# سرع (س-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Çabuk

- Harfler: س - ر - ع
- Kur'an'da: 23 geçiş · 23 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَرِيعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | فَعِيلُ | Çabuk | 9 | 9 | [2:202](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/2:202.md) |
| [يُسَارِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Yarışırcasına koşuşurlar | 6 | 6 | [3:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:176.md) |
| [أَسْرَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | أَفْعَلُ | Daha çabuk | 2 | 2 | [6:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/6:62.md) |
| [سِرَاعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Çabuk olanlar | 2 | 2 | [50:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/50:44.md) |
| [لَسَرِيعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%8A%D8%B9%D9%8F.md) | لَفَعِيلُ | Çabuk | 1 | 1 | [7:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/7:167.md) |
| [نُسَارِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | نُفَاعِلُ | Yarışırcasına koşuşuruz | 1 | 1 | [23:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/23:56.md) |
| [وَسَارِعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَاعِلُوا | Ve yarışırcasına koşuşun | 1 | 1 | [3:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:133.md) |
| [وَيُسَارِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَيُفَاعِلُونَ | Ve yarışırcasına koşuşurlar | 1 | 1 | [3:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:114.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (165 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 9 ortak ayet · G² 44 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
2. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
3. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kazandı
4. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
5. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 14 ortak ayet · G² 9 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
6. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Hayr : At sürüsü demektir
7. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dikili taş demektir
8. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
9. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
12. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
13. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
14. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
15. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
16. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
17. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Uhur ense demektir
18. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
19. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
20. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Büyük
21. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
22. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
23. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
24. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
25. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
28. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
29. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
30. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
31. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
32. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
33. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Şey
35. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
36. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
37. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
38. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
39. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
40. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md), [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md), [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Suyun engelsiz akması ve asma filizinin hızla sürgün vermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanı daraltarak hayırda veya şerde hedefe kesintisiz ve çevik bir yönelişle intikal etme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi adaletin ve hesabın zamansal gecikmeye uğramaksızın eksiksiz tahakkuk etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün telaş ve tedbirsizlik içeren acelecilik ile karıştırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Pürüzsüz akış, süzülme, gizli ve engelsiz ilerleme; [سرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8.md), [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md), [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md), [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü gibi bir ortamda dirençle karşılaşmadan akıp gitme | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle içteki süzülme ve gizli akış eylemi, dış dünyada açıkça tezahür eden, fışkıran, göze çarpan ve ani bir hareket ivmesine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Harekete yön veren tutunma noktası, itici güç ve hedefe kilitlenme |
| ر | İnsan başı | Bilinçli bir yöneliş, öncelik, hareketin başladığı tepe noktası ve sevk edici irade |
| ع | Göz | Açığa çıkma, görünür kılınma, hedefin açıkça idrak edilmesi ve dışa taşma |
| سرع | İradeli ve hedefe kilitlenmiş bir hamlenin dış dünyada açıkça görünür bir akışkanlık ve ivmeyle gerçekleşmesi | Kök, bilincin belirlediği yöne doğru hiçbir engele takılmadan, fışkırırcasına ve gözle görülür bir çabuklukla akıp gitme hareketini tasvir eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dolu su kabından veya kanaldan suyun coşkuyla ve kesintisiz akması; asma kütüğünden taze sürgünün hızla uzaması ve körpe filiz vermesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma'dîkerib hızlı koşan, çevik ve soylu savaş atını tasvir ederken kökü kullanmıştır: حتى تروه كاشفا قناعه / تغدو به سلهبة سراعه |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ahmer el-Bâhilî, ömrün hızla tükenişini ve ölümden kaçmaya çalışan kişinin aceleciliğini anlatırken türevi kullanmıştır: ألا لا أرى هذا المسرع سابقا / ولا أحدا يرجو البقية باقيا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سرع kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle Kuzeybatı Sami grubunda dar bir alana sıkışmış veya arkaik kalmışken, Arap dilinin fonetik ve semantik yapısında en dinamik kinetik kavramlardan biri haline gelmiştir. Kökün Süryanice ve Aramicede seyrek rastlanan soydaş biçimleri, çoğunlukla bir yöne hızla meyletme veya telaş gösterme anlamlarını taşırken, klasik Arapçada kök bu dar anlamdan kurtularak hem fiziksel cisimlerin kesintisiz akışı hem de iradi kararların zaman kaybetmeden uygulanması sahasına genişlemiştir. Fonetik açıdan sürtünmeli diş sesi olan sîn ile boğaz patlamalı ayn harfi arasındaki rezonans, fiziksel direncin kırılmasını ve enerjinin bir anda dışarı fırlamasını aksettirir. Dolayısıyla kök, kaba bir telaştan ziyade, hedefe ulaşmadaki engelsizliği ve yüksek akış hızını temsil eden bir Sami semantik mirasına dayanır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سر ikili çekirdeğinden türeme | Suyun süzülmesi, gizlice yol alması anlamındaki çekirdeğin, son harfin etkisiyle açık, somut ve görünür bir çevikliğe evrilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice benzer sescil formlar | Kuzeybatı Sami dillerinde telaşlanma ve sarsılma gibi yan anlamlar taşırken Arapçada düzenli hız ve ivme kavramına oturmuştur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği gösteren doğrudan kökdeş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Anlamlı | Hız, çeviklik, ivme | Bir işi veya hareketi gecikmeksizin, hafiflikle ve akıcı biçimde yerine getirme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Ateş tutuşturmak, alevlendirmek | Ateşin parlaması, piyasa fiyatının yükselmesi ve delilik derecesinde coşku | Ortak harflerle enerjinin ve hareketin hızla yayılmasını içerir; Kur'an'da geçer |
| [رسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Eklemlerin gevşemesi, göz kapağı bozukluğu | Diz veya bilek mafsallarının tutmayıp çözülmesi, gözün çapaklanıp yapışması | Hedef kökle zıt yönde hareket kaybı ve çözülme bildirir; Kur'an'da geçmez |
| [رعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel kabul edilmiş, dilde bağımsız kök yapısı kazanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Zorluk, darlık, sıkıntı | İşlerin sarpa sarması, geçimin daralması, hareketin önünde direnç oluşması | Hedef kökün pürüzsüz ve akıcı hızına zıt bir tıkanma bildirir; Kur'an'da geçer |
