# سدي (س-د-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Başıboş

- Harfler: س - د - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 5 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سُدًى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%AF%D9%8B%D9%89.md) | فُعْلًا | Başıboş | 1 | 1 | [75:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/ayet/75:36.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
2. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
3. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سدي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md), [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md), [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dokuma tezgâhında boyuna uzatılan ve henüz atkı ile örülmemiş çözgü iplikleri, çobansız serbest salınan deve ve gece düşen çiğ |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ilahi teklif, gaye ve hesaptan bağımsız, kendi haline terkedilmiş bir varlık olmadığını bildiren bağlam |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık tezgâhına gerilen insanın amaçsız bırakılmayıp ahlaki ve hukuki yükümlülüklerle tamamlanması ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir başıboşluk veya tembellik sanıp yaratılışın teleolojik ve varoluşsal dokusundan koparmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سد | Bir şeyi uzatmak, kapamak, doğrultmak veya bir hat boyunca engellemek; bu çekirdek [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) kökünde doğruluk ve tıkanma, [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) kökünde saçın ve yaprakların serbestçe salınması anlamındadır | ي | Çekirdeğin işaret ettiği uzama ve hat oluşturma eylemine esneklik, boylu boyunca serilme ve bir yöneliş içinde tamamlanmayı bekleme anlamı kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bir omurga veya hat boyunca uzanarak yapının ana desteğini oluşturma işlevi |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir açıklıktan geçerek belirli bir doğrultuda ilerleme ve açılma hareketi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönlendirici bir irade ile ileriye doğru uzatılma ve işlenmeye açık olma durumu |
| سدي | Destek hattından geçerek ileriye doğru uzanıp tamamlayıcı müdahaleyi bekleyen serbest doğrultu | Tezgâhta boyuna uzanan iplerin veya kendi haline salınmış nesnenin bir amaç ve örgüyle kuşatılmayı beklemesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokuma tezgâhına boydan boya gerilen çözgü iplikleri; henüz atkısı atılmamış, enine bağlanmamış hatlar; ayrıca otlağa çobansız ve başıboş bırakılan deve sürüsü ile gece düşen çiğ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde kök, geceleyin yayılan çiğ ve boşluğa serilmiş nem bağlamında geçer: يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي |
| Erken Arapça kullanım | Dokumanın atkısı ile çözgüsü arasındaki ayrımda kullanılır; birine karşılıksız bağış ve iyilik ulaştırmak için iyiliği uzatmak anlamında إسداء المعروف kalıbı yaygındır |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Esâsü'l-Belâga, Lisânü'l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سدي kökü, kök yapısı itibarıyla zayıf üçüncü harfe sahip olup Sami dil ailesinde uzanma, yayılma, hat oluşturma ve serbest bırakılma semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede açık alan, işlenmemiş kır ve serbest arazi anlamına gelen *sādeh* (שָׂדֶה) kelimesi ile kavramsal bir kesişim taşır; zira her iki dilde de ortak arka plan, sınırlandırılmamış, kendi haline yayılmış açık zemin fikridir. Süryanice ve Aramicede ise dokuma düzeni, sıra veya doğrultu bildiren biçimlerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür. Arapçada kök, göçebe yaşamın iki temel unsuru üzerinden somutlaşmıştır: Çobansız otlayan devenin başıboş salınımı ve dokumacılıkta kumaşın boyuna gerilen ancak henüz atkı ipliğiyle kilitlenmemiş çözgü iplikleri. Bu ilksel anlam, Kur'an'ın nazil olduğu dönemde bir gayeye bağlanmadan serbest bırakılmış varlık durumunu ifade eden en yetkin somut tasvir olmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisânü'l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dokumadaki çözgü (es-sedâ) ve başıboş deve (ibilün südâ) | Boyuna uzatılıp henüz bağlanmamış ve sınırlandırılmamış olmayı gösteren somut göçebe ve zanaat dili | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *sādeh* (açık kır, sahipsiz alan) ve Aramice serbest sıra/hat kavramları | Sınırlanmamış, kendi haline bırakılmış ve açıkta uzanan alan veya nesne semantiği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü'l-Arab, Tâcü'l-Arûs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سدي | Anlamlı | Boyuna uzatmak, başıboş bırakmak, çözgü | Tezgâha çözgü germek, ihmal etmek, iyilik ulaştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%AF.md) | Anlamlı | Topluluğu yönetmek, önderlik etmek | Toplumun düzenini kuran, onu başıboşluktan kurtaran reis | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| [دسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%8A.md) | Anlamlı | Gizlemek, sokmak, örtmek | Bir şeyi değersizleştirerek veya bozarak araya sokmak | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| [ديس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B3.md) | Anlamlı | Çiğnemek, harman dövmek | Ekinin veya nesnenin üzerinden geçerek ezmek | Kardeş kök; Kur'an'da geçmez |
| يسد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [يدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سدي | Merkez | Çözgü halinde bırakılma, teklifsizlik | Dokuma tezgâhına gerilip enine bağlanmadan kendi haline bırakılan şey | Varoluşsal ve amaçsal başıboşluk |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Sahipsizlik, gözetimsizlik | Çobanı veya koruyucusu olmaksızın kendi başına otlamaya bırakılan canlı | Bakımsız ve kontrolsüz bırakılma |
