# سرط (س-ر-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ر - ط
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والطاء والراء معهما
ط ر س، س ط ر، س ر ط مستعملات
طرس:
الطِّرْس: الكتاب يُمحَى ثمّ يُعاد فيه، وفِعلُه التَّطريس.
سطر:
السَّطْرُ سَطْرٌ من كُتُبٍ، وسَطْر من شَجَرٍ مَغُروس ونحوه، قال:
إنيّ، وأَسطارٌ سُطِرْن سَطرا،		لَقائلٌ يا نَصْرُ نَصْراً نصَـرا
يستغيث به: يا نَصْرُ انصُرْني.
ويقال: سَطَّرَ فلانٌ علينا تسطيراً اذا جاء بأحاديثَ تُشبهِ الباطِلَ.
والواحد من الأساطير إِسطارةٌ وأُسطورةُ، وهي أحاديثُ لا نظام لها بشيء.
ويَسْطرُ معناه يُؤَلِّف ولا أصل له، وسَطرَ يَسطُرُ اذا كتَبَ.
وقال اللهُ- جَلَّ وعَزَّ-: "ن والقَلَمِ وما يسطُرونَ"، أي وما يكتبُ الملائكة.
والسَّيْطَرةُ مصدر المُسَيْطِر، وهو كالرَّقيب الحافظ المُتَعَهِّد للشيء، والمُصَيْطرُ لغة، وتقول: قد تَسَيْطَرَ علينا فلانٌ وتقول: سُوطِر يُسيطِر في مجهول فعله، وانما صارت سُوطِرَ ولم تقل: سُيْطِر لأنَّ الياء لا تثبت بعد ضَمّةٍ، كما أنك تقول من آيَسْتُ: أويس يُؤيس.
ومن اليقين أُوقِنَ يُوقَنُ فاذا جاءت ياءٌ ساكنة بعد ضمة لم تثبت، ولكنها يَجترُّها ما قبلها فَيُصَيِّرُها واواً في حال، مثل قولك: أعيَشُ بيِّنُ العِيشةِ، وأبيض وجمعُه بِيضٌ، وهي فُعلَه وفُعل، فاجترَّت الياء ما قبلها فكَسَرته وقالوا: أكيَسُ كُوسَى وأطيَبُ طُوبَى، وانّما تَوَخَّوا في ذلك أوضَحَه وأحسَنَه، وأيّاً ما فَعَلوا فهو القياس، ولذلك يقول بعضهم في قِسمةٍ ضِيزى انّما هي فُعْلَى، ولو قيل: بُنيَت على فِعْلَى لم يكن خطأً، ألا تَرَى أنّ بعضهم يهمزها على كسرتها، فاستَقبَحوا أن يقولوا: سِيطِرَ لكثرة الكَسَرات، فلما تراوحَتِ، الضمةُ والكسرة كانت الواو أحسنَ. وأما يُسَيطَر فلما ذهبت منه مَدَّة السين رَجَعت الياءُ.
سرط:

السَّرْط منه الاستِراط وهو سُرعة الابتلاع من غير مَضغ.
والسِّرِطراط والسَّرَطْراطُ: الفالوذَجُ.
والسَّرَطانُ من خَلْقِ الماء. ويقال له بالفارسية خرخبق.
والسَّرَطانُ: بُرْجٌ في السَّماء منه أنف الأسد.
والسَّرَطانُ: داءٌ يظهر بقائمة الدابَّة.
والسَّرَاط: القطّاع.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الطاء** ve **الراء** onlarla birlikte
**ط ر س**، **س ط ر**، **س ر ط** kullanımdadırlar.

**طرس**:
**الطِّرْس**: silinip sonra içinde yeniden (yazı) iade edilen kitap; fiili **التَّطريس**’tir.

**سطر**:
**السَّطْرُ**: kitaplardan bir satır; ve dikilmiş ağaçtan ve benzerinden bir satır. Dedi ki:
إنيّ، وأَسطارٌ سُطِرْن سَطرا،		لَقائلٌ يا نَصْرُ نَصْراً نصَـرا
Onunla imdat ister: ya **نَصْرُ** beni yardım et.
Ve denir: falan bize karşı **تسطيراً** ile **سَطَّرَ**; bâtıla benzeyen hadisler getirdiği zaman.
Ve **الأساطير**’den bir olan: **إِسطارةٌ** ve **أُسطورةُ**; ve o, hiçbir şeyle nizamı olmayan hadislerdir.
Ve **يَسْطرُ**’un manası: telif eder; ve onun aslı yoktur. Ve **سَطرَ يَسطُرُ**: yazdığı zaman.
Ve Allah -yüce ve aziz- dedi: "**ن** ve **القَلَمِ** ve **ما يسطُرونَ**"; yani meleklerin yazdığı şey.
Ve **السَّيْطَرةُ**: **المُسَيْطِر**’in masdarıdır; ve o, şey için gözeten, koruyan, üstlenen bir **الرَّقيب** gibidir. Ve **المُصَيْطرُ** bir lugattır. Ve dersin: falan bize karşı **تَسَيْطَرَ** etti. Ve dersin: fiilinin meçhulünde **سُوطِر يُسيطِر**; ancak **سُوطِرَ** oldu da **سُيْطِر** demedi; çünkü **الياء** bir **ضَمّةٍ**’den sonra sabit olmaz; nitekim sen **آيَسْتُ**’dan: **أويس يُؤيس** dersin.
Ve yakînden: **أُوقِنَ يُوقَنُ**; artık bir sâkin **ياءٌ** bir **ضمة**’den sonra geldiği zaman sabit olmaz; fakat ondan önce olan onu çeker de onu bir hâlde **واواً** yapar; senin sözün gibi: **أعيَشُ** **بيِّنُ العِيشةِ**; ve **أبيض** ve onun cemi **بِيضٌ**; ve o **فُعلَه** ve **فُعل**’dür. Böylece **الياء** ondan önce olanı çekti de onu esreledi. Ve dediler: **أكيَسُ كُوسَى** ve **أطيَبُ طُوبَى**; ancak bunda onun daha açık ve daha güzel olanını kastettiler. Ve her ne yaparlarsa o kıyastır. Ve bunun için onların bazısı **قِسمةٍ ضِيزى** hakkında der ki: ancak o **فُعْلَى**’dır; ve eğer “**فِعْلَى** üzerine bina edildi” denilse hata olmazdı. Görmüyor musun ki onların bazısı onu kesresi üzerine hemzeler; artık “**سِيطِرَ**” demeyi, kesrelerin çokluğundan çirkin gördüler. Öyle ki **الضمةُ** ile **الكسرة** gidip geldikçe **الواو** daha güzel oldu. Ama **يُسَيطَر** ise, ondan **السين**’in meddi gidince **الياءُ** geri döndü.

**سرط**:

**السَّرْط**’tan olan **الاستِراط**’tır; ve o, çiğneme olmaksızın yutmanın süratidir.
Ve **السِّرِطراط** ve **السَّرَطْراطُ**: **الفالوذَجُ**’dür.
Ve **السَّرَطانُ**: su yaratılışındandır. Ve ona Farsça **خرخبق** denir.
Ve **السَّرَطانُ**: gökte bir burçtur; ondan aslanın burnu (vardır).
Ve **السَّرَطانُ**: binek hayvanının ayağında görünen bir hastalıktır.
Ve **السَّرَاط**: yol kesenlerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَرِطْتُ الشيءَ بالكسر أَسْرَطُهُ سَرَطاً: بَلِعته. واسْتَرَطَهُ: ابْتَلَعَهُ. وفي المثل: لا تسكنْ حُلواً فتُسْتَرَطَ ولا مُرَّاً فتُعْقى، من قولهم أَعْقَيْتُ الشيءَ، إذا أزلتَه من فيك لمرارته. وسيفٌ سُراطِيٌّ، أي قاطعٌ. قال الهُذَلي:
كَلَوْنِ المِلْح ضَرَبْتُهُ هَـبـيرٌ		يُتِرُّ العَظْمَ سَقَّاطٌ سُراطـي
به أَحمِي المُضَافَ إذا دَعانِي		ونفسي ساعةَ الفزعِ الفِلاطِ
وإنما خفّف ياء الناسبة في سُراطيّ لمكان القافية. والسِراطُ: لغةٌ في الصراط. والسَرَطانُ من خَلْقِ الماء، وبُرجٌ في السماء، وداءٌ يأخُذ في رسغ الدابة فيُيَبِّسُهُ حتَّى يقلب حافره.

##### Türkçe

**سَرِطْتُ** şeyi kesre ile; onu **أَسْرَطُهُ** **سَرَطاً**: onu yuttum. Ve **اسْتَرَطَهُ**: onu yuttu. Ve meselde: “Tatlıyı mesken edinme de **تُسْتَرَطَ**; acıyı da (mesken edinme) ki **تُعْقى**”; onların “**أَعْقَيْتُ** şeyi” sözünden (gelir); onu ağzından, acılığından dolayı çıkardığın zaman. Ve **سُراطِيٌّ** bir kılıç; yani kesici. Hüzeli dedi ki:
“Tuzun rengi gibi; onu **هَـبـيرٌ** (olan) vurdum;
kemiği koparır; düşürücü, **سُراطـي**.
Onunla, beni çağırdığında sığınanı korurum;
ve nefsim, korku saatinde, kaçıcıdır.”

Ve ancak, kafiye yeri sebebiyle **سُراطيّ**’de nisbet **ياء**’sını hafifletti. Ve **السِراطُ**: **الصراط**’ta bir dildir (lehçedir). Ve **السَرَطانُ**, suyun yaratılışındandır; ve gökte bir burçtur; ve bir hastalıktır: binek hayvanının bileğinde tutar da onu kurutur; ta ki tırnağını çevirinceye kadar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ط ر
سطر ، سرط ، طرس ، وسط ، رطس .
أمّا رَسَط ورَطَس : فإن ابن المظفَّر أهمَلهما .
رسط : وأهلُ الشام يسمُّون الخمرَ : الرَّساطون ، وسائرُ العرب لا يعرفونه . وأراها روميّة دخلتْ في كلام مَن جاوَرَهم من أهلِ الشام . ومنهم من يقلب السين شيئاً ، فيقول : الرشاطون .
رطس : قال ابن دُرَيد : الرَّطَسُ : الضَّرْبُ بَبَطْن الكفّ ، يقال : رطسَه رَطْساً ، قلت : ولا أحفظ الرّطس لغيره .
طرس : قال شمر فيما قرأتُ بخطّه : يقال للصَّحيفة إذا مُحيتْ : طِلْسٌ وطِرْس .
وقال الليث : الطِّرْسُ : الكتابُ الممحُو الّذي يستطاع أنْ تُعاد عليه الكتابة ؛ وفِعلُك به التَّطْريس .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي : المتطَرِّس والمُتَنَطِّس : المتنوِّقُ المختار .
وقال المَرّار الفَقْعَسيّ يصف جاريةً :
بيضاءُ مُطعَمةُ المَلاحةِ مِثلُها
لَهْوُ الجَلِيس وَنيقَةُ المتطرِّسِ
سطر : الحّراني عن ابن السكّيت : يقال : سَطْر وسَطَر ؛ فمن قال سَطْر فجمعه القليل أَسطُر ، والكثير سُطُور . ومن قال : سَطَر جمَعَه أسطاراً . قال جرير :
من شاءَ بايَعْتُه مالِي وخُلْعَتَه
ما تكمُل التِّيم في ديوانهمْ سَطَرَا
وقال اللّيث : يقال : سَطَرٌ من كُتُب ، وسَطْرٌ من شجر مغروس ونحو ذلك ، وأنشد :
إِنِّي وأَسطارٍ سُطِرنَ سَطْرا
لقَائلٌ يا نَصْرُ نَصْراً نَصْرَا
وقال الزّجّاج في قوله تعالى : ( وَقَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ ) ( الفرقان : 5 ) ، خَبَرٌ لابتداءٍ محذوفٌ ، المعنى : وقالوا الّذي جاء به أساطيرُ الأوّلين ، معناه : ما سَطَّره
الأوّلون . قال : وواحدُ الأَساطير أُسْطُورة ، كما قالوا أُحْدُوثَة وأحَادِيث .
وقال اللّحياني : واحد الأساطير أسطُور وأسْطُورة ، وأسْطِير .
قال : ويقال : سَطْر ويُجمع إلى العَشَرة أَسْطاراً ، ثم أساطيرُ جمعُ الجَمْع .
وقال الليث : يقال : سَطَّر فلانٌ علينا تَسْطيراً : إذا جاء بأحاديث تُشبِه الباطلَ ، يقال : هو يسطِّر ما لا أصْلَ له ، أي : يؤلِّف . وسَطَر يَسْطُر : إذا كَتَب ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعِينٍ ( ) ن ( صلى الله عليه وسلم )
1764 وَالْقَلَمِ وَمَا ) ( القلم : 1 ) ، أي : وما يَكْتُب الملائكة .
وقال أبو سَعِيد الضَّرير : سمعتُ أعرابياً فصيحاً يقول : أسَطَرَ فلانٌ اسمِي ، أي : تجاوَزَ السَّطر الّذي فيه اسمي ، فإذا كَتَبه قيل : سَطَره . ويقال : سَطَر فلانٌ فلاناً بالسَّيف سَطَراً : إذا قَطَعَهُ به ، كأنّه سَطْرٌ مَسْطور . ومنه قيل لسيف القَصّاب ساطُور .
سَلَمة عن الفراء : يقال للقصّاب ساطِرٌ وسَطّار ، وشصّاب ومُشَقِّص ولَحّام وجَزّار وقُدار .
وقال ابن بُزُرْج : يقولون للرّجل إذا أَخطأَ فكنَوْا عن خطئه : أسطَرَ فلانٌ اليومَ ، وهو الإسْطار بمعنَى الإخطاء .
وقال ابن دُرَيد : السَّطْرُ : العَتُودُ من الغَنَم .
قال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( يُوقِنُونَ أَمْ عِندَهُمْ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ ) ( الطور : 37 ) ، قال : المصَيْطرون كتابتها بالصاد ، وقراءتُها بالسّين وبالصاد . ومثلُه قوله : ( مُذَكِّرٌ لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُسَيْطِرٍ ) ( الغاشية : 22 ) ، ومثلُه : ( بَسْطَةً ) ( البقرة : 247 ) و ( بَصْطة ) كُتب بعضها بالصاد وبعضها بالسين ، والقراءة بالسِّين .
وقال الزّجّاج : المسيطِرون : الأرباب المسلطون ؛ يقال : قد تَسيطَر علينا وتصيطر بالسين والصاد ، والأصل السّين ، وكلّ سين بعدَها طاءٌ يجوز أن تُقلبَ صاداً ، نقول : سَطْر وصَطَر ، وسَطَا عليه ، وصَطَا .
وقال اللّيث : السَّيطَرة مَصْدَرُ المُسيطِر ، وهو كالرّقيب الحافظِ المتعهّدِ للشيء ، تقول : قد سَيْطَر علينا ، قال : وتقول : سُوطِر يُسيْطِر في مجهول فعلِه ، وإنما صارت سُوطِرَ ولم تقل سُيْطِر لأن الياءَ ساكنة لا تثبت بعد ضَمّة ، كما أنك تقول : من آيَسْتُ : أويس يُؤيْس .
ومن اليقين : أوقِنَ يوقَن ، فإذا جاءت ياء ساكنة بعد ضمّة لم تثبت ، ولكنّها يَجْترّها ما قَبلَها فيصيِّرها واواً في حالٍ ؛ مثل قولك : أعْيَشُ بيّنُ العِيشَة ، وأبيَض وجمعُه بِيض ، وهي فُعْلَة وفُعْل ، فاجترّت الياءُ ما قبلَها فكسَرتْه . وقالوا : أكيَسُ كُوسَى وأَطيَبُ طُوبى ، وإنّما توخُوْا في ذلك
أوْضَحَه وأحْسَنه ، وأيَّاً ما فعلوا فهو القياس ، ولذلك يقول بعضهم في ) إِذاً قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 ) ، إنما هي فُعلَى ولو قيل : بُنِيتْ على فِعلَى لم يكن خطأ . ألا ترى أنّ بعضهم يهمزها على كسرتها . فاستَقْبَحوا أن يقولوا : سِيطِرَ لكثرة الكَسَرات . فلما تراوحَتِ الضمّة والكسرة كانت الواو أحسن .
وأمّا يُسَيطَر فلمّا ذهبت منه مَدّة السِّين رجعت الياءُ .
قلتُ : سَيْطَرَ : يُسَيْطِر . جاء على فَيْعل فهو مُسَيْطر ، ولم يُستعمَل مجهولُ فِعلِه . ويُنتهَى في كلام العرب إلى ما انتهَوْا إليه .
وقول اللّيث : لو قيل : بُنِيْت ) قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 ) على فِعْلى لم يكن خطأ وهو عند النحويِّين خطأ أن فِعلى جاءت اسماً . ولم تجيء صِفةً . و ( ضيزى ) هي عندهم فُعلَى . وكُسِرت الضّاد من أَجل الياء الساكنة . وهي من ضِزْته حقَّه أَضِيزُه : إذا نقصْته . وقد مرّ تفسيرُه في كتاب الضاد .
وأمّا قول أبي دُوَاد الإياديّ :
وأَرَى الموتَ قد تَدَلَّى من الحَضْر على رَبِّ أهلِهِ السّاطِرُونِ
فإن السّاطرون اسمُ مَلِك من مُلوك العَجَم كان يَسكُن الحَضر . وهي مدينةٌ بين دِجْلة والفُرات . غَزاهُ سابُورُ ذو الأكتاف وأَخَذَه وقتلَه وقولَ عديّ بن زيد :
كأنّ رِيقَه شُؤبوبُ غادِيةٍ
لما تقفّى رقيبَ النَّفْع مُسْطارا
قال أبو نصر : المُسْطار : هو الغبار المرتفِع في السّماء . وقيل : كان في الأصل مُستطاراً فحذفت التاء . كما قالوا : اسْطَاع في موضع استطاع . وقال عديُّ بنُ الرْقاع :
مُسطَارةٌ ذهبتْ في الرّأس سَوْرتُها
كأنّ شَارِبها مِمّا به لَمَمُ
وقال أيضاً :
نَقْرِي الضيوف إذا ما أزمة أزْمَت
مُسطارَ ماشيةٍ لم يَعْد أن عُصِرا
جعل اللَّبنَ بمنزلة الخَمْر . يقول : إذا أجدَبَ الناس سقَيناهم الصَّرِيف وهذا يدلّ على أن المستطار الحديثةُ . وأن من قال هي الحامضة لَم يُجد .
سرط : أبو عُبَيد عن الكسائيّ : سَرِطتُ الطّعام وزَرَدْتُه : إذا ابْتَلَعْتَه ، أَسْرِطه سَرْطاً ، ولا يجوز سَرَطتُ . ومن أمثال العَرَب : الأخْذُ سَرَطان ، والقضاءُ لَيّان . وبعضهم يقول : الأخْذُ سُرّيْطى والقَضَاءُ ضُرّيْطى . وبعضٌ يقول : الأخْذُ سُرَّيْطٌ ، والقَضاءُ ضُرّيْط .
وسمعت أعرابيّاً يقول : الأخْذُ سِرِّيَطى والقضاءُ ضِرِّيَطِى ؛ وهي كلُّها لُغَاتٌ صحيحة قد تكلّمتْ العرب بها ، والمعنى فيها كلّها : أنت تُحِبُّ الأخْذ ، وتَكره الإعْطاء .
ويقال : استَرَط الطعامَ : إذا ابْتَلَعَه . وقولُ الله جلّ وعزّ : ( اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ) ( الفاتحة : 6 ) ، كُتِبَتْ بالصاد ، والأصل السِّين ، ومعناه : ثَبِّتْنَا على المنهاج الواضح .
وقال جرير :
أميرُ المؤمنين على صِراطٍ
إذا اعْوَجَّ الموارِدُ مُسْتَقِيم
وقال الفرّاء : المَوارد : الطُّرُق إلى الماء ، واحِدَتُها مَوْرِدة .
وقال الفرّاء : إذا كان بعد السّين طاءٌ أو قافٌ أو غينٌ أو خاءٌ فإن تلك السِّين تُقْلَب صاداً . قال : ونفر من بَلْعَنْبَرِ يصيّرون السين إذا كانت مقدَّمة ثم جاءت بعدها طاءٌ أو قافٌ أو غَين أو خاء صاداً . وذلك أن الطاء حرف تضَع فيه لسانك في حَنَككِ فينْطَبِق به الصوت ، فقُلِبَتْ السين صاداً صُورتها صورةُ الطاء ، واستخَفُّوها ليَكون المَخْرَج واحداً ، كما اسْتَخَفُّوا الإدْغامَ ؛ فمن ذلك قولُهم : السِّراطُ والصِّراط ، قال : وهي بالصاد لغة قُريش الأوَّلين التي جاء بها الكِتَابُ ؛ قال : وعامّة العَرَب تَجْعَلُها سِيناً . وقال غيره : إنما قيل للطريق الواضح : سِراط لأنّه كان يَسْتَرِط المارّة لكثرة سُلوكِهم لاحِبَه .
وقال الليث : السِّرِطْراطُ والسَّرَطْراط بفتح السّين والراء : وهو الفالُوذَج .
قلت : أما بالكسر فهي لغة جيِّدَة لها نظائر ، مِثل جِلِبْلاَب وسِجِلاَّط . وأما سَرَطْرَاط فلا أعرف له نظيراً . وقيل للفالوذ : سِرِطْرَاطٍ ؛ فكررت فيه الطاء والراء تبليغاً في وصفِه واستلذاذ آكِلِه إيّاه ، إذا سَرَطَه وأَساغَه في حَلْقِه .
ويقال للرجل إذا كان سريعَ الأكْل : مِسْرَط وسُرَط وسَرَّاط .
وقال اللّيث : السَّرطان : من خَلْق الماء ، تسمِّيه الفُرْس : ( عُخْ ) . قال : والسَّرَطان : بُرْجٌ من بُرُوج السماء ، والسَّرَطان : داءٌ يَظْهَرُ بِقَوائم الدَّوَابّ .
وقال غيرُ الخليل : السَّرَطان : داءٌ يَعْرِض للإنسان في حَلْقِهِ دَمَوِيٌّ يشبه الدُّبَيْلَة .

