# سرج (س-ر-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kandil demektir

- Harfler: س - ر - ج
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سِرَاجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/siga/%D8%B3%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Kandil | 3 | 3 | [25:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/25:61.md) |
| [وَسِرَاجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | وَفِعَالًا | Ve kandil | 1 | 1 | [33:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/33:46.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Ateş demektir
2. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
3. [وهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Parıldayan ateş demektir
4. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
5. [برج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bir yapının en yüksek yeri demektir
6. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birkan yanardağ demektir
7. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneş demektir
8. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
9. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
10. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md), [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md), [ضوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yağ ve fitille beslenerek parlayan, karanlığı yarıp etrafını aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi özünden ürettiği parlaklıkla çevresini bütünüyle aydınlatan kozmik (güneş) veya nebevî (elçi) hidayet kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Karanlık ve belirsizlik içinde yön bulmayı sağlayan, tükenmeyen bir enerjiyle hakikati görünür kılan aydınlatma merkezi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir aydınlatma aracına indirgeyerek güneşin ve elçinin bizzat aydınlatıcı ve yol gösterici işlevini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Gizlilikten açığa çıkma, akışkan bir yayılma, uzama ve kendi içinde bir hat boyunca hareket etme; bu hareket [سرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8.md) kökünde akıp gitme, [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) kökünde serbestçe yayılma, [سرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AF.md) kökünde ardışık dizilme ve [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) kökünde geceleyin yürüme anlamlarında somutlaşır. | ج | Çekirdeğin taşıdığı akış ve yayılma hareketine toplama, derleme ve odaklanmış bir yoğunluk katarak, enerjinin veya güzelliğin belirli bir merkezde toplanıp dışarıya doğru güçlü bir parlaklık halinde yayılmasını sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Işığın veya enerjinin tutunduğu, üzerine kurulduğu fitil ve dayanak noktasını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Işığın en üst noktadan yayılmasını, aydınlatıcı kaynağın merkeziliğini ve görünürlüğünü simgeler. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Üretilen ışığın karanlık mesafeleri aşarak uzaklara taşınmasını ve aydınlığı bir hat boyunca yaymasını ifade eder. |
| سرج | Bir dayanak üzerinden yükselen enerjinin karanlığı yararak mesafelere taşınması | Fitil ve yakıt zeminine tutunan ışık merkezinin en üst seviyede parlayarak karanlık içinde yön ve aydınlık üretme hareketini gösterir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağ ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan kandil; ayrıca binek hayvanının sırtına konularak onu güzelleştiren ve biniciye denge sağlayan eyer. Her iki kullanımda da donanım, güzellik ve belirginlik esastır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde parlaklık ve düzgünlük teşbihi olarak yer alır. El-Accâc recezinde sevgilinin burnunun düzgünlüğünü ve ışıltısını överken bu kökten türeyen vasfı kullanır: وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا |
| Erken Arapça kullanım | Kök klasik kullanımda hem geceyi aydınlatan kandil hem de at üzerine vurulan süslü eyer için kullanılmış; yüzün parıldaması ve sevinçten ışıldaması da سرج الله وجهه ifadesiyle mecazen anlatılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça سرج kökünün temel isim türevi olan سراج biçimi, Sami dil coğrafyasında kandil ve lamba anlamıyla yaygın bir kullanıma sahiptir. İbranicede Talmudik dönemde görülen שרגא ve Süryanicede kandil, meşale veya ışık kaynağı anlamına gelen ܫܪܓܐ biçimleri, kökün Doğu Akdeniz havzasında ortak bir aydınlatma aracını adlandırdığını gösterir. Filolojik tartışmalarda bu kelimenin erken dönemde Orta Farsçadaki çırağ kelimesiyle temas halinde gelişen bir ödünçleme mi yoksa Sami dillerinin kendi iç morfolojik gelişimi mi olduğu üzerinde durulmuştur. Arapçada ise kök, yalnızca bir aracı adlandırmakla kalmamış; eyer, kılıç parıltısı ve yüzün ışıldaması gibi geniş bir somut ve mecazi türetim alanına kavuşarak diliçi kökleşmesini tamamlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kandil, eyer ve yüz güzelliği | Arap dilinde kök, ışıldama, donatma ve güzelleştirme ekseninde genişlemiş, alet ismi fiilî kullanımlarla desteklenmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܫܪܓܐ ve İbranice שרגא | Kuzeybatı Sami dillerinde yağ lambası ve fitilli kandil anlamında doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski/Orta Farsça çırağ ile temas | Bölgesel kültür etkileşimi çerçevesinde ışık kaynaklarını adlandırmada ortak bir Avrasya-Ön Asya geçişliliği söz konusudur. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Arthur Jeffery.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Anlamlı | Kandil yakmak, donatmak | Fitille aydınlatmak, binek hayvanını eyerlemek, parıldatmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [سجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Doldurmak, tutuşturmak | Fırını veya tandırı yakıp doldurmak, denizi kabartıp kaynatmak. | Ortak ateş ve doluluk payı vardır; Kur'an'da geçer. |
| رسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) | Anlamlı | Pislik, kirlilik, azap | Maddi veya manevi necaset, akıl ve dinden sapma hali. | Işığın zıddı olan manevi karanlık boyutu taşır; Kur'an'da geçer. |
| [جسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Cesaret etmek, geçmek | Bir engeli aşmak, atılganlık göstermek, su üzerine köprü kurmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [جرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Ses çıkarmak, çıngırak | Alçak ve gizli ses, duyulan hafif çıtırtı veya zil sesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Merkez | Kandil ve odaklanmış ışık kaynağı | Işığı kendi bünyesinde toplayıp karanlığı yararak etrafına saçan, yakıt ve enerjiyle beslenen kaynak. | Güneş ve peygamber için aydınlatıcı merkez olarak kullanılır. |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Sabah aydınlığı ve lamba | Karanlığın yarılmasıyla başlayan şafak vaktini ve çıra gibi parlayan ışığı ifade eder. | سرج devamlı yanan odak kaynağı iken, bu kök vaktin ve ışımanın ilk parlayışını vurgular. |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Aydınlık ve aydınlatma | Maddi veya manevi her türlü ışığın genel adıdır; yakıcı ve hararetli olmak zorunda değildir. | سرج bizzat ışık saçan gövdeyi, bu kök ise o gövdeden yayılan aydınlığın kendisini belirtir. |
| [ضوء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) | Komşu | Güçlü ve doğrudan ışık | Kendi özünden kaynaklanan, göz alıcı ve harareti bulunan yoğun ışıktır. | سرج ışığı yayan aracı ve formu hedeflerken, bu kök ışığın şiddetini ve doğrudanlığını anlatır. |
| [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) | Zıt | Karanlık ve ışıksızlık | Işığın tamamen kaybolması, yönün yitirilmesi ve şeylerin yerinden saptırılması durumudur. | Kandilin ürettiği aydınlatıcı ve yol gösterici etkinin tam yokluğudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرج | Yağ lambası, kandil | Kendi enerjisiyle yanıp etrafını ışıtan aydınlatma merkezi. | Kesin |
| Latince | Lucerna, candela | Kandil, meşale | Yağla yanan lambayı ve aydınlatıcı fitilli gövdeyi ifade eder; mecazi nübüvvet boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Lamp, beacon | Lamba, yol gösterici fener | Yolu aydınlatan, karanlıkta yön tayin eden ışık merkezini kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Leuchte, Lampe | Işık kaynağı, kandil | Karanlığı aydınlatan ışık nesnesini karşılar; kozmik ve metafizik derinliği dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Lampe, luminaire | Lamba, aydınlatıcı | Somut olarak ışık veren aygıtı ifade eder; sembolik yol göstericilik bağlamı zayıftır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِرَاجًا | Güneş (Kozmik kandil) | Göklerin yaratılışı, düzeni ve yeryüzünün aydınlatılması bağlamında güneşin ısı ve ışık kaynağı oluşu; Furkân [25:61](https://lisan.digital/tr/ayet/25:61.md), Nûh [71:16](https://lisan.digital/tr/ayet/71:16.md). |
| سِرَاجًا وَهَّاجًا | Alev alev yanan, ısı ve ışık saçan güneş | Yeryüzünün dirilişi ve nimetlerin tamamlanması için göğe yerleştirilen parlak ve hararetli ışık kaynağı; Nebe [78:13](https://lisan.digital/tr/ayet/78:13.md). |
| سِرَاجًا مُنِيرًا | Hz. Peygamber (Hidayet kandili) | Elçinin insanlığı cehalet ve inkâr karanlığından aydınlığa çıkaran, tükenmez ve duru bir nur saçan konumu; Ahzâb [33:46](https://lisan.digital/tr/ayet/33:46.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahiy delili | Hz. Peygamber'in nuraniyyeti ve insanlığın akli/ahlaki karanlığını gidermedeki rehberlik rolü. | Peygamberin bizzat kendi varlığının ve mesajının bir aydınlanma kaynağı olması. |
| Fıkıh | Mescitlerin aydınlatılması ve vakıf hukuku | Mescit kandillerinin yağı, bakımı ve ibadet yerlerinin aydınlatılmasına dair vakıf şartları. | İbadet ortamını aydınlatan fiziki araçların meşruiyeti ve korunması. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve teşbih sanatı | Güneşin ay ile karşılaştırılması; ayın nûr, güneşin ise sirâc (kandil) olarak vasfedilmesindeki fiziksel incelik. | Güneşin kendi enerjisini üreten bir ocak ve lamba, ayın ise yansıtıcı olduğunun tespiti. |
| Hadis | Sahabenin fazileti ve cemaat bilinci | Hz. Ömer'in İslam'a girişiyle Müslümanların açıktan ibadet etmeye başlaması ve hidayetin aşikâr olması rivayetleri. | Gizlilikten aleniyete geçişi sağlayan aydınlatıcı ve toparlayıcı şahsiyet. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve vahiy nizamı | Peygamber ve ilahi rehberlik | Cehalet karanlığını dağıtarak hakikati görünür kılmak | Vahiy ve elçi, karanlık yollarda bireyin yönünü bulmasını sağlayan tükenmez kandildir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve kozmoloji | Enerji üreten merkezî ışık kaynağı | Karanlığı ve belirsizliği gidererek varlığı idrak edilebilir kılmak | Güneşin kendi nükleer füzyonuyla ısı ve ışık üreten bir fener gibi çalışması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal liderlik ve rehberlik | Yön gösteren, ufuk açıcı önder | Toplumu kriz ve kaos ortamından çıkış yoluna sevk etmek | Adalet ve basiretle halkın önünü aydınlatan istikrarlı yönetim ilkesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve enerji altyapısı | Kesintisiz enerji ve üretim yakıtı | Ekonomik çarkların işlemesi için gerekli canlılığı ve aydınlığı temin etmek | Üretim süreçlerinin merkezindeki itici güç ve hayatı kolaylaştıran kaynak. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kendi kendine enerji üreten ışıma kaynağı (Termonükleer reaktör / Kara cisim ışıması) | Bir yakıtı dönüştürerek dışarıya sürekli foton ve radyasyon yayan, çevresindeki sistemin termodinamik dengesini kuran merkezî üreteç yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Paradigma kurucu liderlik ve aydınlanma figürü | Toplumsal kargaşa ve anomi dönemlerinde yeni bir değer dizgesi inşa ederek kitlelere kolektif yönelim ve bilinç kazandıran rehber otorite. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca tarihsel bir aydınlatma nesnesi (yağ kandili, fitilli lamba) olarak görüp Kur'an'daki kozmik ve nebevî boyutunu sıradan bir metafora indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök asla sıradan bir ev lambası için kullanılmamış; daima evrensel düzeyde aydınlatan güneşi ve insanlığı küfür karanlığından kurtaran Hz. Peygamber'i nitelemek için seçilmiştir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Güneş ile ay arasındaki yapısal farkın (ışığı bizzat üreten ile yansıtan ayrımı) gözden kaçması ve peygamberin pasif bir tebliğciden ibaret sanılarak aydınlatıcı şahsiyetinin önemsizleştirilmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik ışık hiyerarşisini kurar; güneşin kendi enerjisiyle yanan bir ocak (sirâc) olduğunu bildirirken, Hz. Peygamber'i de insanlığın ufkunda batmayan bir hidayet meşalesi olarak konumlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılış ve nizam ayetlerinde (Furkân, Nûh, Nebe sureleri) ve risaletin mahiyetini, peygamberin rehberlik vasfını bildiren ayetlerde (Ahzâb suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin ve risaletin durağan, soyut birer bilgi yığını olduğu zannını yıkar; aksine onların karanlık dünyayı dönüştüren, ısıtan ve aydınlatan aktif birer enerji merkezi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yakıt ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan, karanlığı dağıtarak çevresini aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı, kandil.
- Soyut anlam: Cehalet, sapkınlık veya belirsizlik ortamında hakikati ortaya çıkaran, yön tayin eden ve tükenmez bir canlılıkla etrafına aydınlık yayan rehberlik.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin merkezinde yer alarak kendi ürettiği değer veya enerjiyle etrafındaki tüm unsurları görünür ve işlevsel kılan nirengi noktası.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_{\Omega} \Phi(x, t) \, dx \implies \nabla \cdot J_p(x) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ kökün temsil ettiği kandil fonksiyonunu, $\Omega$ aydınlatılan karanlık alanı, $\Phi(x, t)$ mezkûr alana yayılan ışık akısını, $J_p(x)$ ise kaynaktan dışarıya doğru kesintisiz yönelen pozitif aydınlanma akımını temsil eder; kaynak kendi merkezinden dışarıya doğru daima pozitif bir akı üreterek çevresindeki karanlığı dönüştürür.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Furkan 25:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/25:61.md) — سِرَاجًا

تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا

Meal (IK): Gökte burçlar var eden, orada bir çerağ ve aydınlatan ayı var eden ne yücedir.

### [Ahzab 33:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/33:46.md) — وَسِرَاجًا

وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا

Meal (IK): İzniyle Allah’a çağıran ve aydınlatan bir ışık olarak.

### [Nuh 71:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/71:16.md) — سِرَاجًا

وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا

Meal (IK): Aralarında aya aydınlık vermiş, güneşi bir kandil kılmıştır.

### [Nebe 78:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/ayet/78:13.md) — سِرَاجًا

وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا

Meal (IK): Pırıl pırıl parlayan bir kandil astık.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kandil demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والراء معهما
ج س ر، س ج ر، ر ج س، س ر ج مستعملات
جسر:
الجَسرُ والجِسرُ القِنطَرةُ ونحوه مما يعبر عليه.
ورجل جَسرٌ أي جسمٌ جَسورٌ شُجاعٌ.
وناقة جَسرَةٌ: ماضية، وقلَّ ما يقال: جملٌ جَسرٌ.
وقد جَسرَ يَجسُرُ جُسُوراً. ولأن فلاناً ليُجسِّرُ فلاناً أي يُشجِّعُه.
سجر:
سَجَرتُ التنُّور أسجُرُه سجراً، والسَّجُورُ اسم للحطب.
والمِسجَرَة: الخَشَبةُ التي يُساط بها السَّجُورُ في التنُّور، والمفأد المِحراث وهو المِحلالُ.
والسُّجُورُ: امتلاءُ البحر والعبن، وكثرة مائه.
والبحرُ المسجُورُ: المفعم الملآن، قال أبو ذؤيب: جِونٌّ يردنَ ندى سَجُورٍ مُنعمِ.
وقوله تعالى: "وإذا البحارُ سُجرَت" أي غيضَت وبحرٌ مسجُورٌ ومُسجَّرٌ، وبعضهم يفسر أنه لا يبقى فيه ماء.
والسَّجيرُ: خليل الرجل وصَفيّةُ، وجمعه سُجرَاء.
والساجِرُ: السَّيلُ يمرُّ بشيءٍ فيملؤه، وتقول: سَجَرَ السَّيل الآبار والأحساءَ.
والسَّجرةُ والسَّجَرُ: حُمرة في بياض العَين، يقال: لإذا خالَطَتِ الحُمرةُ الزُّرقَةُ.
فهي سَجراءُ أيضاً.
جرس:
الجَرسُ: مصدر الصَّوتِ المجروس، والجَرسُ: الصًّوتُ نفسه.
وجَرَستُ الكلام: تكلَّمتُ به. وجَرسُ الحَرف: نغمة الصَّوتِ.
والحروف الثلاثة الجُوفُ لا صوتَ لها ولا جَرسَ، وهي الواو والياء والألف اللَّينة، وسائر الحروف مَجرُوسةٌ.
والنَّحلُ تجرسُ العَسَلَ جَرساً، وهو لحَسُها إيّاه ثم لعسُها إيّاه، ثم تعسيلُه في شَورتها.
وتُسمَّى النَّحلُ الجوارِسُ.
والجَرسُ الذي يُعلَّق من البعير.
وأجرَسوا الجرس أي ضربوا وأجرسَ الحليُ ونحوه إذا صوَّتَ كصوتِ الجَرسِ، قال العجّاج:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وسوسـا		وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسا
زفزفة الرِّيحِ الحصادَ اليَبَسَا
ويقال: فلانٌ مَجروسٌ لفلانٍ أي أنه إنما يَنشرحُ للكلامِ معه.
وقال بعضهم: مُجَرِّسٌ كثير الكلام لا يَقِرُّ معه أحدٌ.
رجس:
كلُّ شيءٍ يُستقذر فهو رِجسٌ كالخنزيز، وقد رَجُسَ الرجل رَجاسةً من القَذَرِ، وأنَّه لرِجسُ مَرجُوسُ.
والرِّجسُ في القرآن العذاب كالرِّجز، وكلُّ قَذَرٍ رِجسٌ.
ورجسُ الشَّيطان وسوسته وهَمزه.
والرِّجسُ، الصوت الشديد للرَّعدِ.
والبعيرُ مِرجَسٌ ورَجّاسٌ.
والرِّجسُ أيُّ صوتٍ.
والسَّجابُ يَرجُسُ بصوته، والغمام الرَّواجِسُ الرَّواعدُ
سرج:
وحِرفةُ السَّرّاج السِّراجَةُ، وأسرَجتُ السِّرجَ إسراجاً.
والسِّراجُ: الزاهِرُ الذي يزهر بالليل، والفعلُ منه: أسرجتُ السِّراجَ إسراجاً.
والمَسرَجُ: الموضع الذي توضع عليه المُسرَجَةُ.
والمِسرَجةُ: التي توضع فيها الفتيلةُ.
وأسرَجتُ الدابَّة.
والشَّمسُ سِراجُ النَّهارِ، والهدى سِراجُ المؤمنينَ.
وسَرَّجَ الله وجههُ وبَهجَه أي حَسَّنَه، قال العجاج:
وفاحِماً ومَرسِناً مُسَرَّجا
لم يَغنِ به أنه أفطسُ مُسرَّجُ الواسط لكن عنى به الحُسنَ والبهجةَ.
قال القاسم: شَبَّه حُسن الأنفِ وامتداده بالسيف السَّريجيِّ وهو ضَربٌ من السُّيوف.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

**ج س ر**، **س ج ر**، **ر ج س**، **س ر ج** kullanımdadırlar.

**جسر**:
**الجَسرُ** ve **الجِسرُ** köprü ve benzeri, üzerinden geçilen şeydir.
Ve bir adam **جَسرٌ**; yani cesur, yiğit bir beden (sahibi).
Ve bir dişi deve **جَسرَةٌ**: ileri giden; ve pek az denir: bir erkek deve **جَسرٌ**.
Ve gerçekten **جَسرَ يَجسُرُ جُسُوراً**. Ve (şu sebeple ki) falanca, falancayı mutlaka **يُجسِّرُ**; yani onu cesaretlendirir.

**سجر**:
**سَجَرتُ** tandırı **أسجُرُه** **سجراً** (yaktım); ve **السَّجُورُ** odun için bir addır.
Ve **المِسجَرَة**: tandırda **السَّجُورُ**’un onunla karıştırıldığı (çevrildiği) tahta; ve **المفأد** sabandır; o da **المِحلالُ**’dır.
Ve **السُّجُورُ**: denizin ve gözün dolması ve suyunun çokluğu.
Ve **البحرُ المسجُورُ**: dopdolu, tamamen dolu; Ebû Züeyb dedi ki:
جِونٌّ يردنَ ندى سَجُورٍ مُنعمِ.
Ve Yüce sözü: “**وإذا البحارُ سُجرَت**” yani azaltıldı (çekildi); ve bir deniz **مسجُورٌ** ve **مُسجَّرٌ**; ve bazısı, onda su kalmayacak diye açıklar.
Ve **السَّجيرُ**: adamın dostu ve hası; çoğulu **سُجرَاء**.
Ve **الساجِرُ**: selin bir şeyin içinden geçip onu doldurmasıdır; ve dersin ki: **سَجَرَ** sel, kuyuları ve su çukurlarını.
Ve **السَّجرةُ** ve **السَّجَرُ**: gözün beyazında bir kızıllık; denir ki: kızıllık maviliğe karıştığı zaman.
O da **سَجراءُ**dur.