| [عبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Gayesizlik, anlamsız eylem | Hikmetten ve faydadan yoksun, oyuncak kabilinden iş yapma | Failin eylemindeki maksatsızlık |
| [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Vazgeçme, geride bırakma | Daha önce elde veya koruma altında olan bir şeyi kasten bırakma | Bir bağı koparıp terk etme |
| [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) | Zıt | Hikmet, sağlam bağ, muhkem kılma | Nesneyi fesattan alıkoyacak şekilde sımsıkı örme ve gayesine bağlama | Başıboşluğun zıddı olan mutlak nizam |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سدي | Başıboş bırakılma, çözgü hali | Hem zanaattaki boyuna gerilmiş çözgü ipini hem de gayesiz bırakılmayı içerir | Kesin |
| Latince | neglectus, inane | İhmal edilmiş, boşlukta bırakılmış | Çözgü metaforunu taşımaz; salt denetimsizliği ve amaçsızlığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | aimless, unguided, warp | Amaçsız, serbest salınmış, çözgü ipi | Dokuma terimi olarak teknik anlamı verir ancak Kur'ani ahlaki vurguyu tek kelimede toplayamaz | Güçlü |
| Almanca | zwecklos, ungebunden, Kette | Gayesiz, bağlanmamış, çözgü | Çözgü ipliği anlamı ile sorumluluksuz bırakılma anlamı farklı sözcüklerle karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | laissé à l'abandon, sans but, chaîne | Terkedilmiş, hedefsiz, dokuma çözgüsü | İnsanın ilahi nizamdan bağımsız bırakılmayacağı fikrini aktarmak için çoklu ifade gerekir | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سُدًى | Emirsiz, yasaksız, hesapsız ve dirilişsiz başıboşluk | İnsanın yaratılış gayesi, teklif altına alınışı ve ahirette hesaba çekileceği vurgusu (Kıyâme [75:36](https://lisan.digital/tr/ayet/75:36.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Teklif ve hikmet nazariyesi | Allah'ın insanı amaçsız yaratmasının muhal oluşu ve ba'sın zorunluluğu | İnsanın ilahi bir gayeye matuf olarak yaratılması ve abes fiilden tenzih |
| Fıkıh | Mükellefiyetin temeli | İnsanın mutlak ibâha ve başıboşluk halinde bulunmayıp şer'i hitaba muhatap olması | Hukuki ve ahlaki sorumluluk altına alınma zorunluluğu |
| Tefsir | Kıyâme [75:36](https://lisan.digital/tr/ayet/75:36.md) tefsiri | Ayetteki ifadenin emir ve nehiyden muaf bırakılmama ve hesaba çekilme olarak izahı | Klasik tefsirlerde lafzın ihmal ve çobansız deve imgesiyle şerh edilmesi |
| Hadis | Emanet ve mesuliyet bilinci | İnsanın yeryüzünde kendi arzusuna terk edilmiş bir varlık olmadığı ilkesi | Yaratılışın bir hesap ve gözetim çerçevesinde cereyan ettiği vurgusu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve teklif | Teklif ve hesap zorunluluğu | Gayesizliği iptal etme | İnsan ilahi bir gaye ile var edilmiş olup emir ve yasaklardan muaf değildir | Kesin |
| İlmi | Teleoloji ve kozmoloji | Determinizm ve ereksellik | Rastlantısallığı dışlama | Evrende hiçbir süreç gayesiz ve sistemsiz bir boşlukta cereyan etmez | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve otorite | Anarşi karşıtlığı | Toplumsal bağı kurma | Bireylerin veya toplumun kuralsız ve denetimsiz başıboş bırakılamayacağı ilkesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Sorumlu tasarruf | Atıl bırakmayı engelleme | Kaynakların ve emeğin başıboş, hedefsiz ve verimsiz terk edilmemesi gereği | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sınır koşulları olmayan serbest sistem | Matematiksel veya fiziksel bir modelde denklemin çözümünü belirleyecek sınır şartlarının ve kısıtların bulunmaması hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve normsuzluk | Sosyolojide bireyin toplumsal ve ahlaki kuralların bağlayıcılığından koparak amaçsız kalması durumu | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca dünyevi bir avarelik, işsizlik veya can sıkıntısı olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın varoluşsal bir kumaş gibi tezgâha gerilip teklif, vahiy ve hesap atkılarıyla örülmeksizin gayesiz bırakılmayacağı gerçeği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yaratılışın teleolojik boyutunu unutarak insanın ahiret hesabından ve ahlaki mükellefiyetten muaf olduğunu varsayma yanılgısı |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun temel taşı olan gayelilik ve hesap verme bilincini, Arap dilinin en somut zanaat ve çöl imgelerinden biriyle billurlaştırdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış evrelerini, dirilişi, ilahi teklifi ve ahiret sorgusunu konu edinen ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın evrende tesadüfen var olduğu, dilediği gibi yaşayıp hesapsızca yok olup gideceği şeklindeki deist ve materyalist yaklaşımları tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dokuma tezgâhında boyuna uzatılmış ancak henüz enine atkı ipliğiyle örülüp bağlanmamış çözgü telleri; açık arazide çobansız ve başıboş bırakılan deve.
- Soyut anlam: Bir amaca, ahlaki bir yüke, ilahi bir hitaba veya hesaba bağlanmadan kendi haline terk edilmiş olma durumu.
- Sistematik karşılık: Varlık alanına çıkarılan insanın ontolojik bir kurgu içinde mutlaka ilahi teklif ve sınır koşullarıyla tamamlanması gerektiği ilkesi.
- LaTeX modeli: $$H \implies \neg (C = \emptyset \land \Omega = 0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H$ varoluşsal düzlemde insanı, $C$ ilahi teklif ve ahlaki sınır koşullarını, $\Omega$ ise nihai gaye ve ahiret hesabını temsil eder. Model, insanın varoluşunun ($H$), sınır koşullarının yokluğu ($C = \emptyset$) ve nihai gayenin sıfırlanması ($\Omega = 0$) durumunun mantıksal olarak değillenmesini ($\neg$) ifade eder; yani insan asla başıboş ve gayesiz bırakılamaz.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Kıyamet 75:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/ayet/75:36.md) — سُدًى

أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى

Meal (IK): İnsan kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال و و ا ي ء معهما
س د و، س و د، د س و، د و س، و س د، و د س، س ي د، س د ي، س أ د، أ س د مستعملات
سدو:

السَّدْوُ: مدُّ اليَد نحوَ الشّيء كما تَسْدُو الإبلُ في سَيرها بأيدها، وكما يَسدُو الصِّبيانُ إذا لعبوا بالجَوْز فرَمَوْا بها في الحُفْرة، والزَّدْ ولغةٌ في السَّدْو، صِبيانيّة، مثل أزْد للأسد وفلانٌ يَسدُ وسَدْوَ وكذا، أي يَنحُو نَحوه.
سود:
السَّوْدُ: سَفْحٌ مُسْتَوٍ بالأرض، كثير الحجارة، خشنها، والغالبُ عليها لَوْنُ السّواد. القِطْعة منها: سَوْدةٌ، وقلمّا يكونُ إلاّ عند جَبَلٍ فيه مَعدِنٌ، والجميعُ: الأَسْواد.
والسَّواد: نقيضُ البياض. والسّواد: لَطخُ الشَّفَتَيْن من أَكْل شيء، وما يُصيب الثَّوب من زرعٍ مأروق، ونحوه والسَّواد: الشَّخص.
والسِّواد: إدناه السَّواد من السَّواد، أي سَواد الإنسان يعني: شخصه، قال:
فأَدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي
وسُئِلت ابنةُ الخس من أين يكون لك الولد، فقالت: قُرْبُ الوِساد وطول السِّواد.
والسِّواد: السِّرار. ساوَدْتُه مُساوَدةً وسِواداً، أي: سارَرْته.
والسُّودَدُ: معروف. والمُسَوَّد: الذّي سوّده قَوْمُه عليهم، والمَسُود: الذّي ساده غيرُه، والسُّؤْدُدُ، لغة طيّئ.
وأَسْوَدَ فلان: وُلِدَ له ولدٌ أَسود وفُلانٌ أَسْوَدُ منفلان في السُّودَد.
وسَوَّدتُ الشّيء: غيّرْت بياضَه سواداً، وسُدتُه لغة، وسَوِدته، قال:
سَوِدْتُ فلم أملِكْ سَوادي وتَحْتَـه		قميصٌ من القُوهيِّ بيضٌ بَنائِقُهْ
والسُّوادانّية: طائرٌ يأكُل العِنَبَ والتّمر، ويُسَمَّى: سُواديّة والسّودان: جَمعُ الأسود.
والأَسودانِ: التَّمْرُ واللَّبَنُ. ويُقالُ: التَّمرُ والماءُ وأَسْوَدة: بئر بجنب جبل أسود.
والأساوِدُ: حيّاتٌ سُودٌ، واحدها: أَسْوَد، ويقال: أسود سالخٌ.
والسُّوَيْداء: حبّةُ الشُّونيز وسواد القلب وسواديّه وأسوده وسَوْ داؤه: حبّته.
يقال: رميته فأصبتُ سواد قلبه، فإذا صغّروه ردّوه إلى سٌويداء، ولا يقولون: سٌوَيْد قَلبِه، كما يقولون: حلَّق الطائر في كَبِد السّماء وكُبَيداء السّماء ولا يقولون: في كُبَيد السّماء.
والسّوادُ: ما حَوالَي الكوفةِ من القُرَى والرَّساتيق وقد يقال: كُورةُ كذا كذا، وسوادُها ولما حَوالَيْ مدينتها وقَصَبتها وفُسطاطها من رَساتيقها وقُراها.
والسَّوادُ: جماعة من النّاس تراهم، ويقال: كثّرتُ القومَ بسوادي ونحوه.
دسو:
دسا يَدْسُو دُسُوّاً، ودَسْوَةً، وهو نقيض زكا يزكو زَكاءً وزكاةً، وهو داسٍ لا زاكٍ. ودَسَّى نفسَهُ ودَسَى يَدْسَى لُغَةٌ. ويَدْسُو أَصْوَبُ. ودَسا كقولك: غَوَى.
دوس:
الدَّوْس: قبيلة، وأبو هريرة منهم.
والدَّوْسُ: الدِّياس، والبقر التي تَدُوس الكُدْس هي: الدَّوائس. يقال: أَلقَوا الدّوائس في بَيدَرهم والمِدْوَس: الذّي يُداسُ به الكُدْس يُجَرُّ عليه جَرّاً. والجميع: مَداوِس.
والمِدْوَسُ: خَشَبةٌ يُشَدُّ عليها مِسَنٌّ يَدوسُ بها الصَّيْقلُ السَّيْفَ حتّى يَجْلُوَهُ، وجمعه: مداوس، قال:
وأبيضَ كالصَّقيع ثَوَى عليه		قُيُون بالمَداوِسِ نِصْفَ شَهرِ
والدِّوْسُ: شِدّة الوَطْ ِبالأقدام حتّى يتفتَّت ما وُطِئَ بالأَقْدام والقَوائم كما يتفتَّتُ قَصَبُ السّنابل، فيصيرُ تِبْناً ومن هذا يقال: طريقٌ مَدُوسٌ. والخَيْلُ تدوس القَتْلَى بالحوافر.
والمَداسُ: المكانُ الذي يُداسُ فيه الطَّعام، والجميع: مَداوِس.
وسد:
وَسَّدَ فلانٌ فلاناً، وتَوَسّد، أي: وضع رأسه على وِسادة، والإسادةُ لُغةٌ وهو اسم وقع على وسائد، وهي لغة بني تميم، وكذلك لغتعهم في كلّ واوٍ مكسورة في الأدوات على فِعالٍ وفِعالة، والجميعُ: وسائد أمّا الوِسادُ بغير الهاء فكلّ شيءٍ يُوضَعُ تحتَ الرّأس، وإنْ كان من التُّراب أو الحِجارة، وجمع الوِساد: وُسُدٌ.
ودس:
الوادِس من النَّبات: ما غَطَّى وَجْهَ الأَرْض، ولمّا يتشعّب شُعَبُه بَعْدُ، إلاّ أنّه كثيرٌ مُلْتَفٌّ وأَوْدَسَتِ الأرض ووَدَّسَتْ والتَّوْديس: رعي الوادِس من النّبات.
ويُقال: ما أَدري أين وَدَس فلان، أي: أين ذهب.
سيد:
السِّيدُ: الذِّئب، وربّما سُمِّيَ يه الأسد، قال:
كالسِّيد ذي اللِّبْدةِ المستأسد الضّاري
والسِّيدانةُ: الذِّئبة، وامرأة سِيدانةٌ: جزيئة.
سدي:

