# سرح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سرح

السَّرْحُ: المالُ السائم. الليث: السَّرْحُ المالُ يُسامُ في المرعى من الأَنعام.
سَرَحَتِ الماشيةُ تَسْرَحُ سَرْحاً وسُرُوحاً: سامتْ. وسَرَحها هو: أَسامَها، يَتَعَدَّى ولا يتعدى؛ قال أَبو ذؤَيب:
وكانَ مِثْلَيْنِ: أَن لا يَسْرَحُوا نَعَماً،
حيثُ اسْتراحَتْ مَواشِيهم، وتَسْرِيحُ
تقول: أَرَحْتُ الماشيةَ وأَنْفَشْتُها وأَسَمْتُها وأَهْمَلْتُها وسَرَحْتُها سَرْحاً، هذه وحدها بلا أَلف. وقال أَبو الهيثم في قوله تعالى: حين تُرِيحُونَ وحين تَسْرَحُونَ؛ قال: يقال سَرَحْتُ الماشيةَ أَي أَخرجتها بالغَداةِ إلى المرعى. وسَرَحَ المالُ نَفْسُهُ إِذا رَعَى بالغَداةِ إِلى الضحى.
والسَّرْحُ: المالُ السارحُ، ولا يسمى من المال سَرْحاً إِلاَّ ما يُغْدَى به ويُراحُ؛ وقيل: السَّرْحُ من المال ما سَرَحَ عليك. يقال: سَرَحَتْ بالغداة وراحتْ بالعَشِيِّ، ويقال: سَرَحْتُ أَنا أَسْرَحُ سُرُوحاً أَي غَدَوْتُ؛ وأَنشد لجرير:
وإِذا غَدَوْتُ فَصَبَّحَتْك تحِيَّةٌ،
سَبَقَتْ سُرُوحَ الشَّاحِجاتِ الحُجَّلِ
قال: والسَّرْحُ المال الراعي. وقول أَبي المُجِيبِ ووصف أَرضاً جَدْبَةً: وقُضِمَ شَجرُها والتَقى سَرْحاها؛ يقول: انقطع مَرْعاها حتى التقيا في مكان واحد، والجمع من كل ذلك سُرُوحٌ.
والمَسْرَحُ، بفتح الميم: مَرْعَى السَّرْح، وجمعه المَسارِحُ؛ ومنه قوله:
إِذا عاد المَسارِحُ كالسِّباحِ
وفي حديث أُم زرع: له إِبلٌ قليلاتُ المسارِحِ؛ هو جمع مَسْرَح، وهو الموضع الذي تَسْرَحُ إِليه الماشيةُ بالغَداة للرَّعْيِ؛ قيل: تصفه بكثرة الإِطْعامِ وسَقْيِ الأَلبان أَي أَن إِبله على كثرتها لا تغيب عن الحيِّ ولا تَسْرَحُ في المراعي البعيدة، ولكنها باركة بفِنائه ليُقَرِّب للضِّيفان من لبنها ولحمها، خوفاً من أَن ينزل به ضيفٌ، وهي بعيدة عازبة؛ وقيل: معناه أَن إَبله كثيرة في حال بروكها، فإِذا سَرَحت كانت قليلة لكثرة ما نُحِرَ منها في مَباركها للأَضياف؛ ومنه حديث جرير: لا يَعْزُب سارِحُها أَي لا يَبْعُدُ ما يَسْرَحُ منها إِذا غَدَت للمرعى. والسارحُ: يكون اسماً للراعي الذي يَسْرَحُ الإِبل، ويكون اسماً للقوم الذين لهم السَّرْحُ كالحاضِرِ والسَّامِر وهما جميعٌ. وما له سارحةٌ ولا رائحة أَي ما له شيءٌ يَرُوحُ ولا يَسْرَحُ؛ قال اللحياني: وقد يكون في معنى ما له قومٌ. وفي كتاب كتبه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، لأُكَيْدِر دُومةِ الجَنْدَلِ: لا تُعْدَلُ سارِحَتُم ولا تُعَدُّ فارِدَتُكم. قال أَبو عبيد: أَراد أَن ماشيتهم لا تُصْرَفُ عن مَرْعًى تريده. يقال عَدَلْتُه أَي صرفته، فَعَدَلَ أَي انصرف. والسارحة: هي الماشية التي تَسْرَحُ بالغداة إِلى مراعيها.
وفي الحديث الآخر: ولا يُمْنَعُ سَرْحُكم؛ السَّرْحُ والسارحُ والسارحة سواء: الماشية؛ قال خالد بن جَنْبَةَ: السارحة الإِبل والغنم. قال: والسارحة الدابة الواحدة، قال: وهي أَيضاً الجماعة. والسَّرْحُ: انفجار البول بعد احتباسه.
وسَرَّحَ عنه فانْسَرَحَ وتَسَرَّحَ: فَرَّجَ. وإِذا ضاق شيءٌ فَفَرَّجْتَ عنه، قلت: سَرَّحْتُ عنه تسريحاً؛ قال العجاج: وسَرَّحَتْ عنه، إِذا تَحَوَّبا،
رَواجِبُ الجَوْفِ الصَّهِيلَ الصُّلَّبا
ووَلَدَتْه سُرُحاً أَي في سُهولة. وفي الدعاء: اللهم اجعَلْه سهلاً سُرُحاً. وفي حديث الفارعة: أَنها رأَت إِبليس ساجداً تسيل دموعه كسُرُحِ الجَنِينِ؛ السُّرُحُ: السهل. وإِذا سَهُلت ولادة المرأَة، قيل: وَلَدَتْ سُرُحاً. والسُّرُحُ والسَّرِيحُ: إِدْرارُ البول بعد احتباسه؛ ومنه حديث الحسن: يا لها نِعْمَةً، يعني الشَّرْبة من الماء، تُشْرَبُ لذةً وتخرج سُرُحاً أَي سهلاً سريعاً.