##### Türkçe

س ط ر
**سطر** , **سرط** , **طرس** , **وسط** , **رطس** .
Ama **رَسَط** ve **رَطَس** : şüphesiz İbnü’l-Muzaffar ikisini ihmal etmiştir.

**رسط** : Şam ehli şaraba **الرَّساطون** derler; Arapların geri kalanı onu bilmez. Ve ben onu, Şam ehlinden onlara komşu olanların sözlerine girmiş bir Rumca (kelime) olarak görüyorum. Onlardan kimi de **السين**’i bir şeye çevirir; şöyle der: **الرشاطون** .

**رطس** : İbn Düreyd dedi: **الرَّطَسُ** : avuç içinin karnıyla vurmadır; “onu **رطس** etti, **رَطْساً**” denir. Dedim: **الرّطس**’u ondan başkası için ezberlemiyorum.

**طرس** : Şemmer, kendi hattıyla okuduğumda dedi: Sahifeye, silinince: **طِلْسٌ** ve **طِرْس** denir.
Leys dedi: **الطِّرْسُ** : üzerine yeniden yazı yazılabilen silinmiş kitaptır; onunla yaptığın fiil **التَّطْريس**’tir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **المتطَرِّس** ve **المُتَنَطِّس** : özenen, seçen (kimsedir).
Merrâr el-Fak‘asî bir cariyeyi vasfederek dedi:
Beyazdır, güzelliğin katıştırılmışı; onun benzeri
Oturup-kalkanın eğlencesi ve **المتطرِّس**’in seçkini.

**سطر** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **سَطْر** ve **سَطَر** denir; kim **سَطْر** derse onun az çoğulu **أَسطُر** , çok çoğulu **سُطُور**’dur. Kim de **سَطَر** derse onu **أسطاراً** diye çoğul yapar. Cerîr dedi:
Dileyeni, malımı ve hil‘atını ona satmışımdır,
Onların divanında **سَطَرَا** olarak Teym tamam olmaz.
Leys dedi: **سَطَرٌ** (denir) kitaplardan; ve **سَطْرٌ** (denir) dikilmiş ağaçtan ve bunun benzerinden; ve şu beyit okundu:
Şüphesiz ben ve **أَسطارٍ** ki **سُطِرنَ سَطْرا**
Bir söyleyene: ey Nasr, Nasr’ı, Nasr’ı derim.
Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “( وَقَالُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَسَاطِيرُ الاَوَّلِينَ ) ( الفرقان : 5 )” dedi: (Bu) hazfedilmiş bir başlangıcın haberidir; mana: “Ve dediler: onun getirdiği, öncekilerin **أساطيرُ**’idir”; manası: öncekilerin **سَطَّره** (yazıp satır satır dizdiği) şeydir. Dedi: **الأَساطير**’in teki **أُسْطُورة**’dur; nitekim **أُحْدُوثَة** ve **أحَادِيث** dediler.
Lihyânî dedi: **الأساطير**’in teki **أسطُور** ve **أسْطُورة** ve **أسْطِير**’dir.
Dedi: **سَطْر** denir ve ona ona kadar **أَسْطاراً** diye cem‘ edilir; sonra **أساطيرُ** cem‘u’l-cem‘dir.
Leys dedi: “Falan bize **تَسْطيراً** **سَطَّر** etti” denir: bâtıla benzeyen hadisler getirdiği zaman; “aslı olmayanı **يسطِّر**” denir; yani: telif eder. Ve **سَطَر يَسْطُر** : yazdığı zaman; Yüce ve Aziz Allah dedi: “( مَّعِينٍ ( ) ن ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 وَالْقَلَمِ وَمَا ) ( القلم : 1 )” yani: meleklerin yazdığı şey.
Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: Fasih bir bedevîyi işittim, diyordu: “Falan benim adımı **أسَطَرَ** etti”; yani: adımın bulunduğu satırı geçti; onu yazdığı zaman “onu **سَطَره**” denir. Ve “Falan falanı kılıçla **سَطَراً** **سَطَر** etti” denir: onunla onu kestiği zaman; sanki o, yazılmış bir satırdır. Bundan dolayı kasabın kılıcına **ساطُور** denmiştir.
Seleme, Ferrâ’dan: Kasaba **ساطِرٌ** ve **سَطّار** denir; ve **شصّاب** ve **مُشَقِّص** ve **لَحّام** ve **جَزّار** ve **قُدار**.
İbn Büzurc dedi: Adam hata ettiğinde, hatasını kinaye ederek ona derler: “Falan bugün **أسطَرَ** etti”; ve o, hata etmek manasında **الإسْطار**’dır.
İbn Düreyd dedi: **السَّطْرُ** : koyundan **العَتُودُ**’dur.
Ferrâ, Yüce ve Aziz Allah’ın sözü hakkında: “( يُوقِنُونَ أَمْ عِندَهُمْ خَزَآئِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ ) ( الطور : 37 )” dedi: **المصَيْطرون** yazımı **الصاد** iledir; okunuşu **السّين** ile ve **الصاد** iledir. Bunun benzeri O’nun sözü: “( مُذَكِّرٌ لَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُسَيْطِرٍ ) ( الغاشية : 22 )”; ve bunun benzeri: “( بَسْطَةً ) ( البقرة : 247 )” ve “( بَصْطة )”; bazısı **الصاد** ile, bazısı **السين** ile yazıldı; kıraat **السِّين** iledir.
Zeccâc dedi: **المسيطِرون** : musallat rablerdir; “bize **تَسيطَر** etti” denir; ve **السين** ve **الصاد** ile “**تَصيطر**” (da denir); asıl **السين**’dir. Ve her **سين** ki ondan sonra **طاء** gelirse, **صاد**’a çevrilmesi caizdir; deriz: **سَطْر** ve **صَطَر**; ve “ona **سَطَا** etti” ve “**صَطَا**”.
Leys dedi: **السَّيطَرة** , **المُسيطِر**’in masdarıdır; o, şey için gözeten, koruyan, üstlenen bir **الرّقيب** gibidir. “Bize **سَيْطَر** etti” dersin. Dedi: Meçhul fiilinde “**سُوطِر يُسيْطِر**” dersin; ve ancak “**سُوطِرَ**” oldu, “**سُيْطِر**” demedin; çünkü **الياء** sâkindir, **ضَمّة**’den sonra sabit olmaz; nitekim “**آيَسْتُ**”tan: “**أويس يُؤيْس**” dersin.
Ve yakînden: “**أوقِنَ يوقَن**”; **ضمّة**’den sonra sâkin bir **ياء** gelince sabit olmaz; fakat ondan önceki onu çeker de bir hâlde onu **واو** yapar; senin “**أعْيَشُ** (ki) **بيّنُ العِيشَة**” ve “**أبيَض** ve çoğulu **بِيض**” demen gibi; o **فُعْلَة** ve **فُعْل**’dür; **الياء** kendinden öncekini çekti de onu kırdı. Ve dediler: “**أكيَسُ كُوسَى**” ve “**أَطيَبُ طُوبى**”; ancak bunda daha açık ve daha güzel olanı gözettiler; her ne yaparlarsa o kıyastır. Bundan dolayı bazısı “( إِذاً قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 )” hakkında der ki: o ancak **فُعلَى**’dır; “**فِعلَى** üzerine bina edildi” dense hata olmazdı. Görmez misin ki bazısı onu kesresi üzerine hemzeler. “**سِيطِرَ**” demeyi, kesrelerin çokluğundan çirkin gördüler. **ضمّة** ile **كسرة** gidip gelince **الواو** daha güzel oldu.
Ama “**يُسَيطَر**” ise, ondan **السِّين**’in meddi gidince **الياء** geri döndü.
Dedim: **سَيْطَرَ : يُسَيْطِر**. **فَيْعل** vezni üzere geldi; o halde o **مُسَيْطر**’dır. Fiilinin meçhulü kullanılmadı. Arapların sözünde, onların vardığı yere varılır.
Leys’in sözü: “( قِسْمَةٌ ) ( النجم : 22 ) **فِعْلى** üzerine bina edildi dense hata olmazdı”; bu, nahivciler katında hatadır; çünkü **فِعلى** isim olarak geldi, sıfat olarak gelmedi. Ve **( ضيزى )** onların katında **فُعلَى**’dır. **الياء** sâkinden dolayı **الضّاد** kırıldı. O, “hakkını **ضِزْته** , onu **أَضِيزُه**”dendir: onu eksilttiğin zaman. Onun tefsiri **كتاب الضاد**’da geçti.
Ebû Duvâd el-İyâdî’nin sözüne gelince:
Ve görüyorum ki ölüm, **الحَضْر**’dan, ehlinin rabbi olan **السّاطِرُونِ**’a doğru sarkmıştır.
Şüphesiz **السّاطرون** , **العَجَم** meliklerinden bir melikin adıdır; **الحَضر**’da otururdu. O, **دِجْلة** ile **الفُرات** arasında bir şehirdir. **سابُورُ ذو الأكتاف** ona gazâ etti; onu aldı ve öldürdü. Ve ‘Adî b. Zeyd’in sözü:
Sanki tükürüğü, sabahleyin bir sağanağın dökümü gibidir,
**رقيبَ النَّفْع**’ı takip edince **مُسْطارا**.
Ebû Nasr dedi: **المُسْطار** : gökte yükselen tozdur. Ve denildi ki: asılda **مُستطاراً** idi; sonra **التاء** hazfedildi; nitekim “**اسْطَاع**”ı “**استطاع**” yerinde dediler. Ve ‘Adî b. er-Rikâ‘ dedi:
**مُسطَارةٌ**; başta onun şiddeti gitmiştir,
Sanki bıyığı, onda bir **لَمَمُ** bulunan şeydendir.
Ve yine dedi:
Misafirleri ağırlar, bir kıtlık kıtlık ettiği zaman,
**مُسطارَ ماشيةٍ**; ancak sıkılmış (şey) olmaktan ileri gitmedi.
Sütü şarap menzilesine koydu. Diyor ki: insanlar kuraklığa düşerse onlara **الصَّرِيف** içiririz. Bu, **المستطار**’ın yeni (bir lafız) olduğuna delalet eder. Ve “o ekşidir” diyen isabet etmedi.