سَدِيتْ ليلتُنا، أي: كَثُر نَداها، قال:
يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي
والسَّدَي: النَّدَى القائم، وقلّما يُقال: يومٌ سَدٍ، إنّما يُوصَفُ به اللَّيْل.
والسّدي والسّداء: المعروف، يُمَدُّ ويُقصر، يقال: اسدى فلانٌ إلى فُلانٍ مَعروفاً. وسَدَّى عليه يُسَدّس، قال:
وما رأينا أَحَداً من أَحْد
سدّى من المعروف ما تُسَدّي
والسَّدى: خلاف اللُّحمة، الواحدة بالهاء.
وإذا نَسَجَ الإنسان كلاما أو أمراً بينَ قوم قيل: سَدَّى بينَهم. والحائك يُسَدِّي الثّوب، ويَتَسدّاه لنفسِهِ، وأمّا التَّسْديةُ فله ولغيره، وكذلك ما أشبه هذا، وقوله جلّ وعزّ: "أَيَحْسَبُ الإنسان أن يُترَكَ سُدى"، أي: هملا، وأسديت الأمرَ إسداء، أي: أهملته وقيل: السَّدى: البَلَح الأخضر بشمارخه، قال:
فَعْمٌ مْخَلخَلُها وعثٌ مؤزّرُهـا		عَذْبٌ مُقَبَّلُها طَعْمُ السَّدى فوها
الواحدةُ: سَداةٌ.
والمُسدّي: الدّيك، قال:
غناء المسدّي بأبشارها
يعني: يبشّر بالصّبح.
سأد:
السَّأَدُ: دأب السّير في اللّيل أسأد ليله، أي. أدأب السّير فيه، قال لبيد: يُسئِدُ السَّيْر عليها راكبٌ رابط الجأشِ على كلّ وَجَلْ
أسد:
الأَسَدُ: معروف، وجمعُه: أُسْدٌ وأساودُ، والمأسدة له معنيان، يقال لموضع الأسد: مَأْسَدة، ويُقالُ للأَسَدِ: مَأْسَدة، كما يُقال: مَسْيَفة للسُّيُوف، ومَجنّة للجِنّ، ومَضَبَّة للضِّباب، ويُقالُ: أسَدْتُ بين الكلاب والقوم، أي: هارشتَ وأَغْريت والمُؤْسِدُ: الكلاّب الذي يُوسِدُ كلبه للصَّيْد، يدعوه ويُغريه.
واستأسد فلانٌ: صار في جُرْأته كالأسد، قال أبو النَّجم:
مستأسد ذبّانه في غَيْطَلِ
يقول للرائد: أَعشَبْتَ انْزِلِ
واستأسد النّباتُ: طال، وذهب كلّ مَذْهب.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الدال** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla beraber

**س د و**، **س و د**، **د س و**، **د و س**، **و س د**، **و د س**، **س ي د**، **س د ي**، **س أ د**، **أ س د** kullanılagelenler

**سدو**:

**السَّدْوُ**: elin şeyi(n)e doğru uzatılması; tıpkı develerin yürüyüşlerinde elleriyle **تَسْدُو** etmeleri gibi; ve tıpkı çocukların cevizle oynadıklarında onu çukura attıklarında **يَسدُو** etmeleri gibi. Ve **الزَّدْ** **السَّدْو**’da bir dildir; çocukçadır; **أزْد**’in **الأسد** için olması gibi. Ve “falanca **يَسدُو** ve **سَدْوَ** ve şöyle” (denir); yani ona doğru yönelir.

**سود**:
**السَّوْدُ**: yerle düz bir yamaç; taşı çok, onun kabası; ve ona galip olan siyahlık rengidir. Ondan parça: **سَوْدةٌ**. Ve nadiren olur; ancak içinde maden bulunan bir dağın yanında. Ve hepsi: **الأَسْواد**.
Ve **السَّواد**: beyazlığın zıddı. Ve **السّواد**: bir şey yemekten iki dudağın lekelenmesi; ve elbisenin, sulanmış ekinden isabet eden(şey) ve benzerleri. Ve **السَّواد**: şahıs.
Ve **السِّواد**: **السَّواد**’dan **السَّواد**’a en yakını; yani insanın siyahlığı, yani: şahsı. Dedi ki:
فأَدْنِ إذَنْ سوادَك من سَوادي
Ve **ابنةُ الخس**’e “sana çocuk nereden olur?” diye soruldu; dedi ki: **قُرْبُ الوِساد** ve **طول السِّواد**.
Ve **السِّواد**: gizli konuşma. Ona **ساوَدْتُه مُساوَدةً وسِواداً**; yani: onunla gizlice konuştum.
Ve **السُّودَدُ**: bilinen(şey). Ve **المُسَوَّد**: kavminin onu kendileri üzerine efendi kıldığı kimse. Ve **المَسُود**: başkasının onu efendi kıldığı kimse. Ve **السُّؤْدُدُ**: **طيّئ** dili.
Ve “falanca **أَسْوَدَ**”: ona siyah bir çocuk doğdu. Ve “falanca, **السُّودَد**’da falancadan daha **أَسْوَدُ**” (denir).
Ve **سَوَّدتُ** şeyi: onun beyazlığını siyahlığa çevirdim. Ve **سُدتُه** bir dildir. Ve **سَوِدته**. Dedi ki:
سَوِدْتُ فلم أملِكْ سَوادي وتَحْتَـه		قميصٌ من القُوهيِّ بيضٌ بَنائِقُهْ
Ve **السُّوادانّية**: üzüm ve hurma yiyen bir kuş; ve ona **سُواديّة** denir. Ve **السّودان**: **الأسود**’un çoğuludur.
Ve **الأَسودانِ**: hurma ve süt. Ve “hurma ve su” denir. Ve **أَسْوَدة**: siyah bir dağın yanında bir kuyu.
Ve **الأساوِدُ**: siyah yılanlar; onun teki: **أَسْوَد**. Ve “**أسود سالخٌ**” denir.
Ve **السُّوَيْداء**: **الشُّونيز** tanesi; ve kalbin siyahlığı; ve onun **سواديّه**’si ve **أسوده**’si ve **سَوْ داؤه**: onun tanesi.
“Onu attım da kalbinin **سواد**’ına isabet ettim” denir. Onu küçülttüklerinde onu **سٌويداء**’ya döndürürler; “kalbin **سٌوَيْد**’i” demezler; tıpkı “kuş göğün **كَبِد**’inde ve göğün **كُبَيداء**’sında halka çizdi” dedikleri gibi; “göğün **كُبَيد**’inde” demezler.
Ve **السّوادُ**: Kûfe’nin çevresindeki köyler ve rustaklar; ve “şu şu **كُورة**’si ve onun **سواد**’ı” denebilir; ve şehrinin, kasabasının ve fustatının çevresindeki rustaklarından ve köylerinden olan(şey) için.
Ve **السَّوادُ**: gördüğün insan topluluğu. Ve “kavmi **بسوادي** ve benzeriyle çoğalttım” denir.