والتسريحُ: التسهيل. وشيءٌ سريح: سهل.
وافْعَل ذلك في سَراحٍ وَرواحٍ أَي في سهولة.
ولا يكون ذلك إِلاَّ في سَريح أَي في عَجَلة. وأَمرٌ سَرِيحٌ: مُعَجَّلٌ والاسم منه السَّراحُ، والعرب تقول: إِن خَيْرَك لفي سَرِيح، وإِن خَيْرَك لَسَريحٌ؛ وهو ضد البطيء.
ويقال: تَسَرَّحَ فلانٌ من هذا الكان إِذا ذهب وخرج. وسَرَحْتُ ما في صدري سَرْحاً أَي أَخرجته. وسمي السَّرْحُ سَرْحاً لأَنه يُسَْحُ فيخرُجُ؛ وأَنشد:
وسَرَحْنا كلَّ ضَبٍّ مُكْتَمِنْ
والتسريحُ: إِرسالك رسولاً في حاجة سَراحاً. وسَرَّحْتُ فلاناً إِلى موضع كذا إِذا أَرْسلته. وتَسْرِيحُ المرأَة: تطليقُها. والاسم السِّراحُ، مثل التبليغ والبلاغ. وتَسْرِيحُ دَمِ العِرْقِ المفصود: إِرساله بعدما يسيل منه حين يُفْصَد مرة ثانية. وسمى الله، عز وجل، الطلاق سَراحاً، فقال: وسَرِّحُوهنّ سَراحاً جميلاً؛ كما سماه طلاقاً من طَلَّقَ المرأَة، وسماه الفِرَاقَ، فهذه ثلاثة أَلفاظ تجمع صريح الطلاق الذي لا يُدَيَّنُ فيها المُطَلِّقُ بها إِذا أَنكر أَن يكون عنى بها طلاقاً، وأَما الكنايات عنها بغيرها مثل البائنة والبتَّةِ والحرام وما أَشبهها، فإِنه يُصَدَّق فيها مع اليمين أَنه لم يرد بها طلاقاً. وفي المثل: السَّراحُ من النَّجاح؛ إِذا لم تَقْدِرْ على قضاء حاجة الرجل فأَيِّسْه فإِن ذلك عنده بمنزلة الإِسعاف. وتَسْرِيحُ الشَّعر: إِرساله قبل المَشْطِ؛ قال الأَزهري: تَسْرِيحُ الشعر ترجيله وتخليص بعضه من بعض بالمشط؛ والمشط يقال له: المِرجل والمِسرح، بكسر الميم. والمَسْرَحُ، بفتح الميم: المرعى الذي تَسْرَحُ فيه الدواب للرّعي. وفرسٌ سَريح أَي عُرْيٌ، وخيل سُرُحٌ وناقةٌ سُرُحٌ ومُنْسَرِحة في سيرها أَي سريعة؛ قال الأَعشى:
بجُلالةٍ سُرُحٍ، كأَنَّ بغَرْزِها
هِرّاً، إِذا انتَعَل المَطِيُّ ظِلالَها
ومِشْيَةٌ سُرُحُ مثل سُجُح أَي سهلة.
وانْسَرَحَ الرجلُ إِذا استلقى وفَرَّجَ بين رجليه: وأَما قول حُمَيْد بن ثور:
أَبى اللهُ إِلاَّ أَنَّ سَرْحَةَ مالكٍ،
على كلِّ أَفْنانِ العِضاهِ، تَرُوقُ
فإِنما كنى بها عن امرأَة. قال الأَزهري: العرب تكني عن المرأَة بالسَّرْحةِ النابتة على الماء؛ ومنه قوله:
يا سَرْحةَ الماءِ قد سُدَّتْ موارِدُه،
أَما إِليكِ طريقٌ غيرُ مسْدُودِ
لحائمٍ حامَ حتى لا حَراكَ به،
مُحَّلإٍ عن طريقِ الوِرْدِ، مَرْدودِ
كنى بالسَّرْحةِ النابتة على الماء عن المرأَة لأَنها حينئذٍ أَحسن ما تكن؛ وسَرْحةٌ في قول لبيد:
لمن طَلَلٌ تَضَّمَنهُ أُثالُ،
فَسَرْحةُ فالمَرانَةُ فالخَيالُ؟
هو اسم موضع
(* قوله «هو اسم موضع» مثله في الجوهري وياقوت. وقال المجد: الصواب شرجة، بالشين والجيم المعجمتين. والحِمال، بكسر الحاء المهملة والباء الموحدة.).
والسَّرُوحُ والسُّرُحُ من الإِبل: السريعةُ المشي.
ورجل مُنْسَرِحٌ: متجرِّد؛ وقيل: قليل الثياب خفيف فيها، وهو الخارج من ثيابه؛ قال رؤبة:
مُنْسَرِحٌ إِلاَّ ذَعاليب الخِرَقْ
والمُنْسَرِحُ: الذي انْسَرَحَ عنه وَبَرُه. والمُنْسَرِحُ: ضربٌ من الشِّعْر لخفته، وهو جنس من العروض تفعيله: مستفعلن مفعولات مستفعلن ست مرات. ومِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ: مُنْسَرِحٌ للذهاب والمجيء؛ يعني بالملاط الكَتِفَ، وفي التهذيب: العَضُد؛ وقال كراع: هو الطين؛ قال ابن سيده: ولا أَدري ما هذا. ابن شميل: ابنا مِلاطَي البعير هما العَضُدانِ، قال: والملاطان ما عن يمين الكِرْكِرَةِ وشمالها.
