# سرج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سرج

السراج  ، بالكسر  :م  ، أي معروف، وهو المصباح الزاهر الذي يسرج بالليل، جمعه سرج. وقد أسرجت السراج: إذا أوقدته.
 والمسرجة، بالفتح: التي يوضع فيها الفتيلة والدهن.
 وقال شيخنا نقلا عن بعض أهل اللغة: السراج: الفتيلة الموقدة، وإطلاقه على محلها مجاز مشهور.
 قلت: وفي الأساس: ووضع المسرجة على المسرجة. المكسورة، التي فيها الفتيلة، والمفتوحة، التي توضع عليها. انتهى. وقد أغفله المصنف.
 وفي الحديث:  عمر سراج أهل الجنة  ، أي هو فيما بينهم كالسراج يهتدى به.
  والشمس  : سراج النهار، مجاز. وفي التنزيل:  وجعلنا سراجا وهاجا وقوله تعالى:  وداعيا إلى الله بإذنه وسراجا منيرا  إنما يريد مثل السراج الذي يستضاء به، أو مثل الشمس في النور والظهور والهدى سراج المؤمن، على التشبيه، ومنهم من جعل  سراجا  صفة لكتاب، أي ذا كتاب منير بين قال الأزهري: والأول حسن، والمعنى: هاديا كأنه سراج يهتدى به في الظلم.
 ومن سجعات الحريري في أبي زيد السروجي: تاج الأدباء، وسراج الغرباء. أي أنهم يستضيئون به في الظلم.
 وسراج، علم. قال أبو حنيفة: هو سراج بن قرة الكلابي. وسرجت شعرها، وسرجت، مخففة ومشددة:  ضفرت  . وهذه مما لم يذكرها ابن منظور ولا الجوهري ولا رأيتها في الأمهات المشهورة. وأنا أخشى أن يكون مصحفا عن: سرحت، بالمهملة، فراجعه.
 ومن المجاز: سرج الرجل  كفرح: حسن وجهه  ، قيل: هو مولد، وقيل: إنه غريب.
 وسرج: إذا  كذب، كسرج، كنصر  ، والأول مرجوح، وسرج الكذب يسرجه سرجا: عمله.
 والسرج: رحل الدابة، معروف، ولذا لم يتعرض له المصنف إلا استطرادا. والجمع سروج. وهو عربي. وفي شفاء الغليل، أنه معرب عن سرك: و  أسرجتها: شددت عليها السرج  فهي مسرج.  والسراج متخذه  وصانعه أو بائعه  وحرفته السراجة  ، بالكسر، على قاعدة المصادر من الحرف والصنائع كالتجارة والكتابة ونحوهما.

  ومن المجاز: رجل سراج مراج: أي كذاب يزيد في حديثه. وقيل: السراج: هو الكذاب الذي لا يصدق أثره يكذبك من أين جاء، ويفرد فيقال: رجل سراج. وقد سرج. ويقال  بكل على أم فلان فسرج عليها بأسروجة  وفي الأساس سرج علي أسروجة، وتسرج علي: تكذب، وإنه يسرج الأحاديث تسريجا. وكل ذلك مجاز.
  وسريج  كزبير:  قين  معروف، وهو الذي  تنسب إليه السيوف السريجية  . وشبه العجاج بها حسن الأنف في الدقة والاستواء، فقال:
  وفاحما ومرسنا مسرجا كذا في اللسان. وقيل: أي كالسراج في البريق واللمعان. وقد أنكر ذلك أهل المعاني والبيان.
 وأبو سعيد محمد بن القاسم بن عمر بن سريج، عالم العراق وفقيهها والهيثم بن خالد، السريجيون، نسبة إلى جدهم، علماء محدثون.
  وسرج بن إبراهيم الخليل صلوات الله عليه وسلامه  ، عد من جملة أولاده، وأمه قطورا بنت يقطن.
 وسرج، بلا لام، علم جماعة من المحدثين، منهم يوسف بن سرج، وصالح بن سرج، ومحمد بن سنان بن سرج، المحدثون. وسالم بن سرج: تابعي، كنيته أبو النعمان، ذكره ابن حبان.
 وسرج:  ع  . والسرجج، كترتب بضم فسكون ففتح: الدائم.
  والسرجوج  بالضم: الأحمق.  والسرجيجة  بالكسر  والسرجوجة  بالضم: الخلق والطبيعة والطريقة. يقال: الكرم من سرجيجته، أي خلقه، حكاه اللحياني. وعن أبي زيد إنه لكريم السرجوجة والسرجيجة، أي كريم الطبيعة. في الصحاح عن الأصمعي إذا استوت أخلاق القوم قيل: هم على سرجوجة واحدة، ومرن ومرس.
  وسرجة  ، بالضم،  كصبرة: ع، قرب سميساط. و: ة، بحلب. وحصين بين نصيبين ودنيسر  ، بضم الدال وفتح النون، أي رأس الدنيا، وسيأتي ذكرها.
  وسروج  ، بالفتح:  د، قرب حران  العواميد المشهور بالنسبة إليها أبو زيد المعزو إليه المقامات الحريرية.
 ومن المجاز: سرج الله وجهه، و  سرجه تسريجا  أي  بهجه وحسنه  . وفي اللسان: سرج الشيء زينه. وسرجه الله وسرجه. وفقه. والذي قاله المصنف فهو بإجماع أهل اللغة كالبيهقي وابن القطاع والسرقسطي وابن القوطية. وكان شيخ شيخنا الإمام أبو عبد الله محمد بن الشاذلي رحمهما الله تعالى يبحث في ثبوته، ويرى أنه غير ثابت في الكلام القديم، وقد أشار إلى ذلك شيخنا في حواشي عقود الجمان.
 ومما يستدرك عليه: جبين سارج، أي واضح كالسراج، عن ثعلب. وأنشد:
  يا رب بيضاء من العواسج
  لينة المس على المعالـج
  هأهاءة ذات جبين سارج والأسروجة الكذب، وقد تقدم.
 والسرجين والسرجون: وهو الزبل، قد جزم كثيرون على زيادة نونعما. والمصنف أورده في النون من غير تنبيه عليه هنا.
 والسرج بالكسر، وهو غير الشيرج بالمعجمة بمعنى السليط، وهو دهن السمسم، معرب سيره.