**جرس**:
**الجَرسُ**: çınlatılmış sesin kaynağıdır; ve **الجَرسُ**: sesin kendisidir.
Ve **جَرَستُ** sözü: onunla konuştum. Ve **جَرسُ** harfin: sesin nağmesi.
Ve üç boşluk harfi, onların sesi yoktur ve **جَرسَ**’i yoktur; onlar **الواو** ve **الياء** ve yumuşak **الألف**’tir; diğer harflerin hepsi çınlatılmıştır (**مَجرُوسةٌ**).
Ve arı, balı **جَرساً** çınlatır; o, onu yalamasıdır, sonra onu yutmasıdır, sonra onu peteğinde bal yapmasıdır.
Ve arıya **الجوارِسُ** denir.
Ve **الجَرسُ**: deveden asılan (çan).
Ve **أجرَسوا** çanı; yani vurdular. Ve süs eşyası ve benzeri **أجرسَ**; çanın sesi gibi ses çıkardığı zaman; el-Acçâc dedi ki:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وسوسـا		وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسا
زفزفة الرِّيحِ الحصادَ اليَبَسَا
Ve denir ki: falanca, falanca için **مَجروسٌ**tur; yani ancak onunla konuşmaya karşı içi açılır.
Ve bazısı dedi ki: **مُجَرِّسٌ** çok konuşan (kimsedir); onunla birlikte kimse durmaz.

**رجس**:
İğrenç görülen her şey **رِجسٌ**tur; domuz gibi. Ve adam, pislikten dolayı **رَجُسَ** **رَجاسةً**; ve o mutlaka **رِجسُ مَرجُوسُ**tur.
Ve **الرِّجسُ** Kur’an’da azaptır; **الرِّجز** gibi. Ve her pislik **رِجسٌ**tur.
Ve **رجسُ الشَّيطان**: onun vesvesesi ve dürtmesidir.
Ve **الرِّجسُ**: gök gürültüsünün şiddetli sesi.
Ve deve **مِرجَسٌ** ve **رَجّاسٌ**tır.
Ve **الرِّجسُ**: herhangi bir sestir.
Ve **السَّجابُ** sesiyle **يَرجُسُ**; ve **الغمام الرَّواجِسُ**: gürleyen bulutlardır.

**سرج**:
Ve **السَّرّاج**’ın mesleği **السِّراجَةُ**’dır; ve ben **السِّرجَ**’i **إسراجاً** eyerledim.
Ve **السِّراجُ**: geceleyin parlayan parlak (ışık); ve onun fiili: ben **السِّراجَ**’ı **إسراجاً** yaktım.
Ve **المَسرَجُ**: **المُسرَجَةُ**’nin üzerine konulduğu yer.
Ve **المِسرَجةُ**: fitilin içine konulduğu şey.
Ve ben biniti **أسرَجتُ**.
Ve güneş, gündüzün **سِراجُ**’ıdır; ve hidayet, müminlerin **سِراجُ**’ıdır.
Ve Allah onun yüzünü ve güzelliğini **سَرَّجَ**; yani onu güzelleştirdi; el-Acçâc dedi ki:
وفاحِماً ومَرسِناً مُسَرَّجا
Onunla, onun basık burunlu olduğunu kastetmedi; **مُسرَّجُ الواسط** (demek) ile; fakat onunla güzelliği ve sevinci kastetti.
el-Kâsım dedi ki: Burnun güzelliğini ve uzamasını, **السَّريجيِّ** kılıcıyla benzetti; o, kılıçlardan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَرْجُ معروف. وقد أَسْرَجْتُ الدابة. والسراج معروف، وتسمَّى الشمسُ سرجا. والمَسْرَجَةُ بالفتح: التي فيها الفتيلة والدُهن. والسُرْجوجَةُ: الطبيعة والطريقة. قال الأصمعي: إذا استوتْ أخلاقُ الناس قيل: هم على سُرْجوجَةٍ واحدة.

##### Türkçe

**السَرْجُ** bilinen (şey)dir. Ve ben biniti **أَسْرَجْتُ**. Ve **السراج** bilinen (şey)dir; güneş de **سرجا** diye adlandırılır. Ve **المَسْرَجَةُ** (fetha ile): içinde fitil ve yağ bulunan (şey)dir. Ve **السُرْجوجَةُ**: tabiat ve yol/yöntemdir. **الأصمعي** dedi ki: İnsanların ahlâkları düzeldiği zaman “Onlar tek bir **سُرْجوجَةٍ** üzeredir” denilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س ر
جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة .
جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
أي ضَخْمٌ .
وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ .
ورجلٌ جَسْرٌ : جَسيمٌ جَسُورٌ شُجاعٌ .
وإنَّ فُلاناً ليُجسِّرُ فُلاناً أيْ يُشَجِّعُهُ .
( ابن السكيت ) جَسَرَ الفَحلُ وفَدَرَ وجَفَرَ إذا تَرَكَ الضِّرَابَ ، قال الراعي :
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ
وفي قُضَاعَةَ : جَسْرٌ مِن بَني عِمْرَانَ بنِ الحَافِ .
وفي قَيْسٍ : جَسْرٌ آخرُ ، وهوَ جَسرُ بن
مُحَارِبِ بن خَصَفَةَ ، وذَكَرَهُمَا الكُمَيْتُ فقال :
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ
وجَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ أي مُمْتَلِئَتهُمَا ، وأنشد :
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ
( شمرٌ ) : نَاقةٌ جَسْرةٌ : مَاضِيَةٌ ، وَتَجَاسَرَ القَوْمُ في سَيْرهْمِ ، وأنشد :
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
أي تسيرُ ، وقال جرير :
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
قال : تَجَاسَرَ : تَطَاوَلَ ، ثمَّ رَفعَ رَأَسَهُ ، وفي ( النَّوادرُ ) : تَجَاسَرَ فُلانٌ لِفُلانٍ بالعَصَا إذا تَحَرَّكَ لهُ بهَا .
سجر : قال الليث : السَّجْرُ : إيقَادكَ في التنُّورِ تَسْجُرُه بالوَقُودِ سَجْراً .
والسَّجُورُ : اسْمُ الحَطَبِ .
والمِسْجَرَةُ : الخَشَبَةُ التي يُسَاطُ بها السَّجُورُ في التّنُّورِ .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ ) ( الطور : 6 ) وفي قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) كان عليُّ بنُ أبي طالبٍ رضيَ الله عنه يقولُ : مَسْجُورٌ بالنّارِ أَيْ مَمْلُوءٌ .
وقال الفراء : المَسْجُورُ في كلامِ العَرَبِ : المَمْلُوءُ ، وقد سَجَرْتُ الإنَاءَ وسَكَرْتُهُ إذا ملأتَهُ ، وقال لبيدٌ :
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا
وقال الفراء في قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ( أي أفضَى بعْضُها إلى بَعضٍ فَصَارَ بَحْراً وَاحِداً .
وقال الربيعُ بن خَيثَمٍ : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) : فَاضَتْ وقال قَتَادَةُ : ذَهَبَ مَاؤُها .
وقال كَعْبٌ : البحر : هو جَهَنَّمُ يُسْجَرُ .
وقال الزَّجَّاجُ : قُرِىء سُجِّرت ، وسُجِرَتْ ومَعنَى سُجِّرتْ : فُجِّرتْ ، ومعنى سُجِرَتْ : مُلِئَتْ .
وقيل : جُعلت مياهُهَا نِيرَاناً بهَا يعذبُ أَهْلُ النارِ .
وقال الليث : الساجِرُ : السيلُ الذي يَملأُ كلَّ شيءٍ .
قال : والسَّجَرُ والسُّجرَةُ : حُمْرَةٌ في العَينِ في بياضهَا ، وبعضُهم يقولُ : إذا خالَطتِ الحُمرَةُ الزُّرقَةَ فهيَ أيْضاً سَجْرَاء .
( أبو عبيدٍ ) : المسْجُورُ : السَّاكِنُ ، والمُمْتَلِىءُ مَعاً .
وقال الليثُ : المُسَجَّرُ : الشَّعرُ المرسَلُ ، وأَنشد :
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ
( أبو عبيد وابن السكيت ) : السَّجِيرُ : الصَّديقُ ، وجَمعهُ : سُجَرَاءُ .
وقال الفراءُ : المسجورُ : اللبنُ الذي ماؤهُ أكثرُ مِنْ لَبَنِه .
وقال أبو زيدٍ : المَسجُورُ يكونُ المَملُوءَ ، ويكونُ الذي ليسَ فيه شيءٌ .
ولؤْلؤَة مسجورةٌ إذا كانتْ كثيرةَ الماءِ .
وكلبٌ مَسْجُورٌ : في عنقِهِ ساجورٌ .
( سلمة عن الفراء ) قال : السَّجوريُّ : الأحمقُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا حنَّت النَّاقة فطرَّبتْ في إثرِ وَلدهَا قيلَ : سَجَرتْ تسجُرُ سَجْراً .
وقال أبو زُبَيدٍ :
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي
وقال أبو زيدٍ : كَتَبَ الحجاجُ إلى عاملٍ له : أنِ ابعثْ إليّ فُلاناً مُسَمَّعاً مُسوجَراً ، أي مُقيداً مغلُولاً .
وشَعْرٌ منسجرٌ أي مُسْتَرْسِلٌ .
ولؤلؤٌ مَسجورٌ إذا انتَثرَ منْ نِظَامِهِ ، وأنشد :
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ
وسَجَرتُ الماءَ في حَلقِهِ : صببتُه .
قال مُزاحِمٌ :
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
القَديُّ : الطيبُ الطعمِ من الشرابِ والطعامِ .
ويُقالُ : وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً . إذا مَلأَ السيل ، وقال الشماخ :
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ
وقال أبو العبَّاسِ : اختلُفوا في السَّجَرِ في العينِ فقال بعضهم : هو الحُمرَةُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هو البياضُ الخَفِيفُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هي كُدرَةٌ في بَيَاضِ العينِ منْ تَرْكِ الكُحْلِ .
وقال أبو سعيدٍ : بحرٌ مسجورٌ ومَفْجُورٌ .
ويقالُ : سَجِّرْ هذا الماءَ : أي فَجِّرْهُ حيثُ تُرِيدُ .
جرس : قال الليثُ : الجرسُ : مصدرُ الصوتِ المجروسِ ، والجرسُ : الصوتُ نفسُه ، وجرستُ الكلامَ أي تَكلَّمتُ بهِ ، وجرْسُ الحَرْفِ : نغمتُهُ ، والحروفُ الثَّلاثةُ الجوفُ لا جُرُوس لهَا ، وهي الياءُ والألِفُ والواوُ ، وسائرُ الحروفِ مَجْرُوسَةٌ .
( ابن السكيت عن الأصمعيّ ) قال : الجَرْسُ ، والجِرْسُ : الصَّوْتُ .
يقالُ : قد أجرَسَ الطائرُ إذا سُمعَ صوتُ مَرِّهِ .
وأَجْرَسنيِ السَّبُعُ إذا سمِعَ صَوْتِي .
وأجرَسَ الحَيُّ إذا سَمِعْتَ صَوتَ جَرْسِ شيءٍ ، وأنشد :
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( دَخَلَ بيتَ بعضِ نسائِهِ فَسَقَتْهُ عسَلاً ، فَتَواطأتْ ثِنتانِ منْ نِسَائِهِ أن تقولَ لهُ أَيَّتُهُمَا دخَلَ عليْهَا : أأكلتَ مَغَافيرَ ؟ فإنْ قال : لا قالتْ له : فَشَرِبْتَ إذن عَسَلاً جَرَسَتْ نَحْلهُ العُرْفُطَ ) ، أي : أَكَلتْ ورَعَتْ .
ونَحْلٌ جَوَارِسُ : تأكُلُ ثَمَرَ الشجَرِ ، وقال أبو ذُؤيب يصفُ النحْلَ :
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
صُهْبُ الريشِ : صُفْرُ الأجنحةِ ، والمراضيعُ : التي معها أولادُها .
وقال أبو عبيد : الجَرْسُ : الأكلُ ، وقد جَرَسَ يجرِسُ .
( ابن السكيت ) : الجَرَسُ : الذي يُضرب .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَصْحَبُ الملائكةُ رُفقةً فيها جَرَسٌ ) .
وقال الليث : النحل تجرُسُ العَسَلَ جَرساً ، وتجرِسُ النَّورَ جَرساً ، وهو لحسُها إياه ثم تعسيلُهُ .
وأجرَسَ الحلىَ إذا صوَّت كصوت الجَرَس .
وقال العَجَّاجُ :
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا
ويقال : فلانٌ مَجْرَسٌ لفلان إذا كان يأنس بكلامه .
وأنشد :
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ إذا جرَّبَ الأمورَ وعرفها ، وقد جرَّسَتُه الأمورُ .
وأنشد :
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجارُوسُ : الكثيرُ الأكلِ .
والجِرسُ : الأصلُ .
والجَرسُ ، والجِرسُ : الصَّوتُ .
( أبو سعيد ) : اجْتَرَسْتُ ، واجْتَرَشْتُ أي كسبتُ .
رجس : قال الله جل وعز : ( إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ ) ( المائدة : 90 ) .
قال الزجاج : الرِّجسُ في اللغة : اسمٌ لكل ما استُقذِرَ من عَمَلٍ ، فبالغَ الله في ذمِّ هذه
الأشياء وسمَّاها رِجْساً .
ويقال : رَجُسَ الرَّجُلُ رَجْساً ، وَرَجِسَ يَرْجَسُ إذا عَمِلَ عَمَلاً قبيحاً .
والرَّجسُ بفتح الراء : شدة الصوت ، فكأن الرِّجسَ : العملُ الذي يقبُحُ ذِكْرُهُ ويرتفعُ في القُبْحِ .
وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ : شديدُ الصوت ، وأنشد :
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا
قال : وأما الرِّجزُ بالزاي فالعذاب ، أو العَمَلُ الذي يؤدي إلى العذاب .
وقال ابن السكيت : الرَّجْسُ : مَصْدَرُ صوتِ الرَّعدِ وتمخُّضُه .
قال : والرِّجسُ : الشيءُ القَذِرُ .
وقال ابن الأعرابي : المِرْجَاسُ : حَجَرٌ يُلقى في جوف البئر ليُعلَمَ بصوته قَدْرُ قَعْرِ الماء وعمقِهِ .
وقال الليث : رَجُسَ الرجل يرجُسُ رَجَاسَةً ، وإنه لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ .
وقال شمر : قال الفراء : يقال : هم في مَرْجُوسَةٍ من أمرهم ، وفي مَرجُوسَاء أي في التباسٍ .
وأنشد أبو الجَدَلِ الأعرابي :
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
قال : المَرجوسُ : الملعونُ ، وأراد مَزوَزَ بن محمد ، أخذه من الرِّجْسِ .
( أبو عبيد عن الكسائيِّ ) : هم في مَرجُوسةٍ من أمرهم ، أي في اختلاط ودَوَرانٍ .
وقال الليث : بعيرٌ رجَّاسٌ ومِرجَسٌ أي شديِدُ الهَدِيرِ .
قال : والرِّجسُ في القرآن : العذابُ كالرِّجز ، وكل قَذَرٍ : رِجْسٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : مر بنا جماعةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ نَضِفُونَ وَجِرُونَ صقَّارونَ أي كُفَّارٌ .
وأرْجَسَ الرجل إذا قدَّر الماء بالمِرجَاسِ .
وقيل : الرِّجْسُ : المَأْثَمُ .
وقال ابن الكلبي في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا ) ( الأنعام : 145 ) الرِّجس : المأثَمُ .
وقال مجاهد في قوله : ( كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ ) ( الأنعام : 125 ) ، قال : ما لا خير فيه .
وقال أبو جعفر في قوله : ( اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ ) ( الأحزاب : 33 ) .
قال : الرِّجس : الشك .
وقال ابن الكلبيِّ في قوله : ( إنما الأنصاب والأزلام رجس ) ( المائدة : 90 ) أي مَأْثَمٌ .
سرج : قال الليث : السَّرجُ : رِحَالَةُ الدابَّةِ .
يقال : أسرَجتُه إسراجاً .
ومُتَّخِذُهُ : سرَّاجٌ .
وحِرْفَتُهُ : السِّراجَةُ .
والسِّراجُ : الزَّاهِرُ الذي يَزْهَرُ بالليل .
وقد أسرَجْتُ السِّرَاجَ إسراجاً .
والمَسْرَجَةُ : التي توضع عليها المِسْرَجَةُ .
والمِسْرَجَةُ : التي توضع فيها الفتيلة .
والشَّمسُ : سِرَاجُ النهار ، والهُدى : سِرَاجُ المؤمنين .
ويقال : سرَّج الله وجهه وبهَّجَهُ أي حسَّنه :
وأنشد قولَهُ :
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
قال : عنى به الحُسْنَ والبهجةَ ، ولم يعنِ أنه أفطَسُ مسرَّجُ الوَسَطِ .
وقال غيره : شَبَّهَ أَنْفَهُ وامتِدَادَهُ بالسَّيْفِ السُّرَيجيِّ ، وهو ضربٌ من السيوفِ التي تعرف بالسُّرَيجيَّاتِ .
وقال أبو زيد : سرَّج الله وجهه أي حسنه .
وقولُ الله : ( ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً ( ) ( وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً ) ( الأحزاب : 46 ) .
وقال الزجاج : أراد بقوله : ( اللَّهِ بِإِذْنِهِ ( أي وكتاباً بيِّناً .
المعنى : أرسلناك شاهداً وذا سِرَاجٍ منير أي وذا كتاب منير : بيِّن ، وإن شِئْتَ كان سراجاً منصوباً على معنى ، داعياً إلى الله ، وتالياً كتاباً بيِّناً .
( قلت ) : وإن جعلتَ سراجاً نعتاً للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان حسناً ، ويكون معناه هادياً كأنه سِرَاجٌ يُهتدى به في الظلم .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : إنه لكريم السُّرجُوجَةِ ، والسِّرجيجَةِ ، أي كريم الطبيعة .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّرّاج : الكذاب ، وقد سَرَجَ أي كَذَب .
ويقال : تكلّم بكلمة فَسَرَّجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ :
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا اسَتَوتْ أخلاق القوم قيل : هُمْ على سُرجُوجَةٍ واحدة ومَرِنٍ ومَرِسٍ .

##### Türkçe

ج س ر
**جسر** ، **جرس** ، **سرج** ، **سجر** ، **رجس** : kullanımdadır.

**جسر** : **الليث** dedi: **الجَسْرُ** ve **الجِسْرُ**: iki lugattır; o, **القَنْطَرَةُ** ve benzeri, üzerinden geçilen şeylerdir.
( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : **رَجُلٌ جَسْرٌ**: uzun, iri olduğunda; bundan dolayı deveye: **جَسْرَةٌ** denilmiştir. **ابن مُقْبِلٍ** dedi ki:
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
yani: iri.
**الليث** dedi: **ناقةٌ جسرةٌ**: yürüyüp giden olduğunda; nadiren **جَمَلٌ جسرٌ** denir.
Ve **رجلٌ جَسْرٌ**: iri yapılı, cesur, yiğit.
Ve muhakkak ki falan, falanı **يُجسِّرُ**; yani onu cesaretlendirir.
( **ابن السكيت** ) **جَسَرَ** erkek deve, ve **فَدَرَ** ve **جَفَرَ**: çiftleşmeyi bıraktığında. **الراعي** dedi ki:
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ
Ve **قُضَاعَةَ** içinde: **جَسْرٌ**; **بَني عِمْرَانَ بنِ الحَافِ**’tandır.
Ve **قَيْسٍ** içinde: başka bir **جَسْرٌ**; o da **جَسرُ بن مُحَارِبِ بن خَصَفَةَ**’dır; ikisini de **الكُمَيْتُ** zikretti, şöyle dedi:
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ
Ve **جَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ**: yani ikisi dolu. Ve şu beyit okunmuştur:
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ
( **شمرٌ** ) : **نَاقةٌ جَسْرةٌ**: yürüyüp giden; ve kavim yürüyüşlerinde **تَجَاسَرَ** etti; ve şu beyit okunmuştur:
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
yani yürür. Ve **جرير** dedi ki:
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
Dedi: **تَجَاسَرَ**: uzadı; sonra başını kaldırdı. Ve ( **النَّوادرُ** )’de: falan, falana sopayla **تَجَاسَرَ** etti; ona onunla hareket ettiğinde.

