# سد (س-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السّين والدال
سد : قال اللّيث : السُّدُود : السِّلالُ تُتّخذ من قُضْبان لها أَطْباق وتُجمَع على السِّداد أيضاً ، الواحدة سَدّة .
وقال غيره : السَّلَّة يقال لها السَّدّة والطَّبْل والسَّد ، وقولُ الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ ) ( الكهف : 93 ) ، قرأ ابن كَثير وأبو عَمْرو : ( بين الشَّدَّين ) ، ) وَبَيْنَهُمْ سَدًّا ) ( الكهف : 94 ) ، بفتح السين . وقرأ في يس : ( من بين أيديهم سداً ومن خلفهم سُدَّاً ) ( يس : 9 ) ، بضم السين ، في هذا الحرف وحدَه ، وبفتح السين في الباقي ، وقرأ الباقون : ( بين السُّدَّين ) بالضم .
وأخبَرَني المنذريُّ عن أبي جعفر الغَسَّاني عن سَلَمة عن أبي عُبيدة قال : السُّدَّيْن : مضموم إذ جَعَلوه مخلوقاً من فِعل الله تعالى ، وإن كان من فِعْل الآدمِيِّين فهو سَدّ مفتوح ، ونحو ذلك قال الأخفش .
وقال الكسائي : السُّدّين بضَم السين وفَتحِها سواء السَّد والسُّد ، وكذلك قولُه : ( فَهُم مُّقْمَحُونَ وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأغْشَيْنَاهُمْ ( هما سواء ، فتح السين وضمّها .
وأخبَرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَدّ وسُدّ ، وكلّ ما قابلكَ فسَدَّ ما وراءَه فهو سَدّ وسُدّ . قال : وأخبرني الطُّويسِي عن الخرّاز عن ابن الأعرابي قال : رماه في سَدِّ نَاقَتِه : أي في شخصها . قال : والسُّدّ والذّرِيعَة والدَّرِيئَةُ : الناقة التي يستتر بها الصائدُ ويخْتل ليرميَ الصيد ، وأنشد :
فما جَبنُوا إنّا نَسُدّ عَلَيْهِمُ
ولكنْ لَقوا نَاراً تَجُسُّ وتَسْفَعُ
قال : وتقول العرب : المِعْزَى سَدٌّ يُرَى من وَرائِه الفَقْر ، المعنى : أنّه المعزى ليس إلاّ مَنْظرها ، وليس لها كبيرُ مَنْفَعة .
ورُوِي عن المفسّرين في قوله : ( فَهُم مُّقْمَحُونَ وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأغْشَيْنَاهُمْ ) ( يس : 9 ) قولان : أحدُهما : أن جماعةً من الكفّار أرادوا بالنّبي ( صلى الله عليه وسلم ) سوءاً ، فحالْ اللَّهُ بينهم وبين مُرادِهم ، وسَدَّ عليهم الطريقَ الّذي سلكوه . والثاني : أن الله وَصَفَ ضلالَ الكفّار فقال : سَددْنا عليهم طريقَ الهُدى كما قال : ( خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ) ( البقرة : 7 ) ، الآية .
وقرأتُ بخطّ شمر يقال : سَدّ عليك الرجل يَسِدّ سَدّاً : إذا أتى السَّدَاد ، وما كان هذا الشيءُ سَديداً . ولقد سَدَّ يَسدّ سَداداً وسُدوداً ، وقال أَوْس :
فما جَبنُوا إنّا نَسُدّ عليهمُ
يقول : لم يَجبنوا من الإنصاف في القتال ، ولكنّا جُرْنا عليهمْ فَلَقُونا ونحن كالنّار التي لا تُبقِي شيئاً .
قلت : وهذا خلافُ ما قاله ابن الأعرابيّ .
وفي حديث النبيّ أنه قال : ( لا تَحل المسألةُ إلاّ لثلاث . . ) فذكر رجلاً أصابتْه جائحة فاجتاحَتْ مالَه فيسأل حتَّى يصيبَ سَداداً من عَيْش أو قواماً .
قال أَبو عُبَيد : ( سِداداً من عيش ) هو بكسر السِّين ، وكلَّ شيء سَدَدَتْ به خَلَلاً فهو سِداد ، ولهذا سُمِّي سِداد القارورة وهو صِمامُها ، لأنّه يَسُدّ رأسها ، ومنه سِدادُ الثَّغْر : إذا سُدَّ بالخيل والرِّجال ، وأنشد :
أضاعوني وأيَّ فتًى أضاعوا
ليوم كريهة وسِدادِ ثَغْرِ
قال : وأمَّا السَّداد بالفتح فإن معناه : الإصابةُ في المنطِق أن يكون الرجل مُسَدَّداً ، يقال : إنه لذو سَدَاد في منطقِه وتدبيره ، وكذلك الرَّمي .
وفي حديث أبي بكر أنه سأل النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن الإزار فقال : ( سَدّد وقارب ) .
قال شمر في ( كتَابه ) : سدِّد من السَّداد ،
وهو المُوَفَّقُ الذي لا يعاب .
قال : والوَفْق المِقْدار : اللهم سدِّدْنا للخير ، أي : وفِّقنا له .
وقوله : قارِب ، قال القرابُ في الإبل : أن تقاربَها حتى لا تتَبَدَّد .
قلتُ : معنى قوله قارِب ، أي : لا تُرْخِ الإزار ، فنُفْرِطَ في إسباله ، ولا تُقلِّصه فتُفرط في تشميره ولكن بين ذلك .
قال شمِر : ويقال : سدِّد صاحبَك ، أي : علِّمه الخيرَ واهدِه . وسَدِّدْ مالَك ، أَي : أَحسن العملَ به . والتسديد للإِبل : أَن تُيَسِّرَها لكلِّ مكان مَرْعًى وكل مكان لَيانٍ وكلِّ مكانٍ رَقاق . قال : والسَّداد : القَصْد والوَفْق والإصابة ، ورجل مُسدَّد ، أي : موفَّق . وسهم مسدَّد : قويم . ويقال : أَسِدَّ يا رجُل ، وقد أسدَدْتَ ما شئتَ ، أي : طلبتَ السَّداد ، وأَصبْتَه أو لَم تُصِبه .
وقال الأسوَد بن يَعْفُر :
أَسِدِّي يا مَنِيُّ لِحِمْيَرِي
يطوِّفُ حَوْلَنا وله زَئير
يقول : اقصدِي له يا مَنِيَّة حتّى يموت . وأمّا قوله :
ضربَتْ عليّ الأرضُ بالأسداد
فمعناه : سُدَّتْ عليَّ الطُّرق وعميَتْ عليَّ مَذاهبي ، وواحد الأسداد سُدُّ .
ورُوي عن الشَّعبيّ أنه قال : ما سددتُ على خَصْم قطّ . قال : ويقال : سَدَّ السَّهْمُ فَسَدَّ : إذا استقام . وسدَّدته تسديداً . انتهى .
قال : حدَّثنا محمد بنُ إسحاقَ قال : حدثنا إبراهيمُ بن هانىء قال : حدثنا أبو المغيرة قال : حدثنا الأَوْزاعيُّ عن يحيى بن كثير عن هلال بن أبي ميمونَة عن عَطاء بنِ يَسار عن رِفاعة بن عَوانة الجُهَنِيّ قال : قال رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( والذي نفسي بيَدِه ما مِن عبدٍ يُؤمِن بالله ثم يُسدِّد إلا سَلَك في الجنة ) ، قولُه : ( ثم يسدِّد ) ، أي : يقتصد فلا يَغْلو ولا يُسرِف . والسّداد : المَقصِد ، ومعنى : ( لا يَغْلو ) : ألاّ يكون مِثل الخوَارِج ولا يُسرِف فيرتكب الذنوبَ الكثيرةَ والخطايا الجمَّة .
وقال شمر : قال أبو عَدنان قال لي جابر : البَذِخُ الذي إذا نازع قوماً سَدَّد عليهم كلَّ شيء قالوه .
قلتُ : وكيف يُسَدِّد عليهم ؟ قال : يَنْقض عليهم كلَّ شيء قالوه .
أبو نصر عن الأصمعي : يقال : إنه ليَسُدُّ في القول : وهو أن يُصيب السَّداد يعني القَصْد قال : جَاءنا سُدٌّ من جَراد : إذا سَدَّ الأُفُق من كثرته . وأرضٌ بها سَدَدة ، والواحدة سُدَّة ، وهي أودِية فيها حجارةٌ وصخورٌ يبقى فيها الماء زماناً .
قال : والسُّدَّةُ : باب الدار والبيت ، يقال : رأيته قاعداً بسُدَّة بابه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو قال : السُّدَّةُ كالصُّفَّة تكون بين يدي البيت ، والظُّلَّةُ تكون بباب الدار .
قال أبو عُبَيد : ومنه حديث أبي الدَّرْداء : ( مَن يَغْشَ سُدَّة السلطان يَقُمْ ويَقْعُد ) .
قال أبو عبيد : وفي حديث المُغِيرة بن شُعبة ( أنه كان يصلّي في سُدَّة المسجد الجامع يومَ الجمعة مع الإمام ) ، يعني الظِّلال التي حَوْله .
قال أبو سعيد : السُّدَّة في كلام العرب الفِنَاء ، يقال لبَيْت الشَّعر وما أشبهَه . قال : والَّذِين تَكَلَّموا بالسُّدَّة لم يكونوا أصحابَ أبنِية ولا مَدَر . ومَن جَعل السُّدَّة كالصُّفَّة أو السَّقيفة فإنما فَسّره على مذهبِ أَهلِ الحَضَر قال : وإنما سمّي إسماعيل السُّدي لأنّه كان تاجراً يَبيع في سُدَّة المَسجِد الخُمُرَ .
قال أبو عبيد : وبعضهم يَجعل السُّدَّة البابَ نفسه .
وقال اللّيث : السُّدّيّ : رجلٌ منسوب إلى قبيلة من اليَمَن .
قلتُ : إن أراد إسماعيلَ السُّدَّيَّ فهو وهمٌ ، ولا نعلم في قبائل اليمن سُدّاً .
قال الليث : والسُّدَّة والسُّداد : هما داءٌ يأخذ في الأنف يأخذ بالكَظَم ويَمنع نسيمَ الريح . قال : والسُّد مقصورٌ من السَّداد . ويقال : قل قولاً سَدَداً وسَدَاداً وسديداً ، أي : صواباً .
أبو عُبيد : الأسِدَّة : العُيُوب ، واحدُها سَدَّ ، وهو على غير قياس ، والقياس أن يكون جمع سَدِّ : أَسُدّاً وسُدُوداً .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الوَدَس والسُّدّ : العَيْب ، وكذلك الأبن والأمن .
وقال أبو سعيد : يقال : ما بفلان سِداد يَسُدّ فاه عن الكلام ، وجمعُه أَسِدّة ، أي : ما به عَيْب .
أبو زيد : السُّدُّ من السحاب : النَّشْءُ الأسوَد ، من أيّ أقطار السماء نَشأ . وجمعُه سدود .
ابن الأعرابي : السُّدُودُ : العيونُ المفتوحة لا تُبصِر بَصَراً قويّاً . يقال منه : عينٌ سَادَّة . قال : والسُّدُّ الظِّلّ .
قال : ويقال للناقة الهَرِمة : سادّةٌ وسلَّةٌ وسَدِرةٌ وسَدِمَة .
وقال أبو زيد : عَينٌ سادّة وقائمة : إذا ابيضَّتْ لا يُبصر بها صاحبُها ولم تنفقِىءْ بعد .
ابن شميل : السِّداد : الشيءُ من اللبَن يَيْبَسُ في إحليل الناقة .
دَسَّ : قال اللَّيث : الدَّسُّ : دَسُّك الشيءَ تحتَ شيء ، وهو الإخفاء ، ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( أَمْ يَدُسُّهُ فِى التُّرَابِ ) ( النحل : 59 ) ، أي : يَدْفِنُه .
قلتُ : أراد المَوْءودَة الَّتي كان أهل الجاهليّة يئدونَها وهي حَيّة ، وذَكّر فقال : ( يَدُسُّه وهي أنثى لأنَّه ردَّه على لفظ ( ما ) في قوله : يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِن سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءِ مَا بُشِّرَ بِهِ ) ( النحل : 59 ) ، فردَّه على اللفظ ، لا على المعنى ، ولو قال : ( بها ) لكان جائزاً .
قال الليث : والدَّسِيس : من تَدُسّه ليأتيَك بالأخبار .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّسِيس : الصُّنان الّذي لا يَقلَق الدَّواء . والدَّسِيس المَشْوِيّ . والدُّسُسُ : المُراءُون بأَعمالهم يَدخلون مع القُرّاء وليسوا قُرّاء . قال : والدُّسُسُ : الأَصِنَّة الدَّفِرة .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا كان بالبعير شيء خفِيفٌ من الجَرَب ، قيل : به شيءٌ من جَرَب في مساعِدِه ، وقيل : دُسَّ فهو مَدْسُوس . وقال ذو الرمَّة :
قَريعُ هِجانٍ دُسَّ منه المَسَاعِدُ
ومساعِدُه : آباطه وأدفاغُه . ويقال للهِناء الّذي يُطلَى به أرفاغُ الإبلِ : الدَّسُّ أيضاً ، ومن أمثالهم : ليس الهِناءُ بالدَّسّ ، المعنى : أنَّ البعير إذا جَرِب في مَساعِرِه لم يُقْتَصر من هِنائه على مواضع الجَرَب ، ولكن يُعَمُّ بالهِناء جميعُ جِلْده لئلاَّ يتعدَّى الجَرَب موضعَه فيَجرَبَ موضعٌ آخَر . يُضرَب مثلاً للّذي يَقتصِر من قضاء حاجة صاحبه على ما يَتبلغ به ولا يُبالَغ في الحاجة بكمالها .
وقال أبو العبّاس : سألتُ ابنَ الأعرابي عن قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَتَقْوَاهَا قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن ) ( الشمس : 10 ) ، فقال : معناه : من دَسَّ نفسَه مع الصالحين وليس هو منهم . قال : وقال الفرَّاء : خابت نفسٌ دَسَّاها الله . ويقال : قد خاب مَنْ دَسَّ نفسَه فأَخْمَلَها بتَرْك الصَّدَقة والطاعة . قال : ونَرَى والله أعلم أنَّ ( دَسَّاها ) من دَسَّسْتُ ، بُدِّلت بعضُ سيناتها ياءً كما قالوا : تظنَّيْت من الظنّ . قال : ويُرَى أنَّ ( دَسَّاها ) دسّسَها ، لأن البخيل يُخفي منزله وماله ، والسَّخِيُّ يُبرِز منزله فينزل على الشَّرَف من الأرض لئلاّ يستتر عن الضِّيفان ومن أراده ، ولكلَ وَجْه ، ونحو ذلك ، قال الزَّجَّاج .
وقال الليث : الدَّسَّاسة : حَيّة صَمّاء تكون تحت التّراب .
وقال أبو عمر : الدَّسّاس من الحيّات : الّذي لا يدري أيُّ طرفَيْه رأسُه ، وهو أَخبثُ الحيّات ، يَندَس في التراب ولا يَظهَر للشّمس ، وهو على لون القُلْب من الذَّهب .
وقال شمر : الدَّسَّاس : حَيّةٌ أحمَر كأنّه الدَّم محدَّدُ الطَّرَفين ، لا يُدرَى أيهما رأسُه ، غليظُ الجِلد لا يأخذ فيه الضَّرْب ،
وليس بالضَّخم غليظ . قال : وهو النَّكَّاز .
وقال أبو خَيْرة : الدَّسَّاسة : شَحْمة الأرض . قال : وهي العَنَمة أيضاً .
قلت : والعربُ تسمِّيها الحُلكَة تغوصُ في الرَّمْل كما يَغُوص الحُوت في الماء ، ويُشبَّه بها بَناتُ العذَارى ، ويقال لها : بنات النَّقَى .