والمِسْرَحةُ: ما يُسَرَّحُ به الشعَر والكَتَّان ونحوهما. وكل قطعة من خرقة متمزقة أَو دم سائل مستطيل يابس، فهو ما أَشبهه سَرِيحة، والجمع سَرِيحٌ وسَرائِحُ. والسَّريحة: الطريقة من الدم إِذا كانت مستطيلة؛ وقال لبيد:
بلَبَّته سَرائِحُ كالعَصيمِ
قال: والسَّريحُ السيرُ الذي تُشَدُّ به الخَدَمَةُ فوق الرُّسْغ. والسَّرائح والسُّرُح: نِعالُ الإِبل؛ وقيل: سِيُورُ نِعالها، كلُّ سَيرٍ منها سَريحة؛ وقيل: السيور التي يُخْصَفُ بها، واحدتها سَرِيحة، والخِدامُ سُيُورٌ تُشَدُّ في الأَرْساغ، والسَّرائِحُ: تُشَدُّ إِلى الخَدَم. والسَّرْحُ: فِناءُ الباب. والسَّرْحُ: كل شجر لا شوك فيه، والواحدة سَرْحة؛ وقيل: السَّرْحُ كلُّ شجر طال.
وقال أَبو حنيفة: السَّرْحةُ دَوْحة مِحْلالٌ واسِعةٌ يَحُلُّ تحتها الناسُ في الصيف، ويَبْتَنُون تحتها البيوت، وظلها صالح؛ قال الشاعر: فيا سَرْحةَ الرُّكْبانِ، ظِلُّك بارِدٌ،
وماؤُكِ عَذْب، لا يَحِلُّ لوارِدِ
(* قوله «لا يحل لوارد» هكذا في الأَصل بهذا الضبط وشرح القاموس وانظره فلعله لا يمل لوارد.)
والسَّرْحُ: شجر كبار عظام طِوالٌ لا يُرْعَى وإِنما يستظل فيه. وينبت بنَجدٍ في السَّهْل والغَلْظ، ولا ينبت في رمل ولا جبل، ولا يأْكله المالُ إِلاَّ قليلاً، له ثمر أَصفر، واحدته سَرْحة، ويقال: هو الآءُ، على وزن العاعِ، يشبه الزيتون، والآءُ ثمرةُ السَّرْح؛ قال: وأَخبرني أَعرابي قال: في السَّرْحة غُبْرَةٌ وهي دون الأَثْلِ في الطول، ووَرَقُها صغار، وهي سَبْطَة الأَفْنان. قال: وهي مائلة النِّبتة أَبداً ومَيلُها من بين جميع الشجر في شِقّ اليمين، قال: ولم أَبْلُ على هذا الأَعرابي كذباً. الأَزهري عن الليث: السَّرْحُ شجر له حَمْل وهي الأَلاءَة، والواحدة سرحة؛ قال الأَزهري: هذا غلط ليس السرح من الأَلاءَة في شيء. قال أَبو عبيد: السَّرْحة ضرب من الشجر، معروفة؛ وأَنشد قول عنترة:
بَطَلٌ، كأَنَّ ثِيابَه في سَرْحةٍ،
يُحْذَى نِعالَ السِّبْتِ، ليس بتَؤْأَمِ
يصفه بطول القامة، فقد بيَّن لك أَن السَّرْحَة من كبار الشجر، أَلا ترى أَنه شبه به الرجل لطوله، والأَلاء لا ساق له ولا طول؟ وفي حديث ابن عمر أَنه قال: إِنَّ بمكان كذا وكذا سَرْحةً لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ، سُرَّ تحتها سبعون نبيّاً؛ وهذا يدل على أَن السَّرْحةَ من عظام الشجر؛ ورواه ابن الأَثير: لم تُجْرَدْ ولم تُسْرَحْ، قال: ولم تُسْرَحْ لم يصبها السَّرْحُ فيأْكل أَغصانها وورقها، قال: وقيل هو مأْخوذ من لفظ السَّرْحة، أَراد: لم يؤْخذ منها شيء، كما يقال: شَجَرْتُ الشجرةَ إِذا أَخذتُ بعضَها. وفي حديث ظَبْيانَ: يأْكلون مُلاَّحها ويَرْعَوْنَ سِراحَها. ابن الأَعرابي: السَّرْحُ كِبارُ الذَّكْوانِ، والذَّكْوانُ شجرٌ حَسَنُ العَساليح. أَبو سعيد: سَرَحَ السيلُ يَسْرَحُ سُرُوحاً وسَرْحاً إِذا جرى جرياً سهلاً، فهو سيلٌ سارحٌ؛ وأَنشد:
ورُبَّ كلِّ شَوْذَبِيٍّ مُنْسَرِحْ،
من اللباسِ، غيرَ جَرْدٍ ما نُصِحْ
(* قوله «وأَنشد ورب كل إلخ» حق هذا البيت أَن ينشد عند قوله فيما مر ورجل منسرح متجرد كما استشهد به في الأَساس على ذلك وهو واضح.) والجَرْدُ: الخَلَقُ من الثياب. وما نُصِحَ أَي ما خيط.