**سرط** : Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: “Yemeği **سَرِطتُ** ve **زَرَدْتُه**” (denir): onu yuttuğun zaman; “onu **أَسْرِطه سَرْطاً**” (derim); **سَرَطتُ** caiz değildir. Arapların mesellerinden: “**الأخْذُ سَرَطان ، والقضاءُ لَيّان**.” Bazısı der ki: “**الأخْذُ سُرّيْطى والقَضَاءُ ضُرّيْطى**.” Bazısı da der ki: “**الأخْذُ سُرَّيْطٌ ، والقَضاءُ ضُرّيْط**.”
Ve bir bedevî işittim, diyordu: “**الأخْذُ سِرِّيَطى والقضاءُ ضِرِّيَطِى**”; bunların hepsi, Arapların konuştuğu sahih lügatlerdir; hepsindeki mana: sen almayı seversin, vermeyi kerih görürsün.
Ve “yemeği **استَرَط** etti” denir: onu yuttuğu zaman. Yüce ve Aziz Allah’ın sözü: “( اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ) ( الفاتحة : 6 )”; **الصاد** ile yazıldı; asıl **السِّين**’dir; manası: bizi apaçık yol üzere sabit kıl.
Cerîr dedi:
Müminlerin emiri bir **صِراطٍ** üzeredir;
Kaynaklara giden yollar eğrildiğinde (o) dosdoğrudur.
Ferrâ dedi: **المَوارد** : suya giden yollardır; onun teki **مَوْرِدة**’dir.
Ferrâ dedi: **السّين**’den sonra **طاء** veya **قاف** veya **غين** veya **خاء** olursa, o **السِّين** **صاد**’a çevrilir. Dedi: **بَلْعَنْبَر**’den bir topluluk, **السين** önde olup sonra **طاء** veya **قاف** veya **غَين** veya **خاء** gelince onu **صاد** yapar. Bu, **الطاء**’ın, dilini damağına koyduğun bir harf olmasındandır; ses onunla kapanır; böylece **السين** **صاد**’a çevrildi; sureti **الطاء**’ın sureti oldu. Ve onu hafif gördüler ki mahreç bir olsun; nitekim idğâmı hafif gördüler. Bundan (biri) onların “**السِّراطُ**” ve “**الصِّراط**” demesidir. Dedi: **الصاد** ile olanı, kitabın geldiği ilk Kureyş’in lügatidir. Dedi: Arapların çoğu onu **سِيناً** yapar. Başkası dedi: Apaçık yola ancak **سِراط** denildi; çünkü o, çokça gidip gelmeleri sebebiyle geçenleri, onun yolunu çokça **يَسْتَرِط** (yutar gibi içine alır).
Leys dedi: **السِّرِطْراطُ** ve **السَّرَطْراط** ( **السّين** ve **الرّاء**’ın fethiyle): o, **الفالُوذَج**’dir.
Dedim: Kesre ile olan ise, onun benzerleri olan iyi bir lügattir; **جِلِبْلاَب** ve **سِجِلاَّط** gibi. **سَرَطْرَاط**’ın ise bir benzerini bilmiyorum. Ve **الفالوذ**’a **سِرِطْرَاطٍ** denildi; onda **الطاء** ve **الرّاء** tekrar edildi: onu vasfetmede mübalağa ve onu yiyenin, onu **سَرَط** edip boğazında **أَساغَه** ettiği vakit, onu lezzetli bulması sebebiyle.
Ve adam hızlı yiyen olunca ona **مِسْرَط** ve **سُرَط** ve **سَرَّاط** denir.
Leys dedi: **السَّرطان** : su yaratılışındandır; Farslar ona “( عُخْ )” der. Dedi: **السَّرَطان** : göğün burçlarından bir burçtur. Ve **السَّرَطان** : binek hayvanlarının ayaklarında beliren bir hastalıktır.
Halîl’den başkası dedi: **السَّرَطان** : insana boğazında arız olan, **الدُّبَيْلَة**’ye benzeyen kanlı bir hastalıktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس:  أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو]  أسرعُ ما يطلُعُ  منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم.
(سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ  أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى.
ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ".
(سرق) السين والراء والقاف أصلٌ يدلُّ على أخْذ شيء في خفاء وسِتر. يقال سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً. والمسروق سَرَقٌ. واستَرَقَ السَّمع، إذا تسمَّع مختفياً. ومما شذَّ عن هذا الباب السَّرَق: جمعَ سَرَقة،  وهي القطعة من الحرير.
(سرو) السين والراء والحرف المعتل بابٌ متفاوت جداً، لا تكاد كلمتان منه تجتمعان في قياسٍ واحد. فالسَّرو: سخاءٌ في مروءَة؛ يقال سَرِي وقد سَرُو. والسَّرْو: محلّة حمير. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])والسَّرْو: كشْف الشّيءِ عن الشيء. سَرَوت عنّي الثوبَ أي كَشفتُهُ. وفي الحديث في الحَسَاء([10]): "يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم([11])" أي يكشف. وقال ابن هَرْمة:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])ولذلك يقال سُرِّيَ عنه. والسِّروة: دويْبَّة([13])، يقال أرض مسرُوّة، من السِّروة إذا كثُرت بالأرض. والسَّاريَة: الأسطُوانة. والسُّرَى: سير اللَّيل، يقال سَرَيْت وأسريت. قال:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
والسَّراء: شجرٌ. وسَرَاة الشيء: ظَهْره. وَسَراة النَّهار: ارتفاعُهُ. وهذا الذي ذكرناه بعيدٌ بعضُهُ من بعض، فلذلك لم نحمله على القياس.
وإذا همز كان أبعد، يقال سرأت الجرادة: ألقَتْ بيضَها. فإذا حان ذلك منها قيل: أسرأتْ.
(سرب) السين والراء والباء أصلٌ مطرد، وهو يدلُّ على الاتّساع والذهاب في الأرض. من ذلك السِّرْب والسُّرْبة، وهي القطيع من الظِّباء والشاء. لأنَّه ينسرب في الأرض راعياً. ثمَّ حُمل عليه السِّرب من النِّساء. قالوا: والسرْب بفتح السين، أصله في الإبل. ومنه تقول العرب للمطلَّقة: "اذهبي فلا أنْدَهُ سَرْبَك"،  أي لا أردُّ إبلَك، لتذهب حيث شاءت. فالسِّرب  في هذا الموضع: المال الرّاعي. وقال أبو زيد: يقال خلِّ سرْبه، أي طريقه يذهب حيث شاء. وقالوا: يقال أيضاً سِرْب بكسر السين. ويُنشَد بيت ذي الرّمّة:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
وقال: يعني الطريق. ويقال انسرَبَ([16])  الوحشيُّ في سربه. ومن هذا الباب: السَّرَب والسَّرِب، وهو الماء السائل من المزادة، وقد سَرِبَ سَرَباً. قال ذو الرّمة:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])بفتح الراء وكسرها. ويقال : سَرَّبت القربةَ، إذا جعلتَ فيها ماءً حتى ينسدّ الخَرْز. والسَّرْب: الخَرْز؛ لأن الماء ينسرب منه، أي يخرج. والسارب: الذَّاهب في الأرض. وقد سَرَب سروباً. قال الله جلَّ ثناؤه:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. قال الشاعر:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])والمَسْرَبة: الشّعر النابت وسط الصدر،  وإنما سمِّي بذلك لأنَّه  كأنه سائل على الصدر جارٍ فيه. فأمّا قولهم:آمِنٌ في سِرْبِه، فهو بالكسر، قالوا: معناه آمنٌ في نفسه. وهذا صحيح ولكن في الكلام إضماراً، كأنه يقول: آمِنَة نفسه حيث سَرِب، أي سعى. وكذلك هو واسع السِّرب؛ أي الصدر. وهذا أيضاً بالكسر. قالوا: ويراد به أنّه بطيء الغضب. وهذا يرجع إلى الأصل الذي ذكرناه. يقولون: إنَّ الغضب لا يأخذ فيَقْلَق؛ وينسدّ عليه المذاهب.
(سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة.
(سرح) السين والراء والحاء أصلٌ مطّرد واحد، وهو يدلُّ على الانطلاق. يقال منه أمر سريح، إذا لم يكن فيه تعويق ولا مَطْل. ثمَّ يحمل على هذا السَّراح وهو الطَّلاق؛ يقال سَرَّحت المرأةَ. وفي كتاب الله تعالى: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. والسُّرُح: النّاقة السريعة. ومن الباب المنْسرح، وهو العريانُ الخارج من ثيابه. والسَّرْح:  المال السَّائم. والسارح: الرَّاعي. ويقال السَّارح: الرجل الذي لـه السَّرْح. وأمَّا الشجرة العظيمة فهي السَّرْحة، ولعلَّه أن يكون شاذاً عن هذا الأصل. ويمكن أن تسمَّى سَرْحة لانسراح أغصانها وذَهابها في الجهات. قال عنترة:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])ومن الباب السِّرحانُ: الذِّئب، سمِّي به لأنَّه ينسرح في مَطالبه. وكذلك الأسدُ إذا سُمِّي سِرحانا.
وأما السَّريحة فقطعةٌ من الثِّياب.
(سرد) السين والراء والدال أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على تَوالِي أشياء كثيرةٍ يتّصل بعضُها ببعض. من ذلك السَّرْد؛ اسمٌ جامعٌ للدروع وما أشبهها من عمل الحَِـلَق. قال الله جلَّ جلالُه، في شأن داود عليه السلام: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]، قالوا: معناه ليكنْ ذلك مقدَّراً، لا يكونُ الثَّقْب ضيّقاً والمِسمارُ غليظاً، ولا يكون المسمار دقيقاً والثقب واسعاً، بل يكون على تقدير. قالوا: والزّرَّاد إنّما هو السّرّاد. وقيل ذلك لقُرب الراء من السين. والمِسْرَد: المِخْرز: قياسُه صحيح.
--------------ـــــ
([1]) كذا. وصواب وزنه "فعلعال".
([2]) وهو المتنخل الهذلي كما في اللسان (سرط). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([3]) جاء "سراطي" على لفظ النسب وليس بنسب، يقال سيف سراط وسراطي، كما يقال أحمر وأحمري.
([4]) يقال بفتح السين، وبالتحريك أيضاً.
([5]) يقال هذا بالفتح وبفتح فضم، وبالكسر.
([6]) ديوان جرير 389 واللسان (سرف).
([7]) ديوان طرفة 61 واللسان (سرف).
([8]) انظر الحيوان (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) سبق البيت في مادة (بول، بين).
([10]) في الأصل: "الحياء"، صوابه من اللسان (19: 105).
([11]) في اللسان: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم".
([12]) البيت في اللسان (سرا). قرب، أي قرب الرواحل. اللسان: "ووَدَّعَ".
([13]) هي الجرادة أول ما تكون وهي دودة.
([14]) لحسان بن ثابت في ديوانه 168 واللسان (19: 103). وصدره: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) البيت بتمامه كما في الديوان 586 واللسان (سرب، همم):
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) في الأصل: "السرب" صوابه من المجمل واللسان.
([17]) ديوان ذي الرمة ص 1 ـ وهو أول بيت في ديوانه ـ واللسان (سرب). وفي الأصل: "عينيك".
([18]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 5 واللسان (سرب).
([19]) للعجاج في ديوانه 8  واللسان (رسن، سرج). والمرسن، كمجلس ومنبر، أصله موضع الرسن من أنف الفرس، ثم كثر حتى قيل مرسن الإنسان، أي أنفه.
([20]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الراء** وما يثلثهما)
(**سرط**) **السين** ve**الراء** ve**الطاء** tek bir sahih asıldır; acı bir şeyde bir kayboluşa ve gidişe delâlet eder. Bundan: **سَرَطْتُ الطّعام**; onu yuttuğum zaman; çünkü o **سُرِطَ** edildiği vakit kaybolur. Ve ilim ehlinden bazısı der ki: **السِّراط** bundan türemiştir; çünkü onda giden, yutulmuş yemeğin kayboluşu gibi kaybolur. Ve **السِّرِطْراط** **فِعِلاّل**([1]) üzere: **الفالوذُ**; çünkü o yutturulur. Ve **السُّراطُ**: kesen, ilerleyen kılıç; **الضَّريبة** içinde. **الهذليّ**([2]) bir kılıcı vasfederek dedi:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(**سرع**) **السين** ve**الراء** ve**العين** sahih bir asıldır; yavaşlığın zıddına delâlet eder. Öyleyse **السَّريع**: **البطيء**’in zıddıdır. Ve **سَرْعَان**([4]) **النَّاس**: onların evvelleri; süratle öne geçenler. Ve Araplar der: **لَسَرْعان**([5]) ما صنعتَ كذا; yani: onu ne çabuk yaptın. Amma **السَِّرْع** üzüm çubuklarından; [o] ondan çıkanın en çabuğudur. Ve onun benzeri **السَّرَعْرَع**; sonra bununla, taze yumuşak nâim insan teşbih edilir.
(**سرف**) **السين** ve**الراء** ve**الفاء** tek bir asıldır; haddi aşmaya ve ayrıca şeyde ihmale delâlet eder. Dersin: işte **سرَفٌ** vardır; yani miktarı aşma. Ve hadiste geldi: "üçüncüsü abdestte **شَرف**’tir, dördüncüsü **سَرف**’tir". Amma ihmal ise söyleyenin sözü: "size uğradım da **فَسرِفتكم**"; yani sizi ihmal ettim. Ve Cerîr dedi:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])Ve derler ki **السَّرَف**: cehalettir. Ve **السَّرِف**: câhildir. Ve Tarafe’nin sözüyle delil getirirler:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])Ve bu, geçenlerin bazısına döner. Ve kıyas birdir. Ve derler ki: **السَّرف** ayrıca **الضَّرَاوة**’dır. Ve hadiste: "Et için, şarabın **سَرَف**’i gibi bir **سَرَف** vardır"; yani **ضَرَاوة**. Ve bu, birinci kelimeden uzak değildir.
Ve bâbdan şâz olanlardandır: **السُّرْفة**: odun yiyen küçük bir hayvancık. Ve denir: **سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً**; yaprağını yediği zaman; ve ağaç **مسروفة**’dur. Denir ki o kendisi için güzel bir ev yapar. Ve meselde derler: "**أصنَعُ من سُرْفة**([8]) ".
(**سرق**) **السين** ve**الراء** ve**القاف** bir asıldır; bir şeyi gizlilik ve örtü içinde almaya delâlet eder. Denir: **سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً**. Ve çalınan şey **سَرَقٌ**’tır. Ve **استَرَقَ السَّمع**; gizlenerek dinlediği zaman. Ve bu bâbdan şâz olanlardandır **السَّرَق**: **سَرَقة**’nin cem‘i; o da ipekten parça demektir.
(**سرو**) **السين** ve**الراء** ve illetli harf, çok farklı bir bâbdır; ondan iki kelime neredeyse tek bir kıyasta birleşmez. Öyleyse **السَّرو**: mürüvvet içinde cömertliktir; denir: **سَرِي** ve **سَرُو** etti. Ve **السَّرْو**: Himyer mahallesi. İbn Mukbil dedi:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])Ve **السَّرْو**: bir şeyi bir şeyden açığa çıkarmaktır. **سَرَوت عنّي الثوبَ**; yani onu açtım. Ve **الحَسَاء**([10]) hakkında hadiste: "**يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم**([11])"; yani açar. Ve İbn Herme dedi:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])Bundan dolayı denir: **سُرِّيَ عنه**. Ve **السِّروة**: küçük bir hayvancık([13]); denir: **أرض مسرُوّة**; yerde **السِّروة** çoğaldığı vakit. Ve **السَّاريَة**: sütun. Ve **السُّرَى**: gece yürüyüşü; denir: **سَرَيْت** ve **أسريت**. Dedi ki:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
Ve **السَّراء**: bir ağaçtır. Ve **سَرَاة** şeyin: sırtıdır. Ve **وَسَراة النَّهار**: onun yükselişidir. Bizim zikrettiğimiz bu şeyler, bazısı bazısından uzaktır; bundan dolayı onu kıyasa hamletmedik.
Ve eğer hemzelenirse daha uzak olur; denir: **سرأت الجرادة**: yumurtasını bıraktı. Ondan bu vakit gelince: **أسرأتْ** denir.
(**سرب**) **السين** ve**الراء** ve**الباء** muttarid bir asıldır; o, genişliğe ve yerde gidişe delâlet eder. Bundan **السِّرْب** ve**السُّرْبة**; o da ceylan ve koyun sürüsüdür. Çünkü yerde otlayarak sızıp gider. Sonra bunun üzerine kadınlardan **السِّرب** taşınmıştır. Dediler ki: **السرْب** (sîn’in fethiyle) aslı develerdedir. Ve ondan Araplar boşanmış kadına der: "git; **فلا أنْدَهُ سَرْبَك**"; yani develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin. Öyleyse bu yerde **السِّرب**: otlayan maldır. Ebû Zeyd dedi: **خلِّ سرْبه** denir; yani yolu; dilediği yere gitsin. Ve dediler ki: sîn’in kesriyle de **سِرْب** denir. Ve Zü’r-Rumme’nin beyti okunur:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
Ve dedi ki: yani yol. Ve denir: **انسرَبَ**([16]) vahşî hayvan kendi **سرب**’inde. Ve bu bâbdandır: **السَّرَب** ve**السَّرِب**; o, kırbadan akan sudur; ve **سَرِبَ سَرَباً**. Zü’r-Rumme dedi:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])Râ’nın fethi ve kesriyle. Ve denir: **سَرَّبت القربةَ**; içine su koyduğun zaman, ta ki dikiş tıkansın. Ve **السَّرْب**: dikiştir; çünkü su ondan sızar; yani çıkar. Ve **السارب**: yerde giden kimsedir. Ve **سَرَب سروباً**. Allah yüce övgüsüyle dedi:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. Şair dedi:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])Ve **المَسْرَبة**: göğsün ortasında biten kıl; ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, göğüs üzerinde akıcı, onda cereyan eder gibidir. Amma onların sözü: **آمِنٌ في سِرْبِه**; o kesir iledir; dediler ki manası: kendi nefsinde emindir. Ve bu doğrudur; fakat sözde bir hazif vardır; sanki der ki: nefsi, **سَرِب** ettiği yerde; yani sa‘y ettiği yerde emindir. Ve yine o, **واسع السِّرب**’dir; yani göğüs. Ve bu da kesir iledir. Dediler ki: bununla, onun öfkesi yavaştır murad edilir. Ve bu, zikrettiğimiz asla döner. Derler ki: öfke alıp da çalkalamaz; ve yollar ona kapanır.
(**سرج**) **السين** ve**الراء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; güzelliğe, ziynete ve cemâle delâlet eder. Bundan **السِّراج**; ışığı ve güzelliği için adlandırıldı. Ve ondan binek hayvanı için **السرج**. O onun ziynetidir. Ve denir: **سَرَّج وجهَه**; yani onu güzelleştirdi; sanki ona **السِّراج** gibi yaptı. Dedi ki:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
Ve bundan şâz olanlardandır onların yola sözü: **سُرْجُوجَة**.
(**سرح**) **السين** ve**الراء** ve**الحاء** tek muttarid asıldır; o, salıverilmeye delâlet eder. Ondan denir: **أمر سريح**; onda ne engelleme ne geciktirme olduğu vakit. Sonra bunun üzerine **السَّراح** taşınır; o da boşamadır; denir: **سَرَّحت المرأةَ**. Ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. Ve **السُّرُح**: hızlı dişi devedir. Ve bâbdandır **المنْسرح**; o, elbiselerinden çıkmış çıplaktır. Ve **السَّرْح**: otlayan maldır. Ve **السارح**: çobandır. Ve denir: **السَّارح**: kendisinin **السَّرْح**’ı olan adam. Amma büyük ağaç ise **السَّرْحة**’dır; belki bu asıldan şâz olur. Ve dallarının salıverilmesi ve yönlere gitmesi sebebiyle **سَرْحة** diye adlandırılması mümkündür. Antere dedi:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])Ve bâbdandır **السِّرحانُ**: kurt; onunla adlandırıldı; çünkü taleplerinde salınıp gider. Ve aslan da **سِرحانا** diye adlandırıldığı vakit böyledir.
Amma **السَّريحة** yalnızca elbiselerden bir parçadır.
(**سرد**) **السين** ve**الراء** ve**الدال** muttarid, kıyaslı bir asıldır; o, birbirine bitişen birçok şeyin ard arda gelmesine delâlet eder. Bundan **السَّرْد**; zırhlar ve halka işinden ona benzeyenler için câmi‘ isimdir. Allah yüce celâliyle, Dâvûd aleyhisselâm hakkında: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11] dedi; dediler ki manası: o takdirli olsun; delik dar ve çivi kalın olmasın; ve çivi ince ve delik geniş olmasın; bilakis bir takdir üzere olsun. Dediler ki: **الزّرَّاد** ancak **السّرّاد**’dır. Ve bu, râ’nın sîn’e yakınlığı sebebiyledir. Ve **المِسْرَد**: **المِخْرز**; onun kıyası sahihdir.
--------------ـــــ
([1]) Böyle. Ve vezninin doğrusu "فعلعال".
([2]) O, lisanda (سرط)da olduğu üzere **المتنخل الهذلي**’dir. Ve kasidesi Hüzeylîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 89 ve Şınkîtî nüshasında 47’dedir.
([3]) "**سراطي**" nisbet lafzı üzere gelmiştir, nisbet değildir; **سيف سراط** ve**سراطي** denir; **أحمر** ve**أحمري** denildiği gibi.
([4]) Sîn’in fethiyle denir; tahrîk ile de.
([5]) Bu, fetihle ve fetih sonra damme ile, ve kesir ile denir.
([6]) Cerîr divanı 389 ve lisan (سرف).
([7]) Tarafe divanı 61 ve lisan (سرف).
([8]) **الحيوان**’a bak (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) Beyit (بول، بين) maddesinde geçti.
([10]) Asılda: "**الحياء**"; doğrusu lisan (19: 105)’dendir.
([11]) Lisanda: "Şüphesiz o, hüzünlünün gönlünü doyurur, ve **يسرو عن فؤاد السقيم**".
([12]) Beyit lisan (سرا)’dadır. **قرب**; yani binekleri yaklaştırdı. Lisan: "**ووَدَّعَ**".
([13]) O, çekirgenin ilk hâlidir; o bir kurtçuktur.
([14]) Hassân b. Sâbit’indir; divanında 168 ve lisan (19: 103). Ve sadrı: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) Beyit tamamıyla divanda 586 ve lisan (سرب، همم)’de olduğu üzere:
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) Asılda: "**السرب**"; doğrusu **المجمل** ve lisan’dandır.
([17]) Zü’r-Rumme divanı s 1 — ve divanındaki ilk beyittir — ve lisan (سرب). Ve asılda: "**عينيك**".
([18]) Beyit Kays b. el-Hatîm’indir; divanında 5 ve lisan (سرب).
([19]) Accâc’ındır; divanında 8 ve lisan (رسن، سرج). Ve **المرسن**; **مجلس** ve**منبر** gibi; aslı atın burnunda yular yeridir; sonra çoğaldı, ta ki **مرسن الإنسان** denildi; yani onun burnu.
([20]) Meşhur muallakasındandır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السراط: الطريق المستسهل، أصله من سرطت الطعام وزردته: ابتلعته، فقيل: سراط، تصورا أنه يبتلعه سالكه، أو يبتلع سالكه، ألا ترى أنه قيل: قتل أرضا عالمها، وقتلت أرض جاهلها، وعلى النظرين قال أبو تمام:
*رعته الفيافي بعدما كان حقبة ** رعاها وماء المزن ينهل ساكبه*
(البيت في ديوانه ص 48، من قصيدة له يمدح بها عبد الله بن طاهر بن الحسين، ومطلعها:
هن عوادي يوسف وصواحبه *** فعزما فقدما أدرك السؤل طالبه)
وكذا سمي الطريق اللقم، والملتقم، اعتبارا بأن سالكه يلتقمه.