باب السين والدال
سد
( درفس ) : أبو عبيد عن الأصمعي : الدِّرَفْسُ : البعيرُ العظيم ، وناقةٌ دِرَفْسةٌ .
وقال شمر أيضاً : الدِّرفسُ : العلم الكبير ، وأنشد قولَ ابن قيس الرُّقيات :
تكنُّه خرْقةُ الذِّرفس من الشَّ
مْس كلَيْثٍ يُفرِّج الأجَمَا
( سندر ) : قال : والسَّنْدَرُ : الجَرِيء المتَشَبِّع .
وقال أحمدُ بن يحيى في قول أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب رضي الله عنه :
أنا الَّذي سَمَّتني أمِّي حَيْدَرَهْ
كلَيْثِ غاباتٍ غَليظِ القَصَرَهْ
أَكيلُكُمْ بالسيف كَيلَ السندرَهْ
قال أبو العباس : واختلفوا في السندرة ، فقال ابن الأعرابي : هو مِكيالٌ كبير مثلُ القَنْقَل ، واسع كثيراً ، أي : أقتلكم قَتلاً واسعاً كثيراً .
وقال غيره : السندرة : امرأةٌ كانت تَبيع القمح وتُوفِي الكيلَ ، أي : أكيلُكم كيلاً وافياً .
قال : وقال آخر السندرة : العَجَلَة ، يقال : سَنْدَريّ : إذا كان مستعجلاً في أموره جادّاً ، أي : أقاتلكم بالعَجَلة وأبادرُكم قبل الفرار .
ويقال : قوس سندرية . وقال : إذا أدركت أدناهم أخرياتهم حبوت لهم بالسندرى الموتلّة وسنان سندرِيّ : إذا كان أزرق حديداً قال رؤبة :
وأوتار غيري سندرى مختلق مُخَلَّق
أي : غير نصل أزرق حديد . وقال أعرابي :
تعالَوْا نصيدها زريقاء سندرية
يريد طائراً خالص الزرقة .
( سرند ) : أبو عُبيد عن الأصمعي : السرَنْدَى : الشديدُ ، والسبَنْدَى : الجريء ، وفي لغة هذيل : الطويل .
وفي ( نوادر الأعراب ) : السنادِرَةُ والسبادُنةُ : الفَراغ وأصحابُ اللَّهو والتبطُّل .
الليث : السَّرَنْدَى : الجريء على أَمْرِه لا يفرق من شيء . وقد اسرنداه وآغرنداه : إذا جَهِل عليه . وسيف سَرَندَى : ماضٍ في الضريبة لا يَنْبو .
وقال ابن أحمَر يصف رجلاً صُرِع فخرَّ قتيلاً :
فَخَرَّ وجالَ المُهْرُ ذات يَمينه
كسيفٍ سَرَنْدَى لاحَ في كفِّ صيْقَلِ
من جعل سَرَندى فَعَنْلَلاً صرفه ، ومن جعلَه فعنلى لَم يصرفه .
وقال أبو عبيد : اسرنداه واغرنداه : إذا عَلاه وغلبه ، وأنشد :
ما لِنُعاس الليل يَغْرَنْدِينِي
أَدْفَعُه عَنّي ويَسْرَنْدِيني
( سبند ) ( سبنت ) : والسَّبَنْدَى ، والسَّبَنْتَى : النَّمر ، وكلُّ جريٍ . سَبَنْدَى وسبنتى .
وقال أبو الهيثم : السبنتاة : النَّمِر . ويُوصف بها السَّبُع ويُجمع سبانِت ، ومن العرب من يجمعها سَباتَى . ويقال للمرأة السلِيطة : سبَنتاه ، يقال هي : سبَنتاه في جلد حَبَنْداه .
( فردس ) : وقال الزّجّاج في قول الله جل وعز : ( الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ) ( المؤمنون : 11 ) .
روِي أن الله جل وعز جعل لكلّ امرىء في الجنّة بيتاً ، وفي النار بيتاً فمن عَمِل عَمَل أهلِ النار ورِث بيتَه ، ومن عَمِل عملَ أهلِ الجنة ورِث بيته .
قال : والفِردوس أصلُه رُوميُّ أعرِب ، وهو البُستان ، كذلك جاء في التفسير .
وقد قيل : الْفِردوس تعرفه العرب ، ويسمَّى الموضعُ الّذي فيه كَرْم : فرْدوساً .
وقال أهل اللغة : الفِرْدوس مُذَكَّر وإنما أُنِّث في قوله : ( الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ( لأنه عنى به الجنة .
وفي الحديث : ( نسألك الفردوس الأعلى ) .
وأهلُ الشام يقولون للبساتين والكُروم : الفَراديس .
وقال الليث : كَرْم مُفَرْدس ، أي : مُعَرَّش ، قال العجاج :
وَكَلْكَلاً وَمِنْكباً مُفَرْدساً
قال أبو عمرو : مفردساً : أي : محشوّاً مُكْتَنِزاً ؛ ويقال للجلة إذا حُشيتْ فُرْدِست .
قال : والفردَسة : الصَّرْع القبيح ، يقال : أخَذَه ففَرْدَسه : إذا ضربَ به الأرض .
قال الزجاج : وقيل الفردوس : الأودية التي تنبت ضروباً من النبت وقيل : هو بالرومية ، منقول إلى لفظ العربية .
قال : والفردوس أيضاً بالسريانية كذا لفظه فردوسٌ قال : ولم نجده في أشعار العرب ، إلا في شعر حسان .
قال : وحقيقته أنه البستان الذي يجمع كل ما يكون في البستان ، لأنه عند أهل كل لغة كذلك .
وقال ابن الأنباري : ومما يدلُّ أن الفردوس بالعربية قول حسان :
وإن ثواب الله كلّ موحِّد
جِنانٌ من الفردوس فيها يخلدُ
وقال عبد الله بن رَواحة :
إنهم عند ربهم في جنان
يشربون الرحيق والسلسبيلا
الرحيق : الخمر . والسلسبيل : السهل
المدخل في الحلق . يقال : أثرابٌ سلسل وسلسال وسلسبيل .
وقال الفراء : قال الكلبي بإسناده : الفردوس : البستان بلغة الروم .
وقال الفراء : هو عربي أيضاً ، والعرب تسمي البستان الذي في الكرمُ : الفردوسَ .
وقال السّدِّي : الفردوس أصله بالنبطية فرداساً .
وقال عبد الله بن الحارث : الفردوس : الأعناب .
( سندل ) : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : سَنْدَل الرجلُ : إذا لَبِس الجَوْرَبَيْن ليَصْطادَ الوحشَ في صَكَّة عُمَيّ .
( سبرد ) : قال : والناقة إذا أَلْقَت وَلَدَها لا شَعْر عليه فهو المُسَبْرَد ؛ ويقال : سَبْرَد شعرَه : إذا حَلَقه .
( فندس ) : قال : وفَنْدس الرجلُ : إذا عَدَا ، وقَنْدَس بالقاف : إذا تابَ بعد مَعْصية .
( سمدر ) : أبو عبيد عن أبي عمرو : السَّمادِيرُ : ضَعْف البَصَر ، وقد اسمَدَرّ .
ويقال : هو الشيءُ الذي يَتراءى للإنسان من ضَعْف بصرِه عند السُّكْر من الشراب أو غيره .
( دربس ) : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : الدِّرْباس : الكلْب العَقُور ، وأنشد :
أعْدَدْت دِرْواساً لِدرْباسِ الحُمُتْ
( وقالوا : الدُّرابِسُ : الضّخم الشديدُ من الإبل ومن الرّجال ، وأَنشد :
لو كنتَ أمسيتَ طليحاً ناعِساً
لم تُلْف ذا راوية دُرابِسَا )
دفنس : والدِّفْنَاس : البَخِيل ، وأنشد المفضل :
إذا الدِّعْرِمُ الدِّفْناسُ صَوَّى لِقَاحَه
فإنّ لنا ذَوْداً ضِخامَ المحالِبِ
أي : سمن لقاحه .
قال : والدفْنَاس : الرّاعي الكَسلان الذي يَنام ويَترُك الإبل ترعَى وحدَها .
أبو عبيد عن الأصمعي : الدِّفْنِس : المرأةُ الحَمقاء .
( سرمد ) : الليث : السّرمْد : دوامُ الزّمان من لَيلٍ ونَهار .
وقال الزّجاج : السَّرمَد : الدائم في اللّغة .
( دردبس مرمريس ) : وقال الليث : الدَّرْدَبيسُ : الشيخُ الكبير . والعجوزُ أيضاً يقال لها : دَرْدَبيس ، وأنشَد :
أُمُّ عِيالٍ فَخْمَةٌ نُعُوسُ
قد دَرْدَمَتْ والشيخُ دَرْدَبيسُ
وقال شمر : الدَّرْدَبيس : الداهية . وهذا صحيح .
( أبو عبيد ) والمَرمريس : الأملس .
( ذكره أبو عبيد في باب فَعفعيل ؛ أخذ المرمريس من المرمر ، وهو الرخام الأملس ، وكسعه بالسين تأكيداً . والمرمريس : الأرض التي لا تنبت . والمرمريس : الداهية والدَّردبيس ، وهو فعفعيل ، بتكرير الفاء والعين ) .
وقال شمر : المرمريس : الداهية . وقرأت في نسخة الإيادي المسموعة من شمر : أبو عمرو : القحرُ والقَهْبُ : الشيخ ، ومثلُه الدِّردِبيس بكسر الدالين هكذا كتبه أبو عمرو الإيادي .
( سندس ) : وقال المفسِّرون في تفسير السُّنْدُس : أنه رَقيق الدِّيباج ، وفي تفسير الإسْتَبْرق : إنّه غليظُ الدِّيباج ، لم يَختلفوا فيه .
وقال اللَّيث : السُّنْدُس : ضَربٌ من البِزْيُونِ يُتّخذ من المِرْعِزَّى ، ولم يختلفوا فيهما أَنهما معرّبان .
( دلمس ) : ادلَمّسَ الليلُ : إذ اشتدّت ظُلمتَهُ ، وهو ليل مُدْلَمِّسٌ .

##### Türkçe

باب **السّين** ve **الدال**

**سد** : **اللّيث** dedi: **السُّدُود**: **السِّلالُ**dur; **قُضْبان**dan yapılır; onların **أَطْباق**ları vardır ve **السِّداد** üzerine de toplanır; bir tanesi **سَدّة**’dir.

Ve başkası dedi: **السَّلَّة**’ye **السَّدّة** ve **الطَّبْل** ve **السَّد** denir. Ve Allah’ın (azîz ve celîl) sözü: **( حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ )** (el-Kehf: 93); İbn Kesîr ve Ebû Amr **( بين الشَّدَّين )** okudular; ve **( وَبَيْنَهُمْ سَدًّا )** (el-Kehf: 94), **السّين**’in fethiyle. Ve Yâsîn’de **( من بين أيديهم سداً ومن خلفهم سُدَّاً )** (Yâsîn: 9) okudu; **السّين**’in zammıyla, yalnız bu harfte; geri kalanında **السّين**’in fethiyle. Diğerleri **( بين السُّدَّين )** zamm ile okudular.

Ve bana **المنذريّ** haber verdi: **أبي جعفر الغَسَّاني**’den, **سَلَمة**’den, **أبي عُبيدة**’den; dedi ki: **السُّدَّيْن**: zamm iledir; onu Allah Teâlâ’nın fiilinden yaratılmış kıldıkları zaman. Eğer âdemoğullarının fiilinden ise o, fethli **سَدّ**’dır. **الأخفش** da bunun benzerini söyledi.

Ve **الكسائي** dedi: **السُّدّين**; **السّين**’in zammıyla ve fethiyle; **السَّد** ile **السُّد** eşittir. Ve onun sözü de böyledir: **( فَهُم مُّقْمَحُونَ وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأغْشَيْنَاهُمْ )**; ikisi eşittir: **السّين**’in fethi ve zammı.

Ve bana **المنذريّ** haber verdi: **ثعلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den; dedi ki: **سَدّ** ve **سُدّ**; ve sana karşı olan her şey, arkasındakini kapatırsa o **سَدّ** ve **سُدّ**’dur. Dedi ki: Ve bana **الطُّويسِي** haber verdi: **الخرّاز**’dan, **ابن الأعرابي**’den; dedi ki: Onu **سَدِّ نَاقَتِه**’ye attı: yani onun şahsına. Dedi ki: Ve **السُّدّ** ve **الذّرِيعَة** ve **الدَّرِيئَةُ**: avcının arkasına gizlendiği ve avı vurmak için hile yaptığı devedir. Ve şu beyti okudu:

فما جَبنُوا إنّا نَسُدّ عَلَيْهِمُ
ولكنْ لَقوا نَاراً تَجُسُّ وتَسْفَعُ

Dedi ki: Ve Araplar der: **المِعْزَى** bir **سَدّ**’dır; onun arkasından fakirlik görülür. Mana: keçi sürüsü, ancak görünüşüdür; onun büyük bir faydası yoktur.

Ve müfessirlerden, onun sözü hakkında: **( فَهُم مُّقْمَحُونَ وَجَعَلْنَا مِن بَيْنِ أَيْدِيهِمْ سَدّاً ومِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأغْشَيْنَاهُمْ )** (Yâsîn: 9) iki söz rivayet edildi: birincisi: kâfirlerden bir topluluk Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) kötülük istedi; Allah onların arasına engel oldu ve tuttukları yolu onların üzerine kapattı. İkincisi: Allah kâfirlerin sapıklığını vasfetti; dedi ki: Onların üzerine hidayet yolunu kapattık; tıpkı dediği gibi: **( خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ )** (el-Bakara: 7), âyet.

Ve Şemr’in hattıyla okudum: denir ki: **سَدّ** sana adam **يَسِدّ سَدّاً**: **السَّدَاد**’a geldiği zaman. Ve bu şey **سَديداً** olmadı. Ve gerçekten **سَدَّ يَسدّ سَداداً وسُدوداً**. Ve **أَوْس** dedi:

فما جَبنُوا إنّا نَسُدّ عليهمُ

Der ki: savaşta insaftan korkaklık etmediler; fakat biz onlara zulmettik; böylece bizi, hiçbir şeyi bırakmayan ateş gibi iken, karşıladılar.

Dedim: Bu, **ابن الأعرابيّ**’nin söylediğinin tersidir.

Ve Peygamber’in hadisinde: dedi ki: **( لا تَحل المسألةُ إلاّ لثلاث . . )**; sonra, malını bir felâketin isabet ettiği bir adamı zikretti; malını silip süpürdü; o da, yaşayıştan bir **سَداداً** yahut bir **قواماً** elde edinceye kadar ister.

**أَبو عُبَيد** dedi: **( سِداداً من عيش )**; o, **السّين**’in kesriyledir. Ve her şey ki onunla bir gedik kapatırsan o **سِداد**’dır. Bundan dolayı şişenin **سِداد**’ı, onun tıpası diye adlandırıldı; çünkü onun başını kapatır. Ve ondan: **سِدادُ الثَّغْر**: atlar ve adamlarla kapatıldığı zaman. Ve şu beyti okudu:

أضاعوني وأيَّ فتًى أضاعوا
ليوم كريهة وسِدادِ ثَغْرِ

Dedi ki: Ama feth ile **السَّداد**; onun manası: sözde isabet; adamın **مُسَدَّداً** olmasıdır. Denir ki: Onun sözünde ve tedbirinde **سَدَاد** vardır; atış da böyledir.

Ve Ebû Bekir’in hadisinde: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) izâr hakkında sordu; dedi ki: **( سَدّد وقارب )**.

Şemr, **( كتَابه )**’ında dedi: **سدِّد**; **السَّداد**’dandır; ve o, ayıplanmayan muvaffak kimsedir. Dedi ki: **الوَفْق** ölçüdür: “Allah’ım bizi hayra **سدِّدْ** et”; yani: ona muvaffak kıl. Ve onun sözü: **قارِب**; develerde **القراب**: onları birbirine yaklaştırmandır; ta ki dağılmasınlar.

Dedim: **قارِب** sözünün manası: izârı salıverme ki, onu aşırı uzatmada ifrata düşelim; onu kısaltma ki, onu aşırı toplamada ifrata düşelim; fakat bunun arasında.

Şemr dedi: Ve denir ki: arkadaşını **سدِّد** et; yani: ona hayrı öğret ve onu hidayete erdir. Ve malını **سدِّدْ** et; yani: onunla işi güzel yap. Ve develer için **التسديد**: onları her otlak yere, her yumuşak yere ve her ince (yumuşak) yere kolaylaştırmandır. Dedi ki: **السَّداد**: kasıt, uygunluk ve isabet; ve **رجل مُسدَّد**: yani muvaffak. Ve **سهم مسدَّد**: düzgün. Ve denir ki: **أَسِدَّ** ey adam; ve dilediğini **أسدَدْتَ**; yani: **السَّداد**’ı istedin; onu tutturdun yahut tutturmadın.

Ve **الأسوَد بن يَعْفُر** dedi:

أَسِدِّي يا مَنِيُّ لِحِمْيَرِي
يطوِّفُ حَوْلَنا وله زَئير

Der ki: Ey ölüm, ona yönel; ta ki ölsün. Ama onun sözü:

ضربَتْ عليّ الأرضُ بالأسداد

Bunun manası: yollar bana kapatıldı ve gidiş yollarım bana körleşti. **الأسداد**’ın bir tanesi **سُدُّ**’dur.

Ve **الشَّعبيّ**’den rivayet edildi: dedi ki: Hiçbir hasmın üzerine **سددتُ** etmedim. Dedi ki: Ve denir ki: **سَدَّ السَّهْمُ فَسَدَّ**: doğrulduğu zaman. Ve onu **سدَّدته تسديداً**. Bitti.