والسَّرِيحةُ من الأَرض: الطريقة الظاهرة المستوية في الأَرض ضَيِّقةً؛ قال الأَزهري: وهي أَكثر نبْتاً وشجراً مما حولها وهي مُشرفة على ما حولها، والجمع السَّرائح، فتراها مستطيلة شَجِيرة وما حولها قليل الشجر، وربما كانت عَقَبة. وسَرائحُ السهم: العَقَبُ الذي عُقِبَ به؛ وقال أَبو حنيفة: هي العَقَبُ الذي يُدْرَجُ على اللِّيطِ، واحدته سَرِيحة. والسَّرائحُ أَيضاً: آثار فيه كآثار النار.
وسُرُحٌ: ماءٌ لبني عَجْلاَنَ ذكره ابن مقبل فقال:
قالت سُلَيْمَى ببَطْن القاعِ من سُرُحٍ
وسَرَحَه اللهُ وسَرَّحه أَي وَفَّقه الله؛ قال الأَزهري: هذا حرف غريب سمعته بالحاء في المؤلف عن الإِيادي. والمَسْرَحانِ: خشبتانِ تُشَدَّانِ في عُنُق الثور الذي يحرث به؛ عن أَبي حنيفة.
وسَرْحٌ: اسمٌ؛ قال الراعي:
فلو أَنَّ حَقَّ اليوم منكم أَقامَه،
وإِن كان سَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا
ومَسْرُوحٌ: قبيلة. والمَسْرُوحُ: الشرابُ، حكي عن ثعلب وليس منه على ثقة.
وسِرْحانُ الحَوْضِ: وَسَطُه. والسِّرْحانُ: الذِّئبُ، والجمع سَراحٍ (*
قوله «والجمع سراح» كثمان فيعرب منقوصاً كأنهم حذفوا آخره.) وسَراحِينُ وسَراحِي، بغير نونٍ، كما يقالُ: ثَعَالِبٌ وثَعَالِي. قال الأَزهري: وأَما السِّراحُ في جمع السِّرْحان فغير محفوظ عندي. وسِرْحانٌ: مُجْرًى من أَسماء الذئب؛ ومنه قوله:
وغارةُ سِرْحانٍ وتقريبُ تَتْفُلِ
والأُنثى بالهاء والجمع كالجمع، وقد تجمع هذه بالأَلف والتاء. والسِّرْحانُ والسِّيدُ الأَسدُ بلغة هذيل؛ قال أَبو المُثَلَّمِ يَرْثي صَخْر الغَيّ:
هَبَّاطُ أَوْدِيَةٍ، حَمَّالُ أَلْوِيَةٍ،
شَهَّادُ أَنْدِيَةٍ، سِرْحانُ فِتْيانِ
والجمع كالجمع؛ وأَنشد أَبو الهيثم لطُفَيْلٍ:
وخَيْلٍ كأَمْثَالِ السِّراحِ مَصُونَةٍ،
ذَخائِرَ ما أَبقى الغُرابُ ومُذْهَبُ
قال أَبو منصور: وقد جاء في شعر مالك بن الحرث الكاهلي:
ويوماً نَقْتُلُ الآثارَ شَفْعاً،
فنَتْرُكُهمْ تَنُوبُهمُ السِّراحُ
شَفْعاً أَي ضِعف ما قتلوا وقِيسَ على ضِبْعانٍ وضِباعٍ؛ قال الأَزهري: ولا أَعرف لهما نظيراً. والسِّرْحانُ: فِعْلانٌ من سَرَحَ يَسْرَحُ؛ وفي حديث الفجر الأَول: كأَنه ذَنَبُ السِّرْحانِ؛ وهو الذئب، وقيل: الأَسد. وفي المثل: سَقَط العَشاءُ
(* قوله «وفي المثل سقط العشاء إلخ» قال أَبو
عبيد أصله أن رجلاً خرج يلتمس العشاء فوقع على ذئب فأكله اهـ. من الميداني.) به على سِرْحانٍ؛ قال سيبويه: النون زائدة، وهو فِعْلانٌ والجمع سَراحينُ؛ قال الكسائي: الأُنثى سِرْحانة. والسِّرْحالُ: السِّرْحانُ، على البدل عند يعقوب؛ وأَنشد:
تَرَى رَذايا الكُومُ فوقَ الخالِ
عِيداً لكلِّ شَيْهمٍ طِمْلالِ،
والأَعْوَرِ العينِ مع السِّرحالِ
وفرس سِرْياحٌ: سريع: قال ابن مُقْبل يصف الخيل:
من كلِّ أَهْوَجَ سِرْياحٍ ومُقْرَبةٍ،
نفات يوم لكال الورْدِ في الغُمَرِ
(* يحرر هذا الشطر والبيت الذي بعده فلم نقف عليهما.)
قالوا: وإِنما خص الغُمَرَ وسَقْيَها فيه لأَنه وصفها بالعِتْق وسُبُوطة الخَدِّ ولطافة الأَفواه، كما قال:
وتَشْرَبُ في القَعْب الصغير، وإِن فُقِدْ،
لمِشْفَرِها يوماً إِلى الماء تنقد
(* هكذا في الأصل ولعله: وان تُقد بمشفرها تَنقد.)
والسِّرْياحُ من الرجال: الطويلُ. والسِّرياح: الجرادُ. وأُم سِرْياحٍ: امرأَةٌ، مشتق منه؛ قال بعض أُمراء مكة، وقيل هو لدرَّاج بن زُرْعة: إِذا أُمُّ سِرياحٍ غَدَتْ في ظَعائِنٍ
جَوَالِسَ نَجْداً، فاضتِ العينُ تَدْمَعُ
قال ابن بري: وذكر أَبو عمر الزاهد أَن أُم سِرْياح في غير هذا الموضع كنية الجرادة. والسِّرياحُ: اسم الجراد. والجالسُ: الآتي نَجْداً.