| [عرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Bağlanmak, konaklamak, düğün | Yolcunun geceleyin dinlenmek için durması, eşlerin bir araya gelmesi | Harekete mola verme ve duraklama içerir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرع | Merkez | İvme, çeviklik ve akıcı hareket | Hedefe doğru zaman kaybetmeksizin, hafif ve kesintisiz bir intikal | Hızın bizzat eylemin doğasından veya kararlılıktan kaynaklanması |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Vaktinden önce isteme ve sabırsızlık | سرع bilinçli ve düzenli hızı ifade ederken, [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) olgunlaşmamış bir işi aceleye getirmeyi ve zaafı bildirir | Sonucu vaktinden önce istemekten doğan telaş ve kontrol kaybı |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | İleri geçme ve yarışta öne düşme | سرع hareketin iç temposunu gösterirken, [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) başkalarıyla kıyasta öne geçme neticesini vurgular | Bir mesafe veya mertebe mücadelesinde diğerlerini arkada bırakmak |
| [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Fırsatı kaçırmadan ansızın hamle yapma | سرع sürecin akıcılığını, [بدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B1.md) ise başlangıç anındaki ani davranışı belirtir | Bir duruma diğerlerinden önce ve beklenmedik anda el koymak |
| [بطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) | Zıt | Ağırdan alma, gecikme ve gevşeklik | سرع kökünün tam zıddı olup hareketin yavaşlaması veya duraksamasıdır | Eylemin gereken sürede yapılmayıp sürüncemede bırakılması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرع | Hız, akıcılık, ivedilik | Bir eylemi zamanı daraltarak ve gecikmeye mahal vermeden tam bir hafiflikle tamamlama | Kesin |
| Latince | Celeritas, properare | Çabukluk, hızla ilerlemek | Celeritas içsel çevikliği ve akışı karşılarken ilahi boyutun kuşatıcılığını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Swiftness, hasten, accelerate | Hız, ivme kazanmak, çabuklaştırmak | Swiftness pürüzsüz akışı verir; Kur'an'daki ahlaki yarışma vurgusunu aktarmak için ek bağlam gerekir | Güçlü |
| Almanca | Schnelligkeit, eilen | Hızlılık, acele etmeksizin ivedilik | Schnelligkeit mekanik hızı iyi karşılar fakat hayırda yarış boyutunu doğrudan taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | Rapidité, s'empresser | Sürat, gayretle koşuşmak | Rapidité hareketin fiziki çabukluğunu, s'empresser ise niyet ve iştiyak boyutunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَرِيعُ الْحِسَابِ | İlahi hesabın zamana muhtaç olmaksızın anında görülmesi | Bütün varlıkların amellerinin aynı anda ve gecikmesiz değerlendirilmesi bağlamında; Bakara [2:202](https://lisan.digital/tr/ayet/2:202.md), Âl-i İmrân [3:19](https://lisan.digital/tr/ayet/3:19.md), Mâide [5:4](https://lisan.digital/tr/ayet/5:4.md) |
| سَرِيعُ الْعِقَابِ | Cezanın veya azabın ötelenmeksizin ve kaçınılmaz biçimde inmesi | İlahi adaletin suçlular üzerindeki hükmünü ertelemeksizin icra etmesi; A'râf [7:167](https://lisan.digital/tr/ayet/7:167.md), En'âm [6:165](https://lisan.digital/tr/ayet/6:165.md) |
| يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ | İyilik ve fazilet yarışında en önde olma gayreti | Salih müminlerin ve peygamberlerin hayırlı işlere tereddütsüz atılmaları; Âl-i İmrân [3:114](https://lisan.digital/tr/ayet/3:114.md), Enbiyâ [21:90](https://lisan.digital/tr/ayet/21:90.md), Mü'minûn [23:61](https://lisan.digital/tr/ayet/23:61.md) |
| يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ / الْإِثْمِ | Günah, nifak ve hıyanete hevesle ve süratle koşuşma | Kalpleri inanmadığı halde inkara ve harama iştahla yönelenlerin psikolojisi; Âl-i İmrân [3:176](https://lisan.digital/tr/ayet/3:176.md), Mâide [5:52](https://lisan.digital/tr/ayet/5:52.md), Mâide [5:62](https://lisan.digital/tr/ayet/5:62.md) |
| سِرَاعًا | Kabirlerden diriliş anında engelsiz ve hızlı çıkış | Kıyamet gününde çağrıcıya doğru şaşkınlık ve hızla koşan insanların fiziksel durumu; Kâf [50:44](https://lisan.digital/tr/ayet/50:44.md), Meâric [70:43](https://lisan.digital/tr/ayet/70:43.md) |
| أَسْرَعُ مَكْرًا / أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ | İlahi plan ve tedbirin beşeri hileleri derhal hükümsüz kılması | İnkarcıların kurduğu tuzakların ilahi takdir karşısında anında boşa çıkması; En'âm [6:62](https://lisan.digital/tr/ayet/6:62.md), Yûnus [10:21](https://lisan.digital/tr/ayet/10:21.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve hesabı | Allah'ın aynı anda sonsuz sayıda varlığı hesaba çekmesinin zamansal bir ardışıklık gerektirip gerektirmediği meselesi | Zaman ve mekandan münezzeh, anlık ve mutlak ilahi ilim ile kudret |
| Fıkıh | İbadetlerin ifasında acele etme (müsâraat) | Namazı vaktin evvelinde kılmak, borcu geciktirmemek ve hayırları ertelememenin mendup veya vacip oluşu | Geciktirmeyi (tesvîf) nehyeden ve mükellefiyeti derhal düşürmeyi amaçlayan ivedilik |
| Tefsir | Müsâraat ve isti'câl ayrımı | سرع ile [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) kökleri arasındaki fark; hayırda yarışmanın emredilip dünyevi telaşın yerilmesi | İradeli ve şuurla yapılan süratin övgüsü, kontrolsüz aceleciliğin yergisi |
| Hadis | Cenazenin defni ve tevbeye yöneliş | Cenazeyi bekletmeden kaldırma ve ölüm gelmeden önce salih amellere koşma tavsiyeleri | Fırsat penceresi kapanmadan ameli icra etme kararlılığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve kulluk bilinci | Tereddütsüz yöneliş | Amel vaktini kaçırmamak | Kulun ilahi çağrıyı duyduğu anda erteleme hastalığına düşmeden bağışlanmaya koşması | Kesin |
| İlmi | Problem çözme ve idrak | Zihinsel çeviklik | Veriyi anında işleme | Delilden neticeye intikal ederken zihnin gereksiz ara duraklara takılmaksızın sonuca varması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve karar mekanizması | İcrai sürat | Tehditleri bertaraf etme | Yönetimin iç veya dış tehditler karşısında bürokratik hantallığa düşmeden anında tedbir üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve servet dolaşımı | Likidite akışkanlığı | Tıkanıklığı önleme | Sermayenin atıl kalmayıp piyasada süratle dönmesi, borç ve hakların derhal tasfiyesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hız vektörü ve reaksiyon kinetiği | Bir parçacığın veya kimyasal sürecin birim zamanda katettiği yol ya da potansiyel enerjinin kinetik enerjiye dirençsizce dönüşüm oranı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal mobilite ve bürokratik akışkanlık | Toplumsal taleplerin veya yasal süreçlerin engellerle karşılaşmadan kurumsal yapılar içinde hızla çözüme kavuşturulması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir telaş, mekanik bir hız veya sabırsızca yapılan acelecilik düzeyine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece bedeni bir koşuşturmayı değil; ilahi adaletin gecikmesiz işleyişini, zihnin hakikate intikalini ve iradenin hayırda başkalarıyla yarışmasını kapsayan çok katmanlı bir kinetik düzlemi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) köküyle özdeşleştirilirse, Kur'an'ın övdüğü ve emrettiği müsâraat (hayırlarda sürat) ilkesi kınanan acelecilik gibi algılanabilir; ayrıca Allah'ın sürat-i hisâbı beşeri bir hesaplama süreci sanılabilir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman ve amel ahlakını kuran temel kavramlardan biridir; insanın sonlu ömründe hayır üretme temposunu belirler ve Allah'ın evrene müdahalesindeki eşsiz sürati açıklar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi isim ve sıfatların açıklandığı ayetlerde, salih kulların karakter tasvirlerinde, münafıkların ve fasıkların fitneye koşuşunu anlatan uyarılarda ve ahiret diriliş sahnelerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini hayatın pasif bir tevekkül veya uyuşuk bir bekleyiş olduğu zannını yıkar; aksine imanın, şer odaklarının hızını aşan dinamik ve şuurlu bir hayır yarışı olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun pürüzsüzce ve hızla akması, asma kütüğünden taze filizlerin fışkırırcasına sürgün vermesi.
- Soyut anlam: Bir hedefe doğru içsel bir iştiyak ve kararlılıkla, zaman aralığını en aza indirerek pürüzsüz ve engelsiz biçimde intikal etme.
- Sistematik karşılık: İlahi adaletin ve hesabın zamansal bir gecikmeye uğramaksızın icrası ile beşeri iradenin hayırda gecikmeksizin eyleme geçme ahlakı.
- LaTeX modeli: $$v = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta x}{\Delta t} = \frac{dx}{dt}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ hedefe giden yolu veya ameli, $t$ harcanan zamanı, $\Delta t \to 0$ ifadesi zaman gecikmesinin sıfıra yaklaşmasını yani ertelemenin (tesvîf) ortadan kalkmasını, $v$ ise kökün özünü teşkil eden pürüzsüz ve engelsiz anlık hızı (sürati) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (23 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:202](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/2:202.md) — سَرِيعُ

أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): İşte onların kazandıklarından nasibleri vardır. Ve Allah hesabı çabuk görendir.

### [Ali İmran 3:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:19.md) — سَرِيعُ

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآيَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Gerçekte Allah katında din, İslam’dır. Ancak kitab verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra aralarındaki ihtirastan dolayı ayrılığa düştüler. Kim, Allah’ın ayetlerini inkar ederse; şüphesiz ki Allah, hesabı çabuk görendir.

### [Ali İmran 3:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:114.md) — وَيُسَارِعُونَ

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onlar; Allah’a ve ahiret gününe inanırlar. İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar. Hayırlara koşuşurlar, işte onlar salihlerdendir.

### [Ali İmran 3:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:133.md) — وَسَارِعُوا

وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Rabbınızın mağfiretine ve genişliği göklerle yer arası kadar olan cennete koşun. O, takva sahibleri için hazırlanmıştır.

### [Ali İmran 3:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:176.md) — يُسَارِعُونَ

وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Küfre koşanlar, seni üzmesin. Şüphesiz onlar, Allah’a zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiç bir nasib vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azab vardır.

### [Ali İmran 3:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/3:199.md) — سَرِيعُ

وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خَاشِعِينَ لِلَّهِ لَا يَشْتَرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan öyleleri vardır ki; Allah’a, size indirlen ve kendilerine indirilmiş olana, Allah’a huşu’ duyarak inanırlar. Allah’ın ayetlerini az bir pahaya değişmezler. İşte onların ecirleri Rabbları katındadır. Allah, şüphesiz hesabı çabuk görendir.

### [Maide 5:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/5:4.md) — سَرِيعُ

يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَكُمُ اللَّهُ فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ وَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Sana, kendilerine neyin helal kılındığını soruyorlar. De ki: Size bütün iyi ve temizler helal kılındı. Allah’ın size öğrettiği ile alıştırıp öğrettiğiniz avcı hayvanların sizin için tuttuklarını yeyin ve üzerine Allah’ın adını anın. Ve Allah’tan sakının, muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

### [Maide 5:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/5:41.md) — يُسَارِعُونَ

يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ لَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُوا آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هَادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَوَاضِعِهِ يَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِنْ لَمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُوا وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Ey peygamber; ağızlarıyla inandık dedikleri halde kalbleriyle inanmayanlardan, yahudi olanlardan, yalan kulak verenler ve sana gelmeyen başka bir kavmin sözünü dnleyenlerden küfre koşanlar, sen, üzmesin. Sözlerin yerlerini değiştirirler de; size bu verilirse alın, verilmezse kaçının, derler. Allah, kimin de fitneye düşmesini isterse; onun için senin Allah’a karşı hiçbir şeye gücün yetmez. İşte onlar; Allah’ın kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Dünyada rüsvaylık, onlaradır. Ve onlar için ahirette, büyük bir azab vardır.

### [Maide 5:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/5:52.md) — يُسَارِعُونَ

فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلَى مَا أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık olanların; bize bir felaket gelmesinden korkuyoruz, diyerek onlara koşuştuklarını görürsün. Olur ki, Allah, fetih verir veya katından bir emir getirir de onlar, içlerinde gizlediklerinden dolayı pişman olurlar.

### [Maide 5:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/5:62.md) — يُسَارِعُونَ

وَتَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يُسَارِعُونَ فِي الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَأَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Onlardan bir çoğunu görürsün ki; günaha, haksızlığa ve haram yemeye koşuşurlar. İşledikleri şey; gerçekten ne kötüdür.

### [En'am 6:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/6:62.md) — أَسْرَعُ

ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ أَلَا لَهُ الْحُكْمُ وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ

Meal (IK): Sonra onlar, gerçek mevlalarına döndürülürler. Dikkat edin; hüküm O’nundur. Ve; O hesab görenlerin en sü’ratlisidir.

### [En'am 6:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/6:165.md) — سَرِيعُ

وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizi, verdikleriyle denemek için yeryüzünün halifeleri yapan ve kiminizi kiminize derecelerle üstün kılan O’dur. Şüphe yok ki O; Gafur, Rahim’dir.

### [Araf 7:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/7:167.md) — لَسَرِيعُ

وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذَابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Hani Rabbın; onları kıyamet gününe kadar azabın en kötüsüne uğratacak olanları, muhakkak göndereceğini ilan etmişti. Şüphesiz ki Rabbın; cezayı çabuk verendir. Ve muhakkak ki O; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Yunus 10:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/10:21.md) — أَسْرَعُ

وَإِذَا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذَا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيَاتِنَا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ

Meal (IK): Kendilerine dokunan sıkıntılardan sonra insanlara bir rahmet tattırdığımızda; hemen ayetlerimize düzen kurmaya çalışırlar. De ki: Düzen kurmada Allah en hızlıdır. Elçilerimiz de kurduğunuz düzenleri hiç şüphesiz yazmaktadırlar.

### [Rad 13:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/13:41.md) — سَرِيعُ

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Görmüyorlar mı ki; Biz, yeryüzünün etrafından gitgide eksiltmekteyiz. Allah hükmünü verir. O’nun hükmünü bozacak yoktur. Ve O, hesabı çabuk görendir.

### [İbrahim 14:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/14:51.md) — سَرِيعُ

لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Bu; Allah’ın herkese yaptığının karşılığını vermesi içindir. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

### [Enbiya 21:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/21:90.md) — يُسَارِعُونَ

فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ

Meal (IK): Biz de ona icabet ederek Yahya’yı ihsan etmiş, eşini doğum yapabilecek bir hale getirmiştik. Doğrusu onlar; hayırlı şeylerde yarışıyorlar, korkarak ve umarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı derin saygı duyuyorlardı

### [Müminun 23:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/23:56.md) — نُسَارِعُ

نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَلْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): İyiliklerde onlar için acele davranmaktayız. Hayır farkında değiller.

### [Müminun 23:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/23:61.md) — يُسَارِعُونَ

أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ

Meal (IK): İşte onlar; hayırlara koşuşurlar ve o uğurda öne geçerler.

### [Nur 24:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/24:39.md) — سَرِيعُ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Küfredenlere gelince; onların amelleri, engin çöllerde serap gibidir. Susayan kimse onu, su sanır. Fakat yanına vardığı zaman hiç bir şey bulamaz. Kendi yanında Allah’ı bulur ve O da hesabını tastamam görür. Allah hesabı çabucak görendir.

### [Mü'min 40:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/40:17.md) — سَرِيعُ

الْيَوْمَ تُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Bugün her nefis kazandığı ile karşılık görür. Bugün zulüm yoktur. Muhakkak ki Allah; hesabı çabuk görendir.

### [Kaf 50:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/50:44.md) — سِرَاعًا

يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا ذَلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنَا يَسِيرٌ

Meal (IK): O gün; yer yarılır, onlar çabucak çıkarlar. İşte bu, Bize göre kolay olan bir haşirdir.

### [Mearic 70:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/ayet/70:43.md) — سِرَاعًا

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ

Meal (IK): O gün; onlar, dikili taşlara doğru koşuyorlarmış gibi, kabirlerden çabuk çabuk çıkarlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanımdadır; **ر ع س** ihmaldir.) **عسر**: **العُسْرُ**: eldekî varlığın azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** bir muhalefet ve bir eğriliktir.
**أمرٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve **يومٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve işitmedim: **رجلٌ عَسِرٌ**.
Ve iş zorlaştı: **عسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً**; ve **عَسارة** caiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve **عَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta tasrîfinin farklı oluşundan dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve **رجلٌ أَعْسَرُ** açık **العَسَرِ** sahibidir. Ve **أَعْسَرُ** **يَسَرٌ**’dir; ve iki eliyle birlikte çalışırsa **امرأةٌ يسراء عسرة** (sağ elli–sol elli) olur; eğer **بيدِه الشُّمْلَى** ile çalışır ve o **اليُمْنَى** üzerine galip olursa, o **أَعْسَرُ**’dır.
Ve adam **أَعْسَرَ** olur; **مَيْسَرَةٍ**’den **عُسْرة**’ye döndüğü zaman. Ve ona **عَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً** (ona yumuşak davranmadım) olur; ona **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmadığın zaman.
Ve **المعسورُ**: kendisine darlık yapılan. Ve onun **معسوره**’una ulaştım; ona yumuşak davranmadığın zaman. Ve ona **عَسَّرْتُ عليه تعسيراً**; yahut ona muhalefet ettiğin zaman **عَسَرْتُ عليه عُسْراً**.
Ve Araplardan kimi der ki: **عَسُرَ الأمر** ve **عَسِرَ الرّجل**; ikisi arasında ayırım olarak.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denir: Allah onu **للعُسْرَى** kolaylaştırdı; yani onu **لليُسْرَى** muvaffak kılmadı. Ve ne kadar da **أعسر** idi; ve gerçekten **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu **استعسرته**: onun **معسوره**’unu istedim.
Ve iş **استعسر** ve **تعسَّر**; yani: eğrildi.
Ve iplik **تغسّر** olur; **بالغين المعجمة** ile; karıştığı zaman, onu ayırmaya güç yetiremez; ve **بالعين المهملة** ile ancak bir yüklenme (zahmete girme) olarak söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor oldu. Ve denildi: kendisine beddua edildiği zaman **أَعْسَرت** ve dişil kılındı; ve kendisine dua edildiği zaman **أيسرت** ve eril kılındı.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde gebe kalmayıp inat eden dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denir: dişi deve **عَسِرَ**; ve koştuğu zaman **ناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ**; yani: kuyruğunu kaldırır.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve **ناقةٌ عَوْسَرانيّة**: terbiye edilmeden önce binilen dişi deve. Ve erkek: nisbetli gibi **عَيْسرانّي**’dir; istersen **الياء**’yı atarsın ve **السين**’i, **الخيُزران**’ı dammelediğin gibi dammelersin; böylece **عَيْسُران** dersin. Ve **السين**’i, **الغَيْدَقان**’ı fetha ettiğin gibi fetha da edersin; böylece **عَيْسَران** dersin.