Dedi ki: Bize Muhammed b. İshak haber verdi; dedi: bize İbrahim b. Hânî’ haber verdi; dedi: bize Ebû’l-Muğîre haber verdi; dedi: bize **الأَوْزاعيّ** haber verdi; Yahyâ b. Kesîr’den; Hilâl b. Ebî Meymûne’den; Atâ b. Yesâr’dan; Rifâa b. Avâne el-Cühenî’den; dedi ki: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: **( والذي نفسي بيَدِه ما مِن عبدٍ يُؤمِن بالله ثم يُسدِّد إلا سَلَك في الجنة )**. Onun sözü: **( ثم يسدِّد )**: yani: iktisat eder; ne aşırı gider ne israf eder. Ve **السّداد**: maksattır. Ve **( لا يَغْلو )**’nun manası: **الخوارِج** gibi olmamasıdır; ve israf etmez; böylece çok günahları ve pek çok hataları işler.

Ve Şemr dedi: Ebû Adnân dedi; Câbir bana dedi: **البَذِخُ**; bir kavimle çekiştiği zaman, onların söyledikleri her şeye karşı onların üzerine **سَدَّد** edendir.

Dedim: Onların üzerine nasıl **يُسَدِّد** eder? Dedi: Onların söyledikleri her şeyi onların üzerine bozar.

Ebû Nasr, **الأصمعي**’den: denir ki: O, sözde **ليَسُدُّ** eder; bu, **السَّداد**’ı, yani kasdı tutturmasıdır. Dedi ki: Bize çekirgelerden bir **سُدٌّ** geldi: çokluğundan ufku kapattığı zaman. Ve bir yer ki onda **سَدَدة** vardır; bir tanesi **سُدَّة**; o, içinde taşlar ve kayalar bulunan vadilerdir; içinde su bir müddet kalır.

Dedi ki: **السُّدَّةُ**: evin ve odanın kapısıdır. Denir ki: Onu kapısının **سُدَّة**’sinde otururken gördüm.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السُّدَّةُ**; evin önünde bulunan **الصُّفَّة** gibidir; **الظُّلَّةُ** ise ev kapısında olur.

Ebû Ubeyd dedi: Ondandır Ebû’d-Derdâ’nın hadisi: **( مَن يَغْشَ سُدَّة السلطان يَقُمْ ويَقْعُد )**.

Ebû Ubeyd dedi: Ve **المُغِيرة بن شُعبة**’nin hadisinde: **( أنه كان يصلّي في سُدَّة المسجد الجامع يومَ الجمعة مع الإمام )**; yani: onun etrafındaki gölgelikler.

Ebû Saîd dedi: **السُّدَّة** Arapların sözünde avludur; kıl çadırına ve benzerine denir. Dedi ki: **السُّدَّة** ile konuşanlar, bina ve kerpiç sahipleri değillerdi. Ve kim **السُّدَّة**’yi **الصُّفَّة** yahut **السَّقيفة** gibi kılarsa, onu şehir halkının mezhebine göre tefsir etmiştir. Dedi ki: İsmâîl’e **السُّدي** denmesi ancak şundandır: o bir tüccardı; mescidin **سُدَّة**’sinde başörtülerini satardı.

Ebû Ubeyd dedi: Ve bazısı **السُّدَّة**’yi bizzat kapının kendisi kılar.

Ve **اللّيث** dedi: **السُّدّيّ**: Yemen’den bir kabileye nisbet edilen bir adamdır.

Dedim: Eğer İsmâîl **السُّدَّيَّ**’yi kastettiyse, bu bir vehimdir; Yemen kabilelerinde **سُدّ** bilmiyoruz.

**اللّيث** dedi: Ve **السُّدَّة** ile **السُّداد**: ikisi, burunda olan bir hastalıktır; boğazı tutar ve rüzgârın esintisini engeller. Dedi ki: **السُّد**; **السَّداد**’dan kısaltılmıştır. Ve denir ki: **سَدَداً** ve **سَدَاداً** ve **سديداً** bir söz söyle; yani: doğru.

Ebû Ubeyd: **الأسِدَّة**: ayıplardır; bir tanesi **سَدَّ**; bu kıyas dışıdır; kıyas, **سَدِّ**’in cem‘inin **أَسُدّاً** ve **سُدُوداً** olmasıdır.

**سَلَمة**; **الفرّاء**’dan; dedi ki: **الوَدَس** ve **السُّدّ**: ayıptır; **الأبن** ve **الأمن** de böyledir.

Ebû Saîd dedi: denir ki: falanda, ağzını sözden kapatacak bir **سِداد** yoktur; onun cem‘i **أَسِدّة**’dir; yani: onda ayıp yoktur.

Ebû Zeyd: buluttan **السُّدُّ**: siyah başlangıçtır; göğün hangi taraflarından başlarsa. Onun cem‘i **سدود**’dur.

**ابن الأعرابي**: **السُّدُودُ**: açık gözlerdir; güçlü bir görüşle görmez. Ondan denir: **عينٌ سَادَّة**. Dedi ki: **السُّدُّ** gölgedir.

Dedi ki: Ve yaşlı deveye denir: **سادّةٌ** ve **سلَّةٌ** ve **سَدِرةٌ** ve **سَدِمَة**.

Ebû Zeyd dedi: **عَينٌ سادّة** ve **قائمة**: beyazladığı zaman; sahibi onunla görmez; henüz patlamamışken.

**ابن شميل**: **السِّداد**: sütten bir şeydir; devenin idrar yolunda kurur.

**دَسَّ** : **اللَّيث** dedi: **الدَّسُّ**: bir şeyi bir şeyin altına sokmandır; o, gizlemedir. Ondandır Allah’ın (azîz ve celîl) sözü: **( أَمْ يَدُسُّهُ فِى التُّرَابِ )** (en-Nahl: 59); yani: onu gömer.

Dedim: Câhiliye ehlinin diri diri gömdüğü **المَوْءودَة**’yi kastetti; ve müzekker getirdi; dedi ki: **( يَدُسُّهُ )**; hâlbuki o dişidir; çünkü onu, **( ما )** lafzına döndürdü; onun sözü: **( مَا بُشِّرَ بِهِ )** (en-Nahl: 59) içinde; onu manaya değil lafza döndürdü. Eğer **( بها )** deseydi caiz olurdu.

**اللّيث** dedi: **الدَّسِيس**: haberleri sana getirmesi için onu gizlice soktuğun kimsedendir.

**ثعلب**; **ابن الأعرابيّ**’den; dedi ki: **الدَّسِيس**: ilacın onu gidermediği kötü kokudur. Ve **الدَّسِيس**: kızartılmıştır. Ve **الدُّسُسُ**: amelleriyle gösteriş yapanlardır; kurrâ ile birlikte girerler, hâlbuki kurrâ değillerdir. Dedi ki: Ve **الدُّسُسُ**: pis kokulu burunlardır.

Ebû Ubeyd, **الأصمعيّ**’den: deveye uyuzdan hafif bir şey olursa, denir ki: onda, onun **مساعِدِه**’inde uyuzdan bir şey vardır; ve denir ki: **دُسَّ**; o da **مَدْسُوس**’tur. Ve Zû’r-Rumme dedi:

قَريعُ هِجانٍ دُسَّ منه المَسَاعِدُ

Ve onun **مساعِدُه**’i: koltuk altları ve kasıklarıdır. Ve develerin kasıklarına sürülen katrana denir: **الدَّسُّ** da. Ve onların darb-ı mesellerindendir: “**ليس الهِناءُ بالدَّسّ**”; mana: deve **مساعِرِه**’inde uyuz olursa, onun katranı yalnız uyuz yerlerine hasredilmez; fakat uyuz yerini aşmasın diye bütün derisine katran yayılır; böylece başka bir yer uyuz olmaz. Sahibinin ihtiyacını, ancak kendisiyle idare edecek kadar karşılayıp ihtiyacı tamamlama hususunda mübalağa etmeyen kimse için mesel olarak vurulur.

Ebû’l-Abbâs dedi: **ابن الأعرابي**’ye Allah’ın (azîz ve celîl) sözü hakkında sordum: **( وَتَقْوَاهَا قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَن )** (eş-Şems: 10); dedi ki: manası: salihlerle birlikte kendini **دَسَّ** eden, hâlbuki onlardan olmayan kimse. Dedi ki: Ve **الفرَّاء** dedi: bir nefis hüsrana uğradı; Allah onu **دَسَّاها** etti. Ve denir ki: kendini **دَسَّ** eden hüsrana uğradı; sadakayı ve itaati terk ederek onu değersizleştirdi. Dedi ki: Ve biz, Allah daha iyi bilir, **( دَسَّاها )**’nın **دَسَّسْتُ**’den olduğunu görürüz; bazı **س**’leri **ياء**’ya çevrilmiştir; tıpkı “**تظنَّيْت**” dedikleri gibi, **الظنّ**’dan. Dedi ki: Görülür ki **( دَسَّاها )**: **دسّسَها**’dır; çünkü cimri, evini ve malını gizler; cömert ise evini ortaya çıkarır; yerin yüksek yerine iner; ta ki misafirlerden ve onu isteyenlerden gizlenmesin. Her bir vech ile; buna benzer şeyleri **الزَّجَّاج** söyledi.

Ve **اللّيث** dedi: **الدَّسَّاسة**: toprağın altında bulunan sağır bir yılandır.

Ve Ebû Ömer dedi: yılanlardan **الدَّسّاس**: hangi ucu başıdır bilinmeyendir; yılanların en habisidir; toprağa sokulur ve güneşe görünmez; altın **القُلْب** rengindedir.

Ve Şemr dedi: **الدَّسَّاس**: kırmızı bir yılandır; sanki kandır; iki ucu sivridir; hangisi başıdır bilinmez; derisi kalındır; darbe onda işlemez; ve iri değildir, kalın değildir. Dedi ki: o, **النَّكَّاز**’dır.

Ve Ebû Hayra dedi: **الدَّسَّاسة**: yerin yağıdır. Dedi ki: o, **العَنَمة** de olur.

Dedim: Araplar ona **الحُلكَة** adını verir; balığın suda daldığı gibi kumda dalar; onunla bakire kızlar benzetilir; ona denir: **بنات النَّقَى**.