**سجر** : **الليث** dedi: **السَّجْرُ**: tandırda yakmandır; onu yakıtla **تَسْجُرُه**; **سَجْراً**.
Ve **السَّجُورُ**: odunun adıdır.
Ve **المِسْجَرَةُ**: tandırda **السَّجُورُ**’un onunla karıştırıldığı tahta parçasıdır.
Ve **الفراء** Allah’ın عز وجل sözü hakkında dedi: ( **الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ** ) ( **الطور : 6** ) ve O’nun sözü hakkında: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( **التكوير : 6** ); **عليُّ بنُ أبي طالبٍ** رضي الله عنه şöyle derdi: ateşle **مَسْجُورٌ**; yani dolu.
Ve **الفراء** dedi: Arapların كلامında **المَسْجُورُ**: doludur; ve kabı **سَجَرْتُ** ve **سَكَرْتُهُ**: onu doldurduğunda. Ve **لبيدٌ** dedi ki:
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا
Ve **الفراء** O’nun sözü hakkında dedi: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) yani bir kısmı bir kısmına ulaştı da tek bir deniz oldu.
Ve **الربيعُ بن خَيثَمٍ** dedi: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( **التكوير : 6** ): taştı. Ve **قَتَادَةُ** dedi: suyu gitti.
Ve **كَعْبٌ** dedi: deniz: o, cehennemdir; yakılır.
Ve **الزَّجَّاجُ** dedi: **سُجِّرت** ve **سُجِرَتْ** diye okunmuştur; **سُجِّرتْ**’in manası: **فُجِّرتْ**; **سُجِرَتْ**’in manası: dolduruldu.
Ve denildi: suları ateşler kılındı; onunla ateş ehli azap görür.
Ve **الليث** dedi: **الساجِرُ**: her şeyi dolduran seldir.
Dedi: ve **السَّجَرُ** ve **السُّجرَةُ**: gözde, beyazında bir kızıllıktır; bazısı der ki: kızıllık mavilikle karıştığında o da **سَجْرَاء**’dır.
( **أبو عبيدٍ** ) : **المسْجُورُ**: sakin ve dolu, birlikte.
Ve **الليثُ** dedi: **المُسَجَّرُ**: salıverilmiş saçtır. Ve şu beyit okunmuştur:
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ
( **أبو عبيد وابن السكيت** ) : **السَّجِيرُ**: dost; çoğulu: **سُجَرَاءُ**.
Ve **الفراءُ** dedi: **المسجورُ**: suyu sütünden daha çok olan süttür.
Ve **أبو زيدٍ** dedi: **المَسجُورُ** dolu olan olur; içinde hiçbir şey olmayan da olur.
Ve **لؤْلؤَة مسجورةٌ**: suyu çok olduğunda.
Ve **كلبٌ مَسْجُورٌ**: boynunda **ساجورٌ** olduğunda.
( **سلمة عن الفراء** ) dedi: **السَّجوريُّ**: ahmaktır.
( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : deve inlediğinde, yavrusunun ardından coşup nağmelendiğinde: **سَجَرتْ** **تسجُرُ** **سَجْراً** denir.
Ve **أبو زُبَيدٍ** dedi ki:
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي
Ve **أبو زيدٍ** dedi: **الحجاجُ** bir âmiline yazdı: falanı bana gönder; **مُسَمَّعاً مُسوجَراً**; yani bağlanmış, zincire vurulmuş.
Ve **شَعْرٌ منسجرٌ**: yani salınmış.
Ve **لؤلؤٌ مَسجورٌ**: dizisinden dağıldığında. Ve şu beyit okunmuştur:
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ
Ve suyu onun boğazına **سَجَرتُ**: onu döktüm.
**مُزاحِمٌ** dedi ki:
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
**القَديُّ**: içecek ve yemekten tadı hoş olandır.
Ve denir: sel doldurduğunda **ماءً سَاجِراً**’a vardık. Ve **الشماخ** dedi ki:
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ
Ve **أبو العبَّاسِ** dedi: gözdeki **السَّجَرِ** hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi: gözün siyahında kızıllıktır; ve denildi: gözün siyahında hafif beyazlıktır; ve denildi: sürmeyi terk etmekten gözün beyazında bir bulanıklıktır.
Ve **أبو سعيدٍ** dedi: **بحرٌ مسجورٌ** ve **مَفْجُورٌ**.
Ve denir: bu suyu **سَجِّرْ**: yani onu istediğin yere fışkırt.

**جرس** : **الليثُ** dedi: **الجرسُ**: **الصوتِ المجروسِ**’un masdarıdır; ve **الجرسُ**: sesin kendisidir. Ve **جرستُ الكلامَ**: yani onunla konuştum. Ve **جرْسُ الحَرْفِ**: onun nağmesidir. Ve iç boşluğu olan üç harfin **جُرُوس**’u yoktur; onlar **الياءُ** ve **الألِفُ** ve **الواوُ**’dur; diğer harflerin hepsi **مَجْرُوسَةٌ**’dır.
( **ابن السكيت عن الأصمعيّ** ) dedi: **الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ**: sestir.
Denir: kuş **أجرَسَ** etti; geçişinin sesi işitildiğinde.
Ve yırtıcı hayvan beni **أَجْرَسنيِ** etti; sesimi işittiğinde.
Ve mahalle **أجرَسَ** etti; bir şeyin **جَرْسِ** sesini işittiğinde. Ve şu beyit okunmuştur:
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ
Ve hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): ( kadınlarından bazısının evine girdi de ona bal içirdi; kadınlarından ikisi, hangisine girerse ona şöyle demek üzere anlaşmışlardı: **أأكلتَ مَغَافيرَ ؟**; eğer “hayır” derse ona: “öyleyse bal içtin; arıları **العُرْفُطَ**’u **جَرَسَتْ**” der ) ; yani yedi ve otladı.
Ve **نَحْلٌ جَوَارِسُ**: ağaç meyvesini yer. Ve **أبو ذُؤيب** arıyı vasfederek dedi ki:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
**صُهْبُ الريشِ**: kanatları sarı olanlar; **المراضيعُ**: yanında yavruları olanlar.
Ve **أبو عبيد** dedi: **الجَرْسُ**: yemektir; ve **جَرَسَ** **يجرِسُ**.
( **ابن السكيت** ) : **الجَرَسُ**: vurulan şeydir.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( içinde **جَرَسٌ** bulunan bir kafileye melekler arkadaşlık etmez ).
Ve **الليث** dedi: arı balı **تجرُسُ**; **جَرساً**; ve çiçeği **تجرِسُ**; **جَرساً**; o, onu yalaması sonra bal yapmasıdır.
Ve süs eşyası **أجرَسَ** etti; **الجَرَس** sesi gibi ses çıkardığında.
Ve **العَجَّاجُ** dedi ki:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا
Ve denir: falan, falan için **مَجْرَسٌ**’tır; onun sözüyle ünsiyet ettiğinde.
Ve şu beyit okunmuştur:
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ
( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : **رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ**: işleri tecrübe edip bildiğinde; ve işler onu **جرَّسَتُه**.
Ve şu beyit okunmuştur:
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ
( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) : **الجارُوسُ**: çok yiyen.
Ve **الجِرسُ**: asıldır.
Ve **الجَرسُ** ve **الجِرسُ**: sestir.
( **أبو سعيد** ) : **اجْتَرَسْتُ** ve **اجْتَرَشْتُ**: yani kazandım.

**رجس** : Allah جل وعز dedi: ( **إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ** ) ( **المائدة : 90** ).
**الزجاج** dedi: dilde **الرِّجسُ**: amelden tiksinilen her şeyin adıdır; Allah bu şeyleri yermede ileri gitti ve onları **رِجْساً** diye adlandırdı.
Ve denir: adam **رَجُسَ**; **رَجْساً**; ve **رَجِسَ يَرْجَسُ**: çirkin bir iş yaptığında.
Ve **الرَّجسُ** (ر’nin fethiyle): sesin şiddetidir; sanki **الرِّجسَ**: zikri çirkin olan ve çirkinlikte yükselen ameldir.
Ve **وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ**: sesi şiddetli. Ve şu beyit okunmuştur:
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا
Dedi: **الرِّجزُ** ise **الزاي** ile: azaptır; yahut azaba götüren ameldir.
Ve **ابن السكيت** dedi: **الرَّجْسُ**: gök gürültüsü sesinin masdarı ve onun çalkalanmasıdır.
Dedi: ve **الرِّجسُ**: pis şeydir.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **المِرْجَاسُ**: kuyunun içine atılan bir taştır; sesiyle suyun dibinin miktarı ve derinliği bilinsin diye.
Ve **الليث** dedi: adam **رَجُسَ**; **يرجُسُ**; **رَجَاسَةً**; ve o, **لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ**’tur.
Ve **شمر** dedi: **الفراء** dedi: denir ki: onlar işlerinde **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; ve **مَرجُوسَاء** içinde; yani bir karışıklık içinde.
Ve **أبو الجَدَلِ الأعرابي** şu beyiti okudu:
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
Dedi: **المَرجوسُ**: lanetlenmiş olandır; **مَزوَزَ بن محمد**’i kastetti; onu **الرِّجْسِ**’ten aldı.
( **أبو عبيد عن الكسائيِّ** ) : onlar işlerinde **مَرجُوسةٍ** içindedir; yani karışıklık ve dönüp durma içinde.
Ve **الليث** dedi: **بعيرٌ رجَّاسٌ** ve **مِرجَسٌ**: yani böğürmesi şiddetli.
Dedi: ve Kur’an’da **الرِّجسُ**: **الرِّجز** gibi azaptır; ve her pislik: **رِجْسٌ**’tur.
( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) : yanımızdan bir topluluk geçti: **رَجِسُونَ نَجِسُونَ نَضِفُونَ وَجِرُونَ صقَّارونَ**; yani kâfirler.
Ve adam **أرْجَسَ** etti; suyu **المِرجَاسِ** ile takdir ettiğinde.
Ve denildi: **الرِّجْسُ**: günahtır.
Ve **ابن الكلبي** Allah جل وعز sözü hakkında dedi: ( **فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا** ) ( **الأنعام : 145** ): **الرِّجس**: günahtır.
Ve **مجاهد** O’nun sözü hakkında dedi: ( **كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ** ) ( **الأنعام : 125** ); dedi: içinde hayır olmayan şey.
Ve **أبو جعفر** O’nun sözü hakkında dedi: ( **اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ** ) ( **الأحزاب : 33** ).
Dedi: **الرِّجس**: şüphedir.
Ve **ابن الكلبيِّ** O’nun sözü hakkında dedi: ( **إنما الأنصاب والأزلام رجس** ) ( **المائدة : 90** ): yani günahtır.

**سرج** : **الليث** dedi: **السَّرجُ**: binitin eyeri.
Denir: onu **أسرَجتُه**; **إسراجاً**.
Ve onu yapan: **سرَّاجٌ**.
Ve mesleği: **السِّراجَةُ**.
Ve **السِّراجُ**: geceleyin parlayan parlaktır.
Ve ben **السِّرَاجَ**’ı **أسرَجْتُ**; **إسراجاً**.
Ve **المَسْرَجَةُ**: **المِسْرَجَةُ**’nin üzerine konulduğu şeydir.
Ve **المِسْرَجَةُ**: fitilin içine konulduğu şeydir.
Ve güneş: gündüzün **سِرَاجُ**’ıdır; hidayet: müminlerin **سِرَاجُ**’ıdır.
Ve denir: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti ve **بهَّجَهُ**; yani onu güzelleştirdi.
Ve onun sözünü okuttu:
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
Dedi: bununla güzelliği ve sevinci kastetti; onun basık burunlu, ortası **مسرَّجُ** olduğunu kastetmedi.
Ve başkası dedi: burnunu ve uzamasını **السَّيْفِ السُّرَيجيِّ**’ye benzetti; o, **السُّرَيجيَّاتِ** diye bilinen kılıçlardan bir türdür.
Ve **أبو زيد** dedi: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti; yani onu güzelleştirdi.
Ve Allah’ın sözü: ( **ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً** ) ( ) ( **وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً** ) ( **الأحزاب : 46** ).
Ve **الزجاج** dedi: O’nun sözüyle murad etti: ( **اللَّهِ بِإِذْنِهِ** ) yani apaçık bir kitap da.
Mana: seni şahit ve aydınlatıcı bir **سِرَاجٍ** sahibi olarak gönderdik; yani aydınlatıcı bir kitap sahibi olarak: apaçık. Ve istersen **سراجاً**’ı, “Allah’a davet eden” manasında mansub kılarsın; ve apaçık bir kitabı okuyan.
( **قلت** ) : eğer **سراجاً**’ı Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatı yaparsan güzel olur; manası da karanlıklarda onunla yol bulunulan bir **سِرَاجٌ** gibi hidayet edici olur.
( **أبو عبيد عن أبي زيد** ) : o, **السُّرجُوجَةِ** ve **السِّرجيجَةِ** bakımından kerimdir; yani tabiatı kerimdir.
( **ثعلب عن ابن الأعرابي** ) : **السَّرّاج**: yalancıdır; ve **سَرَجَ**: yani yalan söyledi.
Ve denir: bir söz söyledi de onun üzerine bir **أُسْرُوجَةٍ** ile **فَسَرَّجَ** etti:
( **أبو عبيد عن الأصمعي** ) : kavmin ahlakları düz olduğunda denir ki: onlar tek bir **سُرجُوجَةٍ** ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ** üzeredir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس:  أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو]  أسرعُ ما يطلُعُ  منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم.
(سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ  أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى.
ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ".
(سرق) السين والراء والقاف أصلٌ يدلُّ على أخْذ شيء في خفاء وسِتر. يقال سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً. والمسروق سَرَقٌ. واستَرَقَ السَّمع، إذا تسمَّع مختفياً. ومما شذَّ عن هذا الباب السَّرَق: جمعَ سَرَقة،  وهي القطعة من الحرير.
(سرو) السين والراء والحرف المعتل بابٌ متفاوت جداً، لا تكاد كلمتان منه تجتمعان في قياسٍ واحد. فالسَّرو: سخاءٌ في مروءَة؛ يقال سَرِي وقد سَرُو. والسَّرْو: محلّة حمير. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])والسَّرْو: كشْف الشّيءِ عن الشيء. سَرَوت عنّي الثوبَ أي كَشفتُهُ. وفي الحديث في الحَسَاء([10]): "يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم([11])" أي يكشف. وقال ابن هَرْمة:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])ولذلك يقال سُرِّيَ عنه. والسِّروة: دويْبَّة([13])، يقال أرض مسرُوّة، من السِّروة إذا كثُرت بالأرض. والسَّاريَة: الأسطُوانة. والسُّرَى: سير اللَّيل، يقال سَرَيْت وأسريت. قال:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
والسَّراء: شجرٌ. وسَرَاة الشيء: ظَهْره. وَسَراة النَّهار: ارتفاعُهُ. وهذا الذي ذكرناه بعيدٌ بعضُهُ من بعض، فلذلك لم نحمله على القياس.
وإذا همز كان أبعد، يقال سرأت الجرادة: ألقَتْ بيضَها. فإذا حان ذلك منها قيل: أسرأتْ.
(سرب) السين والراء والباء أصلٌ مطرد، وهو يدلُّ على الاتّساع والذهاب في الأرض. من ذلك السِّرْب والسُّرْبة، وهي القطيع من الظِّباء والشاء. لأنَّه ينسرب في الأرض راعياً. ثمَّ حُمل عليه السِّرب من النِّساء. قالوا: والسرْب بفتح السين، أصله في الإبل. ومنه تقول العرب للمطلَّقة: "اذهبي فلا أنْدَهُ سَرْبَك"،  أي لا أردُّ إبلَك، لتذهب حيث شاءت. فالسِّرب  في هذا الموضع: المال الرّاعي. وقال أبو زيد: يقال خلِّ سرْبه، أي طريقه يذهب حيث شاء. وقالوا: يقال أيضاً سِرْب بكسر السين. ويُنشَد بيت ذي الرّمّة:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
وقال: يعني الطريق. ويقال انسرَبَ([16])  الوحشيُّ في سربه. ومن هذا الباب: السَّرَب والسَّرِب، وهو الماء السائل من المزادة، وقد سَرِبَ سَرَباً. قال ذو الرّمة:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])بفتح الراء وكسرها. ويقال : سَرَّبت القربةَ، إذا جعلتَ فيها ماءً حتى ينسدّ الخَرْز. والسَّرْب: الخَرْز؛ لأن الماء ينسرب منه، أي يخرج. والسارب: الذَّاهب في الأرض. وقد سَرَب سروباً. قال الله جلَّ ثناؤه:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. قال الشاعر:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])والمَسْرَبة: الشّعر النابت وسط الصدر،  وإنما سمِّي بذلك لأنَّه  كأنه سائل على الصدر جارٍ فيه. فأمّا قولهم:آمِنٌ في سِرْبِه، فهو بالكسر، قالوا: معناه آمنٌ في نفسه. وهذا صحيح ولكن في الكلام إضماراً، كأنه يقول: آمِنَة نفسه حيث سَرِب، أي سعى. وكذلك هو واسع السِّرب؛ أي الصدر. وهذا أيضاً بالكسر. قالوا: ويراد به أنّه بطيء الغضب. وهذا يرجع إلى الأصل الذي ذكرناه. يقولون: إنَّ الغضب لا يأخذ فيَقْلَق؛ وينسدّ عليه المذاهب.
(سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة.
(سرح) السين والراء والحاء أصلٌ مطّرد واحد، وهو يدلُّ على الانطلاق. يقال منه أمر سريح، إذا لم يكن فيه تعويق ولا مَطْل. ثمَّ يحمل على هذا السَّراح وهو الطَّلاق؛ يقال سَرَّحت المرأةَ. وفي كتاب الله تعالى: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. والسُّرُح: النّاقة السريعة. ومن الباب المنْسرح، وهو العريانُ الخارج من ثيابه. والسَّرْح:  المال السَّائم. والسارح: الرَّاعي. ويقال السَّارح: الرجل الذي لـه السَّرْح. وأمَّا الشجرة العظيمة فهي السَّرْحة، ولعلَّه أن يكون شاذاً عن هذا الأصل. ويمكن أن تسمَّى سَرْحة لانسراح أغصانها وذَهابها في الجهات. قال عنترة:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])ومن الباب السِّرحانُ: الذِّئب، سمِّي به لأنَّه ينسرح في مَطالبه. وكذلك الأسدُ إذا سُمِّي سِرحانا.
وأما السَّريحة فقطعةٌ من الثِّياب.
(سرد) السين والراء والدال أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على تَوالِي أشياء كثيرةٍ يتّصل بعضُها ببعض. من ذلك السَّرْد؛ اسمٌ جامعٌ للدروع وما أشبهها من عمل الحَِـلَق. قال الله جلَّ جلالُه، في شأن داود عليه السلام: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]، قالوا: معناه ليكنْ ذلك مقدَّراً، لا يكونُ الثَّقْب ضيّقاً والمِسمارُ غليظاً، ولا يكون المسمار دقيقاً والثقب واسعاً، بل يكون على تقدير. قالوا: والزّرَّاد إنّما هو السّرّاد. وقيل ذلك لقُرب الراء من السين. والمِسْرَد: المِخْرز: قياسُه صحيح.
--------------ـــــ
([1]) كذا. وصواب وزنه "فعلعال".
([2]) وهو المتنخل الهذلي كما في اللسان (سرط). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([3]) جاء "سراطي" على لفظ النسب وليس بنسب، يقال سيف سراط وسراطي، كما يقال أحمر وأحمري.
([4]) يقال بفتح السين، وبالتحريك أيضاً.
([5]) يقال هذا بالفتح وبفتح فضم، وبالكسر.
([6]) ديوان جرير 389 واللسان (سرف).
([7]) ديوان طرفة 61 واللسان (سرف).
([8]) انظر الحيوان (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) سبق البيت في مادة (بول، بين).
([10]) في الأصل: "الحياء"، صوابه من اللسان (19: 105).
([11]) في اللسان: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم".
([12]) البيت في اللسان (سرا). قرب، أي قرب الرواحل. اللسان: "ووَدَّعَ".
([13]) هي الجرادة أول ما تكون وهي دودة.
([14]) لحسان بن ثابت في ديوانه 168 واللسان (19: 103). وصدره: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) البيت بتمامه كما في الديوان 586 واللسان (سرب، همم):
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) في الأصل: "السرب" صوابه من المجمل واللسان.
([17]) ديوان ذي الرمة ص 1 ـ وهو أول بيت في ديوانه ـ واللسان (سرب). وفي الأصل: "عينيك".
([18]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 5 واللسان (سرب).
([19]) للعجاج في ديوانه 8  واللسان (رسن، سرج). والمرسن، كمجلس ومنبر، أصله موضع الرسن من أنف الفرس، ثم كثر حتى قيل مرسن الإنسان، أي أنفه.
([20]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** ve **الراء** ve ikisini üçlü yapan şeyler)

(**سرط**) **السين** ve **الراء** ve **الطاء** tek bir sahih asıldır; acı bir şeyde bir kayboluşa ve gidişe delâlet eder. Bundan: **سَرَطْتُ** **الطّعام**, onu yuttuğum zaman; çünkü o **سُرِطَ** edildiği vakit kaybolur. Ve ilim ehlinden bazısı der ki: **السِّراط** bundan türemiştir; çünkü onda giden, yutulmuş yemeğin kayboluşu gibi kaybolur. Ve **السِّرِطْراط** **فِعِلاّل**([1]) üzere: **الفالوذُ**; çünkü o yutturulur. Ve **السُّراطُ**: kesen, darbede işleyen keskin kılıç. Hüzeli([2]) bir kılıcı vasfederek dedi ki:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])

(**سرع**) **السين** ve **الراء** ve **العين** sahih bir asıldır; yavaşlığın zıddına delâlet eder. Öyleyse **السَّريع**: yavaşın zıddı. Ve **سَرْعَان**([4]) **النَّاس**: süratle öne geçen ilkleridir. Araplar der: **لَسَرْعان**([5]) ما صنعتَ كذا, yani: onu ne çabuk yaptın. Ama asma çubuklarından **السَِّرْع**, [o] ondan çıkanın en çabuk belirenidir. Bunun benzeri **السَّرَعْرَع**; sonra onunla taze, yumuşak insan benzetilir.

(**سرف**) **السين** ve **الراء** ve **الفاء** tek bir asıldır; hem haddi aşmaya hem de şey hakkında ihmale delâlet eder. Dersin: işte **سرَفٌ** vardır, yani miktarı aşma. Hadiste geldi: “abdestte üçüncü **شَرف**tir, dördüncü **سَرف**tir.” Ama ihmal ise söyleyenin sözü: “مررتُ بكم فَسرِفتكم”, yani sizi ihmal ettim. Cerîr dedi ki:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])
Ve derler ki: **السَّرَف**: cehalettir. Ve **السَّرِف**: cahildir. Ve Tarafe’nin sözüyle delil getirirler:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])
Ve bu, geçenlerin bir kısmına döner. Ölçü birdir. Ve derler ki: **السَّرف** ayrıca **الضَّرَاوة**dır. Hadiste: “Et için, şarabın **سَرف**i gibi bir **سَرَف** vardır”, yani **ضَرَاوة**. Bu, ilk kelimeden uzak değildir.