**عرس**:
**العِرْسُ**: erkeğin karısı.
Ve aslanın dişisi (dişi aslan) onun **عِرْسُه**’udur.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; **في تعريسهما** oldukları müddetçe; ikisinden biri diğeriyle **عَرَّس** ettiği zaman.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ**; yani bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır. Ve Araplar **العُرْس**’ü müennes yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’ü **يُعْرِسُ** edendir; ve o, gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
**عرّام** dedi: adam **عَرِسَ يَعْرَسُ عَرَساً**; yani: azdı (şımarıp taşkınlık etti). Ve denir: onunla **عَرِسَ به**; yani: ona yapıştı. Ve ondan **اعترسوا عنه**; yani: dağıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: gelincik rengini andıran bir boya türü.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaçlık ve sık çalılıklardan, en çok dolaşık olanında, setin barınağı. Ve **جرير**’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
yani: kökünün bitiş yeri kendi kavminde olan.
Ve **التَّعريس**: yolculukta kavmin gecenin sonundan bir vakit konaklaması; sonra bir uykuya dalmaları; sonra göçmeleri. **زهير** dedi:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
**ابن عرس**: kediden küçük bir küçük hayvancık; **أَشْتَرُ أَصَكُّ**; ve bazen evi benimser de orada **فَرجَنَ** eder. Onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; erkek olsun dişi olsun böyle çoğul yapılır.

**سعر**:
**السّعْرُ**: fiyatla üzerine durulan pazar fiyatı. Dersin ki: pazar ehli **أسعر** etti, **إسعاراً**; ve bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman **سّعروا تسعيراً**.
Ve Peygamber’e (Allah’ın salâtı onun üzerine ve âli üzerine olsun) denildi: “Bize **سَعِّرْ** et.” O dedi: “**المُسَعّرُ** Allah’tır.”
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın yakıtı. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun ve savaşta ateşi **وسعّرت**; ve kavmi şerre **وسعّرت**; ve hafifletmeyle de caiz olur. Ve odun içinde ateş **استعرت**; ve savaş ve şer **استعرت**.
Ve **رجل مِسْعَر حربٍ**: yani ona yakıcı. **الضرير** dedi: ona yakıcı; ve **السّاعور**: yere kazılan, tandır gibi bir şey.
Ve **السعير**: ateş. Ve **السُّعار**: onun harareti; ve o **السُّعر** de olur. Ve adam **سُعِرَ** olur; o halde o **مسعور**’dur; semûm ve susuzluk ona vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

yani: uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: esmerliğin biraz üstünde, siyahlığa çalan bir renktir. Ve eşyalarda **السُّعرة** bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’i: dudaklarıdır. **أبو ليلى** dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**; ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: evde güneşten düşen ışıkta, havadan kopuk toz zerrelerinden titreşip duran şey.

**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışında ve yağmurun boşanmasında ve benzerinde süratten (olan). Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten o **سَرُع سُرْعة**.
Senin sözün olan “**قد أسرع**”a gelince: o, anlamı bir mef‘ûl üzerine gizli olarak vâki olan, geçişli bir fiildir; yani: yürüyüşü ve başkasını hızlandırdı; muhataplar yanında bilindiği için, onu açığa vurmaktan müstağni kalındı da gizlendi. Bunun benzeri: “Falanca **أفْصَح** etti”; yani sözü fasih kıldı. Ve adam **فُصح** olur **فصاحةً**; yani: fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asma çubuklarından, bir senelik bir çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ سُرُوعاً**; o halde o **سارعة**’dır. Ve hepsi, öncü sürgünü onu sevk ettiği müddetçe **سوارع**’dır.
Ve **السَّرْع** çubuğa özellikle bir addır; ve her çubuğa, taze yaş olduğu müddetçe **سَرَعْرَع** denir. Eğer onu müennes yaparsan **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve **سَرَعانُ الناس**: onların evvelleri; bir işe koşmada öne geçenler.
Ve denir: “**لسُرعان ما صنعت كذا**” ve “**لوُ شكان ما خرجت**”; “ne çabuk yaptı” manasında. Ve onlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve **عرّام**, **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. **بشر** dedi:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ot üzerinde bulunan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. **امرؤ القيس** dedi:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurdu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ve **أبو الدقيش** dedi; onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu kurt türünü, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve **الياء**’yı dammelemek bir lehçedir; ve onun çoğulu **يساريع**’dir. Dedi ki: Biz o kurtlara **السُّرْفَةَ** adını veririz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.

**رسع**:
Erkeğin gözüne **رسعتَ**; yani: bozuldu ve değişti. **رجُلٌ مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ**; iki lehçedir. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُرْعَةُ: نقيضُ البطءِ. تقول منه: سَرُعَ سِرَعاً، فهو سَرِيعٌ. وعجبت من سُرْعَةِ ذاك، وسِرَعِ ذاك. وقولهم: السَرَعَ السَرَعَ، مثال الوحَى الوحَى. وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأصل متعدٍّ. والمُسارَعَةُ إلى الشيء: المبادرةُ إليه. وتَسَرَّعَ إلى الشرّ. وسَرْعانَ ذا خروجاً، وسُرْعانَ وسِرْعانَ، ثلاث لغات، أي سَرُعَ ذا خروجاً. ولَِسُرْعانَ ما صنعت كذا، أي ما أَسْرَعَ. أبو زيد: أَسْرَعَ القومُ، إذا كانت دوابُّهم سِراعاً. وسارَعوا إلى كذا وتَسارَعوا إليه بمعنىً. وسَرَعانُ الناس بالتحريك: أوائلُهُمْ. وقال القَنابِيُّ: الأُسْروعُ: دُودٌ حُمْرُ الرُءوسِ بيضُ الجسد تكون في الرمل، تُشَبَّهُ بها أصابعُ النساء. وأنشد لامرئ القيس:
وتضعْطُو برَخْصٍ غَيْرَ شَثْنٍ كأنَّهاأَساريعُ ظبيٍ أو مَساويكُ إِسْحِلِ
وظبيٌ: اسمُ وادٍ، يقال أَساريعُ ظَبْيٍ، كما يقال سيدُ رَمْلٍ، وضَبُّ كُدْيةٍ. والأُسْروعُ أيضاً: واحد أساريعِ القوسِ، وهي خطوط فيها وطرائق.