### Türkçe

**السَّرْحُ**: salıverilmiş mal. el-Leys: **السَّرْحُ** mer‘ada hayvanlardan salıverilen maldır.

Maşiye **سَرَحَتِ** **تَسْرَحُ** **سَرْحاً** ve **سُرُوحاً**: otladı. Ve **سَرَحها** odur: onu otlattı; geçişli olur ve geçişsiz olur; Ebû Züeyb dedi ki:

Ve (şart) iki misliydi: “Deve(ler)i otlatmasınlar,”
maşiyeleri dinlendiği yerde; ve **تَسْرِيحُ**

Dersin: “Maşiyeyi **أَرَحْتُ** ve **أَنْفَشْتُها** ve **أَسَمْتُها** ve **أَهْمَلْتُها** ettim ve onu **سَرَحْتُها** **سَرْحاً** (ettim)”; bunlar yalnızca, elifsiz olanıdır. Ebû’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **حين تُرِيحُونَ وحين تَسْرَحُونَ**; dedi: “**سَرَحْتُ الماشيةَ** denir; yani onu sabahleyin mer‘aya çıkardım.” Ve malın kendisi **سَرَحَ** olur; sabahleyin kuşluğa kadar otladığı zaman.

Ve **السَّرْحُ**: otlayan mal; ve maldan **سَرْحاً** diye adlandırılan ancak onunla sabah çıkarılıp akşam geri getirilen şeydir; ve denildi: maldan **السَّرْحُ**, senin üzerine salıverilen şeydir. Denir: sabahleyin **سَرَحَتْ** ve akşamleyin döndü; ve denir: “Ben **سَرَحْتُ** **أَسْرَحُ** **سُرُوحاً**”; yani sabahladım; Cerîr’e ait olarak okundu:

Ve sabahladığımda, sana bir selâm sabahlar,
**سُرُوحَ** (vaktini) geçerek, topallı, bağıranların (önüne) geçer.

Dedi: ve **السَّرْحُ** otlayan maldır. Ebû’l-Mucîb’in sözü ve kıraç bir araziyi vasfı: “Ağacı kemirildi ve **سَرْحاها** birleşti”; der ki: mer‘ası kesildi de bir yerde birleştiler; bütün bunların çoğulu **سُرُوحٌ**’tur.

Ve **المَسْرَحُ**, mîm’in fethiyle: **السَّرْح**’ın mer‘asıdır; çoğulu **المَسارِحُ**; ondandır onun sözü:

**إِذا عاد المَسارِحُ كالسِّباحِ**

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Onun develeri vardır, **قليلاتُ المسارِحِ**”; o, **مَسْرَح**’ın çoğuludur; ve o, maşiyenin sabahleyin otlamak için kendisine gittiği yerdir; denildi: onu, çok yedirme ve sütleri sulama ile vasfeder; yani develeri çokluğuna rağmen obadan kaybolmaz ve uzak mer‘alarda otlamaya gitmez; fakat avlusunda çökmüş hâlde durur ki misafirlere sütünden ve etinden yaklaştırabilsin; kendisine bir misafir inmesinden korkarak; hâlbuki o (develer) uzakta, ıssızdır; ve denildi: mânâsı, develeri çöktükleri hâlde çoktur; otlamaya çıktıklarında ise, misafirler için çöktükleri yerlerde çokça boğazlandığından dolayı azdır; ondandır Cerîr hadîsi: “**لا يَعْزُب سارِحُها**”; yani ondan otlayan şey, mer‘aya sabahladığında uzaklaşmaz. Ve **السارحُ**: develeri otlatan çoban için isim olur; ve **السَّرْحُ**’ı olan kavim için isim olur; **الحاضِرِ** ve **السَّامِر** gibi; ikisi de cem‘dir. “Onun ne **سارحةٌ**’sı ne **رائحة**’si var”; yani onun ne dönen ne otlayan bir şeyi var; el-Lihyânî dedi: ve “onun kavmi yok” mânâsında da olabilir.

Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, Dûmetü’l-Cendel’in Ukaydir’ine yazdığı kitapta: “**لا تُعْدَلُ سارِحَتُم ولا تُعَدُّ فارِدَتُكم**.” Ebû Ubeyd dedi: muradı, onların maşiyesinin istediği mer‘adan çevrilmemesidir. Denir: “Onu **عَدَلْتُ**”; yani onu çevirdim; o da **فَعَدَلَ**; yani döndü. Ve **السارحة**: sabahleyin mer‘alarına otlamaya giden maşiyedir.

Diğer hadîste: “Ve sizin **سَرْحُكم** engellenmez”; **السَّرْحُ** ve **السارحُ** ve **السارحة** birdir: maşiye. Hâlid b. Cenbe dedi: **السارحة** develer ve koyunlardır. Dedi: ve **السارحة** tek bir binek hayvandır; dedi: ve o, ayrıca topluluktur. Ve **السَّرْحُ**: tutulmasından sonra idrarın fışkırmasıdır.

Ondan **سَرَّحَ** etti de **انْسَرَحَ** ve **تَسَرَّحَ**: ferahlattı. Bir şey daraldığında, ondan ferahlattığında, “Ondan **سَرَّحْتُ** **تسريحاً**” dersin; el-Acçâc dedi ki:

Ondan ferahlattı; eğrildiklerinde,
karın boşluğunun kaburgaları, kişnemeyi, serti.

Ve onu **سُرُحاً** doğurdu; yani kolaylık içinde. Duada: “Allah’ım onu kolay, **سُرُحاً** kıl.” el-Fâri‘a hadîsinde: onun İblîs’i secde ederken gördüğü, gözyaşları **كسُرُحِ الجَنِينِ** gibi akıyordu; **السُّرُحُ**: kolaydır. Kadının doğumu kolaylaştığında: “**وَلَدَتْ سُرُحاً**” denir. Ve **السُّرُحُ** ve **السَّرِيحُ**: tutulmadan sonra idrarın akmasıdır; ondandır Hasan hadîsi: “Ne nimettir o; yani su yudumu; lezzetle içilir ve **سُرُحاً** çıkar”; yani kolay, hızlı.

Ve **التسريحُ**: kolaylaştırmadır. Ve **سريح** bir şey: kolaydır.

Bunu **في سَراحٍ وَرواحٍ** yap; yani kolaylık içinde.

Bu ancak **في سَريح** olur; yani acele içinde. Ve **أَمرٌ سَرِيحٌ**: acele ettirilmiş; onun ismi **السَّراحُ**’tır. Araplar der: “Senin hayrın mutlaka **في سَرِيح**’tedir” ve “Senin hayrın mutlaka **لَسَريحٌ**’tir”; o, yavaşın zıddıdır.