باب **السين** و**الدال**
**سد**
( **درفس** ) : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الدِّرَفْسُ**: büyük deve; ve **ناقةٌ دِرَفْسةٌ**.
Şemmer de dedi: **الدِّرفسُ**: büyük sancak; ve İbn Kays er-Rukayyât’ın sözünü şahit getirdi:
تكنُّه خرْقةُ **الذِّرفس** من الشَّ
مْس كلَيْثٍ يُفرِّج الأجَمَا
( **سندر** ) : Dedi: **السَّنْدَرُ**: cesur, tok (doymuş gibi) olan.
Ahmed b. Yahyâ, Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib رضى الله عنه’nun sözü hakkında dedi:
أنا الَّذي سَمَّتني أمِّي حَيْدَرَهْ
كلَيْثِ غاباتٍ غَليظِ القَصَرَهْ
أَكيلُكُمْ بالسيف كَيلَ **السندرَهْ**
Ebû’l-Abbâs dedi: **السندرة** hakkında ihtilaf ettiler; İbnü’l-A‘râbî dedi: O, **القَنْقَل** gibi büyük bir ölçek; geniş, çoktur; yani: sizi geniş ve çok bir öldürüşle öldürürüm.
Başkası dedi: **السندرة**: buğday satan ve ölçeği tam yapan bir kadındır; yani: size tam bir ölçüşle ölçerim.
Dedi: Ve bir başkası: **السندرة**: aceleliktir; **سَنْدَريّ** denir: işlerinde aceleci, ciddi olursa; yani: sizi acelelikle savaşırım ve kaçmadan önce size yetişirim.
Ve denir: **قوس سندرية**. Ve dedi: “Onların en aşağısına onların sonları yetiştiğinde, onlara **بالسندرى** (ile) **الموتلّة** ve **سنان سندرِيّ**: demirce mavi olursa.” Rü’be dedi:
وأوتار غيري **سندرى** مختلق مُخَلَّق
Yani: demirce mavi bir ağız (namlu) olmayan. Bir bedevî dedi:
تعالَوْا نصيدها زريقاء سندرية
Saf mavilikte bir kuşu kasteder.
( **سرند** ) : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **السرَنْدَى**: şiddetli olan; **السبَنْدَى**: cesur olan; Hüzeyl’in dilinde: uzun olan.
(**نوادر الأعراب**)’da: **السنادِرَةُ** ve **السبادُنةُ**: boş vakit ve eğlence ve aylaklık sahipleri.
Leys: **السَّرَنْدَى**: işinde cesur, hiçbir şeyden korkmayan. **اسرنداه** ve **آغرنداه**: ona karşı cahillik ettiğinde (kaba davrandığında). **سيف سَرَندَى**: darbede keskin, geri dönmeyen.
İbn Ahmar, öldürülüp düşen bir adamı vasfederek dedi:
فَخَرَّ وجالَ المُهْرُ ذات يَمينه
كسيفٍ سَرَنْدَى لاحَ في كفِّ صيْقَلِ
Kim **سَرَندى**yı **فَعَنْلَلاً** yaparsa onu tenvinli (munsarif) yapar; kim onu **فعنلى** yaparsa onu tenvinsiz (gayr-i munsarif) yapar.
Ebû Ubeyd dedi: **اسرنداه** ve **اغرنداه**: ona üstün geldiğinde ve onu yendiğinde; ve şunu şahit getirdi:
ما لِنُعاس الليل يَغْرَنْدِينِي
أَدْفَعُه عَنّي ويَسْرَنْدِيني
( **سبند** ) ( **سبنت** ) : **السَّبَنْدَى** ve **السَّبَنْتَى**: kaplan; ve her cesur. **سَبَنْدَى** ve **سبنتى**.
Ebû’l-Heysem dedi: **السبنتاة**: kaplan. Yırtıcı hayvan onunla vasfedilir; **سبانِت** diye çoğul yapılır; Araplardan onu **سَباتَى** diye çoğul yapan vardır. Sivri dilli kadına **سبَنتاه** denir; “o, **سبَنتاه**dır, **جلد حَبَنْداه** içinde” denir.
( **فردس** ) : Zecّâc, Allah جل وعز’in sözü hakkında dedi: ( **الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ** ) (المؤمنون: 11).
Rivayet olundu ki Allah جل وعز cennette her kişi için bir ev, cehennemde de bir ev kıldı; kim cehennem ehlinin amelini işlerse onun evini miras alır; kim cennet ehlinin amelini işlerse onun evini miras alır.
Dedi: **الفِردوس**un aslı, Arapçalaştırılmış Rumcadır; o, bahçedir; tefsirde böyle geldi.
Ve denildi: **الْفِردوس**u Araplar bilir; içinde asma bulunan yer **فرْدوساً** diye adlandırılır.
Dil ehli dedi: **الفِرْدوس** müzekkerdir; ancak onun sözü olan ( **الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ** ) içinde müennes kılındı; çünkü onunla cenneti kastetti.
Hadiste: ( **نسألك الفردوس الأعلى** ).
Şam ehli bahçelere ve bağlara: **الفَراديس** der.
Leys dedi: **كَرْم مُفَرْدس**; yani: çardaklı. ‘Accâc dedi:
وَكَلْكَلاً وَمِنْكباً مُفَرْدساً
Ebû Amr dedi: **مفردساً**: yani: doldurulmuş, sıkışık; ve gübre doldurulunca ona **فُرْدِست** denir.
Dedi: **الفردَسة**: çirkin güreş (yere çalma); “onu aldı da **ففَرْدَسه**” denir: onu yere vurduğunda.
Zecّâc dedi: Ve denildi: **الفردوس**: türlü bitkiler bitiren vadilerdir; ve denildi: o Rumcadır, Arapçanın lafzına aktarılmıştır.
Dedi: Ve **الفردوس** Süryaniceyle de böyledir; lafzı **فردوسٌ**. Dedi: Onu Arapların şiirlerinde bulmadık; ancak Hassân’ın şiirinde.
Dedi: Hakikati, bahçede bulunan her şeyi toplayan bahçedir; çünkü her dil ehli yanında böyledir.
İbnü’l-Enbârî dedi: **الفردوس**un Arapça olduğuna delil olan şeylerden, Hassân’ın sözü:
وإن ثواب الله كلّ موحِّد
جِنانٌ من **الفردوس** فيها يخلدُ
Abdullah b. Revâha dedi:
إنهم عند ربهم في جنان
يشربون الرحيق والسلسبيلا
**الرحيق**: şarap. **السلسبيل**: kolay,
boğaza giriş. **أثرابٌ** denir: **سلسل** ve **سلسال** ve **سلسبيل**.
Ferrâ dedi: Kelbî isnadıyla dedi: **الفردوس**: Rum dilinde bahçe.
Ferrâ dedi: O aynı zamanda Arapçadır; Araplar, bağdaki bahçeye **الفردوسَ** adını verir.
Süddî dedi: **الفردوس**un aslı Nabatîcedir: **فرداساً**.
Abdullah b. el-Hâris dedi: **الفردوس**: üzümlerdir.
( **سندل** ) : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **سَنْدَل** adam: vahşiyi avlamak için iki çorabı giydiğinde, **صَكَّة عُمَيّ** içinde.
( **سبرد** ) : Dedi: Deve, üzerinde kıl olmayan yavrusunu attığında o **المُسَبْرَد**dir; ve denir: **سَبْرَد شعرَه**: onu tıraş ettiğinde.
( **فندس** ) : Dedi: **فَنْدس** adam: koştuğunda; **قَنْدَس** (kaf ile): bir masiyetten sonra tevbe ettiğinde.
( **سمدر** ) : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَّمادِيرُ**: görmenin zayıflığı; ve **اسمَدَرّ**.
Ve denir: O, içkiden veya başkasından sarhoşluk sırasında görmenin zayıflığından insana görünen şeydir.
( **دربس** ) : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدِّرْباس**: ısırgan (azgın) köpek; ve şunu şahit getirdi:
أعْدَدْت دِرْواساً لِدرْباسِ الحُمُتْ
(Ve dediler: **الدُّرابِسُ**: develerden ve adamlardan iri, şiddetli olan; ve şunu şahit getirdi:
لو كنتَ أمسيتَ طليحاً ناعِساً
لم تُلْف ذا راوية **دُرابِسَا**)
**دفنس**: ve **الدِّفْنَاس**: cimri; Mufaddal şunu şahit getirdi:
إذا الدِّعْرِمُ الدِّفْناسُ صَوَّى لِقَاحَه
فإنّ لنا ذَوْداً ضِخامَ المحالِبِ
Yani: dişi develerini semirtti.
Dedi: Ve **الدفْنَاس**: uyuyan ve develeri tek başına otlamaya bırakan tembel çobandır.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الدِّفْنِس**: ahmak kadın.
( **سرمد** ) : Leys: **السّرمْد**: gece ve gündüzden zamanın devamlılığı.
Zecّâc dedi: **السَّرمَد**: dilde daim olandır.
( **دردبس مرمريس** ) : Leys dedi: **الدَّرْدَبيسُ**: çok yaşlı ihtiyar. Yaşlı kadına da **دَرْدَبيس** denir; ve şunu şahit getirdi:
أُمُّ عِيالٍ فَخْمَةٌ نُعُوسُ
قد دَرْدَمَتْ والشيخُ دَرْدَبيسُ
Şemmer dedi: **الدَّرْدَبيس**: musibet (büyük bela). Bu doğrudur.
( **أبو عبيد** ) ve **المَرمريس**: pürüzsüz olan.
( Ebû Ubeyd onu **فَعفعيل** babında zikretti; **المرمريس**i **المرمر**den aldı; o, pürüzsüz mermerdir; ve onu **بالسين** ile pekiştirme olarak ekledi. **المرمريس**: bitirmeyen yer. **المرمريس**: musibet ve **الدَّردبيس**; o **فعفعيل**dir; **الفاء** ve **العين**in tekrarıyla ).
Şemmer dedi: **المرمريس**: musibet. Şemmer’den işitilmiş İyâdî nüshasında okudum: Ebû Amr: **القحرُ** ve **القَهْبُ**: ihtiyar; ve onun benzeri **الدِّردِبيس** (iki **الدال**in kesresiyle); Ebû Amr el-İyâdî onu böyle yazdı.
( **سندس** ) : Müfessirler **السُّنْدُس**un tefsirinde dediler: o, ince ipektir; **الإسْتَبْرق**ın tefsirinde: o, kalın ipektir; onda ihtilaf etmediler.
Leys dedi: **السُّنْدُس**: **البِزْيُونِ**den bir türdür; **المِرْعِزَّى**dan yapılır; ikisinin de Arapçalaştırılmış olduğunda ihtilaf etmediler.
( **دلمس** ) : **ادلَمّسَ الليلُ**: karanlığı şiddetlendiğinde; ve o, **ليل مُدْلَمِّسٌ**dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب  وأوله سين في المضاعف والمطابق)
(سع) السين والعين في المضاعف والمطابق يدلُّ على أصل واحد، وهو ذَهاب الشيء. قال الخليل: يقال تَسَعْسَع الشَّهر، إذا ذهب أكثره، ويقال: تَسَعْسَع الرجل من الكِبَر، إذا اضطرب جسمه. قال:
* يا هندُ ما أسرعَ ما تَسَعسعا([1]) *
(سغ) السين والغين أصلٌ يدل على دَرْج الشيء في الشيء باضطرابٍ وحركة. من ذلك سَغْسَغْتُ رأسي بالدُّهْنِ، إذا روَّيته. قال الخليل وغيره: سغسغت الشَّيء في التراب، إذا دَحدحتَه فيه. وأما قولهم: تَسَغْسَغَت ثَنِيّته، فممكنٌ أن يكون من الإبدال، ومن الباب الذي قبل هذا.
(سف) السين والفاء أصلٌ واحد، وهو انضمام الشيء إلى الشيء ودنوُّه منه، ثم يُشتَقّ منه ما يقاربه.
من ذلك أسفَّ الطائرُ، إذا دنا من الأرض في طيرانه. وأسفَّ الرجل للأمر، إذا قارَبَهُ. ويُقال أسفَّت السحابةُ، إذا دَنَت من الأرض. قال أوسٌ يصف السّحاب:
دانٍ مِسفٌّ فويق الأرض هَيْدَبُه *** يكاد يدفعُهُ مَنْ قام بالرّاحِ([2])
ومن الباب: أَسَفَّ الرجل النَّظرَ، إذا أدامَه. ومنه السَّفْساف: الأمر الحقير. وسمِّي بذلك لأنَّه مِنْ أسَفَّ الرجل للأمر الدنيّ. ومن ذلك المُسَفْسِفَةُ، وهي الريح التي تجري فوَيقَ الأرض. والسِّفّ([3]): الحَيَّة التي تسمَّى الأرقم، وذلك أنّه يلصق بالأرض لُصوقاً في مَرِّهِ. فالقياس في هذا كلِّه واحد. وأمّا* سَففت الخوص والسَّفيف: بِطانٌ يشدُّ به الرَّحْل، فمن هذا؛ لأنَّه إذا نُسِجَ فقد أدْنِيَتْ كلُّ طاقةٍ منه إلى سائرها.
ومما يجوز أن يُحمَل على الباب ويجوزُ أن يكون شاذّاً، قولك: سفِفْتُ الدواء أسَفّه. ويقال أَسَفَّ وجهَه، إذا ذرَّ عليه الشيء([4]). قال ضابئ([5]) يذكر ثورا:
شديد بريقِ الحاجبَينِ كأنّما *** أُسِفَّ صَلَى نارٍ فأصبَحَ أكحلا
(سك ) السين والكاف أصلٌ مطّرد، يدلُّ على ضِيق وانضمام وصِغَر. من ذلك السَّكَك، وهو صِغَر الأُذُن. وهذه أذنٌ سَكَّاء. ويقال استكَّت مسامعه؛ إذا صَمَّت. قال النابغة:
وخُبِّرْتُ، خَيْرَ الناسِ، أنَّك لُمتَني *** وتلك التي تسْتَكّ مِنْها المسامِعُ([6])والسّكّة: الطريقة المصطفّة من النخل. وسمّيت بذلك لتضايقها في استواء. ومن هذا اشتقاق سكّة الدراهم، وهي الحديدة؛ لتضايُق رَسم كتابتها. والسَّكّ: أن تَضُبَّ البابَ بالحديد. والسَّكّيّ: النّجّار([7]). ويقال إن السُّكَّ من الرّكايا المستوية الجِرَاب([8]). ويقال السُّكُّ: جُحر العقرب. ويقال للدِّرع الضّيقة أو الضيقة الحَلَق: سُكٌّ.  ويقال للنبت إذا انسدَّ خَصَاصُه([9]): قد استَكّ. والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه.
ومما حُمل عليه ماحكاه ابنُ دريد([10]): سَكَّه يَسُكُّه سَكّاً، إذا اصطلَمَ أذنَيه.
ومما شذّ عن الباب: السُّكاك: اللُّوح بين السّماء والأرض. والسُّكُّ: الذي يُتطيَّبُ به. ويقال إنَّه عربيٌّ صحيح.
(سل) السين واللام أصلٌ واحد، وهو مدُّ الشيء في رِفْق وخَفاء، ثم يُحمَل عليه. فمن ذلك سَلَلْتُ الشيء أسلُّه سَلاًّ. والسَّلَّة والإسلال: السَّرقة. وفي حديث رسول الله صلى الله عليه وآله وسلَّم حين كتب: "لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل"([11]). فالإغلال : الخيانة. والإسلال: السرقة.
ومن الباب: السَّليل: الولد؛ كأنَّه سُلَّ من أُمّه سَلاًّ. قالت امرأةٌ من العرب في ابنها:
سُلَّ مِنْ قلبي ومن كبدي *** قمراً مِن دونه القَمرُ
وممّا حُمل عليه السِّلْسِلَة، سمّيت بذلك لأنها ممتدة في اتّصال. ومن ذلك تَسَلْسَل الماء في الحلْق، إذا جرى. وماءٌ سَلْسَلٌ وسَلْسَالٌ وسُلاسِل. قال الأخطل:
إذا خاف مِنْ نجمٍ عليها ظَمَاءَةً *** أمَالَ إليها جدوَلاً يَتَسَلْسَلُ([12])قال بعضُ أهل اللغة: السَّلْسَلَة اتّصال الشيء بالشيء، وبذلك سُمّيت سِلسلة الحديد، وسِلسِلة البرق المستطيلة في عَرض السحاب. والسَّالُّ: مَسِيل في مَضيق الوادي، وجمعه سُلاّنٌ، كأنَّ الماء ينسَلُّ منه أو فيه انْسِلالا. ويقال: فرسٌ شديد السَّلَّة، وهي دَفعته في سِباقه([13]). ويقال: خَرَجَت سَلَّته على جميع الخيل. والمِسلَّة معروفة؛ لأنّها تسلّ الخيط سَلاًّ. والسُّلاَّءَة من الشوك مِنْ هذا أيضاً، لأن فيها امتداداً. ومنه السُّلاَل من المرض، كأن لحمه قد سُلَّ سَلاًّ منه، أسَلّه الله.
(سن([14])) السين والنون أصلٌ واحد مطرد، وهو جريَان الشيء وإطرادُهُ في سهولة، والأصل قولهم سَنَنْتُ الماءَ على وجهي أَسُنُّهُ سَنَّاً، إذا أرسلتَه إرسالاً. ثمَّ اشتُقَّ منه رجل مسنون الوجه، كأنَّ اللحم قد سُنَّ على وجهه. والحَمَأُ المسنون من ذلك، كأنه قد صُبَّ صَـبّاً.
ومما اشتقَّ منه السُّنَّة، وهي السّيرة. وسُنَّة رسول الله عليه السلام: سِيرته. قال الهذلي([15]):
فلا تَجْزَعَنْ من سُنَّةٍ أنت سرْتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً من يسيرُها
وإنّما سمِّيَت بذلك لأنها تجري جرياً. ومن ذلك قولهم: امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك([16])، أي وجهك. وجاءت الريح سَنائِنَ، إذا جاءتْ على طريقة واحدة. *ثمَّ يحمل على هذا: سنَنْتُ الحديدة أسُنُّها سَنّاً. إذا أمْرَرْتَها على السِّنان. والسِّـنَان هو المِسَنّ. قال الشاعر:
* سِنَانٌ كحدِّ الصُّلَّبيِّ النَّحِيضِ([17]) *
والسِّنان للرُّمح من هذا؛ لأنّه مسنون، أي ممطول محدّد. وكذلك السَّناسِنُ، وهي أطراف فَقار الظهرِ، كأنَّها سُنّت سَنّاً.
ومن الباب: سِنُّ الإنسانِ وغيره مشبّه بسنان الرّمح. والسَّنون: ما يُسْتاك به؛ لأنَّه يُسَنُّ به الأسنان سَنّاً. فأمّا الثّور([18]). فأمّا قولهم: سَنَّ إبلَه، إذا رعاها، فإنّ معنى ذلك أنّه رعاها حَتى حسُنَت بَشَرتُها، فكأنّها قد صُقِلَتْ صَقْلاً، كما تُسنّ الحديدة. هذا معنى الكلام، ويَرجِعُ إلى الأصل الذي أصّلناه.
