani Kâbe] kapıcıları yahut hâcibleri (**حُجَّاب**, [**حَاجِب**’in çoğulu,]) ve Câhiliye Zamanı’nda putların mütevellileri manasına gelir; ikincisi aslî kullanımdır: (M, L:) fakat IB der ki **سَادِن** ile **حَاجِب** arasında şu fark vardır: ikincisi men eder, ve bunu yapma izni başkasına aittir; hâlbuki **سادن** men eder, ve bunu yapma izni kendisine aittir. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدَنَ
سَدَنَ U ( n. ac. سَدْن 1 ,  سِدَاْنَة 23t ),
a.  Had the care of a temple; was doorkeeper to.

b.  Let fall, lowered ( robe &  c. ).

سِدْن
سِدْن 2 ,  سَدَن 4 , ( pl. أَسْدَاْن 38 ),
a.  Veil; curtain.

سَاْدِن
سَاْدِن 21 , ( pl. سَدَنَة 4t ),
a.  Attendant or door-keeper of a temple.

سَدَاْن
سَدَاْن 22 ,
a.  see 2 .

سِدَاْن
سِدَاْن 23 ,
a.  Ministry, service.

سَدِيْن
سَدِيْن 25 ,
a.  Fat.

b.  Blood.

c.  Wool.

d.  see 2 .

##### Türkçe

سَدَنَ
سَدَنَ U ( n. ac. **سَدْن** 1 ,  **سِدَاْنَة** 23t ),
a.  Bir mâbedin bakımını üstlendi; ona kapıcılık etti.

b.  Salıverdi, aşağı indirdi (elbise vb.).

سِدْن
سِدْن 2 ,  **سَدَن** 4 , ( pl. **أَسْدَاْن** 38 ),
a.  Örtü; perde.

سَاْدِن
سَاْدِن 21 , ( pl. **سَدَنَة** 4t ),
a.  Bir mâbedin hizmetkârı veya kapıcısı.

سَدَاْن
سَدَاْن 22 ,
a.  2’ye bak.

سِدَاْن
سِدَاْن 23 ,
a.  Hizmet, hizmet etme.

سَدِيْن
سَدِيْن 25 ,
a.  Şişman.

b.  Kan.

c.  Yün.

d.  2’ye bak.