**دسو**:
**دسا يَدْسُو دُسُوّاً** ve **دَسْوَةً**; ve o, **زكا يزكو زَكاءً وزكاةً**’nın zıddıdır. O, **داسٍ**’dir; **زاكٍ** değil. Ve “kendini **دَسَّى**” ve **دَسَى يَدْسَى** bir dildir. Ve **يَدْسُو** daha doğrudur. Ve **دَسا** senin “**غَوَى**” demen gibidir.

**دوس**:
**الدَّوْس**: bir kabile; ve Ebû Hureyre onlardandır.
Ve **الدَّوْسُ**: harman dövme. Ve yığını döven sığırlar: **الدَّوائس**’tir. “Onlar **الدّوائس**’i harmanlarına attılar” denir. Ve **المِدْوَس**: yığın üzerinde çekilerek sürüklenen, yığınla kendisiyle dövülen şey; ve hepsi: **مَداوِس**.
Ve **المِدْوَسُ**: üzerine bir bileği taşı bağlanan bir tahta; cilacı onunla kılıcı döver, ta ki onu parlatıncaya kadar. Onun çoğulu: **مداوس**. Dedi ki:
وأبيضَ كالصَّقيع ثَوَى عليه		قُيُون بالمَداوِسِ نِصْفَ شَهرِ
Ve **الدِّوْسُ**: ayaklarla basmanın şiddeti; ayaklarla ve ayakların (hayvan) ayaklarıyla basılan şey parçalanıncaya kadar; tıpkı başak kamışının parçalanması gibi; böylece saman olur. Bundan dolayı “**طريقٌ مَدُوسٌ**” denir. Ve atlar ölüleri nallarla ezer.
Ve **المَداسُ**: yiyeceğin içinde çiğnendiği yer; ve hepsi: **مَداوِس**.

**وسد**:
Falanca falancayı **وَسَّدَ** ve **تَوَسّد**; yani başını bir yastık üzerine koydu. Ve **الإسادةُ** bir dildir; ve o, yastıklar üzerine konmuş bir isimdir; ve o, Benî Temîm’in dilidir. Ve yine onların dili, aletlerde **فِعالٍ** ve **فِعالة** üzere olan her kırık **واو**’da böyledir. Ve hepsi: **وسائد**. Ama **الوِسادُ** (ه’siz) ise, topraktan veya taşlardan olsa bile, başın altına konulan her şeydir. Ve **الوِساد**’ın çoğulu: **وُسُدٌ**.

**ودس**:
Bitkiden **الوادِس**: yerin yüzünü örten; henüz dalları dallanıp budaklanmamış; ancak çok, birbirine girmiş olan. Ve yer **أَوْدَسَتِ** ve **وَدَّسَتْ**. Ve **التَّوْديس**: bitkiden **الوادِس**’in otlatılmasıdır.
Ve “falanca nerede **وَدَس** etti, bilmiyorum” denir; yani: nereye gitti.

**سيد**:
**السِّيدُ**: kurt; ve belki ona aslan da denilmiştir. Dedi ki:
كالسِّيد ذي اللِّبْدةِ المستأسد الضّاري
Ve **السِّيدانةُ**: dişi kurt. Ve “kadın **سِيدانةٌ**”: iri yapılı.

**سدي**:

“Gecemiz **سَدِيتْ**” (denir); yani: çiyi çoğaldı. Dedi ki:
يَمْسُدها القَفْر وليلٌ سَدي
Ve **السَّدَي**: ayakta duran çiy. Ve nadiren “gün **سَدٍ**” denir; ancak onunla gece vasfedilir.
Ve **السّدي** ve **السّداء**: bilinen(şey); uzatılır ve kısaltılır. “Falanca falancaya bir iyilik **اسدى** etti” denir. Ve “ona **سَدَّى** etti, **يُسَدّس**” (denir). Dedi ki:
وما رأينا أَحَداً من أَحْد
سدّى من المعروف ما تُسَدّي
Ve **السَّدى**: **اللُّحمة**’nın zıddıdır; teki **ه** iledir.
Ve insan bir söz veya bir işi bir kavim arasında dokuduğunda “aralarında **سَدَّى** etti” denir. Ve dokumacı elbiseyi **يُسَدِّي** eder; ve onu kendisi için **يَتَسدّاه** eder. Ama **التَّسْديةُ** ise, onun için ve başkası için olur; ve buna benzeyen şeyler de böyledir. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “**أَيَحْسَبُ الإنسان أن يُترَكَ سُدى**”; yani: başıboş. Ve “işi **أسديتُ** ettim, **إسداء**” (denir); yani: onu ihmal ettim. Ve denildi ki: **السَّدى**: yeşil **البَلَح** (taze hurma) salkımlarıyla beraber. Dedi ki:
فَعْمٌ مْخَلخَلُها وعثٌ مؤزّرُهـا		عَذْبٌ مُقَبَّلُها طَعْمُ السَّدى فوها
Onun teki: **سَداةٌ**.
Ve **المُسدّي**: horoz. Dedi ki:
غناء المسدّي بأبشارها
Yani: sabahı müjdeler.