##### Türkçe

- **السراط**: kolaylaştırılmış yol; aslı, “**سرطت الطعام** ve **زردته**”dendir: onu yuttum; böylece “**سراط**” denildi; onu, ona girenin onu yuttuğunu tasavvur ederek, yahut ona gireni yuttuğunu (tasavvur ederek). Görmez misin ki şöyle denilmiştir: “**قتل أرضا عالمها**”, ve “**وقتلت أرض جاهلها**”. İki nazara göre Ebû Temmâm dedi ki:
*Onu çöller otlattı, bir müddet sonra; halbuki o, bir müddet, onları otlatmıştı; ve yağmur suyunun suyu, onu dökeni akarak inerdi*
(Beyit, onun divanında s. 48’dedir; Abdullah b. Tâhir b. el-Hüseyn’i övdüğü bir kasidedendir; ve onun matla‘ı:
هن عوادي يوسف وصواحبه *** فعزما فقدما أدرك السؤل طالبه)
Ve yine yol, “**اللقم**” ve “**الملتقم**” diye adlandırıldı; ona girenin onu lokma gibi yutması itibarıyla.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ر ط
سرط الشيء واسترطه وتسرطه قليـلاً قليـلاً‏.‏
ورجـل سرطـان وسرطـم ومنـه السيرطـراط الفالوذ‏.‏
وبقوائمه سرطان وهو داء الفيل‏.‏
وسلكوا سراطاً سوياً‏.‏
ومـن المجاز‏:‏ سيف سراط‏:‏ قطاع‏.‏
وفرس سرطان وسرطان الجري كأنه يسترط العوّ ويلتهمه‏.‏
وهو في دينه على سراط مستقيم‏.‏
وفي مثل ‏"‏ الأخذ سريطي والقضاء ضريطي ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

س ر ط
**سرط** şeyi ve **استرطه** ve **تسرطه**: azar azar.
Ve **سرطان** ve **سرطم** bir adam; ve ondan **السيرطراط**: **الفالوذ**.
Ve bacaklarında **سرطان** vardır; ve o, fil hastalığıdır.
Ve **سراطاً سوياً** bir yol tuttular.
Ve mecazdandır: **سيف سراط**: kesici.
Ve **سرطان** bir at ve koşunun **سرطان**’ı: sanki **العوّ**’u azar azar yutar ve onu yutar.
Ve o, dininde **سراط مستقيم** üzerinedir.
Ve şu meselde: "almak **سريطي**’dir ve hükmetmek **ضريطي**’dir".

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَرِطَ الطعامَ والشيءَ، بالكسر، سَرَطاً وسَرَطاناً: بَلِعَه، واسْتَرَطَه وازْدَرَدَه: ابْتَلَعَه، ولا يجوز سرَط؛ وانْسَرَطَ الشيء في حَلْقِه: سارَ فيه سيْراً سهْلاً. والمِسْرَطُ والمَسْرَطُ: البُلْعُوم، والصاد لغة. والسِّرْواطُ: الأَكُول؛ عن السيرافي. والسُّراطِيُّ والسِّرْوَطُ: الذي يَسْتَرِطُ كل شيء يبتلعه. وقال اللحياني: رجل سِرْطِمٌ وسَرْطَمٌ يبتلع كل شيء، وهو من الاسْتراط. وجعل ابن جني سَرطَماً ثلاثيّاً، والسِّرْطِمُ أَيضاً: البليغ المتكلم، وهو من ذلك. وقالوا: الأَخذ سُرَّيْطٌ وسُرَّيْطَى، والقضاء ضُرَّيْطٌ وضُرَّيْطَى أَي يأْخذ الدَّين فيَسْتَرِطُه، فإِذا اسْتَقْضاه غريمُه أَضْرَطَ به. ومن أَمثال العرب: الأَخذ سَرَطانٌ، والقَضاء لَيَّانٌ؛ وبعض يقول: الأَخذ سُرَيْطاء، والقَضاء ضُرَيْطاء. وقال بعض الأَعراب: الأَخذ سِرِّيطَى، والقضاء ضِرِّيطَى، قال: وهي كلها لغات صحيحة قد تكلمت العرب بها، والمعنى فيها كلها أَنت تُحبُّ الأَخذ وتكره الإِعْطاء. وفي المثل: لا تكن حُلْواً فتُسْتَرَطَ، ولا مُرّاً فتُعْقى، من قولهم: أَعْقَيْتُ الشيء إِذا أَزَلْتَه من فِيك لمَرارتِه كما يقال أَشْكَيْتُ الرجل إِذا أَزلته عما يشكوه. ورجل سِرْطِيطٌ وسُرَطٌ وسَرَطانٌ: جيّد اللَّقْمِ. وفرس سُرَطٌ وسَرَطانٌ: كأَنه يَسْتَرِطُ الجرْي. وسيف سُراطٌ وسُراطِيٌّ: قاطع يَمُرّ في الضَّريبةِ كأَنه يَسْتَرِطُ كل شيء يَلْتَهِمُه، جاء على لفظ النسب وليس بنَسَب كأَحْمر وأَحْمريّ؛ قال المتنخل الهذلي:
كَلوْن المِلْحِ ضَرْبَتُه هَبِيرٌ،
يُتِرُّ العَظْمَ سَقّاطٌ سُراطِي
به أَحْمِي المُضافَ إِذا دَعاني،
ونَفْسِي، ساعةَ الفَزَعِ الفِلاطِ
وخفّف ياء النسبة من سُراطي لمكان القافية. قال ابن بري: وصواب إِنشاده يُتِرُّ، بضم الياء. والفِلاطُ: الفُجاءةُ.
والسِّراطُ: السبيل الواضح، والصِّراط لغة في السراط، والصاد أَعلى لمكان المُضارَعة، وإِن كانت السين هي الأَصل، وقرأَها يعقوب بالسين، ومعنى الآية ثَبِّتْنا على المِنْهاج الواضح؛ وقال جرير:
أَميرُ المؤمنينَ على صِراطٍ،
إِذا اعْوَجَّ المَوارِدُ مُسْتَقِيم
والمَوارِدُ: الطُّرُقُ إِلى الماء، واحدتها مَوْرِدةٌ. قال الفراء: ونفر من بَلْعَنْبر يصيِّرون السين، إِذا كانت مقدمة ثم جاءت بعدها طاء أَو قاف أَو غين أَو خاء، صاداً وذلك أَن الطاء حرف تضع فيه لسانك في حنكك فينطبق به الصوت، فقلبت السين صاداً صورتها صورة الطاء، واستخفّوها ليكون المخرج واحداً كما استخفوا الإِدْغام، فمن ذلك قولهم الصراط والسراط، قال: وهي بالصاد لغة قريش الأَوّلين التي جاء بها الكتاب، قال: وعامة العرب تجعلها سيناً، وقيل: إِنما قيل للطريق الواضح سراط لأَنه كأَنه يَسْتَرِطُ المادّة لكثرة سلوكهم لاحِبَه، فأَما ما حكاه الأَصمعي من قراءة بعضهم الزِّراط، بالزاي المخلصة، فخَطأ إِنما سَمِع المُضارِعةَ فتَوَهَّمها زاياً ولم يكن الأَصمعي نحويّاً فيُؤْمَنَ على هذا. وقوله تعالى: هذا سِراطٌ عليَّ مُسْتَقِيمٌ، فسَّره ثعلب فقال: يعني الموتَ أَي عليَّ طريقُهم.والسُّرَّيْطُ والسِّرِطْراط والسَّرَطْراطُ، بفتح السين والراء: الفالُوذَجُ، وقيل: الخَبِيصُ، وقيل: السَّرَطْراطُ الفالوذج، شامية. قال الأَزهري: أَما بالكسر فهي لغة جيدة لها نظائر مثل جِلِبْلابٍ وسِجِلاَّط، قال: وأَما سَرَطْراطٌ فلا أَعرف له نظيراً فقيل للفالوذج سِرِطْراطٌ، فكررت فيه الراء والطاء تبليغاً في وصفه واستِلْذاذِ آكله إِياه إِذا سَرَطَه وأَساغَه في حَلْقِه.
ويقال للرجل إِذا كان سريعَ الأَكل: مِسْرَطٌ وسَرّاطٌ وسُرَطةٌ. والسِّرِطْراطُ: فِعِلْعالٌ من السَّرْطِ الذي هو البَلْع. والسُّرَّيْطَى: حَساً كالخَزِيرةِ.
والسَّرَطانُ: دابّة من خَلق الماء تسميه الفُرْس مُخ.
والسرَطانُ: داء يأْخذ الناس والدوابَّ. وفي التهذيب: هو داء يظهر بقوائم الدوابّ، وقيل: هو داء يعرض للإنسان في حلقه دموي يشبه الدُّبَيْلةَ، وقيل: السرَطانُ داء يأْخذ في رُسْغ الدابّة فيُيَبِّسه حتى يَقْلِب حافرها. والسرَطانُ: من بروج الفَلَكِ.