Babdan şâz olanlardandır: **السُّرْفة**: odunu yiyen küçük bir canlı. Ve denir: **سَرَفت** **السُّرْفةُ** **الشَّجرَة** **سَرْفاً**, yaprağını yediği zaman; ve ağaç **مسروفة**dur. Denir ki: kendisi için güzel bir ev yapar. Ve meselde derler: “**أصنَعُ** من **سُرْفة**([8])”.

(**سرق**) **السين** ve **الراء** ve **القاف** bir asıldır; bir şeyi gizlilik ve örtü içinde almaya delâlet eder. Denir: **سَرَقَ** **يَسْرق** **سَرِقَةً**. Ve çalınan şey **سَرَقٌ**tur. Ve **استَرَقَ** **السَّمع**, gizlenerek dinlediği zaman. Bu babdan şâz olanlardandır **السَّرَق**: **سَرَقة**’nin çoğulu; o da ipekten bir parçadır.

(**سرو**) **السين** ve **الراء** ve illetli harf, çok farklı bir babdır; ondan iki kelime neredeyse tek bir kıyasta birleşmez. Öyleyse **السَّرو**: mürüvvet içinde cömertliktir; denir: **سَرِي** ve **سَرُو** etti. Ve **السَّرْو**: Himyer’in bir mahallesidir. İbn Mukbil dedi ki:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])
Ve **السَّرْو**: bir şeyi bir şeyden açığa çıkarmaktır. **سَرَوت** عنّي **الثوبَ** yani onu açtım. Ve **الحَسَاء**([10]) hakkında hadiste: “**يَسْرُو** عن **فؤاد** **السَّقِيم**([11])” yani açar. İbn Herme dedi ki:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])
Bundan dolayı denir: **سُرِّيَ** عنه. Ve **السِّروة**: küçük bir canlıdır([13]); denir: **أرض** **مسرُوّة**, yerde **السِّروة** çoğaldığı zaman. Ve **السَّاريَة**: sütun. Ve **السُّرَى**: gece yürüyüşü; denir: **سَرَيْت** ve **أسريت**. Dedi ki:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
Ve **السَّراء**: bir ağaçtır. Ve **سَرَاة** الشيء: onun sırtıdır. Ve **وَسَراة** **النَّهار**: onun yükselmesidir. Bizim zikrettiğimiz bu şeylerin bir kısmı bir kısmından uzaktır; bu yüzden onu kıyasa hamletmedik.

Hemzelenirse daha uzaktır: denir **سرأت** **الجرادة**: yumurtasını bıraktı. Ondan bu vakit gelince: **أسرأتْ** denir.

(**سرب**) **السين** ve **الراء** ve **الباء** düzenli bir asıldır; o, genişliğe ve yerde gidişe delâlet eder. Bundan **السِّرْب** ve **السُّرْبة**; o, ceylan ve koyun sürüsüdür. Çünkü otlayarak yerde süzülür. Sonra bunun üzerine kadınlardan **السِّرب** taşınmıştır. Dediler ki: **السرْب** (sin’in fethiyle), aslı develerdedir. Ondan Araplar boşanmış kadına der: “اذهبي فلا أنْدَهُ **سَرْبَك**”, yani develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin. Öyleyse bu yerde **السِّرب**: otlayan maldır. Ebû Zeyd dedi: denir **خلِّ** **سرْبه**, yani yolu; dilediği yere gitsin. Ve dediler ki: sin’in kesriyle **سِرْب** de denir. Zü’r-Rumme’nin beyti okunur:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
Ve dedi ki: yani yol. Ve denir: **انسرَبَ**([16]) vahşî hayvan **في سربه**. Bu babdandır: **السَّرَب** ve **السَّرِب**; o, kırbadan akan sudur; ve **سَرِبَ** **سَرَباً**. Zü’r-Rumme dedi ki:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])
Râ’nın fethiyle ve kesriyle. Ve denir: **سَرَّبت** **القربةَ**, içine su koyup dikiş tıkanıncaya kadar yaptığın zaman. Ve **السَّرْب**: dikiştir; çünkü su ondan süzülür, yani çıkar. Ve **السارب**: yerde giden. Ve **سَرَب** **سروباً** etmiştir. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. Şair dedi ki:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])
Ve **المَسْرَبة**: göğsün ortasında biten kıl; ancak bununla adlandırıldı, çünkü sanki göğüs üzerinde akan, onda yürüyen gibidir. Ama onların sözü: **آمِنٌ** في **سِرْبِه**, o kesir iledir; dediler ki: manası, kendi nefsinde emindir. Bu doğrudur; fakat sözde bir hazif vardır; sanki der ki: **آمِنَة** nefsi, **سَرِب** ettiği yerde, yani yürüdüğü yerde. Yine böyledir: **واسع** **السِّرب**; yani göğüs. Bu da kesir iledir. Dediler ki: bununla, öfkesinin yavaş olduğu kastedilir. Bu, zikrettiğimiz asla döner. Derler ki: öfke alıp da çalkalamaz; ve yollar ona kapanır.

(**سرج**) **السين** ve **الراء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; güzelliğe, süse ve cemâle delâlet eder. Bundan **السِّراج**; ışığı ve güzelliği için adlandırıldı. Ondan binek için **السرج**. O, onun süsüdür. Ve denir: **سَرَّج** **وجهَه**, yani onu güzelleştirdi; sanki ona **السِّراج** gibi yaptı. Dedi ki:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
Bundan şâz olanlardandır onların yol için sözü: **سُرْجُوجَة**.

(**سرح**) **السين** ve **الراء** ve **الحاء** tek, düzenli bir asıldır; o, salıverilmeye delâlet eder. Ondan denir: **أمر** **سريح**, içinde ne engelleme ne de geciktirme olmadığı zaman. Sonra bunun üzerine **السَّراح** taşınır; o, boşamadır; denir: **سَرَّحت** **المرأةَ**. Allah’ın kitabında: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. Ve **السُّرُح**: hızlı dişi deve. Babdandır **المنْسرح**; o, elbiselerinden çıkmış çıplaktır. Ve **السَّرْح**: otlayan mal. Ve **السارح**: çoban. Ve denir: **السَّارح**: **السَّرْح**ı olan adam. Ama büyük ağaç ise **السَّرْحة**; belki bu asıldan şâzdır. Ve dallarının salıverilmesi ve yönlere gidişi sebebiyle **سَرْحة** diye adlandırılması mümkündür. Antere dedi ki:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])
Babdandır **السِّرحانُ**: kurt; isteklerinde salınıp gittiği için bununla adlandırıldı. Aynı şekilde aslan, **سِرحانا** diye adlandırıldığı zaman.

Ama **السَّريحة** yalnızca elbiselerden bir parçadır.

(**سرد**) **السين** ve **الراء** ve **الدال** düzenli, kıyaslı bir asıldır; birbirine bitişen çok şeyin ard arda gelmesine delâlet eder. Bundan **السَّرْد**; zırhlar ve halka işinden olan benzerlerinin hepsini toplayan bir isimdir. Allah yüce celâliyle, Dâvûd عليه السلام hakkında dedi: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]; dediler ki: manası, o ölçülü olsun; delik dar ve çivi kalın olmasın; çivi ince ve delik geniş olmasın; bilakis bir ölçü üzere olsun. Dediler ki: **الزّرَّاد** ancak **السّرّاد**dır. Bu, râ’nın **السين**’e yakınlığından dolayı denmiştir. Ve **المِسْرَد**: **المِخْرز**; onun kıyası sahihtir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السراج: الزاهر بفتيلة ودهن، ويعبر به عن كل مضيء، قال: ﴿وجعل الشمس سراجا﴾ [نوح/16]، ﴿سراجا وهاجا﴾ [النبأ/13]، يعني: الشمس. يقال: أسرجت السراج، وسرجت كذا: جعلته في الحسن كالسراج، قال الشاعر:
*وفاحما ومرسنا مسرجا*
(الرجز للعجاج في ديوانه ص 361؛ والمجمل 2/294؛ واللسان (سرج) ؛ وأمالي القالي 2/240؛ وسر الفصاحة ص 70)
والسرج: رحالة الدابة، والسراج صانعه.

##### Türkçe

- **السراج**: fitil ve yağ ile parlayan; ve onunla her aydınlatıcı olandan kinaye edilir. Dedi: ﴿وجعل الشمس **سراجا**﴾ [نوح/16], ﴿**سراجا** وهاجا﴾ [النبأ/13], yani: güneş. Denir: **أسرجت السراج**; ve **سرجت** şöyle-şöyle: onu güzellikte **السراج** gibi yaptım. Şair dedi:
*وفاحما ومرسنا مسرجا*
(Recez, el-A‘câc’ın divanında s. 361; ve el-Mücmel 2/294; ve Lisân (**سرج**); ve Emâlî el-Kâlî 2/240; ve Sırru’l-Fesâha s. 70)
Ve **السرج**: binek hayvanının eyeri; ve **السراج** onun yapımcısıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ر ج
أسرج السراج وهو الزاهر ووضع المسرجة على المسرجة‏:‏ المكسورة التي فيها الفتيلة والمفتوحة التي توضع عليها وكأن في وجهه السرج‏.‏
والسيوف السريجية‏.‏
قال يصف خيلاً‏:‏ كرامـاً أبـت أربابهـا أن تبيعها وباعوا السريجيات والأسل السمرا وفرس ملجم مسرج‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سرج الله تعالى وجهه‏:‏ حسنه وبهجه ووجه مسرج‏.‏
والشمس سراج النهـار‏.‏
والهدى سراج المؤمنين ومحمد رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم السراج الوهاج‏.‏
وإنه لسراج مراج‏:‏ كذاب يزيد في حديثه وقد سرج عليّ أسروجة‏.‏
قال‏:‏ وإنّـي فيمـا قلـت فيـه لصادق إذا هو أخطا خطة الحق سارج وإنه ليسرج الأحاديث تسريجاً وتسرج عليّ‏:‏ تكذب‏.‏

##### Türkçe

س ر ج
**أسرج**: **السراج**’ı (yani) parlak olanı; ve **المسرجة**’yi **المسرجة** üzerine koydu: içinde fitil bulunan kırık olanı ve üzerine konulan açık olanı; sanki yüzünde **السرج** varmış gibi.
Ve **السيوف السريجية**.
Dedi; atları vasfederek:
Kerîm(ler) olarak; sahipleri onları satmayı reddetti, **السريجيات**’ı ve esmer mızrakları sattılar. Ve gemlenmiş, eyerlenmiş bir at.
Mecazdan: Allah Teâlâ onun yüzünü **سرج** etti: onu güzelleştirdi ve parlattı; ve **وجه مسرج**.
Ve güneş, gündüzün **سراج**’ıdır.
Ve hidayet, müminlerin **سراج**’ıdır; ve Muhammed Allah’ın Resûlü صلى الله تعالى عليه وسلم, **السراج الوهاج**’dır.
Ve o, elbette **سراج مراج**’dır: yalancı; sözünde artırır. Ve bana bir **أسروجة** **سرج** etti.
Dedi:
Ve ben, onda söylediğim şeyde elbette doğruyum; o, hakkın çizgisini şaşırırsa **سارج**. Ve o, hadisleri **تسريجاً** ile **يسرج** eder; ve bana **تسرج** etti: yalan söylersin.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّرْجُ: رحل الدابة، معروف، والجمع سُروج. وأَسْرَجَها إِسراجاً: وضع عليها السرج.
والسَّرّاجُ: بائع السُّروجِ وصانعها، وحرفته السَّرَاجَةُ. والسِّراجُ: المصباح الزاهر الذي يُسْرَجُ بالليل، والجمع سُرُجٌ. والمِسْرَجَةُ: التي فيها الفتيل. وقد أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ إِسْراجاً. والمَسْرَجَةُ، بالفتح: التي يجعل عليهيا المِسْرَجَةُ. والشمس سِراجُ النهار، والمَسْرَجَةُ، بالفتح
(* وبالكسر أَيضاً كما ضبطناه تقلاً عن
المصباح.): التي توضع فيها الفتيلة والدهن.
وفي الحديث: عُمَرُ سِرَاجُ أَهل الجنة؛ قيل: أَراد أَن الأَربعين الذين تَمُّوا بعُمَر كلهم من أَهل الجنة، وعمر فيما بينهم كالسراج، لأَنهم اشتدوا بإِسلامه وظهروا للناس، وأَظهروا إِسلامهم بعد أَن كانوا مختفين خائفين، كما أَنه بضوء السراج يهتدي الماشي؛ والسِّرَاجُ: الشمس. وفي التنزيل: وجعلْنا سِراجاً وَهَّاجاً. وقوله عز وجل: وداعياً إِلى الله بإِذنه وسِراجاً مُنِيراً؛ إِنما يريد مثل السراج الذي يستضاء به، أَو مثل الشمس في النور والظهور. والهُدَى: سِرَاجُ المؤمن، على التشبيه. التهذيب: قوله تعالى: وسراجاً منيراً؛ قال الزجاج: أَي وكتاباً بيِّناً؛ المعنى أَرسلناك شاهداً، وذا سراج منير أَي وذا كتاب منير بَيِّنٍ، وإِن شئت كان وسراجاً منصوباً على معنى داعياً إِلى الله وتالياً كتاباً بيِّناً؛ قال الأَزهري: وإِن جعلت سراجاً نعتاً للنبي، صلى الله عليه وسلم، وكان حسناً، ويكون معناه هادياً كأَنه سراج يهتدى به في الظُّلَمِ.
وأَسْرَجَ السِّرَاجَ: أَوْقَدَهُ.
وجَبينٌ سارِجٌ: واضح كالسِّراج، عن ثعلب؛ وأَنشد:
يا رُبَّ بَيْضاءَ من العَواسِجِ،
لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعالِجِ،
هأْهاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ
وسَرَّجَ اللهُ وَجْهَهُ وبَهَّجَهُ أَي حَسَّنَه؛ قال:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا
قال: عَنى به الحُسْنَ والبَهْجَةَ ولم يعن أَن أَفْطَسُ مُسْرَجُ الوَسَطِ؛ وقال غيره: شبَّه أَنفه وامتداده بالسيف السُّرَيْجِيِّ، وهو ضرب من السيوف التي تُعرف بالسُّرَيْجِيّاتِ.
وسَرَّجَ الشيءَ: زَيَّنَه. وسَرَجَه الله وسَرَّجَه: وفَّقَه. وسَرَجَ الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً: عَمِلَهُ. ورجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ: كذاب؛ وقيل: هو الكذاب الذي لا يَصْدُقُ أَثَرَهُ يكذبك من أَين جاء، ويفرد فيقال: رجل سَرّاجٌ، وقد سَرِجَ. ويقال: بَكَّلَ أُمَّ فلانٍ فَسَرِجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ.
وسُرَيْجٌ: قَيْنٌ معروف، والسيوف السُّرَيْجِيَّةُ، منسوبة إِليه، وشبه العجاج بها حسن الأَنف في الدقة والاستواء، فقال:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجا
وسِراجٌ: اسم رجل، قال أَبو حنيفة: هو سِرَاجُ ابن قُرَّةَ الكِلابيُّ. والسِّرْجِيجَةُ والسُّرْجُوجَةُ: الخُلُقُ والطبيعة والطريقة؛ يقال: الكَرَمُ من سِرْجِيجَتِهِ وسُرْجُوجَتِه أَي خُلُقِه؛ حكاه اللحياني. أَبو زيد: إِنه لكريم السُّرْجُوجَةِ والسِّرْجِيجة أَي كريم الطبيعة. الأَصمعي: إِذا استوت أَخلاق القوم، قيل: هم على سُرْجُوجَةٍ واحدة، ومَرِنٍ ومَرِسٍ.

##### Türkçe

**السَّرْجُ**: binek hayvanının eyeri, bilinen (şey); çoğulu **سُروج**. Ve onu **أَسْرَجَها إِسراجاً**: üzerine eyeri koydu.

**السَّرّاجُ**: **السُّروجِ** satıcısı ve onun yapımcısı; mesleği **السَّرَاجَةُ**’dır.

**السِّراجُ**: geceleyin **يُسْرَجُ** (yakılan) parlak lamba; çoğulu **سُرُجٌ**.

**المِسْرَجَةُ**: fitilin içinde bulunduğu (şey). Ve ben **السِّرَاجَ**’ı **أَسْرَجْتُ** **إِسْراجاً** (yaktım).

**المَسْرَجَةُ** (fetha ile): üzerine **المِسْرَجَةُ** konulan (şey). Ve güneş, gündüzün **سِراجُ**’ıdır. Ve **المَسْرَجَةُ** (fetha ile)
( * ve kesra ile de, onu **المصباح**’dan naklen zabt ettiğimiz üzere.): içine fitil ve yağ konulan (şey).

Hadiste: “**عُمَرُ سِرَاجُ أَهل الجنة**”; denildi ki: kırk kişi ki **عُمَر** ile tamam oldular, onların hepsi cennet ehlindendir; ve **عُمَر** onların arasında lamba gibidir; çünkü onun İslâm’ı ile güçlendiler ve insanlara göründüler, gizlenmiş korkar iken İslâm’larını açığa vurdular; tıpkı lambanın ışığıyla yürüyenin yol bulması gibi; ve **السِّرَاجُ**: güneştir. Ve indirilende: “Ve **سِراجاً وَهَّاجاً** kıldık.” Ve O’nun, azze ve celle, sözü: “Ve O’nun izniyle Allah’a çağıran ve **سِراجاً مُنِيراً** (kıldık)”; ancak, kendisiyle aydınlanılan lamba misalini, yahut nur ve zuhurda güneş misalini ister. Ve **الهُدَى**: benzetme üzere, müminin **سِرَاجُ**’ıdır. **التهذيب**: Yüce Allah’ın sözü: “Ve **سراجاً منيراً**”; **الزجاج** dedi ki: yani apaçık bir kitap; mana: seni şahit olarak ve aydınlatıcı bir **سراج** sahibi olarak gönderdik; yani apaçık aydınlatıcı bir kitap sahibi olarak; ve istersen **وسراجاً**’ı, “Allah’a çağıran ve apaçık bir kitap okuyan” manasında mansub kılarsın; **الأَزهري** dedi ki: eğer **سراجاً**’ı Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, sıfat kılarsan, güzel olur; ve manası, karanlıklarda kendisiyle yol bulunulan bir lamba gibi, hidayet edici olur.

**وأَسْرَجَ السِّرَاجَ**: onu yaktı.

**وجَبينٌ سارِجٌ**: **السِّراج** gibi açık (parlak); **ثعلب**’den. Ve inşad etti:
يا رُبَّ بَيْضاءَ من العَواسِجِ،
لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعالِجِ،
هأْهاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ

Ve **وسَرَّجَ اللهُ وَجْهَهُ وبَهَّجَهُ** yani onu güzelleştirdi; dedi ki:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا
Dedi ki: bununla güzelliği ve sevinci kastetti; “orta kısmı **مُسْرَجُ** olan basık burunlu”yu kastetmedi. Ve başkası dedi ki: burnunu ve onun uzanışını **السيف السُّرَيْجِيِّ**’ye benzetti; o, **السُّرَيْجِيّاتِ** diye bilinen kılıçlardan bir türdür.

**وسَرَّجَ الشيءَ**: onu süsledi. **وسَرَجَه الله وسَرَّجَه**: onu muvaffak kıldı. **وسَرَجَ الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً**: onu yaptı. Ve **رجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ**: yalancı; ve denildi ki: o, izini doğru çıkarmayan yalancıdır; sana nereden geldiğini yalanlar; ve tekil söylenir de “**رجل سَرّاجٌ**” denir; ve **قد سَرِجَ**. Ve denilir: “**بَكَّلَ أُمَّ فلانٍ فَسَرِجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ**.”

**وسُرَيْجٌ**: bilinen bir demirci; ve **السيوف السُّرَيْجِيَّةُ** ona nispetlidir; ve **العجاج** onunla burnun incelik ve düzgünlükteki güzelliğini benzetti, şöyle dedi:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجا

**وسِراجٌ**: bir adamın adı; **أَبو حنيفة** dedi ki: o, **سِرَاجُ ابن قُرَّةَ الكِلابيُّ**’dir.

**والسِّرْجِيجَةُ والسُّرْجُوجَةُ**: huy, tabiat ve yol; denilir: “**الكَرَمُ من سِرْجِيجَتِهِ وسُرْجُوجَتِه**” yani onun huyundan; **اللحياني** onu hikâye etti. **أَبو زيد**: “O, **السُّرْجُوجَةِ** ve **السِّرْجِيجة** bakımından kerimdir” yani tabiatça kerimdir.