##### Türkçe

**السُرْعَةُ**: yavaşlığın zıddı. Ondan şöyle dersin: **سَرُعَ** **سِرَعاً**, o hâlde o **سَرِيعٌ**dur. Ve şunun **سُرْعَةِ**sine ve şunun **سِرَعِ**ine şaştım. Ve onların sözü: **السَرَعَ السَرَعَ**, **الوحَى الوحَى** misali. Ve yürüyüşte **أَسْرَعَ**; aslında geçişli (müteaddî)dir. Ve **المُسارَعَةُ** ilâ şeye: ona acele etmek (mübâdere)dir. Ve şerre doğru **تَسَرَّعَ**. Ve **سَرْعانَ** ذا çıkışça; ve **سُرْعانَ** ve **سِرْعانَ**; üç lehçe, yani: ذا çıkışça **سَرُعَ**. Ve elbette **لَِسُرْعانَ** ki şunu yaptım; yani: ne kadar **أَسْرَعَ**. Ebû Zeyd: kavim **أَسْرَعَ** etti; onların binekleri **سِراعاً** olduğu zaman. Ve **سارَعوا** ilâ şuna ve ona **تَسارَعوا** bir mânâ ile. Ve harekeli olarak **سَرَعانُ** الناس: onların evvelleri (ilkleri). Ve **القَنابِيُّ** dedi: **الأُسْروعُ**: başları kırmızı, gövdesi beyaz olan bir kurtçuk; kumda olur; kadınların parmakları onunla benzetilir. Ve İmru’ul-Kays’tan inşâd etti:
وتضعْطُو برَخْصٍ غَيْرَ شَثْنٍ كأنَّهاأَساريعُ ظبيٍ أو مَساويكُ إِسْحِلِ