##### Türkçe

**سَرِطَ** yemeği ve şeyi, kesre ile, **سَرَطاً** ve **سَرَطاناً**: onu yuttu,
ve **اسْتَرَطَه** ve **ازْدَرَدَه**: onu yuttu; **سرَط** câiz değildir; ve şey onun
boğazında **انْسَرَطَ**: onda kolay bir yürüyüşle yürüdü. Ve **المِسْرَطُ** ve **المَسْرَطُ**: yutak,
ve **الصاد** (ile) bir dildir. Ve **السِّرْواطُ**: obur; es-Sîrâfî’den. Ve **السُّراطِيُّ**
ve **السِّرْوَطُ**: yuttuğu her şeyi **يَسْتَرِطُ** eden kimse. El-Lihyânî dedi: **سِرْطِمٌ**
ve **سَرْطَمٌ** adam, her şeyi yutar; ve o **الاسْتراط**’tandır. İbn Cinnî **سَرطَماً**’yı üçlü (fiil) kıldı,
ve **السِّرْطِمُ** dahi: beliğ konuşan, ve o da bundandır. Dediler: alma
**سُرَّيْطٌ** ve **سُرَّيْطَى**’dır, ödeme **ضُرَّيْطٌ** ve **ضُرَّيْطَى**’dır; yani borcu alır
da onu **فيَسْتَرِطُه**; sonra alacaklısı ondan tahsil isteyince onunla **أَضْرَطَ** eder. Arapların darbımesellerindendir: alma
**سَرَطانٌ**dır, ödeme **لَيَّانٌ**dır; bazıları der ki: alma **سُرَيْطاء**dır, ödeme
**ضُرَيْطاء**. Bazı bedevîler dedi: alma **سِرِّيطَى**dır, ödeme **ضِرِّيطَى**dır; dedi:
bunların hepsi Arapların konuştuğu sahih dillerdir; hepsindeki mânâ: sen almayı seversin
ve vermekten hoşlanmazsın. Meselde: tatlı olma da **فتُسْتَرَطَ** (yutulup gidilme), acı da olma da **فتُعْقى** (ağızdan atılma); onların sözü: **أَعْقَيْتُ** şeyi, acılığından dolayı onu ağzından çıkardığın zaman; nitekim “**أَشْكَيْتُ** adamı” denir, onu şikâyet ettiği şeyden uzaklaştırdığın zaman.
Ve **سِرْطِيطٌ** ve **سُرَطٌ** ve **سَرَطانٌ** adam: lokmayı iyi (alan/yutan). Ve **سُرَطٌ**
ve **سَرَطانٌ** at: sanki koşuyu **يَسْتَرِطُ** eder. Ve **سُراطٌ** ve **سُراطِيٌّ** kılıç: kesici; darbe yerinde geçer, sanki yuttuğu her şeyi **يَسْتَرِطُ** eder; nisbet lafzı üzere geldi, nisbet değildir; **أَحْمر** ve **أَحْمريّ** gibi; el-Mutenahhil el-Huzelî dedi:
كَلوْن المِلْحِ ضَرْبَتُه هَبِيرٌ،
يُتِرُّ العَظْمَ سَقّاطٌ سُراطِي
به أَحْمِي المُضافَ إِذا دَعاني،
ونَفْسِي، ساعةَ الفَزَعِ الفِلاطِ
Kafiye sebebiyle **سُراطي**’den nisbet **ياء**’sını hafifletti. İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu
**يُتِرُّ**, **الياء**’nın zammı iledir. Ve **الفِلاطُ**: ansızın olma.
Ve **السِّراطُ**: açık yol; **الصِّراط** sîrât’ta bir dildir; ve **الصاد** daha üstündür
**المُضارَعة** sebebiyle; her ne kadar asl olan **السين** ise de; Yakub onu **السين** ile okudu; âyetin mânâsı: bizi açık minhac üzere sabit kıl; Cerîr dedi:
أَميرُ المؤمنينَ على صِراطٍ،
إِذا اعْوَجَّ المَوارِدُ مُسْتَقِيم
Ve **المَوارِدُ**: suya giden yollar; onun teki **مَوْرِدةٌ**’dir. El-Ferrâ dedi:
Bel‘anber’den bir topluluk, **السين**’i, eğer önde gelmişse sonra onun ardından **طاء** yahut
**قاف** yahut **غين** yahut **خاء** gelirse, **صاد**’a çevirirler; çünkü **الطاء** bir harftir, onda dilini damağına koyarsın
da ses onunla kapanır; böylece **السين**’i **صاد**’a çevirdi, suretini **طاء**’ın sureti yaptı; ve onu hafif gördüler ki
çıkış yeri bir olsun; nitekim idğâmı hafif gördükleri gibi. Bundan onların “**الصراط**” ve “**السراط**” demeleri vardır. Dedi: o **الصاد** ile, kitabın getirdiği Kureyş’in evvellerinin dilidir. Dedi: Arapların çoğu onu **سين** yapar. Ve denildi: apaçık yola **سراط** denilmesi ancak şundandır: sanki
onlar onun açık yolunu çokça tuttukları için maddeyi **يَسْتَرِطُ** eder. Amma el-Asmaî’nin bazılarınca **الزِّراط** (katıksız **الزاي** ile) okunuşunu rivayet ettiği şey, hatadır; ancak **المُضارِعة**’yı işitti de onu **زاي** sandı; el-Asmaî nahivci değildi ki buna güvenilsin. Ve Yüce Allah’ın sözü: **هذا سِراطٌ عليَّ مُسْتَقِيمٌ**; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: yani ölüm; yani onların yolu benim üzerimedir. Ve **السُّرَّيْطُ** ve **السِّرِطْراط** ve **السَّرَطْراطُ**, **السين** ve **الراء**’nın fethi ile:
**الفالُوذَجُ**; ve denildi: **الخَبِيصُ**; ve denildi: **السَّرَطْراطُ** fâlûzecdir, Şamlıcadır. El-Ezherî dedi:
amma kesre ile olanı, benzerleri olan iyi bir dildir; **جِلِبْلابٍ** ve **سِجِلاَّط** gibi. Dedi: amma **سَرَطْراطٌ** için bir benzer bilmiyorum. Böylece fâlûzec’e **سِرِطْراطٌ** denildi; onda **الراء** ve **الطاء** tekrar edildi; onu **سَرَطَه**
ve boğazında onu **أَساغَه** ettiği zaman, onu yiyenin onu vasfetmesinde ve onu lezzetli bulmasında mübalağa için.
Ve adama, eğer hızlı yiyen ise, denilir: **مِسْرَطٌ** ve **سَرّاطٌ** ve **سُرَطةٌ**.
Ve **السِّرِطْراطُ**: yutma olan **السَّرْط**’tan **فِعِلْعالٌ** veznidir. Ve **السُّرَّيْطَى**:
**كالخَزِيرةِ** bir yalama (şey).
Ve **السَّرَطانُ**: sudan yaratılmış bir canlı; Farslar ona **مُخ** der.
Ve **السرَطانُ**: insanları ve hayvanları tutan bir hastalık. Ve **التهذيب**’de: o, hayvanların ayaklarında ortaya çıkan bir hastalıktır. Ve denildi: o, insan için boğazında görünen, **الدُّبَيْلةَ**’ye benzeyen kanlı bir hastalıktır. Ve denildi: **السرَطانُ** hayvanın bileğinde olan bir hastalıktır; onu kurutur, ta ki
tırnağını ters çevirsin. Ve **السرَطانُ**: feleğin burçlarındandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ر ط * * سَرِطَ * الشيء بلعه وبابه فهم و * اسْتَرَطَهُ * ابتلعه وفي المثل لا تكن حلوا فتسرط ولا مرا فتعقى أي ترمى من الفم للمرارة وقولهم الأخذ * سُرَّيْطَى * والقضاء ضريطى أي يسترط ما يأخذ من الدين فإذا تقاضاه صاحبه أضرط به وحكي الأخذ * سُرَّيْطٌ * والقضاء ضريط و * السِرطْرَاطُ * الفالوذ و * السِّراطُ * لغة في الصراط و * السَّ ﴿َطانُ﴾ من خلق الماء

##### Türkçe

* س ر ط * **سَرِطَ**: şeyi yuttu; onun bâbı **فهم**’dir. Ve **اسْتَرَطَهُ**: onu yuttu.

Ve meselde: “Tatlı olma da yutulasın; acı da olma da **تُعْقَى** (yani acılıktan dolayı ağızdan atılasın).”

Ve onların sözü: alma **سُرَّيْطَى** ve kaza (hüküm) **ضريطى**; yani dinden aldığı şeyi yutar; sonra sahibi onu talep edince onunla **أضرط** eder.

Ve “alma **سُرَّيْطٌ** ve kaza **ضريط**” diye hikâye edildi.

Ve **السِرطْرَاطُ**: **الفالوذ**.

Ve **السِّراطُ**: **الصراط**’ta bir lugattır.

Ve **السَّطانُ**: suyun yaratılışından.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سرطه، كنصر، وفرح الأخيرة هي الفصحى المشهورة، والأولى نقلها الصاغاني، وأنكرها غيره سرطا، وسرطانا، محركتين، أي بلعه، وقيل: ابتلعه من غير مضغ، كما في بعض النسخ من الصحاح، وفي الأساس: قليلا قليلا، كاسترطه، وكذلك زرده وازدرده، قال رؤبة:
  مضغي رؤوس الناس واستراطي وفي المثل:  لا تكن حلوا فتسترط، ولا مرا فتعقى  من قولهم: أعقيت الشيء، إذا أزلته من فيك لمرارته، كما يقال: أشكيت الرجل، إذا أزلته عما يشكوه، كما في الصحاح. ويروى فتعقي، بكسر القاف من أعقى الشيء: إذا اشتدت مرارته، كأنه صار بحيث يعقى، أي يكره. يضرب في الأمر بالتوسط، كما في العباب. قلت: وهو مثل قول القائل:
  لا تكن سكرا فيأكلك الـنـا                      س ولا حنظلا تذاق فترمى وكذلك تسرطه. وأنشد الأصمعي:
  كأنها لحمي من تسرطه
  إياه في المكره أو في منشطه
  وعبطه عرضي أوان معبطه
  عبيثة من سمنه وأقطه وقال إبراهيم بن هرمة:
  يدعو علي ولو هلكت تركته                      جزر العدو وأكلة المتسرط وانسرط الشيء في حلقه: سار فيه سيرا سهلا. والمسرط، كمقعد، ومنبر: البلعوم، والصاد لغة فيه، وأنشد الأصمعي:
  كأن غصن سلم أو عرفطه
  معترضا بشوكه في مسرطه والسرواط، بالكسر: الأكول، عن السيرافي، كالسرطم، بالكسر أيضا. والسراطي، بالضم، وهو الذي يسترط كل شيء يبتلعه، وقال اللحياني: رجل سرطم وسرطم: يبتلع كل شيء، وهو من الاستراط. وجعل ابن جني سرطما ثلاثيا، أي والميم زائدة. ومن المجاز: فرس سراطي الجري، أي شديده، كأنه يسترط الجري، أي يلتهمه. وقال ابن دريد: كأنه يسرط الجري سرطا. ومن المجاز أيضا: سيف سراطي وسراط، بضمهما، أي قطاع يمر في الضريبة كأنه يسترط كل شيء يلتهمه، جاء على لفظ النسب، وليس بنسب، كأحمر وأحمري، وأنشد الجوهري للمتنخل الهذلي:
  كلون الملح ضربته هبير                      يتر العظم سقاط سراطي

  وخفف ياء النسبة من سراطي لمكان القافية. وفي العباب: وقال ابن حبيب: أراد: سراطي يسترط كل شيء ويذهب سريعا في اللحم. والسرطم، بالكسر: المتكلم البليغ، وهو من الاستراط، والميم زائدة. وفي المثل:  الأخذ سريطى والقضاء ضريطى  نقله الجوهري، مضمومتين مشددتين ولو قال: كسميهى فيهما، كان أحسن، وهو مجاز ويقال سريط وضريط، كقبيط فيهما، حكاه يعقوب ونقله الجوهري. وفي العباب: حكاهما يعقوب. ويقال سريط وضريط، كزبير فيهما، ويقال: سريطى وضريطى كخليفى، فيهما، نقله الصاغاني ويقال سريطاء وضريطاء مضمومتين مخففتين ممدودتين. ولو قال: كمريطاء، كان أحسن، مع أنه أخل بالضبط، فإنه لم يذكر أنهما بالمد. ويروى الأخذ سرطان، محركة، ويروى سلجان، وقد ذكر في موضعه، والقضاء ليان، وهذه كلها لغات صحيحة قد تكلمت العرب بها، والمعنى فيها كلها: أنت تحب الأخذ وتكره الإعطاء. وفي الصحاح: أي يسترط ما يأخذ من الدين ويبتلعه، فإذا طولب للقضاء وفي الصحاح: فإذا تقاضاه صاحبه أضرط به. قال شيخنا: أي عمل بفيه مثل الضراط، وهو الذي تسميه العامة الفص، يستعملونه على أنواع. والسرطان، محركة: دابة نهرية، وفي الصحاح: من خلق الماء، زاد في اللسان: تسميه الفرس مخ. وهو كثير النفع. قال الأطباء: ثلاثة مثاقيل من رماده محرقا في قدر نحاس أحمر بماء أو شراب أو مع نصف زنته من جنطيانا، عظيم النفع من نهشة الكلب الكلب. قلت: جنطيانا: نبات يشبه ورقه الذي في أصله ورق الجوز ولسان الحمل، ولونه أحمر، وثمرته في أقماعه، وأصله مطاول يشبه بأصل الزراوند ينبت في الجبال والظل والندى، قالوا: إذا شرب منه نصف درهم إلى مثقال قد عجن بعسل وماء فاتر، نفع من نهش الهوام، ويضمد به مع العسل في موضع اللسعة. وعينه إذا علقت على محموم بغب شفي. ورجله إن علقت على شجرة سقط ثمرها بلا علة. هذا هو السرطان الذي يتولد في الأنهار وأما البحري منه فحيوان مستحجر يدخل محرقه في الأكحال، لقلع البياض، وفي السنونات فتشد اللثة. والسرطان: برج في السماء، وهو البرج الرابع، سمي به لكونه يشبهه في الصورة. والسرطان: ورم سوداوي يبتدئ مثل اللوزة وأصغر، فإذا كبر ظهر عليه عروق حمر وخضر شبيه بأرجل السرطان، يقال: إنه لا مطمع في برئه، وإنما يعالج لئلا يزداد على ما هو عليه. وفي الصحاح: السرطان: داء يأخذ في رسغ الدابة ييبسه حتى يقلب حافره، هذا وقع في نسخ الصحاح والعباب، والصواب: حافرها، وفي المحكم: السرطان: داء يأخذ الناس والدواب. وفي التهذيب: هو داء يعرض للإنسان في حلقه، دموي يشبه الدبيلة. ومن المجاز: السرطان: الشديد الجري من الخيل، عن ابن دريد. والسرطان: العظيم اللقم الجيده من الرجال، كالسرطيط، بالكسر، وهذه عن ابن دريد. وقوله: والشديد الجري، مقتضى سياقه أن يكون من معاني السرطان، فإن كذا كذلك، فهو تكرار مع ما قبله فتأمل، ولعله: الشديد الجري بالنعت، كالسرط، كصرد، فيهما، أي في العظيم اللقم والشديد الجري، يقال: فرس سرط، كأنه يسرط الجري سرطا، ورجل سرط: جيد اللقم.