**الأَصمعي**: bir kavmin ahlâkı düz (eşit) olunca, “Onlar tek bir **سُرْجُوجَةٍ** üzeredir; ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ**” denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ر ج * * السَّرْجُ * الرحل وقد * أسْرَجْتُ * الدابة و * السِّرَاجُ * المصباح و * المَسْرَجَةُ * بوزن المتربة التي فيها الفتيلة والدهن

##### Türkçe

* س ر ج * * **السَّرْجُ** * eyer; ve muhakkak ki ben biniti **أسْرَجْتُ**; ve **السِّرَاجُ** kandil; ve **المَسْرَجَةُ** (içinde fitil ve yağ bulunan) **المتربة** vezninde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السراج  ، بالكسر  :م  ، أي معروف، وهو المصباح الزاهر الذي يسرج بالليل، جمعه سرج. وقد أسرجت السراج: إذا أوقدته.
 والمسرجة، بالفتح: التي يوضع فيها الفتيلة والدهن.
 وقال شيخنا نقلا عن بعض أهل اللغة: السراج: الفتيلة الموقدة، وإطلاقه على محلها مجاز مشهور.
 قلت: وفي الأساس: ووضع المسرجة على المسرجة. المكسورة، التي فيها الفتيلة، والمفتوحة، التي توضع عليها. انتهى. وقد أغفله المصنف.
 وفي الحديث:  عمر سراج أهل الجنة  ، أي هو فيما بينهم كالسراج يهتدى به.
  والشمس  : سراج النهار، مجاز. وفي التنزيل:  وجعلنا سراجا وهاجا وقوله تعالى:  وداعيا إلى الله بإذنه وسراجا منيرا  إنما يريد مثل السراج الذي يستضاء به، أو مثل الشمس في النور والظهور والهدى سراج المؤمن، على التشبيه، ومنهم من جعل  سراجا  صفة لكتاب، أي ذا كتاب منير بين قال الأزهري: والأول حسن، والمعنى: هاديا كأنه سراج يهتدى به في الظلم.
 ومن سجعات الحريري في أبي زيد السروجي: تاج الأدباء، وسراج الغرباء. أي أنهم يستضيئون به في الظلم.
 وسراج، علم. قال أبو حنيفة: هو سراج بن قرة الكلابي. وسرجت شعرها، وسرجت، مخففة ومشددة:  ضفرت  . وهذه مما لم يذكرها ابن منظور ولا الجوهري ولا رأيتها في الأمهات المشهورة. وأنا أخشى أن يكون مصحفا عن: سرحت، بالمهملة، فراجعه.
 ومن المجاز: سرج الرجل  كفرح: حسن وجهه  ، قيل: هو مولد، وقيل: إنه غريب.
 وسرج: إذا  كذب، كسرج، كنصر  ، والأول مرجوح، وسرج الكذب يسرجه سرجا: عمله.
 والسرج: رحل الدابة، معروف، ولذا لم يتعرض له المصنف إلا استطرادا. والجمع سروج. وهو عربي. وفي شفاء الغليل، أنه معرب عن سرك: و  أسرجتها: شددت عليها السرج  فهي مسرج.  والسراج متخذه  وصانعه أو بائعه  وحرفته السراجة  ، بالكسر، على قاعدة المصادر من الحرف والصنائع كالتجارة والكتابة ونحوهما.

  ومن المجاز: رجل سراج مراج: أي كذاب يزيد في حديثه. وقيل: السراج: هو الكذاب الذي لا يصدق أثره يكذبك من أين جاء، ويفرد فيقال: رجل سراج. وقد سرج. ويقال  بكل على أم فلان فسرج عليها بأسروجة  وفي الأساس سرج علي أسروجة، وتسرج علي: تكذب، وإنه يسرج الأحاديث تسريجا. وكل ذلك مجاز.
  وسريج  كزبير:  قين  معروف، وهو الذي  تنسب إليه السيوف السريجية  . وشبه العجاج بها حسن الأنف في الدقة والاستواء، فقال:
  وفاحما ومرسنا مسرجا كذا في اللسان. وقيل: أي كالسراج في البريق واللمعان. وقد أنكر ذلك أهل المعاني والبيان.
 وأبو سعيد محمد بن القاسم بن عمر بن سريج، عالم العراق وفقيهها والهيثم بن خالد، السريجيون، نسبة إلى جدهم، علماء محدثون.
  وسرج بن إبراهيم الخليل صلوات الله عليه وسلامه  ، عد من جملة أولاده، وأمه قطورا بنت يقطن.
 وسرج، بلا لام، علم جماعة من المحدثين، منهم يوسف بن سرج، وصالح بن سرج، ومحمد بن سنان بن سرج، المحدثون. وسالم بن سرج: تابعي، كنيته أبو النعمان، ذكره ابن حبان.
 وسرج:  ع  . والسرجج، كترتب بضم فسكون ففتح: الدائم.
  والسرجوج  بالضم: الأحمق.  والسرجيجة  بالكسر  والسرجوجة  بالضم: الخلق والطبيعة والطريقة. يقال: الكرم من سرجيجته، أي خلقه، حكاه اللحياني. وعن أبي زيد إنه لكريم السرجوجة والسرجيجة، أي كريم الطبيعة. في الصحاح عن الأصمعي إذا استوت أخلاق القوم قيل: هم على سرجوجة واحدة، ومرن ومرس.
  وسرجة  ، بالضم،  كصبرة: ع، قرب سميساط. و: ة، بحلب. وحصين بين نصيبين ودنيسر  ، بضم الدال وفتح النون، أي رأس الدنيا، وسيأتي ذكرها.
  وسروج  ، بالفتح:  د، قرب حران  العواميد المشهور بالنسبة إليها أبو زيد المعزو إليه المقامات الحريرية.
 ومن المجاز: سرج الله وجهه، و  سرجه تسريجا  أي  بهجه وحسنه  . وفي اللسان: سرج الشيء زينه. وسرجه الله وسرجه. وفقه. والذي قاله المصنف فهو بإجماع أهل اللغة كالبيهقي وابن القطاع والسرقسطي وابن القوطية. وكان شيخ شيخنا الإمام أبو عبد الله محمد بن الشاذلي رحمهما الله تعالى يبحث في ثبوته، ويرى أنه غير ثابت في الكلام القديم، وقد أشار إلى ذلك شيخنا في حواشي عقود الجمان.
 ومما يستدرك عليه: جبين سارج، أي واضح كالسراج، عن ثعلب. وأنشد:
  يا رب بيضاء من العواسج
  لينة المس على المعالـج
  هأهاءة ذات جبين سارج والأسروجة الكذب، وقد تقدم.
 والسرجين والسرجون: وهو الزبل، قد جزم كثيرون على زيادة نونعما. والمصنف أورده في النون من غير تنبيه عليه هنا.
 والسرج بالكسر، وهو غير الشيرج بالمعجمة بمعنى السليط، وهو دهن السمسم، معرب سيره.

##### Türkçe

**السراج**، kesre ile: m, yani bilinen; ve o, geceleyin onunla aydınlatılan parıldayan kandildir; çoğulu **سرج**’dir. Ve “**أسرجت السراج**”: onu yaktığın zaman.

Ve **المسرجة**، fetha ile: içine fitil ve yağ konulan şey.

Şeyhimiz, bazı lugat ehli’nden naklen dedi: **السراج**: yakılmış fitildir; onun mahalline (yerine) ıtlakı meşhur bir mecazdır.

Ben dedim: Ve **الأساس**’ta: “**ووضع المسرجة على المسرجة**”. Kesreli olan, içinde fitil bulunan; fethalı olan, onun üzerine konulan. Bitti. Musannif onu gözden kaçırmıştır.

Ve hadiste: “Ömer, cennet ehlinin **سراج**’ıdır”; yani o, aralarında, kendisiyle yol bulunulan **السراج** gibidir.

Ve **الشمس**: gündüzün **سراج**’ı, mecazdır. Ve tenzilde: “Ve biz **سراجا وهاجا** kıldık” ve O’nun sözü تعالى: “Ve O’nu, O’nun izniyle Allah’a davet edici ve **سراجا منيرا** kıldık”; ancak, kendisiyle aydınlanılan **السراج** misalini, yahut nurda, zuhurda ve hidayette güneş misalini kasteder: mü’minin **سراج**’ı, teşbih üzere. Onlardan kimi de **سراجا**’yı bir kitap için sıfat kıldı; yani “aydınlatıcı bir kitap sahibi” demektir. El-Ezherî dedi: Birincisi güzeldir; mana: karanlıklarda kendisiyle yol bulunulan bir **سراج** gibi hidayet edici.

Harîrî’nin Ebû Zeyd es-Serûcî hakkında secilerinden: “Edebâ’nın tacı ve gurabâ’nın **سراج**’ı”; yani karanlıklarda onunla aydınlanırlar.

Ve **سراج** bir özel addır. Ebû Hanîfe dedi: O, Kilâbî **سراج بن قرة**’dir. “**سرجت** saçını” ve “**سرجت**”, hafifletilmiş ve şeddeli: **ضفرت** (örgü yaptın). Bu, İbn Manzûr’un da el-Cevherî’nin de zikretmediği ve meşhur ana kaynaklarda görmediğim şeylerdendir. Ben, bunun, muhmela ile “**سرحت**”tan tashif edilmiş olmasından korkarım; onu gözden geçir.

Ve mecazdan: “**سرج الرجل**” ( **كفرح** ): yüzü güzel oldu; denildi ki: o, müvelleddir; ve denildi ki: o, gariptir.

Ve “**سرج**”: yalan söylediği zaman; “**كسرج**” ( **كنصر** ); birincisi daha zayıftır. Ve “**سرج الكذب يسرجه سرجا**”: onu yaptı.

Ve **السرج**: binek hayvanının eyeri, bilinen; bu yüzden musannif ona ancak istitrad yoluyla temas etti. Çoğulu **سروج**’dur. O Arapçadır. Ve **شفاء الغليل**’de, onun **سرك**’tan muarreb olduğu: ve “**أسرجتها**”: üzerine **السرج**’i sıktın; o da **مسرج**’dir. Ve **السراج**’ın onu yapanı ve sanatkârı yahut satıcısı; ve onun mesleği **السراجة**’dır, kesre ile; ticaret ve yazı ve benzerleri gibi, harf ve sanatlardan masdarlar kaidesi üzere.

Ve mecazdan: “Adam **سراج مراج**”; yani yalancı, sözünde artırır. Ve denildi ki: **السراج**: izi doğrulanmayan yalancıdır; nereden geldiğini sana yalanlar; tekil de kullanılır, “adam **سراج**” denir. Ve “**سرج**” etti. Ve “Falancanın anasına yüklen, ona bir **أسروجة** ile **فسرج** et” denir. Ve **الأساس**’ta: “Bana bir **أسروجة** ile **سرج** etti” ve “Bana **تسرج** etti”: yalan söyledin; ve o, hadisleri **تسريجا** ile **يسرج** eder. Bunların hepsi mecazdır.

Ve **سريج** ( **كزبير** ): bilinen bir **قين**; ve ona nispet edilen **السيوف السريجية**’dir. El-‘Accâc, incelik ve düzgünlükte burnun güzelliğini onunla teşbih etti, şöyle dedi:

  وفاحما ومرسنا مسرجا

Lisân’da böyle. Ve denildi ki: yani parıltı ve ışıltıda **السراج** gibi. Mana ve beyan ehli bunu inkâr etmiştir.

Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. el-Kâsım b. Ömer b. **سريج**, Irak’ın âlimi ve fakihi; ve el-Heysem b. Hâlid; **السريجيون**, dedelerine nispetle; muhaddis âlimlerdir.

Ve **سرج بن إبراهيم الخليل صلوات الله عليه وسلامه**: onun evlatları cümlesinden sayıldı; annesi **قطورا بنت يقطن**’dır.

Ve **سرج**, lamsız, muhaddislerden bir cemaatin özel adıdır; onlardan: Yûsuf b. **سرج**, Sâlih b. **سرج**, Muhammed b. Sinân b. **سرج**, muhaddisler. Ve Sâlim b. **سرج**: tâbiî; künyesi Ebû’n-Nu‘mân; onu İbn Hibbân zikretti.

Ve **سرج**: a. Ve **السرجج**, ( **كترتب** ) damme ile sonra sükûn sonra fetha: daim olan.

Ve **السرجوج** damme ile: ahmak. Ve **السرجيجة** kesre ile ve **السرجوجة** damme ile: huy, tabiat ve yol. “Kerem onun **سرجيجته**’sindendir”; yani onun huyudur; el-Lihyânî onu hikâye etti. Ebû Zeyd’den: “O, **السرجوجة** ve **السرجيجة** bakımından kerimdir”; yani tabiatça kerimdir. **الصحاح**’ta el-Asma‘î’den: Kavmin ahlâkı düzeldiği zaman “Onlar bir **سرجوجة** üzeredir” denir; ve “**مرن** ve **مرس**”.

Ve **سرجة**, damme ile, ( **كصبرة** ): a, Semîsât yakınında. Ve: ة, Halep’te. Ve Husayn, Nasîbeyn ile Duneysir arasında; **بضم الدال وفتح النون**; yani “dünyanın başı”; onun zikri gelecektir.

Ve **سروج**, fetha ile: d, Harrân yakınında; ona nispetle meşhur **العواميد**; Harîrî makamâtının kendisine nispet edildiği Ebû Zeyd.

Ve mecazdan: “Allah onun yüzünü **سرج** etti” ve “Onu **تسريجا** ile **سرجه**”; yani onu **بهجه وحسنه** (güzelleştirdi ve güzelleştirdi). Ve Lisân’da: “**سرج** şey’i: onu süsledi.” Ve “Allah onu **سرجه** ve **سرجه**.” Ve onu fıkıh sahibi kıldı. Musannifin söylediği ise, el-Beyhakî, İbn el-Kattâ‘, es-Serkustî ve İbn el-Kûtıyye gibi lugat ehlinin icmâı ile böyledir. Şeyhimizin şeyhi imam Ebû Abdillah Muhammed b. eş-Şâzelî رحمهما الله تعالى, onun sübutunu araştırır ve onun eski sözde sabit olmadığını görürdü; şeyhimiz de **حواشي عقود الجمان**’da buna işaret etmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “**جبين سارج**”; yani **السراج** gibi açık; Sa‘leb’den. Ve inşad etti:

  يا رب بيضاء من العواسج
  لينة المس على المعالـج
  هأهاءة ذات جبين سارج

Ve **الأسروجة**: yalan; geçmişti.

Ve **السرجين** ve **السرجون**: o, gübredir; birçokları, nûn’un ziyade olduğuna kesin hükmetti; musannif onu burada ona tenbih etmeksizin nûn maddesinde zikretti.

Ve **السرج** kesre ile; o, “susam yağı” manasında mu‘ceme ile **الشيرج** değildir; o, **سيره**’den muarrebdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَرَجَ
1 سَرَجَ ذ , (O, K,) aor. سَرُجَ , (K,) inf. n. سَرْجٌ, (TK,) (assumed tropical:) He lied; as also سَرِجَ, (O, K,) aor. سَرَجَ ; (K;) but the latter is outweighed [in authority]; (TA;) like سَدَجَ: (O:) and so ↓ سرّج: (TA:) and شَرَجَ. (O and K * in art. شرج.) You say, ↓ تَكَلَّمَ فُلَانٌ بِكَلِمَةٍ فَسَرَجَ عَلَيْهَا بِأُسْرُوجَةٍ (assumed tropical:) [Such a one spoke a word, or sentence, and followed it with a lie]. (O.) ― -b2- And سَرَجَ الكَذِبَ, aor. سَرُجَ , inf. n. سَرْجٌ, (assumed tropical:) He forged the lie. (TA.) [See also 2.] -A2- سَرَجٌ, as an inf. n., signifies The being bright, or shining. (KL.) ― -b2- [And hence,] سَرِجَ, (O, K,) aor. سَرَجَ , (K,) inf. n. سَرَجٌ, (TK,) said of one's face, (assumed tropical:) It was, or became, beautiful: (O:) or, said of a man, (TA,) (tropical:) he was or became, beautiful in his face: (K, TA:) but said by some, to be post-classical; and by some, to be strange. (TA.) -A3- سَرَجَتْ شَعْرَهَا, (O, K, TA, but not in the CK,) and ↓ سرّجت, (K, TA, but not in the O,) [thought by SM to be a mistranscription for سرّحت, with the unpointed ح,] She (a woman, O) plaited her hair; (O, K;) like سَجَرَتْهُ. (O.) -A4- [سَرَجَ, aor. سَرُجَ , expl. as signifying “ Ephippio instruxit instravitve equum ” by Golius and Freytag, by the latter as on the authority of the S and K, I do not find in either of those lexicons, nor in any other. The verb having this meaning is اسرج only.]

سرّجهُ
2 سرّجهُ ذ , (A, K,) inf. n. تَسْرِيجٌ, (K,) (tropical:) He rendered it beautiful; (A, K;) namely, a person's face; said of God: (A:) (assumed tropical:) he adorned, ornamented, decorated, or embellished, it; namely, a thing. (L.) The meaning given in the K [and A] has the authority of El-Beyhakee and IKtt and Es-Sarakustee and IKoot; but Aboo-' AbdAllah Mohammad Ibn-Esh-Shلdhilee thought it to be not of established authority as belonging to the ancient language. (TA.) [Hence,] one says, سَرِّجْ اـِلَيْهِ أَمْرَكَ (assumed tropical:) Embellish and elucidate thou to him thy affair, or case. (Ham p. 326.) ― -b2- And i. q. وَفَّقَهُ (assumed tropical:) [He accommodated, adapted, or disposed, him, or it, to a right course, or issue]. (TA.) ― -b3- One says also, ↓ سرّج عَلَىَّ أُسْرُوجَةً (tropical:) [He forged against me a lie]. (A, TA.) And عَلَىَّ ↓ تسرّج (tropical:) He lied, or lied purposely, against me. (A, TA. [See also تسدّج.]) And اـِنَّهُ يُسَرِّجُ الأَحَادِيثَ (tropical:) [Verily he forges traditions, or stories]. (A, TA.) ― -b4- See also 1, first sentence. -A2- سرّجت شَعْرَهَا: see 1.

أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ
4 أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ ذ (O, Msb, TA) I lighted the lamp, or wick. (Msb, TA.) ― -b2- [And اسرج signifies also He lighted himself or another with a lamp &c.; and so ↓ استسرج: or each of these, with بِهِ following it, he employed it (i. e. a lamp, or oil, &c.,) as a means of light: see اِصْطَبَحَ, in art. صبح.] -A2- أَسْرَجْتُ الدَّابَّةَ, (S, K, *) or الفَرَسَ, (Msb,) I bound the saddle, or his saddle, upon the beast, or horse: (Msb, K:) or I made a saddle for the [beast, or] horse. (Msb.)

5 تَسَرَّجَ see 2.

10 اـِسْتَسْرَجَ see 4.

سَرْجَنَ الأَرْضَ
Q. Q. 1 سَرْجَنَ الأَرْضَ ذ He manured the land with سِرْجِين. (L in art. سرجن.)

سَرْجٌ
سَرْجٌ ذ A certain appertenance of a horse or similar beast, (Msb, K, *) well known; (S, Msb;) i. e., his رَحْل [or saddle]: (TA:) an Arabic word; or, accord. to the Shifل el-Ghaleel, arabicized from سرك [which is written by Freytag شرك, and said by him to be Pers., but I know not either of these two words in Pers. with an apposite meaning]: (TA:) dim. ↓ سُرَيْجٌ: (Msb:) and pl. سُرُوجٌ. (Mgh, Msb, TA.) [Hence,] مَالَ سَرْجُكَ (assumed tropical:) Thy affair, or case, was or has become, in a disordered, or an unsound, state: a proverbial saying. (Ham p. 242.)

سُرْجَجٌ
سُرْجَجٌ ذ Continuing, or lasting; or continuing, or lasting, long; or, for ever. (O, K.)

سُرْجُوجٌ
سُرْجُوجٌ ذ Foolish, or stupid. (O, K.)

سِرْجِينٌ
سِرْجِينٌ ذ i. q. زِبْلٌ [i. e. dung of horses or other solid-hoofed animals, or fresh dung of camels, sheep and goats, wild oxen, and the like; used for manure]: (Msb, and K in art. سرجن:) a foreign, or Pers., word, (Msb,) originally سَرْكِين, [meaning سَرْگِينْ,] (Msb, K,) arabicized, (Msb, and S and K in art. سرجن,) by the conversion of the ك [or گ] into ج, and also into ق, so that one says also سِرْقِينٌ [q. v.]: As is related to have said, I know not how to say it, and I only say رَوْثٌ: it is with kesr to the first letter in order to agree with Arabic words; fet-h not being allowable, because there is no instance of the measure فَعْلِيلٌ; though it is said in the M to be سِرْجِينٌ and سَرْجِينٌ: (Msb:) [the word being arabicized, all its letters should be regarded as radical; but] many assert the ن to be augmentative [and therefore mention the word, or the two words, in the present art., as does the author of the Msb]. (TA.)

سُرْجُوجَةٌ
سُرْجُوجَةٌ ذ (S, O, K) and ↓ سِرجِيجَةٌ (O, K) Nature; or natural, native, or innate, disposition, or temper, or the like: (S, O, K, TA:) and a way, mode, or manner, of acting or conduct or the like. (S, O, TA.) One says, هُمْ عَلَى سُرْجُوجَةٍ وَاحِدَةٍ They are of one uniform nature or disposition. (As, S, O.) And الكَرَمُ مِنْ سِرْجِيجَتِهِ and سُرْجُوجَتِهِ Generosity is a quality of his nature or disposition. (Lh, TA.) And اـِنَّهُ لَكَرِيمُ السُّرْجُوجَةِ and السِّرْجِيجَةِ Verily he is generous of nature or disposition. (AZ, TA.)

سِرْجِيجَةٌ
سِرْجِيجَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سِرَاجٌ
سِرَاجٌ ذ a word of well-known meaning; (S, O, K;) i. q. مِصْبَاحٌ [i. e. A lamp, or its lighted wick, (the latter of which meanings is assigned to both of these words by Jel in xxiv. 35,)] (L, Msb, TA) that gives light by night: (L, TA:) or, properly, a lighted wick; its employment to signify the place thereof [i. e. a lamp, generally a vessel of glass having in its bottom a small glass tube into which the lower part of the wick is inserted,] being a well-known tropical application: (MF, TA:) pl. سُرُجٌ. (O, Msb, TA.) [See also مَسْرَجَةٌ.] ― -b2- [Hence,] the sun is called a سِرَاج [in the Kur lxxi. 15, and also xxv. 62, and lxxviii. 13], (S, O,) and السِّرَاجُ, (K,) and سِرَاجُ النَّهَارِ (tropical:) [The lamp of day]. (A, TA.) So too is the Prophet. (Kur xxxiii. 45.) 'Omar, also, is called in a trad. سِرَاجُ أَهْلِ الجَنَّةِ (assumed tropical:) [The lamp of the people of Paradise]. (TA.) And one says, الهُدِى سِرَاجٌ المُؤْمِنِينَ (tropical:) [The Kur-لn is the lamp of the believers], (A,) or سِرَاجُ المُؤْمِنِ [the lamp of the believer]. (TA.) ― -b3- Also, metaphorically, (tropical:) The eye; because of its being often likened to a سِرَاج. (Har p. 554.)