(سم([19])) السين والميم الأصل المطّرد فيه يدلُّ على مدخلٍ في الشيء، كالثَّقب وغيره، ثم يشتقّ منه. فمن ذلك السَّم والسُّم: الثّقب في الشّيء. قال الله عز ذكره: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]، والسُّم القاتل، يقال فتحاً وضمّاً. وسمِّي بذلك لأنّه يرسُب في الجسم ويداخلُهُ، خِلافَ غيرهِ ممّا يذاق.
والسَّامّة: الخاصّة، وإنّما سُمّيت بذلك لأنّها تَدَاخَلُ بأُنْسٍ لا يكون لغيرها والعرب تقول: كيف السَّامّة والعامّة؟ فالسَّامَّة: الخاصّة.
والسَّموم: الريح الحارّة، لأنَّها أيضاً تُداخِل الأجسامَ مداخَلةً بقوة. والسّمّ: الإصلاح بين الناس، وذلك أنّهم يتباينون ولا يتداخلون، فإذا أُصلح بينهم تداخَلُوا.
وممّا شذَّ عن الباب: السَّمّ: شيءٌ كالوَدَعِ يخرج من البحر. والسَّمْسام: طائر. والسَّمْسَم: الثّعلب. والسُّمْسُمَانِيّ: الرجل الخفيف. والسَّماسم: النَّمل الحُمْر، الواحدة سِمْسِمَة. والسِّمْسِمُ: حبّ.
ويمكن أن يَحمِل هذا الذي ذكرناه في الشذوذ أصلاً آخر يدلُّ علىخفّة الشيء. ومما شذّ عن الأصلين جميعاً قولهم: "ما لَهُ سَُمٌّ  ولا حَُمٌّ غيرك"، أي ما لَه همٌّ سواك.
(سب) السين والباء حَدّهُ بعضُ أهل اللغة ـ وأظنّه ابنَ دريد([20]) ـ أنَّ أصل هذا الباب القَطع، ثم اشتقَّ منه الشَّتم. وهذا الذي قاله صحيح. وأكثر الباب موضوعٌ عليه. من ذلك السِّبّ: الخِمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه.
فأمّا الأصل فالسَّبّ العَقْر؛ يقال سَبَبْت الناقة، إذا عقرتَها. قال الشاعر([21]):
فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ
يريد معاقرة غالب بن صعصعة وسُحيم([22]). وقوله سُبَّ أي شُتِمَ. وقولـه سَبّ أي عَقَر. والسَّبّ: الشتم، ولا قطيعة أقطع من الشَّتِم. ويقال للذي يُسابّ سِبّ. قال الشاعر([23]):
لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ([24])ويقال: "لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم([25])"، فهذا نهيٌّ عن سبّها، أي شتمها. وأما قولهم للإبل: مُسَبَّبَة فذلك لما يقال عند المدح: قاتلَها الله فما أكرمها مالاً! كما يقال عند التعجُّب من الإنسان: قاتله الله! وهذا دعاءٌ لا يراد به الوقوع. ويقال رجل سُبَبَة، إذا كانَ يسُبُّ الناسَ كثيراً. ورجل سُبَّة، إذا كان يُسَبُّ كثيراً. ويقال بين القوم أُسْبُوبة يتسابُّون بها. ويقال مضت سَبَّة من الدهر، يريد مضت قطعة منه.. ([26])
* وذكرك سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([27]) *
وأما الحبل فالسّبب، فممكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، ويمكن أن يقال إنَّه أصلٌ آخَر يدلُّ على طول وامتداد.
ومن ذلك السَّبَب. ومن ذلك السِّبُّ، وهو الخِمار الذي ذكرناه. ويقال للعمامة أيضاً سِبّ. والسِّبّ: الحبل  أيضاً في قول الهذليّ([28]):
* تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطة([29]) *
ومن هذا الباب السِّبسب، وهي المفازة الواسعة، في قول أبي دُؤاد:
وخَرْقٍ سَبْسَبٍ يجري *** عليه مَوْرُهُ سَهْبِ([30])فأمّا السَّباسِب فيومُ عيدٍ لهم. ولا أدري مِمَّ اشتقاقه. قال:
* يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ([31]) *
(ست) السين والتاء ليس فيه إلا ستّة*  وأصل التاء دال. وقد ذكر في بابه.
(سج) السين والجيم  أصلٌ يدلُّ على اعتدالٍ في الشيء واستواء. فالسَّجْسج: الهواء المعتدل الذي لا حرَّ فيه ولا بردَ يُؤذي.
ومن ذلك الحديث: "إنَّ ظِلَّ الجنة سَجْسَجٌ". ويقال أرض سجسج، وهي السَّهلة التي ليست بالصُّلْبة. قال:
*والقوم قد قطعوا مِتَانَ السَّجْسَجِ*([32])
ويقال ـ وهو من الباب ـ سَجَّ الحائطَ بالطِّين، إذا طلاهُ به وسوَّاه. وتلك الخشبة المِسَجَّة. والسَّجَاج: اللّبَن الرقيق الصّافي.([33])
ومما يقرب  من هذا الباب الكبشُ السّاجِسِيُّ، وهو الكثير الصُّوف.
ومما شذّ عن الأصل قولُهم: لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ، أي أبداً. وماءٌ سَجَِس([34])، أي متغيّر. والسَّجَّة: صنمٌ كان يُعبَد في الجاهلية. وفي الحديث: "أخرِجوا صدقاتِكم؛ فإنَّ الله عزَّ ذكرُهُ قد أراحكم من الجَبْهَة والسَّجَّة والبَجَّة"([35]). وتفسيره في الحديث أنها أسماءُ آلهة كانوا يعبدونها في الجاهليَّة.
(سح) السين والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على الصَّبّ، يقال سححت [الماء] أسُحُّ سَحّاً. وسَحَابَةٌ سحوح، أي صَبَّابة. وشاةٌ ساحٌّ، أي سمينة، كأنّها تَسُحّ الودكَ سَحّاً. وفرس مِسَحٌّ، أي سريعةٌ يشبه عدوُها انصبابَ المطر. ويقال سَحسَح الشيء، إذا سال. ويقال إن السحسحة هي السَّاحة([36]).
(سخ) السين والخاء أصلٌ فيه كلمة واحدة. يقال إن السَّخَاخ. الأرض اللَّيِّنة الحُرَّة. وذكروا ـ إن كان صحيحاً ـ سَخَّت الجرادة، إذا غرزت بذنبها في الأرض.
(سد) السين والدال أصل واحد، وهو يدلُّ على ردم شيء ومُلاءَمَته من ذلك سدَدت الثُّلمة سدَّاً. وكلُّ حاجزٍ بين الشيئين سَدٌّ. ومن ذلك السَّديد، ذُو السَّداد، أي الاستقامة([37])؛ كأنّه لا ثُلْمة فيه. والصَّواب أيضاً سَداد. يقال قلتُ سَدَاداً.  وسَدَّدَهُ الله عزَّ وجلَّ. ويقال أسَدَّ الرجلُ، إذا قال السَّداد. ومن الباب: "فيه سِدادٌ من عَوَز" بالكسرة. وكذلك سِداد الثُّلمة والثَّغر. قال:
أضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعُوا *** ليومِ كريهةٍ وسِدَادِ ثغرِ([38])والسُّدَّة كالفِناء حول البيت. واستدَّ الشيء، إذا كان ذا سَداد. ويقال: السُّدَّة الباب. وقال الشاعر:
تَرَى الوفودَ قياماً عند سُدَّتِهِ *** يَغْشَوْنَ بابَ مَزُورٍ غيرِ زَوَّارِ([39])والسُّدَاد: داءٌ يأخذ في الأنف يمنع النَّسيم. والسَّدّ والسُّدُّ: الجراد يملأ الأفق. وقولهم السُّدة: الباب، لأنَّه يُسَدّ، وفي الحديث في ذكر الصَّعاليك: "الشعث رؤوساً  الذين لا يُفْتَحُ لهم السُّدَد".
(سر) السين والراء يجمع فروعَه إخفاءُ الشيء. وما كان من خالصه ومستقرِّه. لا يخرج شيءٌ منه عن هذا. فالسِّرّ: خلاف الإعلان. يقال أسْرَرت الشيءَ إسراراً، خلاف أعلنته. ومن الباب السِّرّ، وهو النِّكاح، وسمِّي بذلك لأنَّه أمرٌ لا يُعْلَن به. ومن ذلك السِّرَار والسَّرَار، وهو ليلةَ يستسرّ الهلال، فربما كان ليلة، وربماكان ليلتين إذا تمّ الشهر. ومن ذلك الحديث: "أنّه سأل رجلاً هل صُمْتَ مِنْ سِرَارِ الشَّهر شيئاً؟"، قال: لا، فقال: "إذا أفطرتَ رمضانَ فصُمْ يومين". قال في السِّرار:
نحنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها ***
جُرداً تَعَادَى طَرَفي نهارِها
عَشِيَّةَ  الهِلال أو سَِرَارها([40])
 وحدّثني محمد بن هارون الثّقفي، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي الحسن الأثرم، عن أبي عبيدة قال: أسررت الشيء: أخفيته. وأسررته: أعلنته. وقرأ:﴿وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ﴾  [يونس 54]. قال: أظهروها. وأنشد قول امرئ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقْتَلي([41]) *
أي لو يُظهرون. ثم حدّثني بعضُ أهل العلم، عن أبي الحسن عبد الله بن سفيان النحويّ قال: قال الفرَّاء: أخطأ أبو عبيدة التفسيرَ، وصحّف في الاستشهاد. أمَّا *التفسير فقال: أَسَرُّو النّدامة أي كتموها خوف الشَّماتة. وأمّا التصحيف فإنما قال امرؤ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقتلي *
أي لو يظهرون. يقال أشْرَرت الشيءَ، إذا أبرزتَه، ومن ذلك قولهم أشْرَرت اللحمَ للشّمسِ. وقد ذُكِر هذا في بابه.
وأمّا الذي ذكرناه من مَحض الشيء وخالِصِهِ  ومستقرّهِ، فالسِّر: خالص الشيء. ومنه السُّرور؛ لأنه أمرٌ خالٍ من الحزْنِ. والسُّرَّة: سُرَّة الإنسان، وهو خالص جسمه وليّنه. ويقال قطع عن الصبي سَِرَرُه([42])، وهو [السُّرُّ]([43])، وجمعه أسِرَّة. قال أبو زيد: والسِّرَر: الخطّ من خطوط بطن الراحة. وسَرَارَة الوادي وسِرُّه: أجوده. وقال الشاعر:
هَلاَّ فوارسَ رحرحانَ هجوتَهم *** عُشَراً تناوَحَ في سَرارَةِ وادِ
يقول: لهم منظر وليس لهم مخبر. والسَّرَرُ: داءٌ يأخذ البعير في سُرَّتِهِ. يقال: بعيرٌ أَسَرّ. والسَّرُّ: مصدر سررت الزَّنْدَ، وذلك أن يبقى أَسَرَّ، أي أجوف، فيُصلَح. يقال سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ. ويقال قَنَاة سَرَّاءُ، أي جوفاء. وكل هذا من السُّرَّة والسَّرَر، وقد ذكرناه.
فأمَّا الأسارير، وهي الكسور التي في الجبهة، فمحمولةٌ على أساريرَ السُّرَّة، وذلك تكسُّرها. وفي الحديث: "أنَّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم دخل على عائشة تبرقُ أساريرُ وجهه". ومنه أيضاً مما هو محمولٌ على ما ذكرناه: الأسرار: خطوط باطن الراحة، واحدها سِرّ. والأصل في ذلك كلّه واحد، قال الأعشى:
فانظرْ إلى كفٍّ وأسرارِها *** هل أنتَ إن أوعدتَني ضائري([44])فأمّا أطرافُ الرّيحان فيجوز أن تسمَّى سُروراً لأنّها أرطَبُ شيء فيه وأغضَّه. وذلك قوله([45]):
كَبَردِيَّة الغِِيل وَسْطَ الغَرِيفِ *** إذا خالطَ الماءُ منها السرورا([46])وأمَّا الذي ذكرناه من الاستقرار، فالسَّرير، وجمعهُ سرُر وأَسِرَّة. والسرير: خفض العيش؛ لأنّ الإنسان يستقرّ عنده وعندَ دَعَتَه. وسرير الرأس: مستقَرُّهُ. قال:
* ضرباً يُزيل الهامَ عن سريرِه *([47])
وناسٌ يروُون بيت الأعشى:
* إذا خالطَ الماءُ منها السريرا *
بالياء([48])، فيكون حينئذٍ تأويله أصلَها الذي استقرّت عليه، وأنشدوا قول القائل:
وفارقَ منها عِيشةً  دَغْفَلِيّةً *** ولم تَخْشَ يوماً أن يزولَ سريرُها([49])والسِّرر من الصبي والسَّرر: ما يقطع. والسُّرة: ما يبقى. ومن الباب السَّرير: ما على الأكمَة من الرَّمل.
ومن الباب الأول سِرّ النسب، وهو محضُهُ وأفضلُهُ. قال ذو الأصبع:
وهم مَنْ وَلَدُوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسب المحضِ([50])ويقال السُّرسُور: العالم الفطن، وأصله من السِّر، كأنّه اطّلع على أسرار الأمور. فأما السُّرِّيَّة فقال الخليل: هي فُعليّة. ويقال يتسرَّر، ويقال يتسرَّى. قال الخليل: ومن قال يتسرَّى فقد أخطأ. لم يزد الخليلُ على هذا. وقال الأصمعي السُرِّية من السِّرّ، وهو النّكاح؛ لأنَّ صاحبها اصطفاها للنكاح لا للتجارة فيها. وهذا الذي قاله الأصمعيّ، وذكر ابن السِّكيت في كتابه. فأمّا ضمّ السين في السُّرّية فكثيرٌ من الأبنية يغيَّر عند النسبة، فيقال في النسبة إلى الأرض السَّهلة سُهْليّ، وينسب إلى طول العمر وامتدادِ الدَّهر فيقال دُهريّ. ومثل ذلك كثير. والله أعلم.
 ---------------------
([1]) لرؤبة في ديوانه 88 واللسان (سعع) وقبله.
* قالت ولم تأل به أن يسمعا *
وبعده:                             * من بعد ما كان فتى سرعرعا *.
([2]) سبق البيت وتخريجه في (2: 457).
([3]) السف: بكسر السين وضمها.
([4]) في المجمل: "إذا ذر عليه شيء"، وفي اللسان: "وأسف وجهه النؤور، أي ذر عليه".
([5]) ضابئ بن الحارث البرجمي. وفي الأصل: "الصابي" صوابه من المجمل واللسان، حيث أنشد البيت.
([6]) ديوان النابغة 52، والمجمل واللسان (سكك)، برواية: "أتاني أبيت اللعن".
([7]) السكي، بالفتح والكسر، وقيل هو المسمار وقيل الدينار، وقيل البريد، وقيل الحداد، وقيل البواب، وقيل الملك.
([8]) في الأصل" الخراب"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) في الأصل: "للبيت إذا اشتد خصاصه"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) الجمهرة (1: 94).
([11]) من كتاب الحديبية حين وادع أهل مكة.
([12]) ديوان الأخطل. والمجمل (سلل).
([13]) في الأصل: "ساقته"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) كذا وردت  هذه المادة سابقة لتاليتها، وهي في المجمل على الترتيب المطرد.
([15]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان أبي ذؤيب 157، ونسخة الشنقيطي من الهذليين 30، وفي اللسان: "خالد بن عتبة الهذلي".
([16]) ويقال أيضاً بفتح فكسر، وبضمتين.
([17]) لامرئ القيس في ديوانه 110 واللسان (نحض، صلب). وصدره:
* يباري شباة الرمح خد مذلق *.
([18]) كذا في الأصل
([19]) كذا وردت هذه المادة، وحقها التقدّم على سابقتها، وآثرت إبقاءها في الترتيب كما هي محافظة على أرقام الأصل.
([20]) هو ابن دريد كما ظن، انظر الجمهرة: (1: 31).
([21]) هو ذو الخرق الطهوي، كما في اللسان (سبب).
([22]) سحيم بن وثيل الرياحي، انظر الخزانة (1: 129، 462).
([23]) هو عبد الرحمن بن حسان، يهجو مسكيناً الدارمي.
([24]) في الأصل: "الكرام"، صوابه من المجمل واللسان والمخصص (12: 175).
([25]) تمام الحديث في  اللسان (رقأ): "مهر الكريمة". أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود، فتحقن بها الدماء ويسكن بها الدم.
([26]) في الكلام سقط، تقديره: "والسبة: العار. وأنشد".
([27]) لحميد بن ثور في ديوانه 51. وانظر ما سبق في (تلع).
([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي ديوانه 79 واللسان (سبب، خيط، وكف). وقد سبق في (1: 234).
([29]) عجزه:                                       * بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها *.
([30]) البيت مطلع قصيدة له في الأصمعيات 8 ليبسك.
([31]) للنابغة الذبياني كما سبق (1: 140). وصدره:
*رقاق النعال طيب حجزاتهم *
([32]) للحارث بن حلزة اليشكري، كما في اللسان (رجل، متن، سجج). وصدره:
* أنى اهتديت وكنت غير رجيلة *
    والبيت من قصيدة له في المفضليات (2: 55).
([33]) وقيل الذي ثلثه لبن وثلثاه ماء. وأنشد:
يشربه محضاً ويسقي عياله *** سجاجا كأقراب الثعالب أورقا
([34]) بالتحريك، وبفتح فكسر، ويقال سجيس: أيضاً. على أن حق هذه الكلمات أن تكون في مادة (سجس)،  لكن هكذا وردت في الأصل والمجمل.
([35]) ورد في الحديث في مادة (بجج، سجج، جبه). وروي في الموضع الأول: "من الشجة والبجة"، وقد فسر بتفاسير أخر.
([36]) في الأصل: "سمى الساحة". وفي المجمل: "ويقال إن السحسحة الساحة".
([37]) في الأصل: "والسداد إلى الاستقامة".
([38]) للعرجي، كما في اللسان (سدد).
([39]) أنشد البيت في المجمل أيضاً.
([40]) الرجز في اللسان (سرر).
([41]) من معلقته والبيت بتمامه:
تجاوزت أحراساً إليها ومعشراً *** علي حراصاً لو يسرون مقتلي
 ([42]) يقال بالتحريك، وبكسر ففتح.
([43]) التكملة من المجمل.
([44]) ديوان الأعشى 107 واللسان (سرر 24).
([45]) الأعشى، ديوانه 67، واللسان (سرر).
([46]) ويروى: "السريرا" أي شحمة البردي.
([47]) بعده في اللسان (سرر): * إزالة السنبل عن شعيره *.
([48]) ويروى أيضاً: "السرورا"، بالواو كما سبق.
([49]) في اللسان (6: 26): "ولم تخش يوماً".
([50]) وكذا في المجمل (سر)، وأشبوه: رفعوه. وفي اللسان (شبا): "إن ولدوا أشبوا"، يقال أشبى الرجل، إذا أنجب ولداً مثل شبا الحديد. وبعض هذه القصيدة في الأصمعيات 37 ليبسك.