  وقال ابن عباد: رجل سرط مرط، أي سريع الاستراط. والسراط، بالكسر:السبيل الواضح، وبه فسر قوله تعالى  اهدنا السراط المستقيم  أي ثبتنا على المنهاج الواضح، كما قاله الأزهري، وإنما سمي به لأن الذاهب فيه يغيب غيبة الطعام المسترط. وقيل: لأنه كان يسترط المارة لكثرة سلوكهم لاحبه. قلت: فعلى الأول كأنه يبتلع السالك فيه، وعلى الثاني يبتلعه السالك، فتأمل. والصاد والزاي لغتان فيه، والصاد أعلى، للمضارعة وإن كانت السين هي الأصل، قال الفراء: والصاد لغة قريش الأولين التي جاء بها الكتاب، وعامة العرب يجعلها سينا، وبه قرأ يعقوب الحضرمي، وفي العباب: رويس. وقول من قال: الزراط، بالزاي المخلصة، وبه قرأ بعضهم، وحكاه الأصمعي، وهو خطأ، إنما سمع المضارعة فتوهمها زايا. قال: ولم يكن الأصمعي نحويا فيؤمن على هذا. خطأ، فإنه قد روي ذلك عن أبي عمرو أنه قرأ الزراط بالزاي خالصة، وكذلك رواه الكسائي عن حمزة الزراط بالزاي، كما تقدم في موضعه. وما ذكره من التحامل على الأصمعي فلا يلتفت إليه مع موافقته لحمزة. وأبي عمرو في إحدى روايتيه، فتأمل. والسرطراط، بكسرتين وبفتحتين، كلاهما عن الليث، واقتصر الجوهري على الأول وكزبير، هكذا في الأصول، والصواب: كقبيط، الفالوذج، شامية، أو الخبيص، وقد تقدم التعريف به. قال الأزهري: أما السرطراط، بالكسر، فهي لغة جيدة لها نظائر، مثل جلبلاب وسجلاط. وأما سرطراط بالفتح، فلا أعرف له نظيرا. وهو فعلعال من السرط الذي هو البلع. وقيل للفالوذج: سرطراط، فكررت فيه الراء والطاء تبليغا في وصفه، واستلذاذ آكله إياه إذا سرطه في حلقه. وقال ابن دريد: السريطاء، كالرتيلاء: حساء كالحريرة ونحوها، هكذا هو في النسخ: الحريرة بالحاء المهملة والراء، والصواب: الخزيرة، كما هو نص الجمهرة. وفي اللسان: هي السريطى، أي كسميهى: شبه الخزيرة. ورجل سرطة، كهمزة: سريع الاستراط، نقله ابن عباد. ومما يستدرك عليه: السروط، كدرهم: الذي يسترط كل شيء يبتلعه. ورجل مسرط وسراط كمنبر وكتان، أي سريع الأكل، وكذلك سرطرط، كحزنبل، وهذه عن ابن عباد. والسرطان، محركة: هو داء الفيل. ومن المجاز: هو في دينه على سراط مستقيم. ابن عباد: رجل سرط مرط، أي سريع الاستراط. والسراط، بالكسر:السبيل الواضح، وبه فسر قوله تعالى  اهدنا السراط المستقيم  أي ثبتنا على المنهاج الواضح، كما قاله الأزهري، وإنما سمي به لأن الذاهب فيه يغيب غيبة الطعام المسترط. وقيل: لأنه كان يسترط المارة لكثرة سلوكهم لاحبه. قلت: فعلى الأول كأنه يبتلع السالك فيه، وعلى الثاني يبتلعه السالك، فتأمل. والصاد والزاي لغتان فيه، والصاد أعلى، للمضارعة وإن كانت السين هي الأصل، قال الفراء: والصاد لغة قريش الأولين التي جاء بها الكتاب، وعامة العرب يجعلها سينا، وبه قرأ يعقوب الحضرمي، وفي العباب: رويس. وقول من قال: الزراط، بالزاي المخلصة، وبه قرأ بعضهم، وحكاه الأصمعي، وهو خطأ، إنما سمع المضارعة فتوهمها زايا. قال: ولم يكن الأصمعي نحويا فيؤمن على هذا. خطأ، فإنه قد روي ذلك عن أبي عمرو أنه قرأ الزراط بالزاي خالصة، وكذلك رواه الكسائي عن حمزة الزراط بالزاي، كما تقدم في موضعه. وما ذكره من التحامل على الأصمعي فلا يلتفت إليه مع موافقته لحمزة. وأبي عمرو في إحدى روايتيه، فتأمل. والسرطراط، بكسرتين وبفتحتين، كلاهما عن الليث، واقتصر الجوهري على الأول وكزبير، هكذا في الأصول، والصواب: كقبيط، الفالوذج، شامية، أو الخبيص، وقد تقدم التعريف به. قال الأزهري: أما السرطراط، بالكسر، فهي لغة جيدة لها نظائر، مثل جلبلاب وسجلاط. وأما سرطراط بالفتح، فلا أعرف له نظيرا. وهو فعلعال من السرط الذي هو البلع. وقيل للفالوذج: سرطراط، فكررت فيه الراء والطاء تبليغا في وصفه، واستلذاذ آكله إياه إذا سرطه في حلقه. وقال ابن دريد: السريطاء، كالرتيلاء: حساء كالحريرة ونحوها، هكذا هو في النسخ: الحريرة بالحاء المهملة والراء، والصواب: الخزيرة، كما هو نص الجمهرة. وفي اللسان: هي السريطى، أي كسميهى: شبه الخزيرة. ورجل سرطة، كهمزة: سريع الاستراط، نقله ابن عباد. ومما يستدرك عليه: السروط، كدرهم: الذي يسترط كل شيء يبتلعه. ورجل مسرط وسراط كمنبر وكتان، أي سريع الأكل، وكذلك سرطرط، كحزنبل، وهذه عن ابن عباد. والسرطان، محركة: هو داء الفيل. ومن المجاز: هو في دينه على سراط مستقيم.

##### Türkçe

**سرطه**; **نصر** ve **فرح** gibi; sonuncusu meşhur fasih olandır; birincisini **الصاغاني** nakletmiştir; başkası onu inkâr etmiştir. **سرطا** ve **سرطانا**, ikisi de harekeli: yani onu yuttu. Ve denildi: çiğnemeksizin onu yuttu; **الصحاح**’ın bazı nüshalarında olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: azar azar; **كاسترطه** gibi. Ve yine **زرده** ve **ازدرده**. **رؤبة** dedi ki:
  İnsanların başlarını çiğnemem ve benim **استراطي**’m. Ve meselde:  Tatlı olma da **فتسترط**; acı da olma da **فتعقى**; onların sözü olan: **أعقيت الشيء**: onu ağzından giderdiğin zaman, acılığından dolayı; nitekim denilir: **أشكيت الرجل**: onu şikâyet ettiği şeyden giderdiğin zaman; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **فتعقي** rivayet olunur; **القاف**’ın kesresiyle; **أعقى الشيء**’den: acılığı şiddetlendiği zaman; sanki **يعقى** olacak bir hâle gelmiş gibi; yani tiksinilir. Orta yolu tutma hususunda darb-ı meseldir; **العباب**’da olduğu gibi. Dedim: o, söyleyenin sözü gibidir:
  Şeker olma da insanla-r seni yesin; ve **حنظلا** da olma, tadılsın da atılasın. Ve yine **تسرطه**. **الأصمعي** inşad etti:
  Sanki o, benim etimdir; onu **تسرطه**
  Onu, zorla yahut şevkle
  Ve benim ırzımı, onun **معبطه** zamanı, **عبطه**
  Yağından ve **أقطه**’undan bir **عبيثة**. Ve **إبراهيم بن هرمة** dedi ki:
  Bana beddua eder; ben helâk olsam onu bırakırdı                      Düşmanın **جزر**’i ve **المتسرط**’un yiyişi. Ve **انسرط الشيء في حلقه**: onda kolay bir yürüyüşle yürüdü. Ve **المسرط**, **مقعد** ve **منبر** gibi: yutak; ve onda **الصاد** bir dildir. **الأصمعي** inşad etti:
  Sanki bir **سلم** dalı yahut onun **عرفطه**’u
  Dikenleriyle onun **مسرطه**’unda enlemesine duran. Ve **السرواط**, kesre ile: çok yiyen; **السيرافي**’den; **كالسرطم**, yine kesre ile. Ve **السراطي**, damme ile: o, yuttuğu her şeyi **يسترط** eden kimsedir. **اللحياني** dedi: adam **سرطم** ve **سرطم**: her şeyi yutar; o, **الاستراط**’tandır. Ve **ابن جني** **سرطما**’yı üç harfli kıldı; yani **الميم** ziyadedir. Mecazdan: at, koşuşu **سراطي**: yani onun şiddetlisi; sanki koşuşu **يسترط** eder; yani onu yutar. **ابن دريد** dedi: sanki koşuşu **سرطا** olarak **يسرط** eder. Mecazdan yine: kılıç **سراطي** ve **سراط**, ikisi de damme ile: kesici; vergiye geçer; sanki yuttuğu her şeyi **يسترط** eder; onu yutar; nisbet lafzı üzere gelmiştir, nisbet değildir; **أحمر** ve **أحمري** gibi. **الجوهري**, **المتنخل الهذلي** için inşad etti:
  Tuz rengi gibi; ona **هبير** vurdun                      Kemiği **يتر** eder; düşüşü **سقاط**; **سراطي**.

  Ve kafiye yerinden dolayı **سراطي**’nin nisbet **ياء**’sını hafifletti. **العباب**’da: **ابن حبيب** dedi: murad etti: **سراطي**; her şeyi **يسترط** eder ve ette süratle gider. Ve **السرطم**, kesre ile: beliğ konuşan; o, **الاستراط**’tandır; **الميم** ziyadedir. Ve meselde:  **الأخذ سريطى والقضاء ضريطى**  onu **الجوهري** nakletti; ikisi de dammeli, şeddeli; eğer “ikisi hakkında **كسميهى** gibi” deseydi daha iyi olurdu; o mecazdır. Ve denilir: **سريط** ve **ضريط**, ikisinde **قبيط** gibi; **يعقوب** hikâye etti ve **الجوهري** nakletti. Ve **العباب**’da: ikisini **يعقوب** hikâye etti. Ve denilir: **سريط** ve **ضريط**, ikisinde **زبير** gibi. Ve denilir: **سريطى** ve **ضريطى**, ikisinde **خليفى** gibi; onu **الصاغاني** nakletti. Ve denilir: **سريطاء** ve **ضريطاء**; ikisi dammeli, hafifletilmiş, uzatılmış. Eğer “**كمريطاء** gibi” deseydi daha iyi olurdu; bununla beraber ضبط’u bozdu; çünkü onların med ile olduğunu zikretmedi. Ve “**الأخذ سرطان**”, harekeli, rivayet olunur; ve “**سلجان**” rivayet olunur; o, yerinde zikredilmiştir; ve “**القضاء ليان**”. Bunların hepsi sahih dillerdir; Araplar onlarla konuşmuştur. Ve bunların hepsindeki mânâ: sen almayı seversin ve vermeyi kerih görürsün. **الصحاح**’ta: yani dinden aldığı şeyi **يسترط** eder ve onu yutar; sonra ödemeye çağrıldığı zaman; ve **الصحاح**’ta: sahibi onu talep edince ona **أضرط** etti. Şeyhimiz dedi: yani ağzıyla **الضراط** gibi yaptı; bu, avamın **الفص** diye isimlendirdiği şeydir; onu türler üzere kullanırlar. Ve **السرطان**, harekeli: nehir hayvanı. Ve **الصحاح**’ta: suyun yaratıklarından. **اللسان**’da ziyade etti: Farslar ona **مخ** der. Ve o, çok faydalıdır. Tabipler dedi: onun külünden üç miskal; kızıl bakır bir kapta yakılmış olarak; suyla yahut içecekle yahut ağırlığının yarısı kadar **جنطيانا** ile; kuduz köpeğin ısırığından büyük faydalıdır. Dedim: **جنطيانا**: yaprağı, aslında ceviz yaprağı ve **لسان الحمل**’e benzeyen bir bitkidir; rengi kırmızıdır; meyvesi çanaklarındadır; kökü uzundur; **الزراوند** köküne benzer; dağlarda, gölgede ve çiyde biter. Dediler: ondan yarım dirhemden bir miskale kadar; bal ve ılık su ile yoğrulmuş olarak içilirse; haşeratın ısırmasından fayda verir; ve bal ile birlikte sokma yerinde onunla yakı yapılır. Ve onun gözü, gün aşırı sıtmalı birine asılırsa şifa bulur. Ve onun ayağı, bir ağaca asılırsa meyvesi sebepsiz yere düşer. Bu, nehirlerde doğan **السرطان**’dır. Denizlisi ise taşlaşmış bir hayvandır; onun yakılmışı, beyazlığı sökmek için sürmelere sokulur; ve diş tozlarına; böylece diş eti sıkılaşır. Ve **السرطان**: gökte bir burçtur; dördüncü burçtur; surette ona benzemesinden dolayı onunla adlandırıldı. Ve **السرطان**: siyah safraî bir şiştir; badem gibi ve daha küçük başlar; büyüdüğü zaman üzerinde kırmızı ve yeşil damarlar görünür; **السرطان**’ın ayaklarına benzer; denilir: onun iyileşmesine ümit yoktur; ancak olduğu hâl üzere artmasın diye tedavi edilir. Ve **الصحاح**’ta: **السرطان**: bir hastalık; hayvanın bileğinde olur; onu kurutur; ta ki onun tırnağını çevirir. Bu, **الصحاح** ve **العباب** nüshalarında vaki olmuştur; doğrusu: onun tırnağıdır. Ve **المحكم**’de: **السرطان**: insanları ve hayvanları tutan bir hastalıktır. Ve **التهذيب**’de: o, insanın boğazında arız olan bir hastalıktır; kanlıdır; **الدبيلة**’ye benzer. Mecazdan: **السرطان**: atlardan şiddetli koşan; **ابن دريد**’den. Ve **السرطان**: erkeklerden lokması büyük, lokması iyi olan; **كالسرطيط**, kesre ile; ve bu, **ابن دريد**’dendir. Ve onun sözü: “ve şiddetli koşan”; onun siyakı gereği, **السرطان**’ın mânâlarından olması gerekir; eğer öyle ise, ondan öncekiyle tekrar olur; düşün. Belki de: “şiddetli koşan” sıfat olarak; **كالسرط**, **صرد** gibi; ikisinde; yani lokması büyük ve şiddetli koşan hakkında. Denilir: at **سرط**; sanki koşuşu **سرطا** olarak **يسرط** eder. Ve adam **سرط**: lokması iyidir.

İbn Abbâd dedi: **رجل سرط مرط**; yani **الاستراط**’ta hızlı (olan). Ve **السراط** (kesre ile): apaçık yol; bununla Yüce Allah’ın sözü **اهدنا السراط المستقيم** tefsir edilmiştir; yani, Ezherî’nin dediği gibi, bizi apaçık minhac üzere sabit kıl; ancak ona bu ad verilmiştir, çünkü onda giden, **الطعام المسترط**’ın kayboluşu gibi kaybolur. Ve denildi ki: çünkü, yolunun çokça tutulmasından dolayı, gelip geçenleri yutar idi. Dedim: birincisine göre sanki onda yürüyeni yutar; ikincisine göre yürüyen onu yutar; öyleyse düşün. Ve **الصاد** ile **الزاي** onda iki lugattır; **الصاد** daha üstündür; **المضارعة** sebebiyle, her ne kadar asl olan **السين** ise de. Ferrâ dedi: ve **الصاد** kitabın getirdiği, ilk Kureyş’in lugatıdır; Arapların çoğu onu **سينا** yapar; bununla Ya‘kūb el-Hadramî okudu; ve el-‘Ubâb’da: **رويس**. Ve “**الزراط**” (saf **الزاي** ile) diyenin sözü; bununla bazısı okudu; Asma‘î onu nakletti; ve bu hatadır; ancak **المضارعة**’yı işitti de onu **زايا** sandı. Dedi: Asma‘î nahivci değildi ki buna güvenilsin. Hata: çünkü bu, Ebû ‘Amr’dan rivayet edilmiştir ki o, **الزراط**’ı saf **الزاي** ile okudu; yine Kisâî, Hamza’dan **الزراط**’ı **الزاي** ile rivayet etti; daha önce yerinde geçtiği üzere. Ve onun Asma‘î’ye karşı söylediği yüklenmeye, Hamza’ya ve Ebû ‘Amr’a iki rivayetinden birinde muvafakatiyle birlikte iltifat edilmez; öyleyse düşün.

Ve **السرطراط**, iki kesre ile ve iki fetha ile; ikisi de Leys’tendir. Cevherî birincisiyle yetindi ve **كزبير** gibi (dedi); asıllarda böyledir; doğrusu: **كقبيط** gibi; **الفالوذج**; Şâmî (bir tür); yahut **الخبيص**; onunla tanım daha önce geçmiştir. Ezherî dedi: **السرطراط** (kesre ile) ise, benzerleri olan iyi bir lugattır; mesela **جلبلاب** ve **سجلاط** gibi. Ama **سرطراط** (fetha ile) için bir benzer bilmiyorum. O, yutma olan **السرط**’tan **فعلعال** veznindedir. Ve **الفالوذج**’a **سرطراط** denildi; onda **الراء** ve **الطاء** tekrar edildi; onu vasfetmede mübalağa için ve yiyenin onu, boğazında yuttuğu zaman ondan lezzet alması için.