Ve **ظبيٌ**: bir vâdinin adıdır; **أَساريعُ ظَبْيٍ** denir; nitekim **سيدُ رَمْلٍ** denir ve **ضَبُّ كُدْيةٍ**. Ve **الأُسْروعُ** ayrıca: yayın **أساريعِ**inin biridir; o, içinde çizgiler ve yollar bulunan çizgilerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الراء
عسر ، عرس ، سرع ، سعر ، رسع ، رعس : مستعملات .
عسر : قال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ ) ( البقرة : 280 ) ، وقال الله جل وعز : ( ءَاتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ ) ( الطلاق : 7 ) وقال : ( ذِكْرَكَ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ ) ( الشرح : 5 ) . والعُسْر : نقيض اليسر . والعُسْرة : قِلّة ذات اليد . وكذلك الإعسار . والعُسْرى : الأمور التي تعسُر ولا تتيسّر ، واليسْرى : ما استيسر منها . والعسرى : تأنيث : الأعسر من الأمور . ورُوي عن ابن مسعود أنه قرأ قوله جل
وعز : ( ُذِكْرَكَ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ ( ) ِيُسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً ) ( الشرح : 5 ، 6 ) . فقال : لا يَغلب عُسْر يسرين . وسئل أبو العباس عن تفسير قول ابن مسعود ومرادِه من قوله فقال : قال الفرّاء : العرب إذا ذكَرت نكرة ثم أعادتها بنكرة مثلها صارتا ثنتين ، وإذا أعادتها بمعرفة فهي هي . تقول من ذلك : إذا كسبت درهماً فأنفِق درهماً ، فالثاني غير الأوّل ، فإذا أعدته بالألف واللام فهي هي . تقول من ذلك : إذا كسبت درهماً فأنفِق الدرهم ، فالثاني هو الأول . قال أبو العباس : وهذا معنى قول ابن مسعود ، لأن الله تعالى لمّا ذكر ( العُسر ) ثم أعاده بالألف واللام عُلِم أنه هو ، ولمّا ذكر ( يسراً ) بلا ألف ولام ثم أعاده بغير ألف ولام عُلِم أن الثاني غير الأول ، فصار العُسْر الثاني العسر الأول ، وصار يسر ثان غير يسر بدأ بذكره . ويقال إن الله جل وعزّ أراد بالعسر في الدنيا على المؤمن أنه يُبْدِله يسراً في الدنيا ويسراً في الآخرة والله أعلم . وقيل : لو دخل العسر جُحْراً لدخل اليسر عليه ، وذلك أن أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) كانوا في ضِيق شديد ، فأعلمهم الله أنْ سيفتح عليهم ، ففتح الله عليهم الفُتُوح ، وأبدلهم بالعُسر الذي كانوا فيه اليسْر وقيل في قوله : ( بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى ) ( الليل : 7 ) أي للأمر السهل الذي لا يقدر عليه إلا المؤمنون . وقوله : ( بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى ) ( الليل : 10 ) قالوا : العسرى : العذاب والأمر العسير . قلت : والعرب تضع المعسور موضع العُسْر ، والميسورَ موضع اليُسْر ، وجُعِل المفعول في الحرفين كالمصدر . ويقال : أعسر الرجلُ فهو مُعْسِر إذا صار ذا عُسْرة وقِلَّة ذات يد . قال : وعَسَرت الغريم أعسِره عَسْراً إذا أخذته على عُسْرة ولم تَرْفُق به إلى مَيسَرته . ويقال : عَسُر الأمر يعسُر عُسْراً فهو عَسِير ، وعَسِر يَعْسَر عَسَراً فهو عسِر . ويوم عسير : ذو عُسْر . قال الله تعالى في صفة يوم القيامة : ( ُالنَّاقُورِ فَذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَوْمٌ عَسِيرٌ ( ) ِعَسِيرٌ عَلَى الْكَافِرِينَ غَيْرُ يَسِيرٍ ) ( المدثر : 9 ، 10 ) . ويقال : رجل أعسر بيِّن العَسَر وامرأة عسراء إذا كانت قوّتّهما في أشْمُلهما ، ويعمل كل واحد منهما بشماله ما يعمل غيره بيمينه . ويقال : رجل أعسر يَسَر وامرأة عَسْراء يَسَرة إذا كانا يعملان بأيديهما جميعاً ، ولا يقال : أعْسَر أيسر ، ولا عسراء يَسراء للأنثى ، وعلى هذا كلام العرب . ويقال من اليَسَر : في فلان يَسَرة . ويقال : بلغتُ معسور فلان إذا لم تَرْفُق به ، وعسَّرت على فلان الأمر تعسيراً . ويقال : استعسرت فلاناً إذا طلبت معسوره ، واستعسر الأمرُ وتعسّر إذا صار عسيراً . وقال ابن المظفّر : يقال للغَزْل إذا التبس فلم تقدر على تخليصه : قد تغسّر بالغين ولا يقال بالعين إلاَّ تجشُّماً . قلت : وهذا الذي قاله ابن المظفر صحيح ، وكلام العرب عليه ، سمعته من غير واحد منهم ، ويوم أعسر أي مشئوم قال مَعْقِل الهذلي :
ورُحْنا بقوم من بُدَالة قُرِّنوا
وظلّ لهم يوم من الشر أعسرُ
فسّر أنه أراد به أنه مشئوم . قال : ويقال :
أعسرت المرأةُ إذا عَسُر عليها وِلادها . وإذا دُعي عليها قيل : أعسرتْ وآنثتْ ، وإذا دُعي لها قيل : أيسرت وأذكرتْ أي وضعت ذكراً وتيسّر عليها الوِلاد . وقال الليث : العَسِير : الناقة التي اعتاطت فلم تَحمل سَنَتها ، وقد عَسُرت ، وأنشد قول الأعشى :
وعسير أدماء حادرة العين خَنُوفٍ عَيْرانة شِملالِ
قلت : تفسير الليث للعسير أنها الناقة التي اعتاطت غير صحيح . والعَسِير من الإبل عند العرب : التي اعتُسِرت فرُكِبت ولم تكن ذُلِّلت قبل ذلك ولا رِيضت . وهكذا فسّره الأصمعيّ فيما رَوَى عنه أبو عُبَيد . وكذلك قال ابن السكِّيت في تفسير قوله :
وروحة دنيا بين حَيّين رحتها
أسِيرُ عَسِيراً أو عَروضاً أروضها
قال : العَسِير : الناقة التي رُكبت قبل تذليلها ، وأما العاسرة من النوق فهي التي إذا عَدَت رفَعَت ذَنَبها ، وتفعل ذلك من نشاطها ، والذئب يفعل ذلك . ومنه قول الشاعر :
إلا عواسرُ كالقداح معيدةٌ
بالليل مورد أيِّم متغضِّف
أراد بالعواسر : الذئاب التي تعسِل في عَدْوها وتكسّر أذنابها . وناقة عَوْسَرانية إذا كان من دأبها تكسير ذَنَبها ورفعُه إذا عَدَت . ومنه قول الطِرِمَّاح :
عَوْسرانيّة إذا انتفض الخِم
سُ نفاضَ الفَضِيض أيَّ انتفاضِ
الفضيض : الماء السائل ، أراد أنها ترفع ذَنَبها من النشاط وتعدو بعد عَطَشها وآخر ظمئها في الخِمْس . وزعم الليث أن العَوْسَرانيّة والعَيْسَرانيّة من النوق : التي تُركَب من قبل أن تُراض قال : والذكر عَيْسُران وعَيْسَران ، وكلام العرب على غير ما قال الليث . وقال ابن السكيت : العَسْر : أن تَعْسِر الناقةُ بذنبها أي تشول به ، يقال : عَسَرتْ به تعسِر عَسْراً . والعَسْر أيضاً مصدر عَسَرته أي أخذته على عُسْرة . قال : والعُسْر بالضمّ من الإعسار وهو الضيق . وقال الفرّاء : يقول القائل : كيف قال الله تعالى : ( بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى ) ( الليل : 10 ) وهل في العُسْرى تيسير . قال الفراء : وهذا في جوازه بمنزلة قول الله تعالى : ( وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ) ( التوبة : 3 ) والبِشارة في الأصل تقع على المفرِّح السارّ . فإذا جمعت كلامين في خير وشرّ جاز التبشير فيهما جميعاً . قلت : وتَقول قابِلْ غَرْب السانية لقائدها إذا انتهى الغَرب طالعاً من البئر إلى يَدي القابل وتمكّن من عَرَاقِيها : ألاَ ويَسّر السانية أي اعطف رأسها كيلا تجاوز المَنْحاة فيرتفع الغَرْب إلى المَحَالة والمِحْور فيتخرَّق . ورأيتهم يسمّون عَطْف السانية تيسيراً ، لِمَا في خلافه من التعسير ، ويقال : اعتسرت الكلامَ إذا اقتضبته قبل أن تزوّره وتهيئه . وقال الجعديّ :
فذَرْ ذَا وعَدِّ إلى غيره
فشرّ المقالة ما يُعْتسَرْ
قلت : وهذا من اعتسار البعير وركوبه قبل
تذليله . ويقال : ذهبت الإبل عُسَاريَات وعُشَاريَات إذا انتشرت وتفرّقت . وقال ابن شميل : جاءوا عُسَاريَات وعُسَارَى تقدير سكارى أي بعضهم في إثْر بعض . وقال النضر في الحديث الذي جاء : يعتسر الرجلُ من مال ولده رواه بالسين وقال : معناه : يأخذ من ماله وهو كاره ، وأنشد :
إن أصحُ عن داعي الهوى المضِلِّ
صُحُوّ ناسي الشوق مستبِلّ
معتسِر للصُّرْم أو مُدِلِّ
وقال الأصمعي : عَسَره وقَسَره واحد . قال : وعَسَرْت الناقة عَسْراً إذا أخذتها من الإبل . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العُسُر : أصحاب التبرية في التقاضي والعمل . والمِعْسَر : الذي يُقعّط على غريمه . قال : والعِسْرة : قبيلة من قبائل الجِنّ . قلت : وقال بعضهم في قول أبي أحمر :
وفتيان كجِلّة آل عِسْر