**سأد**:
**السَّأَدُ**: gecede yürüyüşe devam etmek. “Gecesini **أسأد** etti” (denir); yani: onda yürüyüşe devam etti. Lebîd dedi ki:
يُسئِدُ السَّيْر عليها راكبٌ رابط الجأشِ على كلّ وَجَلْ

**أسد**:
**الأَسَدُ**: bilinen(şey). Onun çoğulu: **أُسْدٌ** ve **أساودُ**. Ve **المأسدة**’nin iki manası vardır: aslanın yeri için **مَأْسَدة** denir; ve aslana **مَأْسَدة** denir; tıpkı kılıçlar için **مَسْيَفة** denildiği gibi; ve cinler için **مَجنّة**; ve kertenkeleler için **مَضَبَّة**. Ve “köpekler ile kavim arasında **أسَدْتُ**” denir; yani: birbirine düşürdün ve kışkırttın. Ve **المُؤْسِدُ**: av için köpeğini **يُوسِدُ** eden köpekçi; onu çağırır ve kışkırtır.
Ve “falanca **استأسد** etti”: cesaretinde aslan gibi oldu. Ebû’n-Necm dedi ki:
مستأسد ذبّانه في غَيْطَلِ
يقول للرائد: أَعشَبْتَ انْزِلِ
Ve “bitki **استأسد** etti”: uzadı; ve her gidişe gitti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س د ي
جمل سدّي وإبل سدًى‏:‏ مهملة وقوم سدًى وأرض سدًى‏:‏ لا تعمر‏.‏
ووقـع النـدى والسـدى وهو ما يقع بالليل‏.‏
وهذا الثوب سداه حرير وأسديته وأسدى الحائك الثوب وسداه‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ قـد أسديـت فألحـم وأسرجت فألجم وأسدى إليه معروفاً‏.‏
وسدى منطقاً وإنـا لمحقوقون أن لا تردنا أقاويل ما سدوا علينا ولصقوا ويقال‏:‏ أمر مبرم مسدى ملحم‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ رام بهـا أمراً مسدًى ملحماً وأسدى بين القوم‏:‏ أصلح وما أنت بلحمة ولا سداة‏:‏ لا تضر ولا تنفع‏.‏
والريح تسدي المعالم وتنيرها‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ لمـن الديـار كأنـه سطـور تسدي معالمها الصبا وتنير وتسدّاه‏:‏ علاه وأخذه من فوقه كما يفعل سدى الليل‏.‏
قال‏:‏ وما أبو ضمرة بالرث ألوان يـوم تسـدّى الحكـم بـن مروان وذلك أنه أخذ بناصيته وهو على فرس‏.‏

##### Türkçe

س د ي
**جمل سدّي** ve **إبل سدًى**: ihmal edilmiş; ve **قوم سدًى** ve **أرض سدًى**: imar edilmez.
Ve **وقـع النـدى والسـدى**: o, geceleyin düşen şeydir.
Ve bu elbise, **سداه**’ı ipektir; ve onu **أسديته**; ve dokumacı elbiseyi **أسدى** ve onun **سداه**’ını.
Ve mecazdandır: **قد أسديـت**; artık **فألحـم** ve **وأسرجت**; artık **فألجم**; ve ona bir iyilik **أسدى**.
Ve bir söz **سدى**; ve biz, bize geri çevirmememiz hususunda elbette hak sahipleriyiz: üzerimize **ما سدوا علينا ولصقوا** olan sözler. Ve denilir: **أمر مبرم مسدى ملحم**.
Ebû’n-Necm dedi: onunla **أمراً مسدًى ملحماً** bir iş murat etti. Ve **أسدى بين القوم**: ıslah etti. Ve sen ne **بلحمة**sın ne de **سداة**: ne zarar verirsin ne fayda verirsin.
Ve rüzgâr, alametleri **تسدي** eder ve onları aydınlatır.
Ömer b. Ebî Rebîa dedi: **لمن الديار كأنه سطور تسدي معالمها الصبا وتنير**. Ve **تسدّاه**: üzerine çıktı ve onu üstünden aldı; gece **سدى**’sının yaptığı gibi.
Dedi: **وما أبو ضمرة بالرث ألوان يوم تسدّى الحكم بن مروان**. Ve bu, onun perçeminden tutmasıdır; o bir at üzerindeyken.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س د ي * * السَّدَى * بفتح السين ضد اللحمة و * السَّدَاةُ * مثله تقول منه * اسْدَى * الثوب و * السُّدَى * بالضم المهمل يقال إبل سدى أي مهملة وبعضهم يقول * سَدًى * بالفتح و * أسْدَاها * أهملها و * السَّادِي * السادس بإبدال السين ياء

##### Türkçe

* س د ي * * **السَّدَى** * (س harfinin fethasıyla) **اللَّحْمَة**’nin zıddıdır; ve * **السَّدَاةُ** * da bunun gibidir. Ondan şöyle dersin: * **اسْدَى** * elbiseyi. Ve * **السُّدَى** * (ض ile) ihmal edilmiş (şey)dir; “**سدى** develer” denir, yani ihmal edilmiş. Bazıları * **سَدًى** * (fetha ile) der; ve * **أسْدَاها** * onu ihmal etti. Ve * **السَّادِي** * altıncıdır; س’nin ي’ye ibdâliyle.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ يو ، فإنَّ الحَرْفَ واوِيُّ يائِيُّ كما سَتراهُ ، ولذا فرَّقَه ابنُ سِيدَه في مَوْضِعَيْن فمن الياء :
( *!السَّدَى من الثَّوبِ ) : لُحْمَتُه ؛ وقيلَ : أَسْفَلُه ، وقيلَ : هو ( ما مُدَّ منه ) طُولاً في النَّسْجِ .
وفي الصِّحاحِ : هو خِلافُ اللُّحْمَةِ ؛ ( *!كالأُسْدِيِّ ، كتُرْكِيَ ) ؛ قالَ الحُطَيْئة يَذْكُر طريقاً :
مستهلك الورد كالأُسْدِيِّ قد جُعِلَتْ
أَيْدِي المَطِيِّ به عادِيَةً ركبا ( ويُفْتَحُ .
( *!والسَّداةِ ) : وهو واحِدُ *!السَّدَى وهو أَخَصُّ منه ، وهُما *!سَدَيانِ ، والجَمْعُ *!أَسْدِيةٌ ، كما في