İbn Düreyd dedi: **السريطاء**, **كالرتيلاء**: **حساء**; **كالحريرة** ve benzerleri gibi; nüshalarda böyle: **الحريرة** (ihmâl edilmiş **الحاء** ve **الراء** ile); doğrusu: **الخزيرة**; Cemhere’nin nassı olduğu üzere. Lisân’da: o **السريطى**’dır; yani **كسميهى**: **شبه الخزيرة**. Ve **رجل سرطة**, **كهمزة**: **الاستراط**’ta hızlı; İbn Abbâd onu nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **السروط**, **كدرهم**: yuttuğu her şeyi **يسترط** eden. Ve **رجل مسرط وسراط** **كمنبر وكتان**; yani hızlı yiyen; yine **سرطرط**, **كحزنبل**; bunlar İbn Abbâd’dandır. Ve **السرطان**, harekeli: o, fil hastalığıdır. Ve mecazdan: o, dininde **على سراط مستقيم** üzeredir.

İbn Abbâd: **رجل سرط مرط**; yani **الاستراط**’ta hızlı (olan). Ve **السراط** (kesre ile): apaçık yol; bununla Yüce Allah’ın sözü **اهدنا السراط المستقيم** tefsir edilmiştir; yani, Ezherî’nin dediği gibi, bizi apaçık minhac üzere sabit kıl; ancak ona bu ad verilmiştir, çünkü onda giden, **الطعام المسترط**’ın kayboluşu gibi kaybolur. Ve denildi ki: çünkü, yolunun çokça tutulmasından dolayı, gelip geçenleri yutar idi. Dedim: birincisine göre sanki onda yürüyeni yutar; ikincisine göre yürüyen onu yutar; öyleyse düşün. Ve **الصاد** ile **الزاي** onda iki lugattır; **الصاد** daha üstündür; **المضارعة** sebebiyle, her ne kadar asl olan **السين** ise de. Ferrâ dedi: ve **الصاد** kitabın getirdiği, ilk Kureyş’in lugatıdır; Arapların çoğu onu **سينا** yapar; bununla Ya‘kūb el-Hadramî okudu; ve el-‘Ubâb’da: **رويس**. Ve “**الزراط**” (saf **الزاي** ile) diyenin sözü; bununla bazısı okudu; Asma‘î onu nakletti; ve bu hatadır; ancak **المضارعة**’yı işitti de onu **زايا** sandı. Dedi: Asma‘î nahivci değildi ki buna güvenilsin. Hata: çünkü bu, Ebû ‘Amr’dan rivayet edilmiştir ki o, **الزراط**’ı saf **الزاي** ile okudu; yine Kisâî, Hamza’dan **الزراط**’ı **الزاي** ile rivayet etti; daha önce yerinde geçtiği üzere. Ve onun Asma‘î’ye karşı söylediği yüklenmeye, Hamza’ya ve Ebû ‘Amr’a iki rivayetinden birinde muvafakatiyle birlikte iltifat edilmez; öyleyse düşün.

Ve **السرطراط**, iki kesre ile ve iki fetha ile; ikisi de Leys’tendir. Cevherî birincisiyle yetindi ve **كزبير** gibi (dedi); asıllarda böyledir; doğrusu: **كقبيط** gibi; **الفالوذج**; Şâmî (bir tür); yahut **الخبيص**; onunla tanım daha önce geçmiştir. Ezherî dedi: **السرطراط** (kesre ile) ise, benzerleri olan iyi bir lugattır; mesela **جلبلاب** ve **سجلاط** gibi. Ama **سرطراط** (fetha ile) için bir benzer bilmiyorum. O, yutma olan **السرط**’tan **فعلعال** veznindedir. Ve **الفالوذج**’a **سرطراط** denildi; onda **الراء** ve **الطاء** tekrar edildi; onu vasfetmede mübalağa için ve yiyenin onu, boğazında yuttuğu zaman ondan lezzet alması için.

İbn Düreyd dedi: **السريطاء**, **كالرتيلاء**: **حساء**; **كالحريرة** ve benzerleri gibi; nüshalarda böyle: **الحريرة** (ihmâl edilmiş **الحاء** ve **الراء** ile); doğrusu: **الخزيرة**; Cemhere’nin nassı olduğu üzere. Lisân’da: o **السريطى**’dır; yani **كسميهى**: **شبه الخزيرة**. Ve **رجل سرطة**, **كهمزة**: **الاستراط**’ta hızlı; İbn Abbâd onu nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **السروط**, **كدرهم**: yuttuğu her şeyi **يسترط** eden. Ve **رجل مسرط وسراط** **كمنبر وكتان**; yani hızlı yiyen; yine **سرطرط**, **كحزنبل**; bunlar İbn Abbâd’dandır. Ve **السرطان**, harekeli: o, fil hastalığıdır. Ve mecazdan: o, dininde **على سراط مستقيم** üzeredir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَرِطَهُ
1 سَرِطَهُ ذ , aor. سَرَطَ , inf. n. سَرَطٌ (S, M, Msb, K) and سَرَطَانٌ; (M, K;) and سَرَطَهُ; (Sgh, K;) but the former is the more chaste, and is the form commonly known, and the latter is by some disallowed; (TA;) He swallowed it: (S, M, Msb, K:) or, as in some of the copies of the S, without chewing: or, accord. to the A, by little and little: (TA:) and ↓ استرطهُ signifies the same; (S, M, Msb, K;) and so ↓ تسرّطهُ: (As, K:) and in like manner, زَرِدَهُ and ازدردهُ (TA) [and تزرّدهُ]. It is said in a prov., لَا تَكُنْ حُلْوًا فَتُسْرَطَ وَلَا مُرًّا فَتُعْقَى Be not thou sweet, so that thou shouldest be swallowed; nor bitter, so that thou shouldest be put out of the mouth because of thy bitterness: (S, TA:) or, accord. to one relation, فَتُعْقِىَ, i. e., so that thou shouldest be disliked for being very bitter: used in enjoining the taking of a middle course of conduct: so in the O. (TA.)

أَسْرَطْتُهُ ذِرَاعِى
4 أَسْرَطْتُهُ ذِرَاعِى ذ I put my fore arm upon his throat [from behind him], to strangle him, or throttle him. (TA in art. ذرع.)

5 تَسَرَّطَ see 1.

انسرط فِى حَلْقِهِ
7 انسرط فِى حَلْقِهِ ذ It (a thing, M) passed easily in his throat. (M, K.)

8 اـِسْتَرَطَ see 1.

سَرْطَمَ
Q. Q. 1 سَرْطَمَ ذ : see art. سرطم.

سُرَطٌ
سُرَطٌ ذ A man that swallows quickly; (Ibn- 'Abbلd, O;) as also ↓ سُرَطَةٌ (Ibn-'Abbلd, O) and ↓ سُرَطْرِطٌ: (O:) or ↓ سَرَطْرَطٌ (so accord. to the TA) and ↓ مِسْرَطٌ and ↓ سَرَّاطٌ a man that eats quickly: (TA:) or the first, and ↓ سَرَطَانٌ and ↓ سِرْطِيطٌ, (M, K,) a man (M) that swallows well, (M,) or largely. (K.) [See also سُرَاطِىٌّ.] ― -b2- Also, and ↓ سَرَطَانٌ, (M, K,) (tropical:) A horse (M, TA) that runs vehemently. (M, * K, TA.) [See again سُرَاطِىٌّ.]

سُرَطَةٌ
سُرَطَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سِرْطِمٌ
سِرْطِمٌ ذ and سَرْطَمٌ: see سُرَاطِىٌّ, in three places. ― -b2- Hence, (M,) the former also signifies (assumed tropical:) An eloquent speaker; (M, K;) as also ↓ سَرَطَانٌ. (TA.) [See also art. سرطم.]

سَرَطَانٌ
سَرَطَانٌ ذ : see سُرَطٌ, in two places: and سُرَّيْطَى: and سِرْطِمٌ. -A2- Also [The crab;] a certain aquatic creature; (S) a certain animal of the sea; (Msb;) a certain creeping thing (دَابَّة), of aquatic creatures; (M;) a certain fluvial creeping thing (دابّة); and also a marine kind, which is an animal that becomes hard like stone: the former kind is of much utility; the quantity of three مَثَاقِيل of its ashes, when burnt in a cooking-pot of copper (نُحَاسٍ أَحْمَرَ [for the latter of which words we find in the CK خُمِّرَ]), with water or wine, or with half its weight of gentian (جِنْطِيَانَا), is very good against the bite of the mad dog; if its eye be hung upon a person affected with a tertian fever, he is cured; and if its leg be hung upon a tree, its fruit falls spontaneously: (K:) this is [said of] the سرطان that is bred in rivers: (TA:) of the marine kind, what is burnt is an ingredient in collyriums, (K,) for removing whiteness, (TA,) and in dentifrices (سَنُونَات, so in copies of the K and in the TA [but in the CK, erroneously, سُفُوفَات]), and strengthens the gum: (TA:) pl. سَرَطَانَاتٌ. (Msb.) ― -b2- السَّرَطَانُ is also the name of (assumed tropical:) A certain sign of the Zodiac; (S, M, K;) [Cancer;] the fourth sign; so called because resembling the creature above mentioned in form. (TA.) ― -b3- [The disease called cancer;] a black-biliary tumour, which begins like an almond, and smaller, and when it becomes large, there appear upon it veins, red and green, resembling the legs of the سَرَطَان: there is no hope for its cure; and it is treated medicinally only in order that it may not increase: (K:) a certain disease that attacks men and beasts: (M:) it is also (K) a certain disease in the pastern of a beast, rendering it hard, or rigid, so that the animal inverts his hoof: (S, K:) a certain disease that appears in the legs of beasts: (T, TA:) some say that it is a disease which affects a man in his fauces, having relation to the blood, and resembling the دُبَيْلَة [which is explained by ISh, in describing the disease termed ذَاتُ الجَنْبِ, as an ulcer that perforates the belly]: and some say, that it is [the disease called] دَآءُ الفِيلِ. (TA.)

سِرْطِيطٌ
سِرْطِيطٌ ذ : see سُرَطْ.

سُرَطْرِطٌ
سُرَطْرِطٌ ذ or سَرَطْرَطٌ: see سُرَطٌ.

سِرِطْرَاطٌ
سِرِطْرَاطٌ ذ (Lth, Lh, S, M, K) and سَرَطْرَاطٌ, (Lth, M, K,) the former said by Az to be a good form, like جِلِبَّابٌ and سِجِلَّاطٌ, but the latter to be the only instance of its form known to him, (TA,) and ↓ سُرَيْطٌ, like زُبَيْرٌ, (accord. to the K,) or ↓ سُرَّيْطٌ, (as in the M,) like قُبَّيْطٌ, (TA, [in which this is said to be the right form,]) [The kind of sweet food called] فَالُوذٌ, [Lh, S, M, K,) or فَالُوذَجٌ; (as in some copies of the K and in the TA;) so called because very delicious to eat and swallow, from سَرَطٌ signifying the “ act of swallowing; ” (Az, TA;) of the dial. of Syria: (Lh, M:) or [the kind of sweet food called] خَبِيصٌ. (M, K.)

سُرَاطٌ
سُرَاطٌ ذ : see سُرَاطِىٌّ.

سِرَاطٌ
سِرَاطٌ ذ A road, or way: (Msb:) or a conspicuous road or way; (M, K;) so called because he who goes away on it disappears like food that is swallowed; (K) i. q. صِرَاطٌ, (S, M, Msb, K,) which is of the dial. of the early Kureysh, (Fr,) and is the more approved, on account of the mutual resemblance [of the ص and ط], (M, K,) though the former is the original; (M, Msb, K;) and زِرَاطٌ; for the saying that the pronunciation with the pure ز is a mistake, is [itself] a mistake: (K:) [ISd says,] As mentions the reading الزِّرَاط, with the pure ز; but this is a mistake; for he only heard the resemblance, and imagined it to be ز; and As was not a grammarian, that he should be trusted in this matter: (M:) this is [itself, however,] a mistake; for AA is related to have read الزّراط, and the same is related of Hamzeh, by Ks. (TA.) One says also, هُوَ فِى دِينِهِ عَلَى سِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (tropical:) [He is, in respect of his religion, on, or in, a right way]. (TA.) [It is fem. as well as masc.: see زُقَاقٌ.]

سِرْوَطٌ
سِرْوَطٌ ذ : see سُرَاطِىٌّ.

سُرَيْطٌ
سُرَيْطٌ ذ : see سِرِطْرَاطٌ: ― -b2- and سُرَّيْطَى.

سُرَيْطَى
سُرَيْطَى ذ : see سُرَيْطَآءُ: ― -b2- and سُرَّيْطَى.

سُرَاطِىٌّ
سُرَاطِىٌّ ذ A great eater; (K;) as also ↓ سِرْوَاطٌ (Seer, M, K,) and ↓ سِرْطِمٌ: (K:) or one who swallows everything; as also ↓ سِرْوَاطٌ (M) and ↓ سِرْطِمٌ and ↓ سَرْطَمٌ; (Lh, M;) from الاِسْتِرَاطُ; the م, accord. to IJ, being augmentative; (M;) and so ↓ سِرْوَطٌ. (TA.) [See also سُرَطٌ.] ― -b2- Also, (S, M, K,) and ↓ سُرَاطٌ, (M, K,) (tropical:) A sword that cuts (S, K, TA) much, or well; (K, TA;) that passes into the object that is struck with it; (M, TA;) that goes quickly into the flesh. (Ibn- Habeeb, O, in explanation of the former word.) ― -b3- سُرَاطِىُّ الجَرْىِ (tropical:) A horse that runs vehemently. (K, TA.) [See again سُرَطٌ.]

سُرَيْطَآءُ
سُرَيْطَآءُ ذ , (Jm, M, K, TA,) or ↓ سُرَيْطَى, (L,) A kind of soup, or food that is supped, (Jm, M, K, TA,) like خَزِيرَة [q. v.]; (Jm, M, TA;) in the K, erroneously, like حَرِيرَة: (TA:) or resembling خَزِيرَة. (L in explanation of the latter word.) ― -b2- See also سُرَّيْطَى.

سِرْوَاطٌ
سِرْوَاطٌ ذ : see سُرَاطِىٌّ, in two places.

سَرَّاطٌ
سَرَّاطٌ ذ : see سُرَطٌ.

سُرَّيْطٌ
سُرَّيْطٌ ذ : see سِرِطْرَاطٌ: ― -b2- and see also the paragraph here following.

سُرَّيْطَى
سُرَّيْطَى ذ a word occurring in the following prov.: الأَخْذُ سُرَّيْطَى وَالقَضَآءُ ضُرَّيْطَى, (S, K,) or ↓ سُرَيْطَى and ضُرَيْطَى, (so in a copy of the M, without teshdeed,) and one says also ↓ سِرِّيطَى and ضِرِّيطَى, (O, K,) and ↓ سُرَيْطَآءُ and ضُرَيْطَآءُ, (O, K, TA, in the CK سُرَيْطا and ضُرَّيْطٌ,) and ↓ سُرَيْطٌ and ضُرَيْطٌ, (K, and so in a copy of the S,) each like زُبَيُرٌ, (TA,) or ↓ سُرَّيْطٌ and ضُرَّيْطٌ, (so in another copy of the S,) or both, (M,) [Taking, or receiving, is a swallowing, and paying is a making with the mouth a sound like that of the emission of wind from the anus; i. e.] one takes, or receives, a loan, or the like, (S, M, O, K,) and swallows it, (M, O, K,) and when payment is demanded of him he makes with his mouth a sound like that of the emission of wind from the anus: (S, M, O, K, TA:) meaning that taking, or receiving, is liked, and paying is disliked: (TA:) and ↓ الأَخْذُ سَرَطَانٌ, (O, K,) or, as some relate it, سَلَجَانٌ, (O,) وَالقَضَآءُ لَيَّانٌ. (O, K. [See 1 in art. سلج.])

سِرِّيطَى
سِرِّيطَى ذ : see the next preceding paragraph.

مَسْرَطٌ
مَسْرَطٌ ذ and ↓ مِسْرَطٌ The gullet: (M, K:) also written with ص. (M.)