ـ

##### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب وأوله سين في المضاعف والمطابق**)

(**سع**) **السين** ve **العين** ikilemede ve mutâbıkta tek bir asla delâlet eder; o da şeyin gitmesidir. **الخليل** dedi: **تَسَعْسَع الشَّهر** denir; çoğu gittiği zaman. Ve **تَسَعْسَع الرجل من الكِبَر** denir; bedeni çalkalandığı zaman. Dedi:
* يا هندُ ما أسرعَ ما **تَسَعسعا** *

(**سغ**) **السين** ve **الغين**; bir asıl olup, şeyin şeyin içine çalkantı ve hareket ile girmesine delâlet eder. Bundan: **سَغْسَغْتُ رأسي بالدُّهْنِ**; onu yağladığım zaman. **الخليل** ve başkaları dedi: **سغسغت الشَّيء في التراب**; onu orada yuvarladığın zaman. Ama onların sözü: **تَسَغْسَغَت ثَنِيّته**; mümkün olur ki ibdâlden olsun ve bundan önceki bâbdan olsun.

(**سف**) **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o da şeyin şeye birleşmesi ve ona yaklaşmasıdır; sonra ondan ona yakın olan şey türetilir.
Bundan: **أسفَّ الطائرُ**; uçuşunda yere yaklaştığı zaman. Ve **أسفَّ الرجل للأمر**; ona yaklaştığı zaman. Ve **أسفَّت السحابةُ** denir; yere yaklaştığı zaman. **أوسٌ** bulutu vasfederek dedi:
دانٍ مِسفٌّ فويق الأرض هَيْدَبُه *** يكاد يدفعُهُ مَنْ قام بالرّاحِ
Ve bâbdandır: **أَسَفَّ الرجل النَّظرَ**; onu sürdürdüğü zaman. Ve ondan **السَّفْساف**: değersiz iş. Ve bununla adlandırıldı; çünkü **أسَفَّ الرجل للأمر الدنيّ**’dendir. Ve bundan **المُسَفْسِفَةُ**; o, yerin üstünde akıp giden rüzgârdır. Ve **السِّفّ**: **الأرقم** diye adlandırılan yılandır; çünkü yürüyüşünde yere yapışarak yapışır. Öyleyse kıyas bunların hepsinde birdir. Ama **سَففت الخوص** ve **السَّفيف**: semeri bağlamakla bağlanan bir astardır; bu da bundandır; çünkü dokunduğu vakit, ondan her bir şerit diğerine yaklaştırılmış olur.
Ve bâba hamledilmesi câiz olup şâz olması da câiz olan şeylerden: senin sözün **سفِفْتُ الدواء أسَفّه**. Ve **أَسَفَّ وجهَه** denir; üzerine bir şeyi serptiği zaman. **ضابئ** bir boğayı anarak dedi:
شديد بريقِ الحاجبَينِ كأنّما *** أُسِفَّ صَلَى نارٍ فأصبَحَ أكحلا

(**سك**) **السين** ve **الكاف**; muttarid bir asıldır; darlığa, birleşmeye ve küçüklüğe delâlet eder. Bundan **السَّكَك**; o, kulağın küçüklüğüdür. Ve bu, **أذنٌ سَكَّاء**dır. Ve **استكَّت مسامعه** denir; sağır olduğu zaman. **النابغة** dedi:
وخُبِّرْتُ، خَيْرَ الناسِ، أنَّك لُمتَني *** وتلك التي تسْتَكّ مِنْها المسامِعُ
Ve **السّكّة**: hurma ağaçlarından dizilmiş yol. Düzgünlüğünde sıkışıklığından dolayı bununla adlandırıldı. Ve bundan **سكّة الدراهم**’in اشتقاق’ı; o demirdir; yazısının resminin sıkışıklığından dolayı. Ve **السَّكّ**: kapıyı demirle kaplamandır. Ve **السَّكّيّ**: marangozdur. Ve denir ki **السُّكَّ** düzgün, tulum gibi kuyulardandır. Ve **السُّكُّ** denir: akrebin deliği. Ve dar zırha yahut dar halkalı olana **سُكٌّ** denir. Ve bitkiye, aralıkları kapandığı zaman: **قد استَكّ** denir. Ve kıyas, zikrettiğimizin tamamında muttariddir.
Ve ona hamledilen şeylerden, **ابنُ دريد**’in hikâye ettiği: **سَكَّه يَسُكُّه سَكّاً**; iki kulağını kestiği zaman.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السُّكاك**: gök ile yer arasındaki levha. Ve **السُّكُّ**: kendisiyle güzel koku sürünülen şey. Ve denir ki o, sahih Arapçadır.

(**سل**) **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyi yumuşaklık ve gizlilikle uzatmaktır; sonra ona hamledilir. Bundan: **سَلَلْتُ الشيء أسلُّه سَلاًّ**. Ve **السَّلَّة** ve **الإسلال**: hırsızlıktır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلَّم’in yazdığı sırada hadiste: "**لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل**". Öyleyse **الإغلال**: hıyanettir. Ve **الإسلال**: hırsızlıktır.
Ve bâbdandır: **السَّليل**: çocuk; sanki annesinden **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır. Araplardan bir kadın oğlunda dedi:
سُلَّ مِنْ قلبي ومن كبدي *** قمراً مِن دونه القَمرُ
Ve ona hamledilen şeylerden **السِّلْسِلَة**; bağlantıda uzamış olduğundan dolayı bununla adlandırıldı. Ve bundan: **تَسَلْسَل الماء في الحلْق**; boğazda aktığı zaman. Ve su: **سَلْسَلٌ** ve **سَلْسَالٌ** ve **سُلاسِل**. **الأخطل** dedi:
إذا خاف مِنْ نجمٍ عليها ظَمَاءَةً *** أمَالَ إليها جدوَلاً يَتَسَلْسَلُ
Dil ehlinden bazıları dedi: **السَّلْسَلَة** şeyin şeyle bağlantısıdır; bununla demir zincire ve bulutun eninde uzayıp giden şimşek zincirine ad verildi. Ve **السَّالُّ**: vadinin dar yerinde akıntıdır; çoğulu **سُلاّنٌ**; sanki su ondan yahut onda **انْسِلالا** ile sızar. Ve **فرسٌ شديد السَّلَّة** denir; o, yarışındaki itişidir. Ve **خَرَجَت سَلَّته على جميع الخيل** denir. Ve **المِسلَّة** bilinir; çünkü ipliği **سَلاًّ** ile çeker. Ve dikenlerden **السُّلاَّءَة** da bundandır; çünkü onda uzama vardır. Ve ondan hastalıktan **السُّلاَل**; sanki eti ondan **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır; Allah onu **أسَلّه**.

(**سن**) **السين** ve **النون**; tek bir asıl olup muttariddir; o, şeyin kolaylık içinde akması ve sürekliliğidir. Asıl, onların sözü: **سَنَنْتُ الماءَ على وجهي أَسُنُّهُ سَنَّاً**; onu salıverdiğin zaman. Sonra ondan **رجل مسنون الوجه** türetildi; sanki et yüzüne sürülüp yayılmıştır. Ve **الحَمَأُ المسنون** da bundandır; sanki dökülüp dökülmüştür.
Ve ondan türeyen şeylerden **السُّنَّة**; o, سيرتir. Ve Resûlullah عليه السلام’in **سُنَّة**’si: onun **سِيرة**’sidir. **الهذلي** dedi:
فلا تَجْزَعَنْ من سُنَّةٍ أنت سرْتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً من يسيرُها
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü akıp gider. Ve bundan onların sözü: **امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك**; yani yüzün. Ve rüzgâr **سَنائِنَ** geldi; tek bir yol üzere geldiği zaman. Sonra buna hamledilir: **سنَنْتُ الحديدة أسُنُّها سَنّاً**; onu **السِّنان** üzerine sürdüğün zaman. Ve **السِّـنَان** **المِسَنّ**’dir. Şair dedi:
* سِنَانٌ كحدِّ الصُّلَّبيِّ النَّحِيضِ *
Ve mızrağın **السِّنان**’ı da bundandır; çünkü o **مسنون**dur; yani uzatılmış, sivriltilmiş. Ve كذلك **السَّناسِنُ**; o, sırt omurlarının uçlarıdır; sanki **سَنّاً** ile bilenmiştir.
Ve bâbdandır: insanın ve başkasının **سِنّ**’i mızrağın **سنان**’ına benzetilmiştir. Ve **السَّنون**: kendisiyle misvak yapılan şeydir; çünkü onunla dişler **سَنّاً** ile sürtülür. Ama **الثّور**. Ama onların sözü: **سَنَّ إبلَه**; onları otlattığı zaman; bunun manası, onları derileri güzelleşinceye kadar otlatmasıdır; sanki cilalanmış gibi; demir nasıl bilenirse. Bu sözün manasıdır ve asıl kıldığımız asla döner.

(**سم**) **السين** ve **الميم**; onda muttarid asıl, şeyin içine bir girişe delâlet eder; delik ve benzeri gibi; sonra ondan türetilir. Bundan: **السَّم** ve **السُّم**: şeydeki deliktir. Allah عز ذكره dedi: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]. Ve öldürücü **السُّم**; فتح ve ضم ile söylenir. Bununla adlandırıldı; çünkü bedene çöker ve içine girer; tadılan diğer şeylerin aksine.
Ve **السَّامّة**: seçkin zümredir; ancak bununla adlandırıldı; çünkü başkasına olmayan bir ünsiyetle iç içe girer. Araplar der: **كيف السَّامّة والعامّة؟** Öyleyse **السَّامَّة**: seçkinlerdir.
Ve **السَّموم**: sıcak rüzgârdır; çünkü o da bedenlere kuvvetle nüfuz eder. Ve **السّمّ**: insanlar arasında ıslah; çünkü onlar ayrışırlar ve iç içe girmezler; araları düzeltildiği zaman iç içe girerler.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السَّمّ**: denizden çıkan, deniz kabuğu gibi bir şey. Ve **السَّمْسام**: bir kuş. Ve **السَّمْسَم**: tilki. Ve **السُّمْسُمَانِيّ**: hafif adam. Ve **السَّماسم**: kırmızı karıncalar; teki **سِمْسِمَة**. Ve **السِّمْسِمُ**: tane.
Ve mümkündür ki şâzlıkta zikrettiğimiz bu şey, şeyin hafifliğine delâlet eden başka bir asla hamledilsin. Ve iki asıldan da şâz olan şeylerden onların sözü: "**ما لَهُ سَُمٌّ ولا حَُمٌّ غيرك**"; yani senden başka gamı yoktur.

(**سب**) **السين** ve **الباء**; dil ehlinden bazıları — ve zannederim ki **ابنَ دريد**’dir — bu bâbın aslının kesmek olduğunu, sonra ondan sövmenin türetildiğini sınırlandırdı. Onun dediği doğrudur. Bâbın çoğu bunun üzerine konmuştur. Bundan **السِّبّ**: başörtüsü; çünkü dokumasından kesilmiş olandır.
Ama asıl: **السَّبّ** **العَقْر**’dır; **سَبَبْت الناقة** denir; onu boğazladığın zaman. Şair dedi:
فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ
**غالب بن صعصعة** ve **سُحيم** ile boğazlaşmayı kasteder. Ve onun sözü **سُبَّ** yani sövüldü. Ve onun sözü **سَبّ** yani boğazladı. Ve **السَّبّ**: sövmedir; sövmeden daha keskin bir koparma yoktur. Ve sövüşene **سِبّ** denir. Şair dedi:
لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ
Ve denir: "**لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم**"; bu, onları **سبّ**’den, yani sövmekten nehiydir. Ama onların develer için **مُسَبَّبَة** demeleri; bu, övgüde söylenen söz sebebiyledir: Allah onu öldürsün, ne kadar da malca kerim! Nitekim insandan taaccüp ederken denir: Allah onu öldürsün! Bu, gerçekleşmesi istenmeyen bir duadır. Ve **رجل سُبَبَة** denir; insanlara çok sövdüğü zaman. Ve **رجل سُبَّة** denir; çok sövüldüğü zaman. Ve kavim arasında, onunla birbirlerine sövdükleri bir **أُسْبُوبة** denir. Ve **مضت سَبَّة من الدهر** denir; ondan bir parça geçti demek ister..
* وذكرك سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ *
Ama ip, **السّبب**’dir; zikrettiğimiz asıldan şâz olması mümkündür; ve denilebilir ki o, uzunluk ve uzamaya delâlet eden başka bir asıldır.
Ve bundan **السَّبَب**. Ve bundan zikrettiğimiz başörtüsü olan **السِّبُّ**. Ve sarığa da **سِبّ** denir. Ve **السِّبّ**: iptir de; **الهذليّ**’nin sözünde:
* تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطة *
Ve bu bâbdan **السِّبسب**; o, geniş çöldür; **أبي دُؤاد**’ın sözünde:
وخَرْقٍ سَبْسَبٍ يجري *** عليه مَوْرُهُ سَهْبِ
Ama **السَّباسِب**; onlar için bayram günüdür. Onun اشتقاق’ından bilmiyorum. Dedi:
* يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ *

(**ست**) **السين** ve **التاء**; onda altıdan başka yoktur; ve **التاء**’nın aslı **دال**’dır. Bâbında zikredilmiştir.

(**سج**) **السين** ve **الجيم**; bir asıl olup, şeyde itidal ve düzgünlüğe delâlet eder. Öyleyse **السَّجْسج**: içinde yakıcı sıcak ve yakıcı soğuk olmayan mutedil havadır.
Ve bundan hadiste: "**إنَّ ظِلَّ الجنة سَجْسَجٌ**". Ve **أرض سجسج** denir; o, sert olmayan düz arazidir. Dedi:
*والقوم قد قطعوا مِتَانَ السَّجْسَجِ*
Ve denir — ve o bâbdandır — **سَجَّ الحائطَ بالطِّين**; onu onunla sıvayıp düzelttiği zaman. Ve o tahta **المِسَجَّة**’dir. Ve **السَّجَاج**: ince, saf süttür.
Ve bu bâba yakın olan şeylerden **الكبشُ السّاجِسِيُّ**; o, çok yünlü olandır.
Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ**; yani ebeden. Ve **ماءٌ سَجَِس**; yani değişmiş. Ve **السَّجَّة**: cahiliyede tapılan bir puttu. Ve hadiste: "**أخرِجوا صدقاتِكم؛ فإنَّ الله عزَّ ذكرُهُ قد أراحكم من الجَبْهَة والسَّجَّة والبَجَّة**". Hadiste onun tefsiri: cahiliyede taptıkları ilahların adları olduğudur.

(**سح**) **السين** ve **الحاء** tek bir asıldır; dökmeye delâlet eder. **سححت [الماء] أسُحُّ سَحّاً** denir. Ve **سَحَابَةٌ سحوح**; yani çok dökücü. Ve **شاةٌ ساحٌّ**; yani semiz; sanki yağı **سَحّاً** ile döker. Ve **فرس مِسَحٌّ**; yani hızlı; koşusu yağmurun dökülmesine benzetilir. Ve **سَحسَح الشيء** denir; aktığı zaman. Ve denir ki **السحسحة** **السَّاحة**’dır.

(**سخ**) **السين** ve **الخاء**; onda tek bir kelime aslı vardır. Denir ki **السَّخَاخ**: yumuşak, sıcak topraktır. Ve zikrettiler — eğer sahih ise — **سَخَّت الجرادة**; kuyruğuyla yere sapladığı zaman.

(**سد**) **السين** ve **الدال** tek bir asıldır; bir şeyi doldurup kapatmaya ve onu uygun hâle getirmeye delâlet eder. Bundan: **سدَدت الثُّلمة سدَّاً**. Ve iki şey arasındaki her engel **سَدٌّ**dür. Ve bundan **السَّديد**; **ذُو السَّداد**; yani doğruluk; sanki onda gedik yoktur. Ve doğru söz de **سَداد**dır. **قلتُ سَدَاداً** denir. Ve Allah عزَّ وجلَّ onu **سَدَّدَهُ**. Ve **أسَدَّ الرجلُ** denir; **السَّداد** söylediği zaman. Ve bâbdandır: "**فيه سِدادٌ من عَوَز**" kesre ile. Ve كذلك **سِداد الثُّلمة والثَّغر**. Dedi:
أضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعُوا *** ليومِ كريهةٍ وسِدَادِ ثغرِ
Ve **السُّدَّة**: evin etrafındaki avlu gibidir. Ve **استدَّ الشيء**; **ذا سَداد** olduğu zaman. Ve denir: **السُّدَّة** kapıdır. Şair dedi:
تَرَى الوفودَ قياماً عند سُدَّتِهِ *** يَغْشَوْنَ بابَ مَزُورٍ غيرِ زَوَّارِ
Ve **السُّدَاد**: burunda olup nefesi engelleyen hastalıktır. Ve **السَّدّ** ve **السُّدُّ**: ufku dolduran çekirgedir. Ve onların sözü **السُّدة**: kapı; çünkü o kapatılır. Ve hadiste serseriler zikrinde: "**الشعث رؤوساً الذين لا يُفْتَحُ لهم السُّدَد**".