الصِّحاحِ .
وفي المِصْباح : *!أَسْداءٌ .
( وقد *!أَسْدَى الثَّوبَ ) وأَسْتاهُ ( وسَدَّاهُ ) *!تَسْديةً ، ( *!وتسَدَّاهُ ) : أَقامَ *!سدَاهُ ، قالَ رُؤْبَة :
كفَلْكَةِ الطَّاوِي أَدرّ الشَّهْرَقا
أَرْسل غَزْلاً *!وتَسَدَّى خَشْتَقا وقيلَ : *!سَدَّاهُ لغيرِهِ ، *!وتَسَدَّاهُ لنَفْسِه .
( و ) *!السَّدَى : ( نَدَى اللَّيلِ ) ، وهي حياةُ الزَّرْعِ ؛ قالَ الكُمَيْت وجَعَلَه مثلاً للجود :
فأَنت النَّدَى فيمَا يَنُوبُك *!والسَّدَى
إذا الخَوْدُ عَدَّتْ عُقْبَةَ القِدْرِ مالَهَاوالجَمْعُ *!أسْداءٌ ، قالَ غَيْلانُ الرَّبَعيُّ :
كأَنَّها لمَّا رَآها الرّآء
عُقبانُ دُجْنٍ في نَدَى *!وأَسْداء ( و ) *!السَّدَى : ( البَلَحُ الأخْضَرُ ) بشمارِيخِه ، يُقْصَرُ ( ويُمَدُّ ) ، يمانيةٌ ، واحِدَتُه *!سَداةٌ *!وسَداءَةٌ .
القَصْرُ عن أَبي عَمْروٍ .
وَرواهُ شَمِرٌ بالمَدِّ والقَصْر ، وقالَ : بلُغَةِ أهْلِ المدينَةِ .
( و ) *!السَّدَى : ( الشَّهْدُ ) *!يُسَدِّيه النَّحْلُ ، وهو مجازٌ .
( و ) السَّدَى : ( المَعْروفُ ) ، وهو مجازٌ أَيْضاً .
( و ) السَّدى : ( المُهْملَةُ مِن الإِبِلِ ، والضَّمُّ أَكْثَرُ ، كِلاهُما للواحِدِ والجَمْعِ ) . يقالُ : ناقَةٌ *!سُدىً ، وإبِلٌ سُدىً ، أَي مُهْملَةٌ ؛ ( *!كالسَّادِي .
( *!وأَسْدَاه : أَهْمَلَهُ ) .
في الصِّحاحِ : *!السُّدى ، بالضمِّ : المُهْمَلُ . يقالُ : إبِلٌ *!سُدىً ، أَي مُهْمَلَةٌ ، وبعضُهم يقولُ :

*!سَدىً بالفتْحِ .
*!وأَسْدَيْتُها : أَهْمَلْتُها .
وفي التهْذِيبِ : قالَ أَبو زَيْدٍ : *!أَسْدَيْتُ إِبِلي *!إسْداءً إذا أَهْمَلْتُها ، والاسمُ *!السُّدى .
وفي المُحْكَم : *!السُّدى *!والسَّدى : المُهْمَلُ ، الواحِدُ والجَمْعُ فيه سواءٌ .
وقْولُه تعالى : ﴿أَيَحْسَبُ الإِنْسانُ أَن يُتْركَ *!سُدىً﴾ ، أَي مُهْملاً غَيْر مَأْمورٍ ولا مَنْهيّ ، وقد *!أَسْداهُ ؛ وقولُ ساعِدَةَ الهُذَلي :
*!سادٍ تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثمانِياً
يُلْوى بعَيْقاتِ البحارِ ويُجْنَبُ *!السادِي من *!السّدَى أَي مُهْملٌ لا يُرَدُّ عن شُرْبٍ .
( و ) *!أَسْدَى ( بَيْنهما : أَصْلَحَ ) ؛ عن أَبي عَمْروٍ نقلَهُ الأزهريُّ .
( و ) أَسْدى ( إليه : أَحْسَنَ *!كسَدَّى ) *!يُسَدِّي ( *!تَسْدِيَةً ) ؛ نقلَهُ الأزْهريُّ .
وفي المُحْكَم : *!أَسْدَى إليه *!سَدىً *!وسَدَّاهُ عليه .
وفي المِصْباحِ : *!أَسْدَى إليه مَعْروفاً : اتَّخَذَه عنْدَه .
وذَكَرَ ابنُ سِيدَه بَعْدَ أَنْ ساقَ ما ذَكَرَه المصنِّف ما نَصّه : وإنَّما قَضَيْت على هذا كُلِّه بالياءِ لأنَّها لامٌ ، ومَرَّ أَنَّ اللامَ ياءٌ أَكْثَر منها واواً ، انتَهَى .