Ve denir: “Falan, bu mekândan **تَسَرَّحَ**”; gitti ve çıktı. Ve “Göğsümde olanı **سَرَحْتُ** **سَرْحاً**”; yani onu çıkardım. Ve **السَّرْحُ**’a **سَرْحاً** adı verildi; çünkü o **يُسَْحُ** da çıkar; ve okundu:

Her gizlenen keleri **سَرَحْنا**.

Ve **التسريحُ**: bir elçiyi bir ihtiyaç için **سَراحاً** göndermendir. “Falanı şu yere **سَرَّحْتُ**”; onu gönderdiğim zaman. Ve kadının **تَسْرِيحُ**’i: onu boşamaktır. İsim **السِّراحُ**’tır; teblîğ ve belâğ gibi. Ve damarın, hacamatla kesilmiş damının **تَسْرِيحُ**’i: ikinci defa kesildiğinde ondan akanı, aktıktan sonra salıvermektir. Allah, عز وجل, boşamaya **سَراحاً** adını verdi; şöyle dedi: **وسَرِّحُوهنّ سَراحاً جميلاً**; onu, kadını boşayanın **طلاقاً** diye adlandırdığı gibi; ve onu **الفِرَاقَ** diye adlandırdı; bunlar üç lafızdır; bunlar, boşayanın, “onunla boşamayı kastetmedim” diye inkâr ettiğinde, onunla dindarlıkla sorumlu tutulmadığı, açık boşamayı toplar. Ama ondan başkasıyla kinayeler; **البائنة** ve **البتَّةِ** ve **الحرام** ve benzerleri gibi; onda yeminle birlikte, onunla boşamayı istemediğine inanılır. Meselde: “**السَّراحُ من النَّجاح**”; bir adamın ihtiyacını gidermeye güç yetiremediğinde, onu ümitsiz kıl; çünkü bu, onun yanında, yardım etme menzilesindedir. Ve saçın **تَسْرِيحُ**’i: taraktan önce onu salıvermektir; el-Ezherî dedi: saçın **تَسْرِيحُ**’i, onu taramak ve tarağıyla bir kısmını bir kısmından ayırıp arıtmak; tarağa **المِرجل** ve **المِسرح** denir, mîm’in kesriyle. Ve **المَسْرَحُ**, mîm’in fethiyle: binek hayvanlarının otlamak için içinde otladığı mer‘adır. Ve **فرسٌ سَريح**: yani çıplak; ve **خيل سُرُحٌ** ve **ناقةٌ سُرُحٌ** ve yürüyüşünde **مُنْسَرِحة**: yani hızlı; el-A‘şâ dedi ki:

**بجُلالةٍ سُرُحٍ**; sanki eğer üzengisinde
bir kedi var; binek, gölgelerini giydiğinde.

Ve **مِشْيَةٌ سُرُحُ**; **سُجُح** gibi; yani kolay.

Adam **انْسَرَحَ** olur; sırtüstü yattığında ve iki bacağı arasını açtığında. Ama Humeyd b. Sevr’ün sözü:

Allah ancak şunu istedi: Mâlik’in **سَرْحَة**’si,
**العِضاهِ**’ın her dalı üzerinde, parıldar.

O, onunla ancak bir kadından kinaye yaptı. el-Ezherî dedi: Araplar, su üzerinde biten **بالسَّرْحةِ** ile kadından kinaye yapar; ondandır onun sözü:

Ey suyun **سَرْحة**’si, onun su yolları kapandı;
sana, kapalı olmayan bir yol yok mu?
Bir susuz, dolaştı da artık onda hareket kalmadı;
su yolunun yolundan uzaklaştırılmış, geri çevrilmiş.

Suda biten **بالسَّرْحةِ** ile kadından kinaye yaptı; çünkü o vakit, kinayenin en güzeli odur. Ve Lebîd’in sözünde **سَرْحةٌ**:

Kime ait bir iz ki onu **أُثالُ** içine almış,
sonra **سَرْحةُ** sonra **المَرانَةُ** sonra **الخَيالُ**?

O, bir yer adıdır.
(* Onun sözü “O bir yer adıdır”: bunun benzeri Cevherî ve Yâkût’tadır. Mecd dedi: doğrusu **شرجة**’dir; **بالشين والجيم** mu‘cemeteyn ile. Ve **الحِمال**; **بكسر الحاء** muhmale ve **الباء** muvahhada.)

Ve develerden **السَّرُوحُ** ve **السُّرُحُ**: yürüyüşü hızlı olan.

Ve **رجل مُنْسَرِحٌ**: soyunmuş; ve denildi: az elbiseli, içinde hafif; ve o, elbiselerinden çıkmış olandır; Ru’be dedi ki:

**مُنْسَرِحٌ**; ancak yama parçaları.

Ve **المُنْسَرِحُ**: yünü üzerinden dökülmüş olan. Ve **المُنْسَرِحُ**: hafifliğinden dolayı şiirin bir türüdür; ve o, arûzdan bir cinstir; tef‘îlesi: **مستفعلن مفعولات مستفعلن** altı defa. Ve **مِلاطٌ سُرُحُ الجَنْبِ**: gidip gelmeye salıverilmiş; **بالملاط** ile kürek kemiğini kasteder; ve **في التهذيب**: pazu; ve Kurâ‘ dedi: o, çamurdur; İbn Sîde dedi: bunun ne olduğunu bilmiyorum. İbn Şümeyl: devenin iki **مِلاط**’ı, iki pazudur; dedi: ve **الملاطان**, **الكِرْكِرَةِ**’nin sağından ve solundan olan şeydir.

Ve **المِسْرَحةُ**: saç ve keten ve benzerlerinin onunla tarandığı şeydir. Ve yırtık bir bezden her parça yahut uzun, kuru, akıcı kan; ona benzeyen şeydir: **سَرِيحة**; çoğulu **سَرِيحٌ** ve **سَرائِحُ**. Ve **السَّريحة**: uzun olduğunda kandan bir yoldur; Lebîd dedi ki:

Onun göğsünde, **كالعَصيمِ** gibi **سَرائِحُ**.