إن عِسْر قبيلة من الجنّ . وقيل : عِسْر : أرض يسكنها الجنّ . وعِسْر في قول زهير : موضع :
كأن عليهمُ بجُنُوب عِسْر
والعُسْر لُعْبة لهم : ينصبون خشبة ثم ترمى بخشبة أخرى وتقلَع . قال الأغرّ بن عُبَيد اليَشْكُريّ :
فوق الحزامى ترتمين بها
كتخاذف الوِلْدان بالعُسْر
أي تفعل مَنَاسمُ هذه الناقة بالحَصَى كما تفعل الولدان بهذه الخشبة . وعُقَاب عسراء : ريشها من الجانب الأيسر أكثر من الأيمن . قال ساعدة :
وعمّى عليه الموت أنّي طريقه
سنين كعسراء العُقَاب ومِنْهَبُ
أي فرس . ويقال : حَمَام أعسر وعُقَاب عسراء : بجناحه من يساره بياض .
عرس : رَوَى أبو عُبَيد في حديث حسّان بن ثابت أنه كان إذا دُعِي إلى طعام قال : ( أفي خُرْس أو عُرْس أو إعْذار ) . قال أبو عبيد : قوله : في عُرْس أي طعام الوليمة . قلت : العُرْس : اسم من إعراس الرجل بأهله إذا بنى عليها ودخل بها ، وكل واحد من الزوجين عَرُوس ، يقال للرجل عَرُوس وللمرأة عروس كذلك بغيرها ، ثم تسمى الوليمة عُرْساً . والعرب تؤنّث العُرْس ، قال ابن السكيت : تقول : هذه عُرْس ، والجميع الأعراس . وأنشد قول الراجز :
إنا وجدنا عُرُس الحَنَّاط
مذمومةً لئيمة الحُوَّاط
تُدْعى مع النَّسَّاج والخَيَّاط
وعِرْس الرجل : امرأته . يقال : هي عِرْسه وطَلَّته وقَعِيدته . ولَبُؤة الأسَد عِرْسه . والزوجان لا يسميان عروسين إلا أيام البِناء واتّخاذ العُرْس . والمرأة تسمَّى عِرْس الرجل كلَّ وقت . ومن أمثال العرب : لا مَخْبَأ لعِطْر بعد عَرُوس . قال أبو عبيد : قال المفضّل : عروس ههنا اسم رجل تزوّج امرأة ، فلمَّا هُدِيت إليه وجدها تَفِلة فقال : أين عِطركِ فقالت : خبأته ، فقال : لا مخبأ لِعطر بعد عروس . وقيل : إنها قالته بعد موته . ويقال للرجل : هو عِرْس
امرأته ، وللمرأة : هي عِرْسه . ومنه قول العجّاج :
أزهر لم يولد بنجم نَحْس
أنجب عِرْسٍ جُبلا وعِرْس
أي أكرم رجل وامرأة . ابن الأعرابي : عَرُوس وعُرُوس ، وبات عَذُوباً وعُذُوباً وسَدُوس وسُدُوس . وحدَّثنا محمد بن إسحاق قال : حدثنا شعيب بن أيوب عن نُمير بن عُبيد الله عن نافع عن ابن عمر أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إذا دعي أحدكم إلى وليمة عُرْس فليجِب ) . قال الأزهري : أراد طعام الرجل بأهله . وعِرّيسة الأسَد وعَرّيسه بالهاء وغير الهاء : مأواه في خِيسه . وفي حديث عمر أنه نَهَى عن مُتْعة الحجّ وقال : قد علمت أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فعله ، ولكني كرهت أن يظلّوا مُعْرِسين بهنّ تحت الأراك ثم يروحوا بالحج تقطُر رؤوسهم . وقوله : مُعْرِسين أي مُلمّين بنسائهم وهو بالتخفيف ، وهذا يدلُّ على أن إلمام الرجل بأهله يسمّى إعراساً أيام بنائه عليها وبعد ذلك ؛ لأن تمتع الحاجّ بامرأته يكون بعد بنائه عليها . وأمَّا التعريس فَنومة المسافر بعد إدلاجه من الليل ، فإذا كان وقت السَّحَر أناخ ونام نومة خفيفة ثم يثور مع انفجار الصبح سائراً . ومنه قول لَبِيد :
قَلَّما عرَّس حتى هِجتُه
بالتباشير من الصبح الأُوَلْ
وأنشدتني أعرابيَّة من بني نُمَير :
قد طلعت حمراء فَنْطَلِيسُ
ليس لرَكْب بعدها تعريس
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : عَرِس الرجل وعَرِش بالسين والشين إذا بَطِر أي بهت ودُهِش . قال : وقال الأصمعيّ : البيت المعرَّس : الذي عُمِل له عَرْس وهو الحائط يجعل بين حائطي البيت لا يُبْلَغ به أقصاه ، ثم يوضع الجائز على طَرَف العَرْس الداخل إلى أقصى البيت وسُقِّف البيت كله ، فما كان بين الحائطين فهو سَهْوة ، وما كان تحت الجائز فهو المُخْدَع . أبو عبيد عن الأحمر : عَرَسْت البعير عَرْساً وهو أن تَشدَّ عنقه مع يديه جميعاً وهو بارك ، اسم ذلك الحَبْل العِرَاس ، فإذا شَدّ عُنقه إلى إحدى يديه فهو العَكْس ، واسم ذلك الحَبْل العِكَاس . ويقال : عَرِس الرجلُ بصاحبه إذا لزمه ، وعَرِس الصبيُّ بأمّه إذا لزمها ، وعَرِس الشرُّ بينهم إذا لزِم ودام . قلت : ورأيت بالدَّهْنَى حِبَالاً من نُقْيان رمالها يقال لها العرائس ، ولم أسمع لها بواحد . وابن عِرْس : دُوَيْبة معروفة لها ناب . والجمع : بنات عِرْس . والعِرْسِيّ : ضرب من الصِّبْغ كأنه شُبِّه لونُه بلون ابن عِرْسٍ الدابّة . وقال ابن الأعرابي : ابن عِرْس معرفة ونكرة . يقال : هذا ابن عِرْس مقبلاً ، وهذا ابن عِرْس آخرُ مقبل . قال : ويجوز في المعرفة الرفع ويجوز في النكرة النصب . قال ذلك كله المفضّل والكسائي . وقال الليث : يقال : اعترسوا عنه أي تفرّقوا . قلت : هذا حرف منكر لا أدري ما هو . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العرّاس والمُعَرّس والمِعْرس : بائع الأعراس وهي الفُصْلان الصغار ، واحدها عُرْس وعَرْس . قال :
وقال أعرابي : بكم البَلْهاء وأعراسها أي أولادها . قال : والمِعْرس : السائق الحاذق بالسياق ، فإذا نَشِط القوم سار بهم ، وإذا كَسِلوا عرّس بهم . قال : والمِعْرَس : الكثير التزويج . قال : والعَرْس : الإقامة في الفَرَح . قال : والعَرّاس : بائع العُرُس وهي الحبال واحدها عِرَاس . قال : والعَرس . عمود في وسط الفُسْطاط . والعَرْس : الحَبْل .
سعر : قال الله تبارك وتعالى حكاية عن قوم صالح : ( فَقَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَبَشَراً مِّنَّا وَاحِداً نَّتَّبِعُهُ إِنَّآ إِذاً لَّفِى ضَلَالٍ ) ( القمر : 24 ) قال الفراء : أراد بالسُّعُر : العَنَاء للعذاب . وقال غيره في قوله : ( نَّتَّبِعُهُ إِنَّآ إِذاً لَّفِى ضَلَالٍ ( معناه : إنا إذاً لفي ضلال وجنون ، يقال : ناقة مسعورة إذا كانت كأنّ بها جنوناً . قلت : ويجوز أن يكون معناه : إنا إن اتبعناه وأطعناه فنحن في ضلال وفي عذاب وعناء مما يُلزمنا ، وإلى هذا مال الفرّاء والله أعلم . وقوله جل وعز : ( بِذَنبِهِمْ فَسُحْقًا لاَِصْحَابِ ) ( الملك : 11 ) أي بُعْداً لأصحاب النار ، يقال : سَعَرت النار أسْعَرها سَعْراً إذا أوقدتها ، وهي مسعورة . وسَعَرت نار الحرب سَعْراً واستعرت النارُ إذا استُوقِدت ورجل مِسْعَر حربٍ إذا كان يؤرِّثها . والسَّعِير ، النار نفسها . وسُعَار النار : حَرّها . ويقال للرجل إذا ضربه السَّمُومُ فاستعرَ جوفُه : به سُعَار . وسُعَار العطش : التهابه ، وسُعَار الجوع : لهيبه ، ومنه قول الشاعر يهجو رجلاً :
تُسمّنها بأخثر حَلْبتيها
ومولاك الأحم له سُعار
وَصَفه بتغريزه حلائبه وكَسْعه ضروعها بالماء البارد وليرتدّ لبنها فيبقى لها طِرْقها ، في حال جوع ابن عمه الأقرب منه . والأحمّ : الأدنى الأقرب ، والحميم : القريب القرابةِ . ومَساعر البعير : حيث يستعِر فيه الجَرَب من الآباط والأرفاغ وأُمّ القُرَاد والمشافِر . ومنه قول ذي الرمَّة :
قريع هجان دُسَّ منه المساعر
والواحد مَسْعَر . ويقال : سُعِر الرجل فهو مسعور إذا اشتدّ جوعُه أو عطشه . وقال الليث : السُّعْرة في الإنسان : لون يضرب إلى سواد فويق الأُدْمة . وقال العجاج :
أسعر ضَرْباً أو طُوَالاً هِجْرَعا
ويقال : سعِر فلان يَسْعَر سَعَراً فهو أسعر قال : والسِّعْرارة : ما تردّد في الضوء الساقط في البيت من الشمس وهو الهَبَاء المنبثّ . ويقال لما يحرّك به النار من حديد أو خشب : مِسْعَر ومِسعار . ويقال : سعرْتُ اليوم سَعْرة في حوائجي ثم جئت أي طُفت فيها . وقال الأصمعيّ : المِسْعَر : الشديد في قوله :
وسامَى بها عُنُق مِسْعَرُ
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : المِسْعَر : الطويل . ويقال : سَعَرتِ الناقةُ إذا أسرعت في سيرها ، فهي سَعُور . وقال أبو عبيدة في كتاب ( الخيل ) : فرس مِسْعَر ومُساعر ، وهو الذي تَطيح قوائمه متفرّقة ولا ضَبْر له . وقال ابن السكيت تقول العرب : ضَرْب هَبْر ، وطعن نَتْر ، ورَمْي سَعْر ، مأخوذ من سَعَرْت النارَ والحرب إذا هيَّجتهما . وإنه لمِسْعَر حرب أي تُحمى به