##### Türkçe

: (yani) nüshalarda böyle; doğrusu **يو**’dur; çünkü harf **واو**’lu **ياء**’lıdır, onu göreceksin; bu yüzden İbn Sîde onu iki yerde ayırdı. **الياء**’dan olanı:
( **السَّدَى من الثَّوبِ** ): onun atkısı; ve denildi: onun altı; ve denildi: o, dokumada uzunlamasına ondan uzatılan şeydir.
Ve **الصِّحاح**’ta: o, atkının zıddıdır; ( **كالأُسْدِيِّ ، كتُرْكِيَ** ); **الحُطَيْئة** bir yolu anarak dedi:
مستهلك الورد كالأُسْدِيِّ قد جُعِلَتْ
أَيْدِي المَطِيِّ به عادِيَةً ركبا (ve fetha ile okunur).
( **والسَّداةِ** ): o, **السَّدَى**’nın biridir ve ondan daha özeldir; ikisi **سَدَيانِ**’dır; cem‘i **أَسْدِيةٌ**’dir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **المِصْباح**’ta: **أَسْداءٌ**.
(ve **أَسْدَى الثَّوبَ** ) ve onu **أَسْتاهُ** (ve **سَدَّاهُ** ) **تَسْديةً**; ( **وتسَدَّاهُ** ): onun **سدَاهُ**’unu ikame etti; **رُؤْبَة** dedi:
كفَلْكَةِ الطَّاوِي أَدرّ الشَّهْرَقا
أَرْسل غَزْلاً **وتَسَدَّى** خَشْتَقا
ve denildi: **سَدَّاهُ** onu başkası için; **وتَسَدَّاهُ** onu kendisi için.
(ve) **السَّدَى**: (gecenin çiyi), o ekinin hayatıdır; **الكُمَيْت** onu cömertliğe misal yaparak dedi:
فأَنت النَّدَى فيمَا يَنُوبُك **والسَّدَى**
إذا الخَوْدُ عَدَّتْ عُقْبَةَ القِدْرِ مالَهَا
ve cem‘i **أسْداءٌ**’dır; **غَيْلانُ الرَّبَعيُّ** dedi:
كأَنَّها لمَّا رَآها الرّآء
عُقبانُ دُجْنٍ في نَدَى **وأَسْداء**
(ve) **السَّدَى**: (yeşil **البَلَحُ**), salkımlarıyla; kısaltılır (ve uzatılır); Yemenîdir; onun bir tanesi **سَداةٌ** ve **سَداءَةٌ**’dir.
Kısaltma, Ebû Amr’dan.
Şemir onu uzatma ve kısaltma ile rivayet etti ve dedi: Medine ehlinin lugatıyla.
(ve) **السَّدَى**: (bal peteği), arı onu **يُسَدِّيه**; bu mecazdır.
(ve) **السَّدَى**: (iyilik), bu da mecazdır.
(ve) **السَّدى**: (develerden başıboş bırakılan), ve damme daha çoktur; ikisi de tekil ve çoğul içindir. Denir: bir deve **سُدىً**, ve develer **سُدىً**, yani başıboş; ( **كالسَّادِي** ).
( **وأَسْدَاه : أَهْمَلَهُ** ).
**الصِّحاح**’ta: **السُّدى** damme ile: başıboş bırakılan. Denir: develer **سُدىً**, yani başıboş; bazısı der ki:
**سَدىً** fetha ile.
**وأَسْدَيْتُها**: onu başıboş bıraktım.
Ve **التهْذِيب**’de: Ebû Zeyd dedi: **أَسْدَيْتُ إِبِلي إسْداءً** onu başıboş bıraktığım zaman; isim **السُّدى**’dır.
Ve **المُحْكَم**’de: **السُّدى** ve **السَّدى**: başıboş; onda tekil ve çoğul eşittir.
Yüce Allah’ın sözü: ﴿أَيَحْسَبُ الإِنْسانُ أَن يُتْركَ **سُدىً**﴾ yani emredilmeyen ve yasaklanmayan, başıboş; ve onu **أَسْداهُ**. Ve **ساعِدَةَ الهُذَلي**’nin sözü:
**سادٍ** تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثمانِياً
يُلْوى بعَيْقاتِ البحارِ ويُجْنَبُ
**السادِي** **السّدَى**’dan, yani başıboş; bir içmeden geri çevrilmez.
(ve) **أَسْدَى** (ikisi arasında: düzeltti); Ebû Amr’dan; onu Ezherî nakletti.
(ve) **أَسْدى** (ona: iyilik etti, **كسَدَّى** ) **يُسَدِّي** ( **تَسْدِيَةً** ); onu Ezherî nakletti.
Ve **المُحْكَم**’de: **أَسْدَى إليه سَدىً وسَدَّاهُ عليه**.
Ve **المِصْباح**’ta: **أَسْدَى إليه مَعْروفاً**: onu onun yanında edindi.
Ve İbn Sîde, musannifin zikrettiğini sevk ettikten sonra onun nassını zikretti: “Ben bütün bunlara **الياء** ile hükmettim; çünkü o lâm’dır; ve geçti ki lâm, **ياء** olmak bakımından **واو** olmaktan daha çoktur.” Bitti.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَدِيَ
سَدِيَ A ( n. ac. سَدًي [ 4 ] ),
a.  Was tender ( date ).

سَدَّيَ
سَدَّيَ II ,
a.  see IV (a) , ( b ).

أَسْدَيَ
أَسْدَيَ IV ,
a.  Arranged, wove the warp of.

b.  [ Ila ], Did good to. II ( c ), Moistened ( ground ).

d.  Neglected, left alone.

e.  Attained to, obtained; effected.

سَدًى
سَدًى [ 4 ] , ( pl. أَسْدِيَة [ 15t ] ),
a.  Warp; woof.

b.  Benefit, favour.

c.  Dew.

d.  Honeycomb.

e.  Green date.

سَدَاة
سَدَاة [ 4tA ],
a.  see 4 (a) .

سُدًى
سُدًى
a.  In vain.

سَذَاب
سَذَاب
a.  Rue ( herb ).

سَذَاجَة
سَذَاجَة
a.  [ coll. ], Simplicity; good naturedness.

##### Türkçe

**سَدِيَ**
**سَدِيَ** A (n. ac. **سَدًي** [4]),
a. Yumuşak oldu (hurma).

**سَدَّيَ**
**سَدَّيَ** II,
a. IV (a), (b)’ye bak.

**أَسْدَيَ**
**أَسْدَيَ** IV,
a. Çözgüsünü düzenledi, dokudu.

b. [ **إلى** ], -e iyilik etti. II (c), (yeri) ıslattı.

d. İhmal etti, yalnız bıraktı.

e. Ulaştı, elde etti; gerçekleştirdi.

**سَدًى**
**سَدًى** [4], (pl. **أَسْدِيَة** [15t]),
a. Çözgü; atkı.

b. Fayda, lütuf.

c. Çiy.

d. Bal peteği.

e. Yeşil hurma.

**سَدَاة**
**سَدَاة** [4tA],
a. 4 (a)’ya bak.

**سُدًى**
**سُدًى**
a. Boşuna.

**سَذَاب**
**سَذَاب**
a. Sedef otu (ot).

**سَذَاجَة**
**سَذَاجَة**
a. [topl.], Sadelik; iyi huyluluk.