Dedi: ve **السَّريحُ**: **الخَدَمَةُ**’nin bileğin üstüne bağlandığı kayıştır. Ve **السَّرائح** ve **السُّرُح**: develerin nal(ları)dır; ve denildi: onların nal kayışlarıdır; onlardan her kayış **سَريحة**’dir; ve denildi: onunla yamalanan kayışlardır; tekili **سَرِيحة**; ve **الخِدامُ**: ayak bileklerine bağlanan kayışlardır; ve **السَّرائِحُ**: **إِلى الخَدَم** bağlanır.

Ve **السَّرْحُ**: kapının önü. Ve **السَّرْحُ**: içinde diken olmayan her ağaç; tekili **سَرْحة**; ve denildi: **السَّرْحُ** uzun olan her ağaçtır.

Ebû Hanîfe dedi: **السَّرْحةُ** geniş, gölgesi bol bir ağaçtır; insanlar yazın altında konaklar; altında evleri kurarlar; gölgesi elverişlidir; şair dedi ki:

Ey yolcuların **سَرْحة**’si, gölgen serindir,
suyun tatlıdır; gelen için helâl olmaz.

(* Onun sözü “**لا يحل لوارد**”: asılda bu ضبط ile böyledir ve Kâmûs şerhinde; ona bak; belki “**لا يمل لوارد**”dır.)

Ve **السَّرْحُ**: büyük, iri, uzun ağaçlardır; otlanmaz; ancak gölgelenilir. Necd’de düzlükte ve sert zeminde biter; kumda ve dağda bitmez; mal ondan ancak az yer; sarı meyvesi vardır; tekili **سَرْحة**; ve denir: o **الآءُ**’dur; **على وزن العاعِ**; zeytine benzer; ve **الآءُ** **السَّرْح**’ın meyvesidir. Dedi: bir bedevî bana haber verdi; dedi: **السَّرْحة**’da bir **غُبْرَةٌ** vardır; ve o, boyca **الأَثْلِ**’den aşağıdır; yaprakları küçüktür; ve o, dalları düz olanıdır. Dedi: ve o, bitişçe daima eğiktir; ve onun eğikliği, bütün ağaçlar arasında sağ yarığa doğrudur. Dedi: bu bedevî üzerinde bir yalan denemedim.

el-Ezherî, el-Leys’ten: **السَّرْحُ** meyvesi olan bir ağaçtır; o da **الأَلاءَة**’dir; tekili **سرحة**; el-Ezherî dedi: bu yanlıştır; **السرح**’ın **الأَلاءَة** ile hiçbir ilgisi yoktur. Ebû Ubeyd dedi: **السَّرْحة** ağaçtan bir türdür; bilinir; Antara’nın sözünü okudu:

Bir yiğit; sanki elbiseleri bir **سَرْحة** içindedir;
**نِعالَ السِّبْتِ** giydirilir; ikiz değildir.

Onu boyca uzunlukla vasfeder; böylece sana açıkladı ki **السَّرْحَة** büyük ağaçlardandır; görmez misin, onu uzunluğundan dolayı adamla benzetti; hâlbuki **الأَلاء**’ın gövdesi yoktur ve uzunluğu yoktur? İbn Ömer hadîsinde: onun dediği: “Şu şu yerde bir **سَرْحةً** vardır; **لم تُجْرَدْ ولم تُعْبَلْ**; altında yetmiş peygamber yürütüldü”; bu, **السَّرْحة**’nın iri ağaçlardan olduğuna delâlet eder. İbnü’l-Esîr onu şöyle rivayet etti: **لم تُجْرَدْ ولم تُسْرَحْ**; dedi: ve **لم تُسْرَحْ**: ona **السَّرْحُ** isabet etmedi de dallarını ve yapraklarını yemedi; dedi: ve denildi: o, **السَّرْحة** lafzından alınmıştır; muradı: ondan bir şey alınmadı; “Ağacı **شَجَرْتُ**” denildiği gibi; yani ondan bir kısmını aldım. Ẓabyân hadîsinde: “Onlar onun **مُلاَّحها**’sını yerler ve onun **سِراحَها**’sını otlatırlar.” İbnü’l-A‘râbî: **السَّرْحُ** **كِبارُ الذَّكْوانِ**’dır; ve **الذَّكْوانُ** güzel dallı bir ağaçtır. Ebû Sa‘îd: sel **سَرَحَ** **يَسْرَحُ** **سُرُوحاً** ve **سَرْحاً** olur; kolay bir akışla aktığında; o, **سيلٌ سارحٌ**’tır; ve okundu:

Ve nice her **شَوْذَبِيٍّ مُنْسَرِحْ**,
elbiseden; yıpranmış değil; dikilmemiş.

(* Onun sözü “Ve okudu: ve nice her…”: bu beytin hakkı, daha önce geçtiği yerde “**ورجل منسرح متجرد**” sözünde okunmasıdır; **الأَساس**’ta onunla buna istişhâd etti; o açıktır.)

Ve **الجَرْدُ**: elbiselerden eskimiş olan. Ve **ما نُصِحَ**: yani dikilmedi.

Ve yerden **السَّرِيحةُ**: yerde görünen, düz, dar yol; el-Ezherî dedi: ve o, çevresindekinden daha çok bitkili ve ağaçlıdır; ve çevresindekine nazırdır; çoğulu **السَّرائح**; onu uzamış küçük ağaççık görürsün; çevresi az ağaçlıdır; bazen bir yokuş olabilir. Ve okun **سَرائحُ**’i: onunla arkalama yapılan **العَقَبُ**’dır; Ebû Hanîfe dedi: o, **اللِّيطِ** üzerine sarılan **العَقَبُ**’dır; tekili **سَرِيحة**. Ve **السَّرائحُ** ayrıca: onda ateş izleri gibi izlerdir.