سُرَيْجٌ
سُرَيْجٌ ذ dim. of سَرْجٌ, q. v. (Msb.)

سِرَاجَةٌ
سِرَاجَةٌ ذ The craft, or occupation, of the سَرَّاج [or saddler]. (O, K, TA.)

سُيُوفٌ سُرَيْجِيَّةٌ
سُيُوفٌ سُرَيْجِيَّةٌ ذ , (O, K,) or سُرَيْجِيَّاتٌ, (As, S,) Certain swords so called in relation to a blacksmith named سُرَيْجٌ: (As, S, O, K:) or they may be so called because having much water, and [glistening] wavy marks or streaks or grain. (Ham p. 326.) [See also مُسَرَّجٌ.]

سَرَّاجٌ
سَرَّاجٌ ذ A saddler; i. e. a maker of سُرُوج [or saddles]: (O, K, * TA:) or a seller thereof. (TA.) -A2- Also (tropical:) A great, or habitual, liar, (K, TA,) who will not tell thee truly whence he comes, but will tell thee lyingly. (TA.) One says, اـِنَّهُ سَرَّاجٌ مَرَّاجٌ (tropical:) Verily he is a lying person, (A,) or a great, or habitual, liar, (TA,) who adds, or exaggerates, (يَزِيدُ,) in his narration, or talk, or discourse. (A, TA.) And it is used alone, [without مَرَّاجٌ,] so that one says, رَجُلٌ سَرَّاجٌ (tropical:) [A man who lies much, or habitually, &c.]. (TA.) [See also سَدَّاجٌ.]

جَبِينٌ سَارِجٌ
جَبِينٌ سَارِجٌ ذ (assumed tropical:) [A side of a forehead, or a forehead itself,] clear, or white, [and bright,] like the سِرَاج [or lamp]. (Th, TA.)

سِيرَجٌ
سِيرَجٌ ذ i. q. شَيْرَجٌ; (TA in the present art. and in art. شرج; [but in the present art., غير الشَّيْرَجِ is erroneously put for عَيْنُ الشَّيْرَجِ, meaning the same as الشيرج;]) but vulgar; (TA in art. شرج;) i. e. Oil of sesame, or sesamum: an arabicized word, from [the Pers.] شِيرَهٌ. (TA in the present art.)

أُسْرُوجَةٌ
أُسْرُوجَةٌ ذ (tropical:) A lie. (TA.) See 1 and 2.

مُسْرَجٌ
مُسْرَجٌ ذ , applied to a horse, (A,) or beast (دَابَّةٌ), [or app., when applied to the latter, with ة,] Saddled; i. e. having the سَرْج bound upon it. (TA.)

مَسْرَجَةٌ
مَسْرَجَةٌ ذ , with fet-h (S, Mgh, O, Msb) to the م and ر, (Msb,) [A lamp; i. e.] the thing in which is the wick and the oil: (S, Mgh, O, TA:) and also the thing upon which the سِرَاج [app. here meaning lamp] is put: (O:) or the thing upon which the ↓ مِسْرَجَة is placed: (Msb:) or ↓ مِسْرَجَةٌ, with kesr, has the last of these meanings: مَسْرَجَةٌ, with fet-h, having the first thereof: or, as some say, the reverse is the case; (Mgh;) [i. e.] ↓ مِسْرَجَةٌ, with kesr, signifies the thing in which is the wick [and the oil]: and مَسْرَجَةٌ, with fet-h, the thing upon which that is put: (A, TA:) the pl. (of either, Mgh) is مَسَارِجُ. (Mgh, Msb.) [See also سِرَاجٌ.]

مِسْرَجَةٌ
مِسْرَجَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.

مُسَرَّجٌ
مُسَرَّجٌ ذ (tropical:) A face rendered beautiful by God. (A.) ― -b2- A nose beautiful in thinness and evenness: used in this sense by El-'Ajjلj: likened by him to the kind of sword called سُرَيْجِىّ. (S, O.)

##### Türkçe

**سَرَجَ**
1 **سَرَجَ** ذ , (O, K,) muzâri‘ı **سَرُجَ** , (K,) mastarı **سَرْجٌ**, (TK,) (mecaz kabul edilerek:) Yalan söyledi; **سَرِجَ** da böyledir, (O, K,) muzâri‘ı **سَرَجَ** ; (K;) fakat ikincisi [rivayetçe] daha zayıftır; (TA;) **سَدَجَ** gibi: (O:) ve böylece ↓ **سرّج**: (TA:) ve **شَرَجَ**. (O ve K * **شرج** maddesinde.) Şöyle dersin: ↓ **تَكَلَّمَ فُلَانٌ بِكَلِمَةٍ فَسَرَجَ عَلَيْهَا بِأُسْرُوجَةٍ** (mecaz kabul edilerek:) [Falanca bir söz yahut cümle söyledi de onun üzerine bir yalan ekledi]. (O.) ― -b2- Ve **سَرَجَ الكَذِبَ**, muzâri‘ı **سَرُجَ** , mastarı **سَرْجٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Yalanı uydurdu. (TA.) [2’ye de bak.] -A2- **سَرَجٌ**, mastar olarak, Parlak olmayı yahut ışıldamayı ifade eder. (KL.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **سَرِجَ**, (O, K,) muzâri‘ı **سَرَجَ** , (K,) mastarı **سَرَجٌ**, (TK,) yüz hakkında söylenerek, (mecaz kabul edilerek:) Güzel oldu yahut güzelleşti: (O:) yahut bir adam hakkında söylenerek, (TA,) (mecaz:) yüzünde güzel oldu yahut güzelleşti: (K, TA:) fakat bazılarınca, sonradan ortaya çıkmış (post-classical) sayılmış; bazılarınca da garip sayılmıştır. (TA.) -A3- **سَرَجَتْ شَعْرَهَا**, (O, K, TA, fakat CK’de değil,) ve ↓ **سرّجت**, (K, TA, fakat O’da değil,) [SM’ye göre, noktasız **ح** ile **سرّحت** için bir yanlış yazım olduğu sanılır,] O (kadın, O) saçını ördü; (O, K;) **سَجَرَتْهُ** gibi. (O.) -A4- [**سَرَجَ**, muzâri‘ı **سَرُجَ** , Golius ve Freytag tarafından “Ephippio instruxit instravitve equum” mânasında açıklanmıştır; ikincisi bunu S ve K’nın otoritesine dayandırarak vermiştir; ben bu iki sözlüğün hiçbirinde, ne de başka herhangi birinde bulmuyorum. Bu mânaya sahip fiil yalnızca **اسرج**’dir.]

**سرّجهُ**
2 **سرّجهُ** ذ , (A, K,) mastarı **تَسْرِيجٌ**, (K,) (mecaz:) Onu güzel kıldı; (A, K;) yani bir kimsenin yüzünü; Allah hakkında söylenir: (A:) (mecaz kabul edilerek:) onu süsledi, bezedi, tezyin etti yahut güzelleştirdi; yani bir şeyi. (L.) K’de [ve A’da] verilen mânanın El-Beyhakee ve IKtt ve Es-Sarakustee ve IKoot otoritesi vardır; fakat Aboo-’ AbdAllah Mohammad Ibn-Esh-Shلdhilee bunun kadim dile ait yerleşik bir otoriteye sahip olmadığını düşündü. (TA.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **سَرِّجْ اـِلَيْهِ أَمْرَكَ** (mecaz kabul edilerek:) İşini yahut hâlini ona süsle ve açıklığa kavuştur. (Ham s. 326.) ― -b2- Ve **وَفَّقَهُ** ile aynı mânadadır (mecaz kabul edilerek:) [Onu yahut onu doğru bir yola yahut sonuca uygun kıldı, uyarladı, yöneltti]. (TA.) ― -b3- Şöyle de denir: ↓ **سرّج عَلَىَّ أُسْرُوجَةً** (mecaz:) [Bana karşı bir yalan uydurdu]. (A, TA.) Ve **عَلَىَّ** ↓ **تسرّج** (mecaz:) Bana karşı yalan söyledi yahut kasten yalan söyledi. (A, TA. [**تسدّج**’e de bak.]) Ve **اـِنَّهُ يُسَرِّجُ الأَحَادِيثَ** (mecaz:) [Şüphesiz o, hadisleri yahut hikâyeleri uydurur]. (A, TA.) ― -b4- 1’in ilk cümlesine de bak. -A2- **سرّجت شَعْرَهَا**: 1’e bak.

**أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ**
4 **أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ** ذ (O, Msb, TA) Kandili yahut fitili yaktım. (Msb, TA.) ― -b2- [Ve **اسرج** ayrıca, kandil vb. ile kendisini yahut başkasını aydınlattı mânasına gelir; ve böylece ↓ **استسرج**: yahut bunların her biri, ardından **بِهِ** gelmek üzere, onu (yani kandili yahut yağı vb.) aydınlanma vasıtası olarak kullandı: **صبح** maddesinde **اِصْطَبَحَ**’a bak.] -A2- **أَسْرَجْتُ الدَّابَّةَ**, (S, K, *) yahut **الفَرَسَ**, (Msb,) Bineğin yahut atın üzerine eyeri yahut onun eyeri­ni bağladım: (Msb, K:) yahut [binek yahut] at için bir eyer yaptım. (Msb.)

5 **تَسَرَّجَ**: 2’ye bak.

10 **اـِسْتَسْرَجَ**: 4’e bak.

**سَرْجَنَ الأَرْضَ**
Q. Q. 1 **سَرْجَنَ الأَرْضَ** ذ Araziyi **سِرْجِين** ile gübreledi. (L, **سرجن** maddesinde.)

**سَرْجٌ**
**سَرْجٌ** ذ Atın yahut benzeri bir hayvanın belli bir eklentisi, (Msb, K, *) iyi bilinen; (S, Msb;) yani onun **رَحْل**’i [yahut eyeri]: (TA:) Arapça bir kelimedir; yahut Shifل el-Ghaleel’e göre **سرك**’ten Arapçalaştırılmıştır [Freytag bunu **شرك** diye yazar ve Farsça olduğunu söyler; fakat ben bu iki kelimenin hiçbirini Farsçada uygun bir mânayla bilmiyorum]: (TA:) küçültmesi ↓ **سُرَيْجٌ**: (Msb:) ve çoğulu **سُرُوجٌ**. (Mgh, Msb, TA.) [Bundan dolayı,] **مَالَ سَرْجُكَ** (mecaz kabul edilerek:) İşin yahut hâlin bozuk yahut sağlam olmayan bir duruma düştü yahut düşmüş oldu: darb-ı mesel bir sözdür. (Ham s. 242.)

**سُرْجَجٌ**
**سُرْجَجٌ** ذ Devam eden yahut süren; yahut uzun süre devam eden yahut süren; yahut ebediyen. (O, K.)

**سُرْجُوجٌ**
**سُرْجُوجٌ** ذ Ahmak yahut budala. (O, K.)

**سِرْجِينٌ**
**سِرْجِينٌ** ذ **زِبْلٌ** ile aynı mânadadır [yani atların yahut başka tek tırnaklı hayvanların gübresi; yahut develerin, koyun ve keçilerin, yaban öküzlerinin ve benzerlerinin taze gübresi; gübreleme için kullanılır]: (Msb, ve K **سرجن** maddesinde:) yabancı yahut Farsça bir kelimedir, (Msb,) aslında **سَرْكِين**, [mânası **سَرْگِينْ**,] (Msb, K,) Arapçalaştırılmıştır, (Msb, ve S ve K **سرجن** maddesinde,) **ك** [yahut **گ**]’nin **ج**’ye ve ayrıca **ق**’ye çevrilmesiyle; öyle ki ayrıca **سِرْقِينٌ** da denir [bk.]: Şöyle dediği rivayet olunur: nasıl söyleyeceğimi bilmem, ben yalnız **رَوْثٌ** derim: birinci harfe kesre iledir; Arapça kelimelere uyması için; fetha câiz değildir; çünkü **فَعْلِيلٌ** vezninin bir örneği yoktur; her ne kadar M’de **سِرْجِينٌ** ve **سَرْجِينٌ** olduğu söylenmişse de: (Msb:) [kelime Arapçalaştırılmış olduğundan, bütün harfleri aslî sayılmalıdır; fakat] birçokları **ن**’yi ziyade sayar [ve bu sebeple kelimeyi yahut iki kelimeyi, Msb müellifinin yaptığı gibi, bu maddede zikreder]. (TA.)

**سُرْجُوجَةٌ**
**سُرْجُوجَةٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **سِرجِيجَةٌ** (O, K) Tabiat; yahut tabiî, yerli, fıtrî yahut doğuştan olan huy yahut mizaç yahut benzeri: (S, O, K, TA:) ve bir iş tutma yahut davranış yolu, tarzı yahut biçimi yahut benzeri. (S, O, TA.) Şöyle denir: **هُمْ عَلَى سُرْجُوجَةٍ وَاحِدَةٍ** Onlar tek bir yeknesak tabiat yahut mizac üzeredirler. (As, S, O.) Ve **الكَرَمُ مِنْ سِرْجِيجَتِهِ** ve **سُرْجُوجَتِهِ** Cömertlik onun tabiatının yahut mizacının bir vasfıdır. (Lh, TA.) Ve **اـِنَّهُ لَكَرِيمُ السُّرْجُوجَةِ** ve **السِّرْجِيجَةِ** Şüphesiz o tabiatça yahut mizaçça cömerttir. (AZ, TA.)

**سِرْجِيجَةٌ**
**سِرْجِيجَةٌ** ذ : bir önceki paragrafın sonuna bak.

**سِرَاجٌ**
**سِرَاجٌ** ذ iyi bilinen mânalı bir kelimedir; (S, O, K;) **مِصْبَاحٌ** ile aynı mânadadır [yani bir kandil, yahut onun yanmış fitili; (bu iki mânanın ikisi de Jel tarafından xxiv. 35’te bu iki kelimeye verilmiştir,)] (L, Msb, TA) geceleyin ışık veren: (L, TA:) yahut aslında yanmış bir fitil; bunun yerini ifade etmek üzere kullanılması [yani kandil; genellikle camdan bir kap olup dibinde fitilin alt kısmının sokulduğu küçük bir cam tüp bulunan,] bilinen bir mecazî kullanımdır: (MF, TA:) çoğulu **سُرُجٌ**. (O, Msb, TA.) [**مَسْرَجَةٌ**’ye de bak.] ― -b2- [Bundan dolayı,] güneşe **سِرَاج** denir [Kur’ân lxxi. 15’te ve ayrıca xxv. 62’de ve lxxviii. 13’te], (S, O,) ve **السِّرَاجُ**, (K,) ve **سِرَاجُ النَّهَارِ** (mecaz:) [Gündüzün kandili]. (A, TA.) Peygamber de böyledir. (Kur’ân xxxiii. 45.) ‘Ömer de bir hadiste **سِرَاجُ أَهْلِ الجَنَّةِ** diye adlandırılır (mecaz kabul edilerek:) [Cennet ehlinin kandili]. (TA.) Ve şöyle denir: **الهُدِى سِرَاجٌ المُؤْمِنِينَ** (mecaz:) [Kur’ân müminlerin kandilidir], (A,) yahut **سِرَاجُ المُؤْمِنِ** [müminin kandili]. (TA.) ― -b3- Ayrıca, mecaz olarak, (mecaz:) Göz; çünkü sıkça **سِرَاج**’a benzetilir. (Har s. 554.)

**سُرَيْجٌ**
**سُرَيْجٌ** ذ **سَرْجٌ**’ün küçültmesidir, bk. (Msb.)

**سِرَاجَةٌ**
**سِرَاجَةٌ** ذ **سَرَّاج**’ın [yahut saraçın] sanatı yahut mesleği. (O, K, TA.)

**سُيُوفٌ سُرَيْجِيَّةٌ**
**سُيُوفٌ سُرَيْجِيَّةٌ** ذ , (O, K,) yahut **سُرَيْجِيَّاتٌ**, (As, S,) **سُرَيْجٌ** adlı bir demirciye nispetle böyle adlandırılan bazı kılıçlar: (As, S, O, K:) yahut çok suyu olduğu ve [parıldayan] dalgalı izleri yahut çizgileri yahut damarı bulunduğu için böyle adlandırılmış olabilir. (Ham s. 326.) [**مُسَرَّجٌ**’e de bak.]

**سَرَّاجٌ**
**سَرَّاجٌ** ذ Saraç; yani **سُرُوج** [yahut eyerler] yapan: (O, K, * TA:) yahut onları satan. (TA.) -A2- Ayrıca (mecaz:) büyük yahut alışkanlık hâlinde yalancı, (K, TA,) sana nereden geldiğini doğru söylemeyip yalan söyleyerek söyleyen. (TA.) Şöyle denir: **اـِنَّهُ سَرَّاجٌ مَرَّاجٌ** (mecaz:) Şüphesiz o yalancı bir kimsedir, (A,) yahut büyük yahut alışkanlık hâlinde yalancıdır, (TA,) rivayetinde yahut konuşmasında yahut sözünde artıran yahut abartan (**يَزِيدُ**). (A, TA.) Ve tek başına da kullanılır, [**مَرَّاجٌ** olmaksızın,] öyle ki şöyle denir: **رَجُلٌ سَرَّاجٌ** (mecaz:) [çok yahut alışkanlıkla yalan söyleyen bir adam, vb.]. (TA.) [**سَدَّاجٌ**’a da bak.]

**جَبِينٌ سَارِجٌ**
**جَبِينٌ سَارِجٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) [Alnın bir yanı yahut alnın kendisi,] **سِرَاج** [yahut kandil] gibi berrak yahut beyaz [ve parlak]. (Th, TA.)

**سِيرَجٌ**
**سِيرَجٌ** ذ **شَيْرَجٌ** ile aynı mânadadır; (TA bu maddede ve **شرج** maddesinde; [fakat bu maddede, **غير الشَّيْرَجِ** yanlışlıkla **عَيْنُ الشَّيْرَجِ** yerine konmuştur; mânası **الشيرج** ile aynıdır;]) fakat avamîdir; (TA **شرج** maddesinde;) yani susam yağı: [Farsça] **شِيرَهٌ**’den Arapçalaştırılmış bir kelimedir. (TA bu maddede.)

**أُسْرُوجَةٌ**
**أُسْرُوجَةٌ** ذ (mecaz:) Yalan. (TA.) 1 ve 2’ye bak.

**مُسْرَجٌ**
**مُسْرَجٌ** ذ , ata nispetle, (A,) yahut bineğe (**دَابَّةٌ**), [yahut ikincisine nispetle, görünüşe göre **ة** ile,] Eyerlenmiş; yani üzerinde **سَرْج** bağlanmış. (TA.)

**مَسْرَجَةٌ**
**مَسْرَجَةٌ** ذ , **م** ve **ر**’ye fetha ile (S, Mgh, O, Msb) (Msb,) [kandil; yani] içinde fitil ve yağ bulunan şey: (S, Mgh, O, TA:) ve ayrıca **سِرَاج**’ın [burada görünüşe göre kandil mânasında] üzerine konduğu şey: (O:) yahut ↓ **مِسْرَجَة**’nin konduğu şey: (Msb:) yahut ↓ **مِسْرَجَةٌ**, kesre ile, bu son mânaya sahiptir: **مَسْرَجَةٌ**, fetha ile, onun birincisine sahiptir: yahut bazılarına göre bunun tersi böyledir; (Mgh;) [yani] ↓ **مِسْرَجَةٌ**, kesre ile, içinde fitil [ve yağ] bulunan şeyi ifade eder: ve **مَسْرَجَةٌ**, fetha ile, onun üzerine konduğu şeyi: (A, TA:) çoğulu (ikisinin de, Mgh) **مَسَارِجُ**’dur. (Mgh, Msb.) [**سِرَاجٌ**’a da bak.]

**مِسْرَجَةٌ**
**مِسْرَجَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa, üç yerde, bak.

**مُسَرَّجٌ**
**مُسَرَّجٌ** ذ (mecaz:) Allah tarafından güzelleştirilmiş bir yüz. (A.) ― -b2- İncelik ve düzgünlükte güzel bir burun: El-‘Ajjلj tarafından bu mânada kullanılmıştır: onun tarafından **سُرَيْجِىّ** denilen kılıç türüne benzetilmiştir. (S, O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَرَجَ
سَرَجَ U ( n. ac. سَرْج 1 ),
a.  Lied.

b.  Plaited the hair ( woman ).

سَرِجَ
سَرِجَ A ( n. ac. سَرَج 4 ),
a.  Was beautiful, comely, handsome.

b.  Lied.

سَرَّجَ
سَرَّجَ II ,
a.  Beautified, embellished, adorned.

b.  Plaited ( hair ).

c.  Sewed, stitched, ran up.

أَسْرَجَ
أَسْرَجَ IV ,
a.  Saddled.

b.  Lit ( lamp ).

سَرْج
سَرْج 1 , ( pl. سُرُوْج 27 ),
a.  Saddle.

مَسْرَجَة
مَسْرَجَة 17t ,  مِسْرَجَة 20t , ( pl. مَسَاْرِجُ 44 ),
a.  Lamp; chandelier.