### Türkçe

**السراج**، kesre ile: m, yani bilinen; ve o, geceleyin onunla aydınlatılan parıldayan kandildir; çoğulu **سرج**’dir. Ve “**أسرجت السراج**”: onu yaktığın zaman.

Ve **المسرجة**، fetha ile: içine fitil ve yağ konulan şey.

Şeyhimiz, bazı lugat ehli’nden naklen dedi: **السراج**: yakılmış fitildir; onun mahalline (yerine) ıtlakı meşhur bir mecazdır.

Ben dedim: Ve **الأساس**’ta: “**ووضع المسرجة على المسرجة**”. Kesreli olan, içinde fitil bulunan; fethalı olan, onun üzerine konulan. Bitti. Musannif onu gözden kaçırmıştır.

Ve hadiste: “Ömer, cennet ehlinin **سراج**’ıdır”; yani o, aralarında, kendisiyle yol bulunulan **السراج** gibidir.

Ve **الشمس**: gündüzün **سراج**’ı, mecazdır. Ve tenzilde: “Ve biz **سراجا وهاجا** kıldık” ve O’nun sözü تعالى: “Ve O’nu, O’nun izniyle Allah’a davet edici ve **سراجا منيرا** kıldık”; ancak, kendisiyle aydınlanılan **السراج** misalini, yahut nurda, zuhurda ve hidayette güneş misalini kasteder: mü’minin **سراج**’ı, teşbih üzere. Onlardan kimi de **سراجا**’yı bir kitap için sıfat kıldı; yani “aydınlatıcı bir kitap sahibi” demektir. El-Ezherî dedi: Birincisi güzeldir; mana: karanlıklarda kendisiyle yol bulunulan bir **سراج** gibi hidayet edici.

Harîrî’nin Ebû Zeyd es-Serûcî hakkında secilerinden: “Edebâ’nın tacı ve gurabâ’nın **سراج**’ı”; yani karanlıklarda onunla aydınlanırlar.

Ve **سراج** bir özel addır. Ebû Hanîfe dedi: O, Kilâbî **سراج بن قرة**’dir. “**سرجت** saçını” ve “**سرجت**”, hafifletilmiş ve şeddeli: **ضفرت** (örgü yaptın). Bu, İbn Manzûr’un da el-Cevherî’nin de zikretmediği ve meşhur ana kaynaklarda görmediğim şeylerdendir. Ben, bunun, muhmela ile “**سرحت**”tan tashif edilmiş olmasından korkarım; onu gözden geçir.

Ve mecazdan: “**سرج الرجل**” ( **كفرح** ): yüzü güzel oldu; denildi ki: o, müvelleddir; ve denildi ki: o, gariptir.

Ve “**سرج**”: yalan söylediği zaman; “**كسرج**” ( **كنصر** ); birincisi daha zayıftır. Ve “**سرج الكذب يسرجه سرجا**”: onu yaptı.

Ve **السرج**: binek hayvanının eyeri, bilinen; bu yüzden musannif ona ancak istitrad yoluyla temas etti. Çoğulu **سروج**’dur. O Arapçadır. Ve **شفاء الغليل**’de, onun **سرك**’tan muarreb olduğu: ve “**أسرجتها**”: üzerine **السرج**’i sıktın; o da **مسرج**’dir. Ve **السراج**’ın onu yapanı ve sanatkârı yahut satıcısı; ve onun mesleği **السراجة**’dır, kesre ile; ticaret ve yazı ve benzerleri gibi, harf ve sanatlardan masdarlar kaidesi üzere.