Ve **سُرُحٌ**: Benî Aclân’a ait bir sudur; İbn Mukbil onu zikretti de dedi ki:

Süleymâ dedi: düzlüğün karnında, **من سُرُحٍ**’tan.

Ve Allah onu **سَرَحَه** ve **سَرَّحه**; yani Allah onu muvaffak kıldı; el-Ezherî dedi: bu garip bir harftir; onu, müellifte, İyâdî’den, **بالحاء** ile işittim. Ve **المَسْرَحانِ**: sabanla sürülen öküzün boynuna bağlanan iki tahtadır; Ebû Hanîfe’den.

Ve **سَرْحٌ**: bir isimdir; er-Râ‘î dedi ki:

Eğer bugün sizin hakkınız onu ikame etseydi,
ve eğer **سَرْحٌ** geçmişse, o hâlde ikiniz acele edin.

Ve **مَسْرُوحٌ**: bir kabiledir. Ve **المَسْرُوحُ**: içkidir; Sa‘leb’den nakledildi; fakat ondan emin değilim.

Ve **سِرْحانُ الحَوْضِ**: onun ortasıdır. Ve **السِّرْحانُ**: kurttur; çoğulu **سَراحٍ**
(* Onun sözü “çoğulu **سَراح**”: **كثمان** gibi; eksik isim olarak i‘rab edilir; sanki sonunu düşürdüler.) ve **سَراحِينُ** ve **سَراحِي**; nunsuz; “**ثَعَالِبٌ** ve **ثَعَالِي**” denildiği gibi. el-Ezherî dedi: **السِّراحُ**’ın, **السِّرْحان**’ın cem‘inde oluşu, bende mahfuz değildir. Ve **سِرْحانٌ**: kurdun isimlerinden bir isimdir; ondandır onun sözü:

Ve bir **سِرْحانٍ** baskını ve **تَتْفُلِ**’ün yaklaştırması.

Dişisi, **بالهاء** iledir; ve cem‘i, cem‘ gibidir; ve bu, elif ve tâ ile de cem‘ yapılabilir.

Ve **السِّرْحانُ** ve **السِّيدُ**: Hüzeyl dilinde aslandır; Ebû’l-Müsellem, Sahr el-Ğayy’ı mersiye ederken dedi:

Vadilerin aşındırıcısı, sancakların taşıyıcısı,
meclislerin şahidi, yiğitlerin **سِرْحانُ**’ı.

Ve cem‘i, cem‘ gibidir. Ebû’l-Heysem, Tufeyl’e ait olarak okudu:

Korunmuş, **كأَمْثَالِ السِّراحِ** gibi atlar;
karganın ve gidenin bıraktığı hazineler.

Ebû Mansûr dedi: Mâlik b. el-Hâris el-Kâhilî’nin şiirinde gelmiştir:

Ve bir gün izleri çift (kat) öldürürüz,
sonra onları bırakırız; onlara **السِّراحُ** musallat olur.

**شَفْعاً**: onların öldürdüğünün iki katı; ve **ضِبْعانٍ** ve **ضِباعٍ** üzerine kıyas edildi; el-Ezherî dedi: ikisine benzer bilmiyorum. Ve **السِّرْحانُ**: **فِعْلانٌ**’dır; **سَرَحَ يَسْرَحُ**’tan. Ve ilk fecir hadîsinde: “Sanki o, **ذَنَبُ السِّرْحانِ** gibidir”; o, kurttur; ve denildi: aslandır. Meselde: “**سَقَط العَشاءُ**
(* Onun sözü “Meselde: **سقط العشاء** …”: Ebû Ubeyd dedi: aslı, bir adamın akşam yemeğini aramak için çıkması, bir kurda rastlaması ve onun onu yemesidir…; el-Meydânî’den.) onunla bir **سِرْحانٍ** üzerine düştü.” Sîbeveyh dedi: nûn zâiddir; o **فِعْلانٌ**’dır; çoğulu **سَراحينُ**; el-Kisâî dedi: dişisi **سِرْحانة**’dır. Ve **السِّرْحالُ**: **السِّرْحانُ**’dır; Ya‘kûb’a göre بدل üzere; ve okundu:

Develerin artıkları, **فوقَ الخالِ** üzerinde görünür;
her **شَيْهمٍ طِمْلالِ** için bayram;
ve tek gözlü ile birlikte **السِّرحالِ**.

Ve **فرس سِرْياحٌ**: hızlı; İbn Mukbil, atları vasfederken dedi:

Her bir **أَهْوَجَ سِرْياحٍ** ve yakınlaştırılmıştan,
suya varmanın gününde, derinliklerde, kaçıcı.

(* Bu mısra ve ondan sonraki beyit tashih edilir; onlara rastlamadık.)

Dediler: **الغُمَرَ**’i ve onun içinde sulamayı özellikle zikretti; çünkü onu asaletle, yanağın yumuşaklığıyla ve ağızların inceliğiyle vasfetti; onun dediği gibi:

Küçük kadehte içer; eğer kaybolursa,
bir gün dudağıyla suya doğru, (…)

(* Asılda böyledir; belki: “**وان تُقد بمشفرها تَنقد**”.)

Ve erkeklerden **السِّرْياحُ**: uzun boylu olandır. Ve **السِّرياح**: çekirgedir. Ve **أُم سِرْياحٍ**: bir kadındır; ondan türemiştir; Mekke emirlerinden birinin sözü; ve denildi: Derrâc b. Zur‘a’nındır:

**إِذا أُمُّ سِرياحٍ** sabahladı da, göç kervanlarında,
Necd’e gelenler olarak; göz yaşla doldu, akar.

İbn Berrî dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid, **أُم سِرْياح**’ın bu yerin dışında çekirgenin künyesi olduğunu zikretti. Ve **السِّرياحُ**: çekirgenin adıdır. Ve **الجالسُ**: Necd’e gelen.