سِرَاْج
سِرَاْج 23 , ( pl. سُرُج 10 ),
a.  Lamp, light; torch.

b.  Sun.

سِرَاْجَة
سِرَاْجَة 23t ,
a.  Business of a saddler. - سُرُوْجِيّ 27yi ,  سَرَّاْج 28 , Saddler.

سِرَاج اللَيْل
سِرَاج اللَيْل
a.  Glow-worm.

سَارِج
سَارِج ,  سِيْرِج P. ,
a.  Oil of sesame.

##### Türkçe

**سَرَجَ**
**سَرَجَ** U (n. ac. **سَرْج** 1),
a. Yalan söyledi.

b. (Kadın) saçı ördü.

**سَرِجَ**
**سَرِجَ** A (n. ac. **سَرَج** 4),
a. Güzel idi, endamlı idi, yakışıklı idi.

b. Yalan söyledi.

**سَرَّجَ**
**سَرَّجَ** II,
a. Güzelleştirdi, süsledi, bezedi.

b. (Saçı) ördü.

c. Dikti, dikti (dikiş attı), teğelledi.

**أَسْرَجَ**
**أَسْرَجَ** IV,
a. Eyerledi.

b. (Lambayı) yaktı.

**سَرْج**
**سَرْج** 1, (pl. **سُرُوْج** 27),
a. Eyer.

**مَسْرَجَة**
**مَسْرَجَة** 17t, **مِسْرَجَة** 20t, (pl. **مَسَاْرِجُ** 44),
a. Lamba; avize.

**سِرَاْج**
**سِرَاْج** 23, (pl. **سُرُج** 10),
a. Lamba, ışık; meşale.

b. Güneş.

**سِرَاْجَة**
**سِرَاْجَة** 23t,
a. Eyerci işi. - **سُرُوْجِيّ** 27yi, **سَرَّاْج** 28, eyerci.

**سِرَاج اللَيْل**
**سِرَاج اللَيْل**
a. Ateşböceği.

**سَارِج**
**سَارِج**, **سِيْرِج** P.,
a. Susam yağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سرج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) - سِرَاج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) + الكائن أو الشيء: يتقد ويضيء
سِراج: على وزن " فـِعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " سَرَجَ - يَسْرُجُ ": اسم آلة منه: التي تتقد وتضيء: وهو اصطلاحاً السراج المعروف: وهو المصباح الذي يضيء باحتراق زيت أو دهن أو وقود، والمؤلف من حامل هو السرج، ومن فتيل ومن زجاجة
﴿وجعلنا سراجا وهاجا﴾: سميت الشمس سراجاً: لأنها تولد الضياء الوهاج
وسمي النبي محمد (ص) بالسراج المنير: لأنه ينير السبيل للناس كناية عن أنه يولد الضياء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان درجة وقد النار وتأجج لهيبها ضد انطفائها وخبوتها"، وهي:
جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ)، جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ، وَقَدَ - يَقِدُ، فَأَدَ - يَفْأَدُ، لَظِيَ - يَلْظَى، سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ)
سراجا
 	﴿تبارك الذي جعل في السماء بروجا وجعل فيها سراجا وقمرا منيرا(61)﴾ الفرقان ﴿وجعل القمر فيهن نورا وجعل الشمس سراجا(16)﴾ نوح ﴿وجعلنا سراجا وهاجا(13)﴾ النبأ
 	﴿وداعيا إلى الله بإذنه وسراجا منيرا(46)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [سرج] س ر ج: السَّرْجُ الرحل وقد أسْرَجْتُ الدابة و السِّرَاجُ المصباح و المَسْرَجَةُ بوزن المتربة التي فيها الفتيلة والدهن
الراغب
سرج
- السراج: الزاهر بفتيلة ودهن، ويعبر به عن كل مضيء، قال: }وجعل الشمس سراجا﴿[نوح/16]،﴾سراجا وهاجا{ [النبأ/13]، يعني: الشمس. يقال: أسرجت السراج، وسرجت كذا: جعلته في الحسن كالسراج، قال الشاعر:
- 230 - وفاحما ومرسنا مسرجا
(الرجز للعجاج في ديوانه ص 361؛ والمجمل 2/294؛ واللسان (سرج) ؛ وأمالي القالي 2/240؛ وسر الفصاحة ص 70)
والسرج: رحالة الدابة، والسراج صانعه.
ملخص اللسان
1.     والسِّراجُ: المصباح الزاهر الذي يُسْرَجُ بالليل، والجمع سُرُجٌ.
2.     والمِسْرَجَةُ: التي فيها الفتيل.
3.     وقد أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ إِسْراجاً.
4.     والمَسْرَجَةُ، بالفتح: التي يجعل عليهيا المِسْرَجَةُ.
5.    ، والمَسْرَجَةُ، بالفتح : التي توضع فيها الفتيلة والدهن.
6.     وأَسْرَجَ السِّرَاجَ: أَوْقَدَهُ.
7.     وجَبينٌ سارِجٌ: واضح كالسِّراج،
8.     والسِّرَاجُ: الشمس. وفي  التنزيل: وجعلْنا سِراجاً وَهَّاجاً. والشمس سِراجُ  النهار
9.     وسَرَّجَ اللهُ وَجْهَهُ وبَهَّجَهُ أَي حَسَّنَه؛
10.                        وسَرَّجَ الشيءَ: زَيَّنَه.
11.                       وسَرَجَه الله وسَرَّجَه: وفَّقَه.
12.                       وسَرَجَ  الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً: عَمِلَهُ. ورجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ: كذاب؛  وقيل: هو الكذاب الذي لا يَصْدُقُ أَثَرَهُ يكذبك من أَين جاء،
13.                       السَّرْجُ: رحل الدابة، معروف، والجمع سُروج. وأَسْرَجَها  إِسراجاً: وضع عليها السرج.
14.                       والسَّرّاجُ: بائع السُّروجِ وصانعها،
لسان العرب
● -   سرج: السَّرْجُ: رحل الدابة، معروف، والجمع سُروج. وأَسْرَجَها  إِسراجاً: وضع عليها السرج.  والسَّرّاجُ: بائع السُّروجِ وصانعها، وحرفته السَّرَاجَةُ.  والسِّراجُ: المصباح الزاهر الذي يُسْرَجُ بالليل، والجمع سُرُجٌ.  والمِسْرَجَةُ: التي فيها الفتيل. وقد أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ إِسْراجاً.  والمَسْرَجَةُ، بالفتح: التي يجعل عليهيا المِسْرَجَةُ. والشمس سِراجُ  النهار، والمَسْرَجَةُ، بالفتح  (* وبالكسر أَيضاً كما ضبطناه تقلاً عن  المصباح.): التي توضع فيها الفتيلة والدهن.  وفي الحديث: عُمَرُ سِرَاجُ أَهل الجنة؛ قيل: أَراد أَن الأَربعين الذين  تَمُّوا بعُمَر كلهم من أَهل الجنة، وعمر فيما بينهم كالسراج، لأَنهم  اشتدوا بإِسلامه وظهروا للناس، وأَظهروا إِسلامهم بعد أَن كانوا مختفين  خائفين، كما أَنه بضوء السراج يهتدي الماشي؛ والسِّرَاجُ: الشمس. وفي  التنزيل: وجعلْنا سِراجاً وَهَّاجاً. وقوله عز وجل: وداعياً إِلى الله بإِذنه  وسِراجاً مُنِيراً؛ إِنما يريد مثل السراج الذي يستضاء به، أَو مثل الشمس  في النور والظهور. والهُدَى: سِرَاجُ المؤمن، على التشبيه. التهذيب: قوله  تعالى: وسراجاً منيراً؛ قال الزجاج: أَي وكتاباً بيِّناً؛ المعنى  أَرسلناك شاهداً، وذا سراج منير أَي وذا كتاب منير بَيِّنٍ، وإِن شئت كان  وسراجاً منصوباً على معنى داعياً إِلى الله وتالياً كتاباً بيِّناً؛ قال  الأَزهري: وإِن جعلت سراجاً نعتاً للنبي، صلى الله عليه وسلم، وكان حسناً،  ويكون معناه هادياً كأَنه سراج يهتدى به في الظُّلَمِ.  وأَسْرَجَ السِّرَاجَ: أَوْقَدَهُ.  وجَبينٌ سارِجٌ: واضح كالسِّراج، عن ثعلب؛ وأَنشد:  يا رُبَّ بَيْضاءَ من العَواسِجِ،  لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعالِجِ،  هأْهاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ  وسَرَّجَ اللهُ وَجْهَهُ وبَهَّجَهُ أَي حَسَّنَه؛ قال:  وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا  قال: عَنى به الحُسْنَ والبَهْجَةَ ولم يعن أَن أَفْطَسُ مُسْرَجُ  الوَسَطِ؛ وقال غيره: شبَّه أَنفه وامتداده بالسيف السُّرَيْجِيِّ، وهو ضرب من  السيوف التي تُعرف بالسُّرَيْجِيّاتِ.  وسَرَّجَ الشيءَ: زَيَّنَه. وسَرَجَه الله وسَرَّجَه: وفَّقَه. وسَرَجَ  الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً: عَمِلَهُ. ورجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ: كذاب؛  وقيل: هو الكذاب الذي لا يَصْدُقُ أَثَرَهُ يكذبك من أَين جاء، ويفرد فيقال:  رجل سَرّاجٌ، وقد سَرِجَ. ويقال: بَكَّلَ أُمَّ فلانٍ فَسَرِجَ عليها  بأُسْرُوجَةٍ.  وسُرَيْجٌ: قَيْنٌ معروف، والسيوف السُّرَيْجِيَّةُ، منسوبة إِليه، وشبه  العجاج بها حسن الأَنف في الدقة والاستواء، فقال:  وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجا  وسِراجٌ: اسم رجل، قال أَبو حنيفة: هو سِرَاجُ ابن قُرَّةَ الكِلابيُّ.  والسِّرْجِيجَةُ والسُّرْجُوجَةُ: الخُلُقُ والطبيعة والطريقة؛ يقال:  الكَرَمُ من سِرْجِيجَتِهِ وسُرْجُوجَتِه أَي خُلُقِه؛ حكاه اللحياني. أَبو  زيد: إِنه لكريم السُّرْجُوجَةِ والسِّرْجِيجة أَي كريم الطبيعة.  الأَصمعي: إِذا استوت أَخلاق القوم، قيل: هم على سُرْجُوجَةٍ واحدة، ومَرِنٍ  ومَرِسٍ.
مقاييس اللغة:
(سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة.
القاموس المحيط:
السِّراجُ م، والشَّمْسُ، وعَلَمٌ. وسَرَجَتْ شَعْرَها، وسَرَّجَتْ ضَفَرَتْ. وكفَرِحَ حَسُنَ وجْهُهُ، وكذَبَ، كسَرَجَ، كنَصَرَ. وأسْرَجْتُها شَدَدْتُ عليها السَّرْجَ. والسَّرَّاجُ مُتَّخِذُهُ، وحِرْفَتُهُ السِّراجَةُ، والكَذَّابُ. وسُرَيْجٌ قَيْنٌ تُنْسَبُ إليه السُّيوفُ السُّرَيْجِيَّةُ. وأبو سَعِيدٍ محمدُ بنُ القاسِمِ بنِ سُرَيْجٍ، وأبو العَبَّاسِ أحمدُ بنُ عُمَرَ بنِ سُرَيْجٍ عالِمُ العِراقِ، والهَيْثَمُ بنُ خالِدٍ السُّرَيْجِيُّونَ علماءُ. وسَرْجُ بنُ إبراهيمَ الخَليلِ صلواتُ اللَّهِ عليه وسلامُه أُمُّهُ قَطورا بنتُ يَقْطُنَ، وعَلَمُ جماعةٍ منهم يوسُفُ بنُ سَرْجٍ، وصالِحُ بنُ سَرْجٍ، ومحمدُ بنُ سِنانِ بنِ سَرْجٍ المُحَدِّثونَ، وع.
والسُّرْجَجُ، كتُرْتَبٍ: الدَّائِمُ. والسُّرْجوجُ: الْأَحْمَقُ. والسِّرْجيجَةُ والسُّرْجوجةُ: الطَّبيعةُ. وسُرْجَةُ، كصُبْرَةٍ: ع قُرْبَ سُمَيْسَاطَ، و ة بِحَلَب، وحِصْنٌ بينَ نَصيبينَ ودُنَيْسَرَ. وسَرُوجُ: د قُرْبَ حَرَّانَ. وسَرَّجَهُ تَسْريجاً: بَهَّجَه وحَسَّنَه.
تاج العروس:
سرج
" السِّرَاج " بالكسر " : م " أَي معروف وهو المِصْباح الزّاهر الذي يُسْرَجُ باللّيل جمعه سُرُجٌ . وقد أَسْرَجْت السِّرَاج : إِذا أَوْقَدْته
والمَسْرَجَة بالفتح : التي يُوضع فيها الفَتيلةُ والدُّهْنُ
وقال شيخنا نقلاً عن بعض أَهل اللغةِ : السِّراجُ : الفَتِيلةُ الموقَدَة وإِطلاقُه على مَحلِّها مجازٌ مشهور
قلت : وفي الأَساس : ووضعَ المِسْرَجة على المَسْرَجة . المكسورة التي فيها الفَتيلة والمفتوحة التي توضع عليها . انتهى . وقد أَغفله المصنّف
وفي الحديث : " عُمَرُ سِراجُ أَهلِ الجَنَّةِ " أَي هو فيما بينهم كالسِّراج يُهتدَى به
" والشَّمْس " : سراجُ النهار مجاز . وفي التَّنْزيل : " وَجَعَلْنَا سِرَاجاً وَهَّاجاً وقوله تعالى : " وَدَاعِياً إِلى اللهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُنِيراً " إِنما يريد مثل السِّرَاج الذي يستضاءُ به أو مثل الشمس في النور والظهور والهُدَى سِرَاجُ المؤمِن على التَّشْبِيه ومنهم من جعل " سِرَاجاً " صفةً لِكِتَاب أَي ذا كتاب مُنير بَيِّنٍ قال الأَزهريّ : والأَوَّلُ حَسَنٌ والمعنى : هادِياً كأَنّه سِراجٌ يُهتَدى به في الظُّلَم
ومن سَجَعات الحَرِيريّ في أَبي زَيْد السَّروجيّ : تاج الأُدباءِ وسِرَاج الغرباءِ . أَي أَنهم يستضيئون به في الظُّلَم
وسِراجٌ عَلَمٌ . قال أَبو حنيفةَ : هو سِراجُ بنُ قُرَّةَ الكِلابيّ . وسَرَجَتْ شَعْرَهَا وسَرَّجَتْ مخفّفة ومشدّدة : " ضَفَرتْ " . وهذه مما لم يذكرها ابنُ منظور ولا الجوهريّ ولا رأَيتها في الأُمّهاتِ المشهورةِ . وأَنا أَخشى أَن يكون مُصَحَّفاً عن : سرحت بالمهملة فراجِعْه
ومن المجاز : سَرِجَ الرجُلُ " كفَرِح : حَسُنَ وَجْهُهُ " قيل : هو مُوَلَّد وقيل : إِنه غريب
وسَرِجَ : إِذا " كَذَب كَسَرَج كنَصَر " والأَوّل مرجوحٌ وسَرَج الكَذِبَ يَسْرُجه سَرْجاً : عَمِلًه
والسَّرْجُ : رَحْلُ الدَّابَّةِ معروف ولذا لم يتعرّضْ له المصنِّف إِلاّ استطراداً . والجمع سُرُوجٌ . وهو عربيّ . وفي شفاءِ الغليل أَنه مُعرَّب عن سَرْك : و " أَسْرَجْتُهَا : شَدَدْتُ عليها السَّرْجَ " فهي مُسْرَجٌ . " والسَّرّاجُ مُتَّخِذُه " وصانِعه أَو بائِعه " وحِرْفَتُه السِّرَاجَة " بالكسر على قاعدة المصادر من الحِرَف والصنائع كالتِّجَارة والكتابة ونحوهما
ومن المجاز : رَجُلٌ سَرّاجٌ مَراجٌ : أَي كَذّاب يَزيد في حَديثِه . وقيل : السَّرَّاج : هو الكَذّاب الذي لا يَصْدُق أَثَرَه يَكذِبُك من أَينَ جاءَ ويُفرَد فيقال : رجلٌ سَرّاجٌ . وقد سَرّجَ . ويقال " بكَّلَ على أُمِّ فُلانٍ فسَرِّجْ عليها بأُسْرُوجَة " وفي الأَساس سَرَّجَ عليَّ أُسْرُوجةً وتَسَرّجَ عليَّ : تَكَذَّبَ وإِنه يُسَرِّج الأَحاديثَ تَسْرِيجاً . وكل ذلك مجازٌ
" وسُرَيْجٌ " كزُبَيْر : " قَيْنٌ " معروف وهو الذي " تُنْسَب إِليه السُّيُوفُ السُّرَيْجيّةُ " . وشَبَّه العَجّاجُ بها حُسْنَ الأَنْفِ في الدِّقَّة والاستواءِ فقال :
" وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا كذا في اللِّسَان . وقيل : أَي كالسِّرَاج في البَرِيِقِ واللَّمَعانِ . وقد أَنكر ذلك أَهلُ المعاني والبيان
وأَبو سعيدِ محمدُ بنُ القاسِمِ بنِ عُمَرَ بنِ سُرَيْجٍ عالمُ العراقِ وفقيهُها والهَيْثَم بن خالد السُّرَيْجيُّونَ نسبة إِلى جَدِّهم عُلماءُ مُحدِّثونَ
" وسَرْجُ بن إِبراهيمَ الخليلِ صلواتُ الله عليه وسلامُه " عُدَّ من جُمْلَة أَولاده وأُمُّه قَطُورَا بنت يَقْطُنَ
وسَرْجٌ بلا لام عَلَمُ جماعةٍ من المُحَدِّثين منهم يُوسُفُ بنُ سَرْجٍ وصالحُ بنُ سَرْجٍ ومحمدُ بنُ سِنَان بنِ سَرْجٍ المحدّثونَ . وسالم بنُ سَرْجٍ : تابِعِيٌّ كُنْيَته أَبو النُّعْمَانِ ذَكَرَه ابنُ حِبْانَ
وسَرْجٌ : " ع " . والسُّرْجَجُ كتُرْتَبٍ بضمّ فسكون ففتح : الدائمُ
" والسُّرْجُوجُ " بالضم : الأَحمقُ . " والسِّرْجِيجَة " بالكسر " والسُّرْجوجة " بالضمّ : الخُلُقُ والطَّبيعةُ والطَّرِيقةُ . يقال : الكَرَمُ من سِرْجِيجَتِه أَي خُلُقِه حكاه اللِّحْيَانيّ . وعن أَبي زيدٍ إِنه لكريمُ السُّرْجُوجة والسِّرجيجةِ أَي كريمُ الطَّبيعة . في الصّحاح عن الأَصمعيّ إِذا استوتْ أَخلاقُ القومِ قيل : هم على سُرْجُوجَةٍ واحدةٍ ومَرِنٍ ومَرِسٍ
" وسُرْجَةُ " بالضمّ " كصُبْرَة : ع قُرْبَ سُمَيْساطَ . و : ة بحَلَبَ . وحِصْينٌ بين نَصِيبِين ودُنَيْسَرَ " بضمّ الدّال وفتح النُّون أَي رأْس الدُّنيا وسيأْتي ذكْرُهَا
" وسَرُوجُ " بالفتح : " د قُرْبَ حَرّان " العَوَامِيدِ المشهور بِالنِّسبة إِليها أَبو زيدٍ المَعْزُوّ إِليه المقاماتُ الحَرِيريّة
ومن المجاز : سَرَجَ اللهُ وَجْهَه و " سَرَّجَه تَسْرِيجاً " أَي " بهَّجَه وحَسَّنَه " . وفي اللسان : سَرَّجَ الشيءَ زَيَّنَه . وسَرَجَه اللهُ وسَرَّجه . وَفَّقَه . والذي قاله المصنِّف فهو بإِجماعِ أَهل اللغةِ كالبَيْهَقيّ وابنِ القَطّاع والسَّرَقُسْطيّ وابنِ القُوطيّة . وكان شيخُ شيخِنا الإِمامُ أَبو عبد الله محمد بن الشاذليّ رحمهما الله تعالى يَبحث في ثُبوته ويَرى أَنه غير ثابتٍ في الكلام القديم وقد أَشار إِلى ذلك شيخُنا في حواشِي عقودِ الجُمانِ
ومما يستدرك عليه : جَبِينٌ سارِجٌ أَي واضحٌ كالسِّراج عن ثعلب . وأَنشد :
" يا رُبَّ بَيْضَاءَ من العَواسِجِ
" لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعَالِجِ
" هَأْهاءَةٍ ذَاتِ جَبِينٍ سارِجِ والأُسْرُوجَةُ الكذبُ وقد تقدّم
والسِّرْجِينُ والسَّرْجُونُ : وهو الزِّبْل قد جَزَم كثيرُون على زيادةِ نونعما . والمصنّف أَوْرَدَه في النُّون من غير تنبيهٍ عليه

##### Türkçe

**سرج**
**سَرَجَ - يَسْرُجُ** (**سَرِجَ - يَسْرَجُ**) - **سِرَاج**
**سَرَجَ - يَسْرُجُ** (**سَرِجَ - يَسْرَجُ**) + varlık veya şey: tutuşur ve aydınlatır.
**سِراج**: “**فـِعال**” vezninde; **سَرَجَ - يَسْرُجُ**’dan mef‘ûl manasında mübalağa ism-i fiil: ondan ism-i âlet: tutuşan ve aydınlatan (şey): ve o, ıstılahta bilinen **السراج**dır: o, yağ veya içyağı yahut yakıtın yanmasıyla aydınlatan lamba; ve bir taşıyıcıdan—o **السرج**dir—, bir fitilden ve bir camdan müteşekkildir.
﴿Ve cealnâ sirâcen vehhâcen﴾: güneşe **سراجاً** adı verildi: çünkü o, parlayan ışığı doğurur.
Ve Peygamber Muhammed (s) **السراج المنير** ile adlandırıldı: çünkü insanlara yolu aydınlatır; onun ışığı doğurduğuna kinaye olarak.
Ve lafız, “ateşin yanma derecesini ve alevinin tutuşup harlanmasını, onun sönmesi ve sönükleşmesinin zıddı olarak beyan etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَحِمَ - يَجْحَمُ** (**جَحَمَ - يَجْحَمُ**)، **جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ**، **وَقَدَ - يَقِدُ**، **فَأَدَ - يَفْأَدُ**، **لَظِيَ - يَلْظَى**، **سَرَجَ - يَسْرُجُ** (**سَرِجَ - يَسْرَجُ**)

**سراجا**
﴿Tebâreke’l-lezî ceale fi’s-semâi burûcen ve ceale fîhâ **سراجا** ve kameran munîrâ(61)﴾ el-Furkân
﴿Ve ceale’l-kamera fîhinne nûran ve ceale’ş-şemse **سراجا**(16)﴾ Nûh
﴿Ve cealnâ **سراجا** vehhâcâ(13)﴾ en-Nebe’

﴿Ve dâ‘iyen ilâ’llâhi bi-iznihî ve **سراجا** munîrâ(46)﴾ el-Ahzâb

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**سرج**] س ر ج: **السَّرْجُ** eyer/rahle; ve ben bineği eyerledim (**أسْرَجْتُ**). Ve **السِّرَاجُ** kandil/lamba. Ve **المَسْرَجَةُ**, **المتربة** vezninde: içinde fitil ve yağ bulunan (şey).

er-Râgıb
**سرج**
- **السراج**: fitil ve yağ ile parlayan; ve onunla her aydınlatan şeyden kinaye edilir. Dedi ki: }Ve ceale’ş-şemse **سراجا**﴿[Nûh/16],﴾**سراجا** vehhâcâ{ [en-Nebe’/13], yani: güneş. Denir: kandili yaktım (**أسرجت السراج**), ve şunu **سرجت**: onu güzellikte kandil gibi yaptım. Şair dedi:
- 230 -
وفاحما ومرسنا مسرجا
(Recez, el-‘Accâc’ın divanında s. 361; el-Mücmel 2/294; Lisân (**سرج**); Emâlî el-Kâlî 2/240; Sırru’l-Fesâha s. 70)
Ve **السرج**: binek rahlesi/eyeri; ve **السراج** onun yapımcısıdır.