(**سر**) **السين** ve **الراء**; dallarını bir araya getiren şey, şeyin gizlenmesidir; ve onun safı ve yerleşiği olan şeydir. Ondan hiçbir şey bunun dışına çıkmaz. Öyleyse **السِّرّ**: ilânın zıddıdır. **أسْرَرت الشيءَ إسراراً** denir; onu açıkladımın zıddı. Ve bâbdandır **السِّرّ**; o, nikâhtır; bununla adlandırıldı; çünkü o, ilan edilmeyen bir iştir. Ve bundan **السِّرَار** ve **السَّرَار**; o, hilalin gizlendiği gecedir; bazen bir gece olur, bazen ay tamam olunca iki gece olur. Ve bundan hadiste: "Bir adama, **سِرَارِ الشَّهر**’den bir şey oruç tuttun mu diye sordu"; o: hayır dedi; o da dedi: "Ramazanı iftar ettiğin zaman iki gün oruç tut." **السِّرار** hakkında dedi:
نحنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها ***
جُرداً تَعَادَى طَرَفي نهارِها
عَشِيَّةَ  الهِلال أو سَِرَارها
Ve bana **محمد بن هارون الثّقفي** haber verdi; **عليّ بن عبد العزيز**’den; **أبي الحسن الأثرم**’den; **أبي عبيدة**’den dedi ki: **أسررت الشيء**: onu gizledim. Ve **أسررته**: onu açıkladım. Ve okudu: ﴿وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ﴾ [يونس 54]. Dedi: onu ortaya koydular. Ve **امرئ القيس**’in sözünü şahit getirdi:
* لو يُسِرُّون مَقْتَلي *
yani: eğer ortaya koysalar. Sonra bana ilim ehlinden bazıları haber verdi; **أبي الحسن عبد الله بن سفيان النحويّ**’den dedi ki: **الفرَّاء** dedi: **أبو عبيدة** tefsirde hata etti ve istişhadda tashif yaptı. Tefsire gelince: **أَسَرُّو النّدامة** yani onu, ayıplanma korkusuyla gizlediler. Tashife gelince: **امرؤ القيس** ancak şöyle dedi:
* لو يُسِرُّون مَقتلي *
yani: eğer ortaya koysalar. **أشْرَرت الشيءَ** denir; onu ortaya çıkardığın zaman. Ve bundan onların sözü: **أشْرَرت اللحمَ للشّمسِ**. Bu, bâbında zikredilmiştir.
Ama zikrettiğimiz şeyin safı, halisi ve yerleşiği olan kısma gelince: **السِّر** şeyin halisidir. Ve ondan **السُّرور**; çünkü o, hüzünden hâlî bir iştir. Ve **السُّرَّة**: insanın göbeğidir; o, bedeninin halisi ve yumuşağıdır. Ve **قطع عن الصبي سَِرَرُه** denir; o, **السُّرُّ**’dur; çoğulu **أسِرَّة**. **أبو زيد** dedi: ve **السِّرَر** avuç içinin çizgilerinden bir çizgidir. Ve **سَرَارَة الوادي** ve **سِرُّه**: onun en iyisidir. Şair dedi:
هَلاَّ فوارسَ رحرحانَ هجوتَهم *** عُشَراً تناوَحَ في سَرارَةِ وادِ
Der ki: onların görünüşü vardır, haberleri yoktur. Ve **السَّرَرُ**: devenin göbeğinde olan hastalıktır. **بعيرٌ أَسَرّ** denir. Ve **السَّرُّ**: **سررت الزَّنْدَ**’ın masdarıdır; o da, onun **أَسَرَّ** kalmasıdır; yani içi boş; sonra düzeltilir. **سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ** denir. Ve **قَنَاة سَرَّاءُ** denir; yani içi boş. Bunların hepsi **السُّرَّة** ve **السَّرَر**’dendir; onu zikrettik.
Ama **الأسارير**; o, alındaki kırışıklıklardır; **أساريرَ السُّرَّة** üzerine hamledilmiştir; onun kırışmasıdır. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, **تبرقُ أساريرُ وجهه** olduğu hâlde Aişe’nin yanına girdi." Ve ondan da, zikrettiğimiz şeye hamledilen şeylerdendir: **الأسرار**: avuç içinin çizgileri; teki **سِرّ**. Bunun hepsinin aslı birdir. **الأعشى** dedi:
فانظرْ إلى كفٍّ وأسرارِها *** هل أنتَ إن أوعدتَني ضائري
Ama reyhanın uçları, onda en ıslak ve en taze şey olduğu için **سُروراً** diye adlandırılması câizdir. Bu, onun sözü:
كَبَردِيَّة الغِِيل وَسْطَ الغَرِيفِ *** إذا خالطَ الماءُ منها السرورا
Ama zikrettiğimiz yerleşme kısmına gelince: **السَّرير**; çoğulu **سرُر** ve **أَسِرَّة**. Ve **السرير**: geçimin alçaklığıdır; çünkü insan onun yanında ve rahatında yerleşir. Ve **سرير الرأس**: onun yerleşiğidir. Dedi:
* ضرباً يُزيل الهامَ عن سريرِه *
Ve insanlar **الأعشى**’nın beytini şöyle rivayet eder:
* إذا خالطَ الماءُ منها السريرا *
**بالياء** ile; o vakit te’vili, onun üzerinde yerleştiği aslı olur. Ve şu söyleyenin sözünü şahit getirdiler:
وفارقَ منها عِيشةً  دَغْفَلِيّةً *** ولم تَخْشَ يوماً أن يزولَ سريرُها
Ve çocuktan **السِّرر** ve **السَّرر**: kesilen şeydir. Ve **السُّرة**: kalan şeydir. Ve bâbdandır **السَّرير**: tepecik üzerindeki kumdur.
Ve birinci bâbdan **سِرّ النسب**; o, onun safı ve en faziletlisidir. **ذو الأصبع** dedi:
وهم مَنْ وَلَدُوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسب المحضِ
Ve **السُّرسُور** denir: âlim, zeki; aslı **السِّر**’dendir; sanki işlerin sırlarına muttali olmuştur. Ama **السُّرِّيَّة** hakkında **الخليل** dedi: o **فُعليّة**’dir. Ve **يتسرَّر** denir, ve **يتسرَّى** denir. **الخليل** dedi: **يتسرَّى** diyen hata etmiştir. **الخليل** bundan fazlasını artırmadı. Ve **الأصمعي** dedi: **السُرِّية** **السِّرّ**’dendir; o da nikâhtır; çünkü sahibi onu nikâh için seçmiştir, onda ticaret için değil. **الأصمعي**’nin dediği budur; ve **ابن السِّكيت** kitabında zikretti. Ama **السُّرّية**’de **السين**’in dammı; nisbet sırasında birçok bina değiştirilir: düz araziye nisbetle **سُهْليّ** denir; ömrün uzunluğuna ve zamanın uzamasına nisbetle **دُهريّ** denir. Bunun benzeri çoktur. Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السد والسد قيل هما واحد، وقيل: السد: ما كان خلقة، والسد: ما كان صنعة (انظر: البصائر 3/204؛ وعمدة الحفاظ: سد)، وأصل السد مصدر سددته، قال تعالى: ﴿بيننا وبينهم سدا﴾ [الكهف/94]، وشبه به الموانع، نحو: ﴿وجعلنا من بين أيديهم سدا ومن خلفهم سدا﴾ [يس/9]، وقرئ ﴿سدا﴾ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وابن عامر وشعبة عن عاصم ويعقوب)، السدة: كالظلة على الباب تقيه من المطر، وقد يعبر بها عن الباب، كما قيل: (الفقير الذي لا يفتح له سدد السلطان) (وعن أبي الدرداء أنه أتى باب معاوية فلم يأذن له، فقال: من يأت سدد السلطان يقم ويقعد. انظر: الفائق 2/167؛ والبصائر 3/204)، والسداد والسدد: الاستقامة، والسداد: ما يسد به الثلمة والثغر، واستعير لما يسد به الفقر.

##### Türkçe

- **السد** ve **السد** denildi: ikisi birdir; ve denildi: **السد**: yaratılış (tabiat) olarak olan şeydir, **السد**: sanat (yapım) olarak olan şeydir (bak: البصائر 3/204؛ وعمدة الحفاظ: سد). Ve **السد**’ün aslı, “onu kapattım” anlamındaki **سددته**’nin mastarıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿بيننا وبينهم **سدا**﴾ [الكهف/94]. Ve engellere onunla benzetme yapıldı; şu söz gibi: ﴿وجعلنا من بين أيديهم **سدا** ومن خلفهم **سدا**﴾ [يس/9]. Ve ﴿**سدا**﴾ diye okundu (ki bu, Nâfi‘in, İbn Kesîr’in, Ebû ‘Amr’ın, İbn ‘Âmir’in, Şu‘be’nin ‘Âsım’dan rivayetiyle ve Ya‘kûb’un kıraatidir). **السدة**: kapı üzerinde yağmurdan koruyan gölgelik gibidir; ve onunla kapıdan da kinaye edilir; denildiği gibi: (kendisine sultanların **سدد**’i açılmayan fakir). (Ve Ebû’d-Derdâ’dan: Muâviye’nin kapısına geldi de ona izin vermedi; bunun üzerine dedi ki: Kim sultanın **سدد**’ine gelirse ayakta durur ve oturur. Bak: الفائق 2/167؛ والبصائر 3/204). Ve **السداد** ve **السدد**: doğruluktur. Ve **السداد**: gedik ve yarığı kapatılan şeydir; ve onunla fakirliği kapatılan şeye mecaz yapıldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَدَّ
1 سَدَّ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb, K,) aor. سَدُ٣َ , (S, M, Msb, K,) inf. n. سَدٌّ; (S, M, Mgh, Msb;) and ↓ سدّد; (M;) [but the latter has an intensive signification, or relates to several objects;] He closed, or closed up, an interstice, or intervening space: (M:) and stopped, or stopped up, (M,) or repaired, and made firm or strong, (S, A, K,) a breach, or gap, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) and the like. (S, Msb.) ― -b2- [Hence one says,] سُدَّتْ عَلَيْهِ الطَّرِيقُ (assumed tropical:) [The road, or way, became closed, or stopped, against him]. (K.) And سُدَّ طَرِيقُهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمَنْ خَلْفِهِ (assumed tropical:) [His road, or way, became closed, or stopped, before him and behind him]. (Zj, M.) And سَدَّ الأُفُقَ (tropical:) [It obstructed the horizon]; said of a multitudinous swarm of locusts. (S, A, * K.) And سَدَّ عَلَيْهِمْ, and ↓ أَسَدَّ, It closed, or obstructed, against them, the horizon; [الأُفُقَ being understood;] said of a collection of clouds rising. (M.) And سَدَّ مَا وَرَآءَهُ [It barred, or excluded, what was behind it]. (M.) ― -b3- [Hence also,] سَدَدْتُ عَلَيْهِ بَابَ الكَلَامِ (assumed tropical:) [I closed, or stopped, to him the door of speech; i. e.] I prevented him from speaking; as though I closed, or stopped, his mouth. (Msb.) And مَا سَدَدْتُ عَلَى لَهَوَاتِ خَصْمٍ قَطُّ (assumed tropical:) I never stopped the way of speech of an adversary, nor prevented his saying what was in his mind. (Shureyh, Mgh.) And مَا سَدَدْتُ عَلَى خَصْمٍ قَطُّ (assumed tropical:) I never stopped an adversary from speaking; (El-Fáïk, Mgh, L;) on the authority of Esh-Shaabee: (Mgh:) occurring in a trad. (L.) ― -b4- And أَبِيهِ ↓ هُوَ يَسُدُّ مَسَدَّ (tropical:) [He fills up, or supplies, the place of his father]: and أَسْلَافِهِمْ ↓ يَسُدُّونَ مَسَدَّ (tropical:) [They fill up, or supply, the place of their ancestors]. (A, TA.) And يُسَدُّ بِهِ الحَاجَةُ (tropical:) Want is supplied thereby: (M, * TA:) [whence the saying,] تَصَدَّقُوا وَلَوْ بِتَمْرَةٍ فَاـِنَّهَا تَسُدُّ مِنَ الجَائِعِ (assumed tropical:) [Give ye something as alms, though it be but a date, or a dried date; for it will supply somewhat of the want of the hungry]: a trad. (El-Jámi' es-Sagheer.) And يَسُدُّ الرَّمَقَ (assumed tropical:) [It stays, or arrests, the remains of life; as though it stopped the passage of the last breath from the body; or] it maintains, and preserves, the strength. (Msb in art. رمق.) ― -b5- And سَدَّهُ (assumed tropical:) He attributed, or imputed, to him, or he charged him with, or accused him of, a fault; [as though he thereby stopped his mouth; (see سَدٌّ;)] as also سَتَّهُ. (TA in art. ست.) -A2- سَدَّ, aor. يَسِدُّ, (S, L, K,) with kesr, (S,) inf. n. سَدَادٌ and سُدُودٌ, (L, the former inf. n. expl. in the S and K as signifying اِسْتِقَامَةٌ,) said of a spear, and an arrow, (TA,) and a saying, (S,) and an action, (TA,) or a thing [absolutely]; (L;) or سَدَّ, [sec. pers. سَدِدْتَ,] aor. يَسَدُّ, with fet-h to the س, (A,) inf. n. سَدَدٌ, (TK, expl. in the S and K as signifying اِسْتِقَامَةٌ, like سَدَادٌ, of which it is said in the S to be a contraction,) said of a saying, and an affair; (A;) or سَدَّ, aor. يَسِدُّ and يَسَدُّ, inf. n. سَدَدٌ; (MA;) i. q. صَارَ سَدِيدًا [i. e. It was, or became, right, direct, or in a right state; it had, or took, a right direction or tendency; it tended towards the right point or object]: (S, A, L, K, TA:) and [in like manner] ↓ استدّ is syn. with اِسْتَقَامَ [which signifies the same]; (S, K;) as also ↓ اسدّ and ↓ تسدّد: (TA:) ↓ استدّ said of an affair signifies it was, or became, rightly ordered or disposed; in a right state. (Msb.) You say, لَهُ ↓ تسدّد and ↓ استدّ It was, or became, rightly directed towards it. (M.) And سَاعِدُهُ ↓ استدّ and ↓ تسدّد His fore arm was, or became, in a right state, or rightly directed, عَلَى الرَّمْىِ [for shooting]; syn. استقام. (A.) A poet says,
سَاعِدُهُ رَمَانِى ↓ فَلَمَّا اسْتَدَّ
أُعَلِّمُهُ الرِّمَايَةَ كُلَّ يَوْمٍ
[I teaching him the art of shooting every day; and when his fore arm became in a right state, he shot me]: As says that [the reading] اشتدّ, with ش, is not to be regarded. (S, TA.) ― -b2- And سَدَّ, aor. يَسِدُّ, with kesr to the س, (A, Msb, TA,) inf. n. سُدُودٌ (Msb) [and app. also, as above, سَدَادٌ, q. v. infrà], is said of a man, (A, Msb, TA,) in like manner meaning صَارَ سَدِيدًا [i. e. He was, or became, in a right state; he had, or took, a right direction or tendency; he tended towards the right point or object]: (A, TA:) or, (Msb,) as also ↓ اسدّ, (S, K, TA,) he hit the right thing (S, Msb, K, TA,) in his saying (S, Msb, TA) and in his action: (Msb:) or ↓ اسدّ signifies he said, or did, what was right: (Msb:) or he sought what was right; (L, K;) as also ↓ سدّد; (L;) or it has this last meaning also. (S, * L.) You say, فِى القَوْلِ ↓ اـِنَّهُ لَيُسِدُّ Verily he hits the right thing in the saying. (S, L.) And قَدْ مَا شِئْتَ ↓ أَسْدَدْتَ (S, * L) is said to a man when he seeks [or has sought] what is right, (S,) meaning Thou hast sought what is right; whether the person thus addressed have hit the right thing or not. (L.) One says also, سَدَّ عَلَيْكَ الرَّجُلُ, aor. يَسِدُّ, inf. n. سد [app. a mistranscription for سَدَاد or سُدُود], The man said, or did, what was right [against thee]: so in the handwriting of Sh. (Az, TA.)

2 سَدَّ٣َ see 1, first sentence. ― -b2- [Hence,] سدّد مَلْأَهُ [He filled it up]; namely, a vessel, and a water-ing-trough. (Aboo-Sa'eed, TA in art. خنق.) ― -b3- And سدّد عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْءٍ قَالُوهُ (assumed tropical:) He annulled, in opposing them, everything that they said. (Jábir, as related by Aboo-'Adnán.) -A2- سدّدهُ, (S, A, L, Msb, K,) inf. n. تَسْدِيدٌ, (K,) He directed it, (A, * L, Msb, K,) namely, an arrow, (A, Msb,) نَحْوَهُ towards him or it, (A,) or اـِلَى الصَّيْدِ towards the game; (Msb;) and شدّدهُ, with ش, is a dial. var. thereof: (Towsheeh, TA:) and [in like manner] his spear; contr. of عَرَضَهُ, (S, Msb,) or عَرَّضَهُ. (L.) ― -b2- And He taught him the art of shooting. (TA.) ― -b3- Also, (M, A, K,) inf. n. as above, (S,) He directed, accommodated, adapted, or disposed, him (S, M, A, K) to that which was right, or words and of actions: (S, K: [and the like is implied in the M and A:]) said of God. (M, A.) And you say, سَدِّدْ صَاحِبَكَ Teach thou thy companion, and direct him to the right course. (Sh, TA.) ― -b4- And [hence,] سَدِّدْ مَالَكَ Act thou well with thy property, or cattle. (L.) And سَدَّدَ الاـِبِلَ, inf. n. as above, He gave the camels easy access to every pasturage, and to every place where the ground was soft and spacious. (L.) -A3- See also 1, near the end of the paragraph.

4 أَسْدَ٣َ see 1, near the beginning: -A2- and see also the latter half of the same paragraph, in five places.

5 تَسَدَّ٣َ see 1, in the latter half of the paragraph, in three places.

انسدّ
7 انسدّ ذ , said of an interstice, or intervening space, It became closed, or closed up; as also ↓ استدّ: (M:) and both, said of a breach, or gap, (M, A,) it became stopped, or stopped up, (M,) or repaired, and made firm or strong. (A.) عُيُونُ الخَرْزِ ↓ اِسْتَدَّتْ and اِنْسَدَّتْ signify the same [i. e. The punctures made in the sewing of the skin became closed]; (S, K;) expressing a consequence of pouring water into-a skin. (S.)

8 اـِسْتَدَ٣َ see the next preceding paragraph, in two places: -A2- and see also 1, in the latter half of the paragraph, in five places.