مِسْرَطٌ
مِسْرَطٌ ذ : see what next precedes: ― -b2- and see also سُرَطٌ.

##### Türkçe

سَرِطَهُ
1 **سَرِطَهُ** **ذ** , muzâri‘ı **سَرَطَ** , mastarı **سَرَطٌ** (S, M, Msb, K) ve **سَرَطَانٌ**; (M, K;) ve **سَرَطَهُ**; (Sgh, K;) fakat birincisi daha fasih olup yaygınca bilinen şekildir; ikincisi ise bazılarınca caiz görülmez; (TA;) Onu yuttu: (S, M, Msb, K:) yahut S’nin bazı nüshalarında, çiğnemeksizin: yahut A’ya göre, azar azar: (TA:) ve ↓ **استرطهُ** aynı mânaya gelir; (S, M, Msb, K;) ve yine ↓ **تسرّطهُ**: (As, K:) ve aynı şekilde, **زَرِدَهُ** ve **ازدردهُ** (TA) [ve **تزرّدهُ**]. Bir darbımeselde şöyle denir: لَا تَكُنْ حُلْوًا فَتُسْرَطَ وَلَا مُرًّا فَتُعْقَى “Tatlı olma ki yutulasın; acı da olma ki acılığın sebebiyle ağızdan çıkarılasın”: (S, TA:) yahut bir rivayete göre, فَتُعْقِىَ, yani çok acı olduğun için sevilmeyesin: davranışta orta yolu tutmayı emretmede kullanılır: O’da böyledir. (TA.)

أَسْرَطْتُهُ ذِرَاعِى
4 **أَسْرَطْتُهُ ذِرَاعِى** **ذ** Onu boğmak yahut gırtlağını sıkmak için, ön kolumu [arkasından] onun boğazına koydum. (TA, **ذرع** maddesinde.)

5 **تَسَرَّطَ** bk. 1.

انسرط فِى حَلْقِهِ
7 **انسرط فِى حَلْقِهِ** **ذ** O (bir şey, M) onun boğazında kolayca geçti. (M, K.)

8 **اـِسْتَرَطَ** bk. 1.

سَرْطَمَ
Q. Q. 1 **سَرْطَمَ** **ذ**: bk. **سرطم** maddesi.

سُرَطٌ
**سُرَطٌ** **ذ** Çabuk yutan bir adam; (Ibn- 'Abbād, O;) yine ↓ **سُرَطَةٌ** (Ibn-'Abbād, O) ve ↓ **سُرَطْرِطٌ**: (O:) yahut ↓ **سَرَطْرَطٌ** (TA’ya göre böyle) ve ↓ **مِسْرَطٌ** ve ↓ **سَرَّاطٌ** çabuk yiyen bir adam: (TA:) yahut birincisi, ve ↓ **سَرَطَانٌ** ve ↓ **سِرْطِيطٌ**, (M, K,) iyi yutan, (M,) yahut çokça yutan bir adamdır. (K.) [Bk. ayrıca **سُرَاطِىٌّ**.] ― -b2- Yine, ve ↓ **سَرَطَانٌ**, (M, K,) (mecaz:) şiddetle koşan bir at. (M, * K, TA.) [Yine bk. **سُرَاطِىٌّ**.]

سُرَطَةٌ
**سُرَطَةٌ** **ذ**: bk. bir önceki paragraf.

سِرْطِمٌ
**سِرْطِمٌ** **ذ** ve **سَرْطَمٌ**: üç yerde **سُرَاطِىٌّ**’ye bk. ― -b2- Buradan, (M,) birincisi ayrıca (farz edilen mecaz:) beliğ bir konuşmacı mânasına gelir; (M, K;) yine ↓ **سَرَطَانٌ** da böyledir. (TA.) [Bk. ayrıca **سرطم** maddesi.]

سَرَطَانٌ
**سَرَطَانٌ** **ذ**: iki yerde **سُرَطٌ**’a bk.; ve **سُرَّيْطَى**’ya; ve **سِرْطِمٌ**’e. -A2- Yine [Yengeç;] belli bir su canlısı; (S) denizin belli bir hayvanı; (Msb;) su canlılarından belli bir sürüngen şey (دَابَّة); (M;) belli bir nehir sürüngeni (دابّة); ayrıca denizî bir türü de vardır ki taş gibi sertleşen bir hayvandır: birinci tür çok faydalıdır; bakırdan bir pişirme kabında (نُحَاسٍ أَحْمَرَ [bu ikinci kelime için CK’de خُمِّرَ buluruz]) yakıldığında, külünden üç **مَثَاقِيل** miktarı, suyla yahut şarapla, yahut ağırlığının yarısı kadar centiyana (جِنْطِيَانَا) ile, kuduz köpeğin ısırığına karşı pek iyidir; gözü, üç günde bir gelen hummaya tutulmuş bir kimseye asılırsa iyileşir; bacağı bir ağaca asılırsa meyvesi kendiliğinden dökülür: (K:) bu, nehirlerde yetişen **سَرَطَان** hakkındadır: (TA:) denizî türünden yakılan şey, sürmelere (K,) beyazlığı gidermek için, (TA,) ve diş tozlarına (سَنُونَات, K nüshalarında ve TA’da böyle; fakat CK’de yanlışlıkla سُفُوفَات), ve diş etini kuvvetlendirir: (TA:) çoğulu **سَرَطَانَاتٌ**. (Msb.) ― -b2- **السَّرَطَانُ** ayrıca (farz edilen mecaz:) burçlardan belli bir burcun adıdır; (S, M, K;) [Yengeç;] dördüncü burç; yukarıda zikredilen canlıya şekilce benzediği için böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b3- [Kanser denilen hastalık;] siyah safravî bir tümör; badem gibi ve daha küçük başlar; büyüdüğünde üzerinde kırmızı ve yeşil damarlar belirir; **سَرَطَان**’ın bacaklarına benzer: onun şifasına ümit yoktur; yalnız artmaması için tedavi edilir: (K:) insanlara ve hayvanlara musallat olan belli bir hastalık: (M:) ayrıca (K) bir hayvanın bileğinde (pasternde) olan, onu sert yahut katı kılan, böylece hayvanın tırnağını ters çevirmesine sebep olan belli bir hastalıktır: (S, K:) hayvanların bacaklarında görünen belli bir hastalık: (T, TA:) bazıları der ki: insanın boğazında olan, kana ilişkin, ve **دُبَيْلَة**’ye benzeyen bir hastalıktır [ki bu, ISh tarafından **ذَاتُ الجَنْبِ** denilen hastalığı anlatırken, karını delen bir yara olarak açıklanır]: bazıları da der ki: o, **دَآءُ الفِيلِ**’dir. (TA.)

سِرْطِيطٌ
**سِرْطِيطٌ** **ذ**: bk. **سُرَطْ**.

سُرَطْرِطٌ
**سُرَطْرِطٌ** **ذ** yahut **سَرَطْرَطٌ**: bk. **سُرَطٌ**.

سِرِطْرَاطٌ
**سِرِطْرَاطٌ** **ذ** (Lth, Lh, S, M, K) ve **سَرَطْرَاطٌ**, (Lth, M, K,) birincisi Az tarafından **جِلِبَّابٌ** ve **سِجِلَّاطٌ** gibi iyi bir şekil sayılmıştır; fakat ikincisi, onun bildiği şeklin tek örneğidir; (TA,) ve ↓ **سُرَيْطٌ**, **زُبَيْرٌ** gibi, (K’ya göre,) yahut ↓ **سُرَّيْطٌ**, (M’de olduğu gibi,) **قُبَّيْطٌ** gibi, (TA, [burada bunun doğru şekil olduğu söylenir,]) [**فَالُوذٌ** denilen tatlı türü]; (Lh, S, M, K,) yahut **فَالُوذَجٌ**; (K’nın bazı nüshalarında ve TA’da olduğu gibi;) yemesi ve yutması pek leziz olduğundan böyle adlandırılmıştır; **سَرَطٌ** “yutma fiili” mânasına geldiği için: (Az, TA;) Şam lehçesindendir: (Lh, M:) yahut [**خَبِيصٌ** denilen tatlı türü]. (M, K.)

سُرَاطٌ
**سُرَاطٌ** **ذ**: bk. **سُرَاطِىٌّ**.

سِرَاطٌ
**سِرَاطٌ** **ذ** Bir yol, yahut güzergâh: (Msb:) yahut belirgin bir yol yahut güzergâh; (M, K;) üzerinde giden kimse, yutulan yiyecek gibi kaybolduğu için böyle adlandırılmıştır; (K) **صِرَاطٌ** ile aynı mânadadır, (S, M, Msb, K,) ki bu, ilk Kureyş’in lehçesindendir, (Fr,) ve [**ص** ile **ط**’nin] karşılıklı benzerliği sebebiyle daha makbul olandır, (M, K,) her ne kadar birincisi asıl olsa da; (M, Msb, K;) ve **زِرَاطٌ**; zira sırf **ز** ile telaffuzun hata olduğu sözü, [bizzat] hatadır: (K:) [ISd der ki,] As, sırf **ز** ile **الزِّرَاط** kıraatini zikreder; fakat bu hatadır; çünkü o sadece benzerliği işitmiş, onu **ز** sanmıştır; As da nahivci değildi ki bu hususta ona güvenilsin: (M:) bu ise [bununla beraber,] hatadır; zira AA’nın **الزّراط** okuduğu rivayet edilmiştir; aynı şey Hamzeh hakkında da Ks tarafından rivayet edilmiştir. (TA.) Yine şöyle denir: هُوَ فِى دِينِهِ عَلَى سِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (mecaz:) [O, dini bakımından dosdoğru bir yol üzerindedir]. (TA.) [Müennes olduğu gibi müzekker de olur: bk. **زُقَاقٌ**.]

سِرْوَطٌ
**سِرْوَطٌ** **ذ**: bk. **سُرَاطِىٌّ**.

سُرَيْطٌ
**سُرَيْطٌ** **ذ**: bk. **سِرِطْرَاطٌ**: ― -b2- ve **سُرَّيْطَى**’ya da bk.

سُرَيْطَى
**سُرَيْطَى** **ذ**: bk. **سُرَيْطَآءُ**: ― -b2- ve **سُرَّيْطَى**’ya da bk.

سُرَاطِىٌّ
**سُرَاطِىٌّ** **ذ** Büyük yiyici; (K;) yine ↓ **سِرْوَاطٌ** (Seer, M, K,) ve ↓ **سِرْطِمٌ**: (K:) yahut her şeyi yutan kimse; yine ↓ **سِرْوَاطٌ** (M) ve ↓ **سِرْطِمٌ** ve ↓ **سَرْطَمٌ**; (Lh, M;) **الاِسْتِرَاطُ**’tan; IJ’ye göre **م** ziyadelik içindir; (M;) ve yine ↓ **سِرْوَطٌ**. (TA.) [Bk. ayrıca **سُرَطٌ**.] ― -b2- Yine, (S, M, K,) ve ↓ **سُرَاطٌ**, (M, K,) (mecaz:) çok yahut iyi kesen bir kılıç; (S, K, TA) (K, TA;) vurulan şeye içine geçen; (M, TA;) ete çabuk giren. (Ibn- Habeeb, O, birinci kelimenin açıklamasında.) ― -b3- **سُرَاطِىُّ الجَرْىِ** (mecaz:) şiddetle koşan bir at. (K, TA.) [Yine bk. **سُرَطٌ**.]

سُرَيْطَآءُ
**سُرَيْطَآءُ** **ذ** , (Jm, M, K, TA,) yahut ↓ **سُرَيْطَى**, (L,) bir çeşit çorba, yahut kaşıkla içilen yiyecek, (Jm, M, K, TA,) **خَزِيرَة** gibi [bk.]; (Jm, M, TA;) K’da yanlışlıkla **حَرِيرَة** gibi: (TA:) yahut **خَزِيرَة**’ye benzer. (L, ikinci kelimenin açıklamasında.) ― -b2- **سُرَّيْطَى**’ya da bk.

سِرْوَاطٌ
**سِرْوَاطٌ** **ذ**: iki yerde **سُرَاطِىٌّ**’ye bk.

سَرَّاطٌ
**سَرَّاطٌ** **ذ**: bk. **سُرَطٌ**.

سُرَّيْطٌ
**سُرَّيْطٌ** **ذ**: bk. **سِرِطْرَاطٌ**: ― -b2- ve ayrıca aşağıdaki paragrafa da bk.

سُرَّيْطَى
**سُرَّيْطَى** **ذ** aşağıdaki darbımeselde geçen bir kelimedir: الأَخْذُ سُرَّيْطَى وَالقَضَآءُ ضُرَّيْطَى, (S, K,) yahut ↓ **سُرَيْطَى** ve **ضُرَيْطَى**, (M’nin bir nüshasında, şeddesiz olarak böyle,) ve ayrıca ↓ **سِرِّيطَى** ve **ضِرِّيطَى** da denir, (O, K,) ve ↓ **سُرَيْطَآءُ** ve **ضُرَيْطَآءُ**, (O, K, TA, CK’de سُرَيْطا ve ضُرَّيْطٌ,) ve ↓ **سُرَيْطٌ** ve **ضُرَيْطٌ**, (K’da ve S’nin bir nüshasında böyle,) her biri **زُبَيُرٌ** gibi, (TA,) yahut ↓ **سُرَّيْطٌ** ve **ضُرَّيْطٌ**, (S’nin başka bir nüshasında böyle,) yahut ikisi de, (M,) [Almak yahut kabul etmek yutmadır; ödemek ise ağızla, anüsten yel çıkışının sesine benzer bir ses çıkarmaktır; yani] kişi bir borcu yahut benzerini alır yahut kabul eder, (S, M, O, K,) ve onu yutar, (M, O, K,) ödeme kendisinden istendiğinde ise ağzıyla, anüsten yel çıkışının sesine benzer bir ses çıkarır: (S, M, O, K, TA:) maksat, almanın yahut kabul etmenin sevilmesi, ödemenin ise sevilmemesidir: (TA:) ve ↓ الأَخْذُ **سَرَطَانٌ**, (O, K,) yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere, **سَلَجَانٌ**, (O,) وَالقَضَآءُ **لَيَّانٌ**. (O, K. [Bk. **سلج** maddesinde 1.])

سِرِّيطَى
**سِرِّيطَى** **ذ**: bk. bir önceki paragraf.

مَسْرَطٌ
**مَسْرَطٌ** **ذ** ve ↓ **مِسْرَطٌ** Yemek borusu: (M, K:) ayrıca **ص** ile de yazılır. (M.)

مِسْرَطٌ
**مِسْرَطٌ** **ذ**: bk. bir önceki: ― -b2- ve ayrıca **سُرَطٌ**’a da bk.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَرَطَ
سَرَطَ U ( n. ac. سَرْط 1 ) سَرِطَ A ( n. ac. سَرَط 4 ,  سَرَطَاْن 36 )
a.  Swallowed.

تَسَرَّطَ
تَسَرَّطَ V ,
a.  see I .

اِنْسَرَطَ
اِنْسَرَطَ VII ,
a.  Passed down easily ( food ).

اِسْتَرَطَ
اِسْتَرَطَ VIII ,
a.  see I .

مَسْرَط
مَسْرَط 17 ,  مِسْرَط 20 ,
a.  Gullet.

سِرَاْط
سِرَاْط 23 ,
a.  Road, way.

سَرَطَاْن
سَرَطَاْن 36 ,
a.  Crab; Cancer ( sign of the zodiac ).

b.  Cancer ( disease ).

##### Türkçe

سَرَطَ
**سَرَطَ** U (n. ac. **سَرْط** 1) **سَرِطَ** A (n. ac. **سَرَط** 4, **سَرَطَاْن** 36)
a. Yuttu.

تَسَرَّطَ
**تَسَرَّطَ** V,
a. I’e bak.

اِنْسَرَطَ
**اِنْسَرَطَ** VII,
a. Kolayca aşağı geçti (yiyecek).

اِسْتَرَطَ
**اِسْتَرَطَ** VIII,
a. I’e bak.

مَسْرَط
**مَسْرَط** 17, **مِسْرَط** 20,
a. Yemek borusu.

سِرَاْط
**سِرَاْط** 23,
a. Yol, yol (tarik).

سَرَطَاْن
**سَرَطَاْن** 36,
a. Yengeç; Yengeç (burç işareti).

b. Kanser (hastalık).