Ve mecazdan: “Adam **سراج مراج**”; yani yalancı, sözünde artırır. Ve denildi ki: **السراج**: izi doğrulanmayan yalancıdır; nereden geldiğini sana yalanlar; tekil de kullanılır, “adam **سراج**” denir. Ve “**سرج**” etti. Ve “Falancanın anasına yüklen, ona bir **أسروجة** ile **فسرج** et” denir. Ve **الأساس**’ta: “Bana bir **أسروجة** ile **سرج** etti” ve “Bana **تسرج** etti”: yalan söyledin; ve o, hadisleri **تسريجا** ile **يسرج** eder. Bunların hepsi mecazdır.

Ve **سريج** ( **كزبير** ): bilinen bir **قين**; ve ona nispet edilen **السيوف السريجية**’dir. El-‘Accâc, incelik ve düzgünlükte burnun güzelliğini onunla teşbih etti, şöyle dedi:

  وفاحما ومرسنا مسرجا

Lisân’da böyle. Ve denildi ki: yani parıltı ve ışıltıda **السراج** gibi. Mana ve beyan ehli bunu inkâr etmiştir.

Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. el-Kâsım b. Ömer b. **سريج**, Irak’ın âlimi ve fakihi; ve el-Heysem b. Hâlid; **السريجيون**, dedelerine nispetle; muhaddis âlimlerdir.

Ve **سرج بن إبراهيم الخليل صلوات الله عليه وسلامه**: onun evlatları cümlesinden sayıldı; annesi **قطورا بنت يقطن**’dır.

Ve **سرج**, lamsız, muhaddislerden bir cemaatin özel adıdır; onlardan: Yûsuf b. **سرج**, Sâlih b. **سرج**, Muhammed b. Sinân b. **سرج**, muhaddisler. Ve Sâlim b. **سرج**: tâbiî; künyesi Ebû’n-Nu‘mân; onu İbn Hibbân zikretti.

Ve **سرج**: a. Ve **السرجج**, ( **كترتب** ) damme ile sonra sükûn sonra fetha: daim olan.

Ve **السرجوج** damme ile: ahmak. Ve **السرجيجة** kesre ile ve **السرجوجة** damme ile: huy, tabiat ve yol. “Kerem onun **سرجيجته**’sindendir”; yani onun huyudur; el-Lihyânî onu hikâye etti. Ebû Zeyd’den: “O, **السرجوجة** ve **السرجيجة** bakımından kerimdir”; yani tabiatça kerimdir. **الصحاح**’ta el-Asma‘î’den: Kavmin ahlâkı düzeldiği zaman “Onlar bir **سرجوجة** üzeredir” denir; ve “**مرن** ve **مرس**”.

Ve **سرجة**, damme ile, ( **كصبرة** ): a, Semîsât yakınında. Ve: ة, Halep’te. Ve Husayn, Nasîbeyn ile Duneysir arasında; **بضم الدال وفتح النون**; yani “dünyanın başı”; onun zikri gelecektir.

Ve **سروج**, fetha ile: d, Harrân yakınında; ona nispetle meşhur **العواميد**; Harîrî makamâtının kendisine nispet edildiği Ebû Zeyd.

Ve mecazdan: “Allah onun yüzünü **سرج** etti” ve “Onu **تسريجا** ile **سرجه**”; yani onu **بهجه وحسنه** (güzelleştirdi ve güzelleştirdi). Ve Lisân’da: “**سرج** şey’i: onu süsledi.” Ve “Allah onu **سرجه** ve **سرجه**.” Ve onu fıkıh sahibi kıldı. Musannifin söylediği ise, el-Beyhakî, İbn el-Kattâ‘, es-Serkustî ve İbn el-Kûtıyye gibi lugat ehlinin icmâı ile böyledir. Şeyhimizin şeyhi imam Ebû Abdillah Muhammed b. eş-Şâzelî رحمهما الله تعالى, onun sübutunu araştırır ve onun eski sözde sabit olmadığını görürdü; şeyhimiz de **حواشي عقود الجمان**’da buna işaret etmiştir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “**جبين سارج**”; yani **السراج** gibi açık; Sa‘leb’den. Ve inşad etti:

  يا رب بيضاء من العواسج
  لينة المس على المعالـج
  هأهاءة ذات جبين سارج

Ve **الأسروجة**: yalan; geçmişti.

Ve **السرجين** ve **السرجون**: o, gübredir; birçokları, nûn’un ziyade olduğuna kesin hükmetti; musannif onu burada ona tenbih etmeksizin nûn maddesinde zikretti.

Ve **السرج** kesre ile; o, “susam yağı” manasında mu‘ceme ile **الشيرج** değildir; o, **سيره**’den muarrebdir.