Lisân özeti
1. Ve **السِّراجُ**: geceleyin yakılan (**يُسْرَجُ**) parlayan kandil; çoğulu **سُرُجٌ**.
2. Ve **المِسْرَجَةُ**: içinde fitil bulunan (şey).
3. Ve ben **السِّرَاجَ**ı **إِسْراجاً** yaktım (**أَسْرَجْتُ**).
4. Ve **المَسْرَجَةُ**, fetha ile: üzerine **المِسْرَجَةُ** konulan (şey).
5. Ve **المَسْرَجَةُ**, fetha ile: içine fitil ve yağ konulan (şey).
6. **أَسْرَجَ السِّرَاجَ**: onu yaktı (**أَوْقَدَهُ**).
7. **جَبينٌ سارِجٌ**: **السِّراج** gibi açık/parlak.
8. Ve **السِّرَاجُ**: güneş. Tenzîlde: “Ve cealnâ **سِراجاً** vehhâcâ.” Ve güneş, gündüzün **سِراجُ**ıdır.
9. Allah onun yüzünü **سَرَّجَ** ve **بَهَّجَه**: yani güzelleştirdi.
10. Ve **سَرَّجَ** şeyi: süsledi (**زَيَّنَهُ**).
11. Allah ona **سَرَجَه** ve **سَرَّجَه**: onu muvaffak kıldı.
12. **سَرَجَ الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً**: onu yaptı/işledi. Ve **رجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ**: yalancı; ve denildi ki: o, izini doğru kılmayan yalancıdır; sana nereden geldiğini yalanlar,
13. **السَّرْجُ**: binek rahlesi/eyeri; bilinen; çoğulu **سُروج**. Ve onu **إِسراجاً** eyerledi (**أَسْرَجَها**): üzerine eyer koydu.
14. Ve **السَّرّاجُ**: eyerlerin satıcısı ve yapımcısı.

Lisânü’l-‘Arab
● - **سرج**: **السَّرْجُ**: binek rahlesi/eyeri; bilinen; çoğulu **سُروج**. Ve onu **إِسراجاً** eyerledi (**أَسْرَجَها**): üzerine eyer koydu. Ve **السَّرّاجُ**: eyerlerin satıcısı ve yapımcısı; mesleği **السَّرَاجَةُ**. Ve **السِّراجُ**: geceleyin yakılan parlayan kandil; çoğulu **سُرُجٌ**. Ve **المِسْرَجَةُ**: içinde fitil bulunan (şey). Ve ben **السِّرَاجَ**ı **إِسْراجاً** yaktım (**أَسْرَجْتُ**). Ve **المَسْرَجَةُ**, fetha ile: üzerine **المِسْرَجَةُ** konulan (şey). Ve güneş, gündüzün **سِراجُ**ıdır; ve **المَسْرَجَةُ**, fetha ile (*ve kesra ile de, onu **المصباح**dan naklen ضبط ettiğimiz gibi*): içine fitil ve yağ konulan (şey). Hadiste: “**عُمَرُ سِرَاجُ أَهل الجنة**”; denildi ki: muradı, kırk kişinin—Ömer ile tamam olanların—hepsinin cennet ehlinden olmasıdır; ve Ömer aralarında kandil gibidir; çünkü onun İslâmı ile güçlendiler ve insanlara göründüler; ve gizlenmiş, korkmuş iken İslâmlarını açıkladılar; tıpkı kandilin ışığıyla yürüyenin yol bulması gibi. Ve **السِّرَاجُ**: güneş. Tenzîlde: “Ve cealnâ **سِراجاً** vehhâcâ.” Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: “Ve dâ‘iyen ilâ’llâhi bi-iznihî ve **سِراجاً مُنِيراً**”; ancak, kendisiyle aydınlanılan kandil misalini, yahut nur ve zuhurda güneş misalini ister. Ve **الهُدَى**: mümine **سِرَاجُ**tur; teşbih üzere. **التهذيب**: Yüce söz: “Ve **سِراجاً مُنِيراً**”; **الزجاج** dedi ki: yani açık bir kitap; mana: seni şahit olarak ve aydınlatan kandil sahibi olarak gönderdik; yani aydınlatan, açık bir kitap sahibi olarak; ve istersen **سراجاً**ı, “Allah’a davet eden ve açık bir kitap okuyan” manasında mansup kılarsın. **الأَزهري** dedi ki: ve eğer **سراجاً**ı Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfat yaparsan, güzel olur; ve manası: karanlıklarda kendisiyle yol bulunulan bir kandil gibi hidayet edici olur. Ve **أَسْرَجَ السِّرَاجَ**: onu yaktı (**أَوْقَدَهُ**). Ve **جَبينٌ سارِجٌ**: **السِّراج** gibi açık; **ثعلب**’den. Ve şu beyit okundu:
يا رُبَّ بَيْضاءَ من العَواسِجِ،
لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعالِجِ،
هأْهاءَةٍ ذاتِ جَبينٍ سارِجِ
Ve Allah onun yüzünü **سَرَّجَ** ve **بَهَّجَه**: yani güzelleştirdi; dedi ki:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا
Dedi ki: bununla güzelliği ve parlaklığı kastetti; “ortası eyerlenmiş basık burun”u kastetmedi. Başkası dedi ki: onun burnunu ve uzanışını **السيف السُّرَيْجِيِّ** ile benzetti; o, **السُّرَيْجِيّاتِ** diye bilinen kılıçlardan bir türdür. Ve **سَرَّجَ** şeyi: süsledi (**زَيَّنَهُ**). Ve Allah ona **سَرَجَه** ve **سَرَّجَه**: onu muvaffak kıldı. Ve **سَرَجَ الكَذِبَ يَسْرُجُهُ سَرْجاً**: onu yaptı/işledi. Ve **رجل سرَّاجٌ مَرّاجٌ**: yalancı; ve denildi ki: o, izini doğru kılmayan yalancıdır; sana nereden geldiğini yalanlar; ve tekil söylenir: **رجل سَرّاجٌ**; ve **سَرِجَ** olmuştur. Ve denir: “Falancanın annesini bağladı da onun üzerine bir **أُسْرُوجَةٍ** ile **سَرِجَ**.” Ve **سُرَيْجٌ**: bilinen bir demirci/köle; ve **السيوف السُّرَيْجِيَّةُ** ona nispet edilir; ve el-‘Accâc, burnun incelik ve düzgünlükteki güzelliğini onunla benzetti, şöyle dedi:
وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجا
Ve **سِراجٌ**: bir adam adıdır. **أَبو حنيفة** dedi ki: o, **سِرَاجُ ابن قُرَّةَ الكِلابيُّ**dur. Ve **السِّرْجِيجَةُ** ve **السُّرْجُوجَةُ**: huy, tabiat ve yol; denir: kerem onun **سِرْجِيجَتِهِ** ve **سُرْجُوجَتِه**’indendir, yani huyundandır; **اللحياني** bunu nakletti. **أَبو زيد**: “O, **السُّرْجُوجَةِ** ve **السِّرْجِيجة** bakımından kerimdir”, yani tabiatça kerimdir. **الأَصمعي**: bir kavmin ahlâkı düz olursa, “Onlar tek bir **سُرْجُوجَةٍ** üzeredir” denir; ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ**.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**سرج**) **السين** ve **الراء** ve **الجيم**, sahih bir asıldır; güzellik, süs ve cemâle delalet eder. Bundan **السِّراج**dır; ışığı ve güzelliği için adlandırıldı. Ve bundan, bineğe **السرج** (eyer)dir; o, onun süsüdür. Ve denir: “Yüzünü **سَرَّجَ**”, yani onu güzelleştirdi; sanki onu kendisi için **السِّراج** gibi kılmıştır. Dedi ki:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
Ve bundan şâz olan: yola **سُرْجُوجَة** demeleridir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**السِّراجُ** (m), ve güneş, ve bir özel ad. Ve “Saçını **سَرَجَتْ**”, ve “**سَرَّجَتْ**”: örgü yaptı (**ضَفَرَتْ**). Ve **كفَرِحَ** gibi: yüzü güzel oldu; ve yalan söyledi; **كسَرَجَ** gibi, **كنَصَرَ** gibi. Ve “Onu eyerledim (**أسْرَجْتُها**)”: üzerine **السَّرْجَ**ı sıktım/bağladım. Ve **السَّرَّاجُ**: onu yapan; ve mesleği **السِّراجَةُ**; ve yalancı. Ve **سُرَيْجٌ**: kendisine **السُّيوفُ السُّرَيْجِيَّةُ** nispet edilen bilinen bir demirci. Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. el-Kâsım b. **سُرَيْجٍ**, ve Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. ‘Umer b. **سُرَيْجٍ** Irak âlimi; ve el-Heysem b. Hâlid **السُّرَيْجِيُّونَ** âlimlerdir. Ve **سَرْجُ** b. İbrâhîm el-Halîl—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—; annesi **قَطورا** bt. **يَقْطُنَ**. Ve onlardan bir cemaatin özel adı; onlardan Yûsuf b. **سَرْجٍ**, Sâlih b. **سَرْجٍ**, Muhammed b. Sinân b. **سَرْجٍ** muhaddisler; ve (ع).
Ve **السُّرْجَجُ**, **كتُرْتَبٍ**: daimî. Ve **السُّرْجوجُ**: ahmak. Ve **السِّرْجيجَةُ** ve **السُّرْجوجةُ**: tabiat. Ve **سُرْجَةُ**, **كصُبْرَةٍ**: (ع) Sümeysât yakınında; ve (ة) Halep’te; ve Nusaybin ile Düneysir arasında bir hisar. Ve **سَرُوجُ**: (د) Harrân yakınında. Ve onu **تَسْريجاً** **سَرَّجَهُ**: onu sevindirdi/parlattı (**بَهَّجَه**) ve güzelleştirdi (**حَسَّنَهُ**).

Tâcü’l-‘Arûs:
**سرج**
“**السِّرَاج**” kesra ile: (m) yani bilinen; geceleyin yakılan parlayan kandil; çoğulu **سُرُجٌ**. Ve ben **السِّرَاج**ı yaktım (**أَسْرَجْتُ**): onu yaktığım (**أَوْقَدْته**) zaman.
Ve **المَسْرَجَة** fetha ile: içine fitil ve yağ konulan (şey).
Şeyhimiz, bazı dil ehlinden naklen dedi ki: **السِّراجُ**: yakılmış fitildir; onun bulunduğu yere ıtlakı meşhur bir mecazdır.
Ben derim: **الأَساس**’ta: “Ve **المِسْرَجة**yi **المَسْرَجة** üzerine koydu”; kesralı olan, içinde fitil bulunan; fethalı olan, üzerine konulan. Bitti. Ve bunu musannif gözden kaçırmıştır.
Hadiste: “**عُمَرُ سِراجُ أَهلِ الجَنَّةِ**”: yani aralarında kendisiyle yol bulunulan kandil gibidir.
Ve “güneş”: gündüzün **سراجُ**ı; mecaz. Tenzîlde: “Ve cealnâ **سِرَاجاً وَهَّاجاً**”; ve Yüce sözü: “Ve dâ‘iyen ilâ’llâhi bi-iznihî ve **سِرَاجاً مُنِيراً**”; ancak, kendisiyle aydınlanılan kandil misalini yahut nur ve zuhurda güneş misalini ister; ve **الهُدَى** mümine **سِرَاجُ**tur; teşbih üzere. Ve onlardan kimisi “**سِرَاجاً**”ı kitap için sıfat kıldı: yani açık, aydınlatan bir kitap sahibi; **الأَزهريّ** dedi ki: birincisi güzeldir; mana: karanlıklarda kendisiyle yol bulunulan bir kandil gibi hidayet edici.
Ve **الحَرِيريّ**’nin Ebû Zeyd **السَّروجيّ** hakkında secilerinden: “ediplerin tacı ve gurbetlerin **سِرَاج**ı”; yani karanlıklarda onunla aydınlanırlar.
Ve **سِراجٌ** bir özel addır. **أَبو حنيفةَ** dedi ki: o, **سِراجُ بنُ قُرَّةَ الكِلابيّ**dir. Ve “Saçını **سَرَجَتْ**” ve “**سَرَّجَتْ**”, hafif ve şeddeli: “örgü yaptı (**ضَفَرَتْ**)”. Bu, İbn Manzûr’un da el-Cevherî’nin de zikretmediği ve meşhur ana kaynaklarda görmediğim şeylerdendir; ben, bunun **سرحت** (mühmele ile)den tashif olmasından korkarım; onu gözden geçir.
Ve mecazdan: **سَرِجَ** adam, **كفَرِح**: yüzü güzel oldu; denildi ki: müvelleddir; ve denildi ki: gariptir.
Ve **سَرِجَ**: “yalan söyledi; **كسَرَج كنَصَر**”; birincisi mercûhtur. Ve **سَرَج الكَذِبَ يَسْرُجه سَرْجاً**: onu yaptı/işledi.
Ve **السَّرْجُ**: binek rahlesi/eyeri; bilinen; bu yüzden musannif ona ancak istitrad olarak temas etti. Çoğulu **سُرُوجٌ**. O Arapçadır. **شفاء الغليل**’de onun **سَرْك**’ten muarreb olduğu: ve “Onu eyerledim (**أَسْرَجْتُهَا**)”: üzerine **السَّرْجَ**ı bağladım; o halde o **مُسْرَجٌ**dur. Ve “**السَّرّاجُ** onu yapan”: yapımcısı yahut satıcısı; ve “mesleği **السِّرَاجَة**” kesra ile; meslek ve sanatların masdarları kaidesi üzere, ticaret ve yazı ve benzerleri gibi.
Ve mecazdan: **رَجُلٌ سَرّاجٌ مَراجٌ**: yani yalancı; sözünde artırır. Ve denildi ki: **السَّرَّاج** izini doğru kılmayan yalancıdır; sana nereden geldiğini yalanlar; ve tekil söylenir: **رجلٌ سَرّاجٌ**. Ve “**بكَّلَ على أُمِّ فُلانٍ فسَرِّجْ عليها بأُسْرُوجَة**” denir. **الأَساس**’ta: “Bana bir **أُسْرُوجةً** **سَرَّجَ** ve bana karşı **تَسَرّجَ**”: yalan uydurdu; ve o, hadisleri **تَسْرِيجاً** **يُسَرِّج** eder. Bunların hepsi mecazdır.
“**وسُرَيْجٌ**” **كزُبَيْر**: bilinen bir **قَيْنٌ**dur; ve “kendisine **السُّيُوفُ السُّرَيْجيّةُ** nispet edilir”. Ve el-‘Accâc, burnun incelik ve düzgünlükteki güzelliğini onunla benzetti, şöyle dedi:
“وفاحِماً ومَرْسِناً مُسَرَّجَا” Lisân’da böyledir. Ve denildi ki: yani parlaklık ve ışıldamada **السِّرَاج** gibi. Bunu mana ve beyan ehli inkâr etmiştir.
Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. el-Kâsım b. ‘Umer b. **سُرَيْجٍ** Irak âlimi ve fakihi; ve el-Heysem b. Hâlid **السُّرَيْجيُّونَ**, dedelerine nispetle; âlim, muhaddislerdir.
“Ve **سَرْجُ** b. İbrâhîm el-Halîl—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—”: onun evlatları cümlesinden sayıldı; annesi **قَطُورَا** bt. **يَقْطُنَ**.
Ve **سَرْجٌ** lamsız, muhaddislerden bir cemaatin özel adıdır; onlardan Yûsuf b. **سَرْجٍ**, Sâlih b. **سَرْجٍ**, Muhammed b. Sinân b. **سَرْجٍ** muhaddislerdir. Ve Sâlim b. **سَرْجٍ**: tâbiî; künyesi **أَبو النُّعْمَانِ**; onu İbn Hibbân zikretti.
Ve **سَرْجٌ**: “(ع)”. Ve **السُّرْجَجُ** **كتُرْتَبٍ**, damme ile sonra sükûn sonra fetha: daimî.
Ve “**السُّرْجُوجُ**” damme ile: ahmak. “**السِّرْجِيجَة**” kesra ile ve “**السُّرْجوجة**” damme ile: huy, tabiat ve yol. Denir: kerem onun **سِرْجِيجَتِه**’indendir, yani huyundandır; **اللِّحْيَانيّ** bunu nakletti. Ve Ebû Zeyd’den: o, **السُّرْجُوجة** ve **السِّرجيجة** bakımından kerimdir; yani tabiatça kerimdir. **الصّحاح**’ta **الأَصمعيّ**’den: bir kavmin ahlâkı düz olursa, “Onlar tek bir **سُرْجُوجَةٍ** üzeredir” denir; ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ**.
“Ve **سُرْجَةُ**” damme ile “**كصُبْرَة**”: (ع) Sümeysât yakınında. Ve: (ة) Halep’te. Ve Nusaybin ile Düneysir arasında bir hisarcık; “**بضمّ الدّال وفتح النُّون**”, yani “dünyanın başı”; onun zikri gelecektir.
“Ve **سَرُوجُ**” fetha ile: “(د) Harrân yakınında”; meşhur **العَوَامِيدِ**; ona nispetle, kendisine **المقاماتُ الحَرِيريّة** nispet edilen Ebû Zeyd **المَعْزُوّ**.
Ve mecazdan: Allah onun yüzünü **سَرَجَ**; ve “onu **تَسْرِيجاً سَرَّجَه**”: yani “onu **بهَّجَه وحَسَّنَه**”. Ve Lisân’da: **سَرَّجَ** şeyi: **زَيَّنَه**. Ve Allah ona **سَرَجَه** ve **سَرَّجه**: **وَفَّقَه**. Musannifin söylediği, dil ehlinin icmâı iledir; **البَيْهَقيّ** ve İbn **القَطّاع** ve **السَّرَقُسْطيّ** ve İbn **القُوطيّة** gibi. Ve şeyhimizin şeyhi imam Ebû ‘Abdullah Muhammed b. eş-Şâzelî—Allah ikisine de rahmet etsin—, onun sübutunu araştırır ve onun eski sözde sabit olmadığını görürdü; ve şeyhimiz, **عقودِ الجُمانِ** haşiyelerinde buna işaret etti.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **جَبِينٌ سارِجٌ**: yani **السِّراج** gibi açık; **ثعلب**’den. Ve şu beyit okundu:
" يا رُبَّ بَيْضَاءَ من العَواسِجِ
" لَيِّنَةِ المَسِّ على المُعَالِجِ
" هَأْهاءَةٍ ذَاتِ جَبِينٍ سارِجِ
Ve **الأُسْرُوجَةُ**: yalandır; geçmişti.
Ve **السِّرْجِينُ** ve **السَّرْجُونُ**: o, gübredir; birçokları, nûnun ziyade olduğuna kesin hükmetti. Ve musannif onu, buna dikkat çekmeksizin **النُّون**da zikretti.