سَدٌّ
سَدٌّ ذ and ↓ سُدٌّ Any building, or construction, with which a place is closed or closed up, or stopped or stopped up: (M: [see also سِدَادٌ:]) a dam: (Msb:) a thing intervening, as a separation, a partition, a fence, a barrier, a rampart, or an obstacle, or obstruction, between two other things; (S, Msb, K:) and a mountain: (S, M, K: [in the last it seems that this meaning is restricted to the former word; but if restricted to either, it should be to the latter:]) or, as some say, anything that faces one, or is over against one, and bars, or excludes, (يَسُدُّ,) what is behind it: whence goats are said to be سَدٌّ يُرَى مِنْ وَرَائِهِ الفَقْرُ (assumed tropical:) [a barrier behind which is seen poverty]; meaning that they are not of great utility: (M:) or سَدٌّ signifies what is made by man; and سُدٌّ, what is created by God, (Zj, M, Msb, K,) as a mountain: (Msb:) in the Kur xviii. 92 and 93, and xxxvi. 8, some read with fet-h, and some with damm: (M, TA:) the pl. is أَسْدَادٌ, [a pl. of pauc.,] (A, Msb,) or أَسِدَّةٌ, [also a pl. of pauc.,] and سُدُودٌ, [a pl. of mult.,] the latter of these two agreeable with general analogy, and the former of them anomalous, or, [ISd says,] in my opinion, this (أَسِدَّةٌ) is pl. of سِدَادٌ. (M.) You say, ضُرِبَ بَيْنَهُمَا سَدٌّ and سُدٌّ [A barrier, or an obstacle, was set between them two]: and ضُرِبَتْ بَيْنَهُمَا الأَسْدَادُ [Barriers, or obstacles, were set between them two]. (A.) And ضَرَبَتْ عَلَيْهِ الأَرْضُ بِالأَسْدَادِ (tropical:) [The earth, or land, set barriers, or obstacles, against him]; meaning, the ways became closed, or stopped, against him, and the courses that he should pursue became obscure to him: (K: in the CK ضُرِبَتْ:) the sing. of أَسْدَادٌ [accord. to general analogy] is سُدٌّ. (TA.) ― -b2- [Hence,] the former (سَدٌّ) also signifies, (Fr, S, M, L, K,) or ↓ سِدَادٌ, (A,) or the former and ↓ سَدَادَةٌ, (L,) (tropical:) A fault, or defect, (Fr, S, M, A, &c.,) such as blindness and deafness and dumbness, (S,) or such as closes, or stops, one's mouth, so that he does not speak: (A:) pl. of the first, (S, M, K,) or of the second, (A,) أَسِدَّةٌ, [a pl. of pauc.,] (S, M, A, K,) accord. to analogy سُدُودٌ, (S, M, K,) or أَسُدٌّ [which is a pl. of pauc.]. (M.) You say, ↓ مَا بِهِ سِدَادٌ (tropical:) There is not in him any fault &c.: and فُلَانٌ بَرِىْءٌ مِنَ الأَسِدَّةِ (tropical:) Such a one is free from faults &c. (A.) And تَسُدُّ فَاهُ عَنِ الكَلَامِ ↓ مَا بِفُلَانٍ سَدَادَةٌ (assumed tropical:) There is not in such a one a fault that stops his mouth from speaking. (Aboo-Sa'eed, L.) And لَا تَجْعَلَنَّ بِجَنْبِكَ الأَسِدَّةَ (tropical:) By no means render thou thy bosom contracted so that thou shalt be unable to return an answer, like him who is deaf or dumb. (S, K.) ― -b3- See also سُدٌّ. ― -b4- سدّ [so in the TA, i. e. either سَدٌّ or سُدَّ,] also signifies (assumed tropical:) A she-camel by which the sportsman conceals himself from the game; also called دَرِيْئَةٌند دَرِيعَةٌ whence the saying, رَمَاهُ فِى سدِّ نَاقَتِهِ (assumed tropical:) [He shot him, or shot at him, by his she-camel whereby he was concealing himself]. (IAar, TA.) ― -b5- And سَدٌّ, (M,) or سُدٌّ, (O, K,) is also syn. with ظِلٌّ [as meaning (tropical:) Shade, or shadow; or cover, or protection]. (IAar, M, O, K, TA.) A poet cited by IAar says,
قَعَدْتُ لَهُ فِى سَدِّ نِقْضٍ مُعَوَّدٍ
لِذٰلِكَ فِى صَحْرَآءَ جِذْمٍ دَرِينُهَا
(tropical:) [I sat for him, i. e. lay in wait for him, in the shade, or cover, of a camel rendered lean by travel, accustomed to that, in a desert whereof the dry herbage was old]: i. e. I made him a cover, or screen, to me, in order that he might not see me: and by جِذْم he means “ old, ” because الجِذْمُ signifies الأَصْلُ, and there is nothing older than the أَصْل; and he uses it as an epithet because it implies the meaning of an epithet. (M.) -A2- سَدٌّ also signifies A thing, (S, K,) [i. e.] a [basket such as is called] سَلَّة, (M, TA,) made of twigs, (S, M, K,) and having covers (أَطْبَاق): (S, K: [but this addition in the S and K seems properly to apply to the pl., as will be shown by what follows:]) pl. سِدَادٌ and سُدُودٌ: (M, TA:) or, accord. to Lth, سُدُودٌ signifies [baskets such as are called] سِلَال, [pl. of سَلَّةٌ,] made of twigs, and having covers (أَطْبَاق); one of which is called [not سَدٌّ but] ↓ سَدَّةٌ: and it is said also on other authority that the سَلَّة is called سَدَّةٌ and طَبْلٌ. (L, TA.)

سُدٌّ
سُدٌّ ذ : see the next preceding paragraph, passim. ― -b2- Also (assumed tropical:) A swarm of locusts obstructing the horizon: (M:) or so سُدٌّ مِنْ جَرَادٍ: (TA:) and جَرَادٌ سُدٌّ (tropical:) locusts (S, M, A, K) that have obstructed, (S, K,) or obstructing, (M, A,) the horizon, (S, M, A, K,) by their multitude: (S, A, K:) in which case, سُدٌّ is either a substitute for جَرَادٌ and therefore a substantive, or it is pl. of ↓ سَدُودٌ signifying that which obstructs the horizon and therefore an epithet. (M.) ― -b3- And (tropical:) A black cloud, (AZ, S, K, TA,) that has risen in any tract of the sky: (TA:) or a collection of clouds rising, obstructing the horizon: (M:) pl. سُدُودٌ: (S, M, K:) [or] ↓ سَدٌّ and صَدٌّ, but the former is the more approved, signify (assumed tropical:) a cloud, or collection of clouds, rising high, and appearing like a mountain. (M and L in art. صد.) ― -b4- And A valley: (K:) so called because it becomes closed, or stopped up. (TA.) ― -b5- And A valley containing stones and masses of rock, in which water remains for some time, or a long time: pl. سِدَدَةٌ: (S, L, K:) or you say, أَرْضٌ بِهَا سِدَدَةٌ [a land in which are valleys containing stones and masses of rock, &c.]; and the sing. is ↓ سُدَّةٌ. (L.) ― -b6- And (assumed tropical:) The departure [or loss] of sight: (IAar, M:) from the same word in the first of the senses expl. in the next preceding paragraph. (M.)

سِدٌّ
سِدٌّ ذ : see سَدِيدٌ.

سَدَّةٌ
سَدَّةٌ ذ : see سَدٌّ, last sentence.

سُدَّةٌ
سُدَّةٌ ذ A certain disease in the nose, (S, M, L, K,) which stops it up, (M, L,) attacking the passage of the breath, (L,) and preventing respiration; (S, L;) as also ↓ سُدَادٌ. (S, M, L, K.) A thing that obstructs the passage of the humours, and of the food, in the body. (KL.) [And Any obstruction in the body: pl. سُدَدٌ.] ― -b2- See also سُدٌّ. -A2- Also [A vestibule, or porch, for shade and shelter, before the door of a house: this is a common signification of the word, and is app. what is meant by its being said that] the سُدَّة is what is before the door of a house: (M, A:) or, as some say, a سَقِيفَة [i. e. roof, or covering, such as projects over the door of a house &c.; or a place roofed over]; (M:) or a ظُلَّة [i. e. roof, or cover- ing, for shade and shelter,] over a door: (Mgh:) or it is [a thing, or place,] like a صُفَّة [or سَقِيفَة] before a بَيْت [or house, or perhaps here meaning tent]: and a ظُلَّة at the door of a house (دَار): (AA, TA:) or, accord. to Aboo-Sa'eed, (TA,) in the language of the Arabs [of the desert] it signifies [a space such as is termed] a فِنَآء pertaining to a tent of hair-cloth and the like; and those who make it to be like a صُفَّة, or like a سَقِيفَة, explain the word accord. to the way in which it is used by the people of the towns and villages: (Msb, TA:) or it signifies the door [itself]: (S, A, Mgh, K:) or it has this meaning also: (Msb:) some thus apply it to the door itself: (A'Obeyd, L:) and the surrounding portico [of the interior court] of the largest, or larger, mosque: (M, TA:) pl. سُدَدٌ. (S, L, Msb, K.) You say, رَأَيْتُهُ قَاعِدًا بِسُدَّةِ بَابِهِ [I saw him sitting in the vestibule of his door]: (S, TA:) and بِسُدَّةِ دَارِهِ [in the vestibule before the door, or at the door, of his house]. (TA.) Abu-d-Dardà said, مَنْ يَغْشَ سُدَدَ السُّلْطَانِ يَقُمْ وَيَقْعُدْ, (S, L,) or مَنْ يَأْتِ الخ, i. e. [He who comes to the vestibules, or gates, of the Sultán] experiences returns of recent and old griefs, disquieting him so that he is not able to remain at rest, but stands up and sits down: (Mgh in art. قدم:) this he said when he came to the gate of Mo'áwiyeh and did not receive permission to enter. (L.) And it is said in a trad., الشُّعْثُ الرُّؤُوسِ الَّذِينَ لَا تُفْتَحُ لَهُمُ السُّدَدُ, (S, A,) meaning الأَبْوَابُ [i. e. The shaggy, or dishevelled, and dusty, in the heads are those to whom the doors will not be opened]. (A.) ― -b2- Hence, Umm-Selemeh, addressing' Áïsheh, termed her a سُدَّة, i. e. a بَاب [meaning (assumed tropical:) A means of communication[, between the Prophet and his people. (L, from a trad.) -A3- Also Palm-sticks, i. e. palmbranches stripped of their leaves, bound together, [side by side,] upon which one sleeps. (M.)

سَدَدٌ
سَدَدٌ ذ : see the next paragraph, in four places: ― -b2- and see also سَدِيدٌ.

سَدَادٌ
سَدَادٌ ذ [an inf. n. of the intrans. verb سَدَّ; as also ↓ سَدَدٌ]. [Hence,] one says, اـِنَّهُ لَذُو سَدَادٍ Verily he has a faculty of hitting the right thing, or his object or aim, in speaking, and in the managing or disposing of affairs, and in shooting. (TA.) ― -b2- [Hence also, as a subst.,] A thing that is right, syn. صَوَابٌ, (S, A, Msb, K,) and قَصْدٌ, (S,) of what is said and of what is done; (S, A, * Msb, K;) as also ↓ سَدَدٌ, (S, A,) which is a contraction of the former. (S.) One says, قَالَ سَدَادًا مِنَ القَوْلِ He said a right thing [lit. of what is said, i. e., a right saying]; (S, A;) as also ↓ سَدَدًا. (A.) And يُصِيبُ السَّدَادَ He hits the right thing in speech [or action]. (S.) And هُوَ عَلَى سَدَادٍ مِنْ أَمْرِهِ and ↓ سَدَدٍ [He is following a right course of action in respect of his affair]. (A.) And أَمْرُ فُلَانٍ يَجْرِى عَلَى السَّدَادِ The affair of such a one goes on according to that which is right. (S.) ― -b3- [And hence the saying,] أَتَتْنَا رِيحٌ مِنْ سَدَادِ أَرْضِهِمْ (tropical:) A wind came to us from the direction of their land. (A, TA.) ― -b4- It is also used as an epithet, syn. with سَدِيدٌ, q. v. (L.) ― -b5- And السَّدَادُ [as though meaning The right projecter] is a name that was given to a bow belonging to the Prophet, as ominating the hitting of the object aimed at by that which was shot from it. (TA.) -A2- See also سِدَادٌ, in three places.

سُدَادٌ
سُدَادٌ ذ : see سُدَّةٌ, first sentence.

سِدَادٌ
سِدَادٌ ذ A thing with which an interstice, or intervening space, is closed, or closed up: (AO, M, L: [see also سَدٌّ:]) and a thing with which a breach, or gap, (M, A,) is stopped, or stopped up, (M,) or repaired, and made firm or strong: (A:) pl. أَسِدَّةٌ. (M.) Primarily, accord. to ISh, (Meyd, in explanation of a prov. mentioned in what follows,) Somewhat of milk that dries up in the orifice of a she-camel's teat; (Meyd, K;) because it stops up the passage of the milk. (Meyd.) Also A stopper of a bottle (S, * Mgh, * Msb, K, * TA) &c.: (Msb:) in this sense [as well as in those before mentioned] with kesr (S, Mgh, Msb, K) only [to the س]: and so in the sense next following. (S, K.) A body of horse and foot serving as blockaders of the frontier of a hostile country. (S, K, * TA.) ― -b2- سِدَادٌ مِنْ عَوَزٍ and ↓ سَدَادٌ, (ISk, S, M, Msb, K,) but the former is the more chaste, (S,) and it alone is mentioned by most authors in this saying, because it is from سداد as meaning the “ stopper ” of a bottle; (Msb;) and some say that ↓ سَداد, with fet-h, is a corruption; (Msb, K;) expressly disallowed by As and ISh; (Msb;) a prov.; (Meyd;) meaning (tropical:) A thing by which want is supplied, (S, M, Msb, K,) and by which life is preserved; accord. to ISh, if incomplete; and accord. to As, a thing by which somewhat of the entire wants of one's case is supplied. (Msb.) One says also, أَصَبْتُ بِهِ سِدَادًا مِنَ العَيْشِ and ↓ سَدَادًا (tropical:) I attained thereby a thing by which want was supplied; (S, K, * TA;) or a means of sustaining life. (AO, L.) ― -b3- See also سَدٌّ, in two places.

سَدُودٌ
سَدُودٌ ذ : see سُدٌّ.

سَدِيدٌ
سَدِيدٌ ذ , applied to a spear, Seldom missing; and [to the same, and] to an arrow, that hits the mark; (TA;) and to a saying, (S, M, L,) as also ↓ سَدَادٌ (M, L) and ↓ سَدَدٌ; (L;) and an action; (TA;) and an affair, as also ↓ أَسَدُّ; (S, A, L;) right, direct, or in a right state; having, or taking, a right direction or tendency; tending towards the right point or object: (S, M, A, L, TA:) and ↓ سِدٌّ, applied to speech, signifies the same; (TA;) and true. (K, TA.) ― -b2- And applied to a man, meaning Who pursues a right course; as also ↓ أَسَدٌّ; (M;) and [in an intensive sense] ↓ سَدَّادٌ: (TA:) or, (Msb,) as also ↓ مُسِدٌّ, (S,) who hits the right thing in his saying (S, Msb) and in his action. (Msb.)

سَدَادَةٌ
سَدَادَةٌ ذ : see سَدٌّ, in two places.

سَدَّادٌ
سَدَّادٌ ذ : see سَدِيدٌ.

سَادَّةٌ
سَادَّةٌ ذ (tropical:) An eye (عَيْنٌ) of which the sight has gone; (A;) that has become white, and with which one does not see, but which has not yet burst: (Az, A, * L, K:) or that is open, but does not see strongly: (IAar, L, K:) pl. سُدُودٌ, (IAar, L,) or سُدُدٌ. (K.) ― -b2- Also (assumed tropical:) An old and weak she-camel. (IAar, K.)

أَسَدُّ
أَسَدُّ ذ : see سَدِيدٌ, in two places.

مَسَدٌّ
مَسَدٌّ ذ [properly A place of closing, or stopping, &c.]: see 1, in two places.

مُسِدٌّ
مُسِدٌّ ذ : see سَدِيدٌ.

مُسَدَّدٌ
مُسَدَّدٌ ذ Directed; pointed in a right direction. (S TA.) ― -b2- And A man directed, accommodated, adapted, or disposed, to that which is right [of words and of actions]; (L;) who does that which is right, (يَعْمَلُ بِالسَّدَادِ وَالقَصْدِ, S, L,) keeping to the right way; in which sense it is related by some with kesr, ↓ مُسَدِّدٌ. (L.) [Golius explains it as meaning, on the authority of the S, who executes his affairs with sure and good judgment, and with happy success: and Freytag thus explains ↓ مُسَدِّدٌ, as from the S.]

مُسَدِّدٌ
مُسَدِّدٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

_Türkçe çeviri henüz yok_