الحرب . قال : والسِّعْر من الأسعار وهو الذي يقوم عليه الثمن . وفي الحديث أنه قيل للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) سَعِّر لنا فقال : ( إن الله هو المسعّر ) . وقال الليث : يقال أسعر وسعَّر بمعنى واحد . والساعورة كهيئة التنّور يحفَر في الأرض يختبز فيه ، قال ابن الأعرابي : وقال أبو زيد : السَّعَران : شدّة العَدْو ، والجَمَرانُ : من الجمر . والفَلَتان : النشيط وقال ابن الأعرابي : السُّعَيرة : تصغير السَّعْرة وهي السُّعَال الحادّ . ويقال : هذا سَعْرة الأمر وسَرْحته وفَوْعته أي أوّله وحدَّته . أبو يوسف : استعر الناس في كل وجه واستنْجوْا إذا أكلوا الرُطْب وأصابوه . قال ابن عرفة : ( الْمُجْرِمِينَ فِى ضَلَالٍ ) ( القمر : 47 ) أي في أمر نسعره أي يُلْهبنا .
سرع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : سَرِع الرجل إذا أسرع في كلامه وفعاله . وقال : سَرْعان ذا خروجاً وسُرْعان ذا خروجاً وسِرْعان ذا خروجاً . والضمّ أفصحها . وقال ابن السكيت : يقال : سَرُع يَسْرُع سَرَعاً وسُرْعة فهو سريع . والعرب تقول : لسَرْعان ذا خروجاً بتسكين الراء . ويقال : لسَرُع ذا خروجاً بضمّ الراء . وربما أسكنوا الراء فقالوا : سَرْع ذا خروجاً ، ومنه قول مالك بن زُغْبة الباهلي :
أنَوْراً سَرْع ماذا يا فَرُوقُ
وحَبْلُ الوصل منتكِث حَذِيقُ
أنوراً معناه : أنِواراً يا فَرُوق . وقوله : سَرُعْ ماذا أراد : سَرُع فخفَّف و ( ما ) صلة أراد : سَرُع ذا نَوْراً . وسَرَعان الناس بفتح الراء : أوائلهم . وسَرَعان عَقَب المَتْنَين : شِبْه الخُضَل تخلَّص من اللحم ثم تُفتل أوتاراً للقِسيّ ، يقال لها السَّرَعان ، سمعت ذلك من العرب . وقال الأصمعي : سَرَعان الناس محرك لمن يُسرع من العسكر . وقال أبو زيد : واحدة سَرَعان العَقَب : سَرَعانة ، وكان ابن الأعرابي يقول : سَرْعان الناس : أوائلهم . وقال القطامي في لغة من يثقّل فيقول : سَرَعان الناس :
وحسبُنا نَزَع الكتيبة غُدْوة
فيغيِّفون ونوجع السرَعانا
أبو عبيد عن الأصمعي : الأساريع : الطُّرَق التي في القوس واحدتها طُرْقة . وأساريع الرمل واحدها أُسروع ويَسروع بفتح الياء وضمّ الهمزة ، وهي ديدان تظهر في الربيع مخطَّطة بسواد وحمرة ، ويشبَّه بها بَنَان العَذَارَى . ومنه قول امرىء القيس :
وتعطو بِرَخْص غير شَثْن كأنه
أساريعُ ظبي أو مساويك إسْحِل
وقال ابن شميل : أساريع العِنَب شُكُر تخرج في أصول الحَبَلة . وربما أُكلت حامضة رَطْبة . الواحدة أُسروع .
وقال أبو عمرو : أُسروع الظبي : عَصَبة تَسْتبطِن يده ورِجله . والسَّرْوَعة : النَّبَكة العظيمة من الرمل ، وتجمع سَرْوَعات وسَرَاوِع ويقال : أسرع فلان المشيَ والكتابة وغيرهما وهو فعل مجاوز . ويقولون : أسرع إلى كذا وكذا يريدون : أسرع المضيَّ إليه ، وسارع بمعنى أسرع ، يقال ذلك للواحد ، وللجميع : سارعوا . قال الله جل وعزَّ : ( ُأَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِن مَّالٍ وَبَنِينَ ( ) ِنُسَارِعُ لَهُمْ فِى الْخَيْرَاتِ (
 ( المؤمنون : 55 ، 56 ) معناه : أيحسبون أن إمدادنا لهم بالمال والبنين مجازاةٌ لهم ، وإنما هو استدراج من الله لهم . و ( ما ) في معنى الذي . أراد : أيحسبون أن الذي نَمدّهم به من مال وبنين ، والخبر معه محذوف ، المعنى : نسارع لهم به . وقال الفراء : خبر ) أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ ( قوله : ( نُسَارِعُ لَهُمْ ( واسم ( أن ) : ( ما ) بمعنى الذي . ومن قرأ : ( يسارَع لهم في الخيرات ) ( فمعناه : يسارَع به لهم في الخيرات فيكون مثل ) نسارِع . ويجوز أن يكون على معنى : أيحسبون إمدادنا يسارِع لهم في الخيرات ، فلا يحتاج إلى ضمير ، وهذا قول الزجّاج . وقال ابن المظفّر : السَّرْع : قضيب سَنَةٍ من قضبان الكَرْم ، والجمع السُّرُوع . قال : وهي تَسْرُع سُرُوعاً وهنّ سوارع والواحدة سارعة . قال : والسَّرْع : اسم القضيب من ذلك خاصّة . قال : ويقال لكل قضيب ما دام رَطْباً غضّاً : سَرَعْرَع ، وإن أنَّثت قلت : سَرَعْرعة .
وأنشد :
أزمان إذ كنتُ كنعت الناعت
سَرَعْرعاً خُوطاً كغصن نابت
يصف عنفوان شبابه . قلت : والسَّرْغ بالغين : لغة في السَّرْع بمعنى القضيب الرَطْب ، وهي السُّرُوغ والسُّروع . الأصمعيّ : شبَّ فلان شباباً سَرَعْرعاً . والسَرَعْرعة من النساء : الليّنة الناعمة .
وفي الحديث أن أحد ابني رسول الله بال فرأى بوله أساريع ، والأساريع : الطرائق .
عمرو عن أبيه قال : أبو سَرِيع : هو كُنْية النار في العَرْفَج . وأنشد :
لا تعدِلنَّ بأبي سريعِ
إذا غدت نكباء بالصقيع
قال : والصقيع : الثلج . والمِسْرع : السريع إلى خير أو شرّ . في الحديث : ( فأخذتهم من سَرْوَعَتين ) ، السَّرْوعة : الرابية من الرمل . وكذلك الزَّرْوَحَةُ تكون من الرمل وغيره .
رعس : أهمله الليث ، وهو مستعمل . قال أبو عمرو الشيبانيّ : الرَّعْس والرَّعَسان : رَجَفان الرأس ، وقال بعض الطائيين :
سيعلم من ينوي خِلابيَ أنني
أريب بأكناف البُضَيض حَبَلَّسُ
أرادوا خِلابي يوم فَيْدَ وقَرَّبوا
لِحى ورؤوساً للشهادة تَرْعَسُ
الحَبَلَّس والحَلَبَّس والحُلاَبس : الشجاع الذي لا يبرح مكانه . وأنشد الباهليّ قول العجاج يذكر سيفاً يَهُذّ ضريبته هَذَّاً :
يُذْري بإرعاسِ يمينِ المؤتلي
خُضُمَّة الدارع هَذَّ المختلِي
قال : يُذْري أي يُطير ، والإرعاس : الرجف ، والمؤتلي : الذي لا يبلغ جهده . وخُضُمَّة كل شيء : معظمه . والدارع : الذي عليه الدرع . يقول : يقطع هذا السيف معظم هذا الدارع ، على أن يمين الضارب به تَرْجُف وعلى أنه غير مجتهد في ضَرْبته . وإنما نعت السيف بسرعة القطع . والمختلي : الذي يحتشّ بِمِخلاه وهو مِحَشّه . وناقة راعوس : تحرّك رأسها
إذا عَدَت من نشاطها . ورمح رَعُوس ورَعَّاس إذا كان لَدْن المهَزّ عَرّاصاً شديد الاضطراب . وقال أبو سعيد : يقال : ارتعس رأسه وارتعش إذا اضطرب وارتعد . وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : المِرْعَس الرجل الخفيف القَشَّاش . والقشاش : الذي يلتقط الطعام الذي لا خير فيه من المزابل .
رسع : في حديث عبد الله بن عمرو أنه بكى حتى رسَعت عينه . قال أبو عبيد : يعني : فسَدت وتغيرت . وفيه لغتان : رَسَع ورَسَّع . ورجل مرسِّع ومرسِّعة . وقال امرؤ القيس :
أيا هند لا تنكحي بُوهَة
عليه عقيقتُه أحسبا
مرسِّعة وسط أرباعه
به عَسَم يبتغي أرنبا
ليجعل في رِجله كعبها
حذار المنيَّة أن يعطَبا
قال : والمرسِّعة : الذي فسدت عينه ، والبُوهة : الأحمق . وقوله :
حذار المنِيَّة أن يعطبا
كان حمقى العرب في الجاهلية يعلِّقون كعب الأرنب في الرِّجْل ويقولون : إن من فعل ذلك لم تصبه عين ولا آفة . وقال ابن السكيت : الترسيع : أن تخرق سَيْراً ثم تُدخل فيه سَيْراً كما يُسَوّي سُيُور المصاحف . واسم السير المفعولِ به ذلك : الرَّسِيع وأنشد :
وعاد الرسيع نُهْية للحمائل
يقول : انكبَّت سيوفهم فصارت أسافلها أعاليها . قلت : ومن العرب من يجعل بدل السين في هذا الحرف الصاد فيقول : هو الرَّصِيع وقال ابن شميل : الرصائع : سيور مضفورة في أسافل الحمائل ، الواحدة رِصَاعة . ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابي : المرسَّع : الذي انسلقت عينه من السهر .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس:  أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو]  أسرعُ ما يطلُعُ  منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم.
(سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ  أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى.
ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ".
(سرق) السين والراء والقاف أصلٌ يدلُّ على أخْذ شيء في خفاء وسِتر. يقال سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً. والمسروق سَرَقٌ. واستَرَقَ السَّمع، إذا تسمَّع مختفياً. ومما شذَّ عن هذا الباب السَّرَق: جمعَ سَرَقة،  وهي القطعة من الحرير.
(سرو) السين والراء والحرف المعتل بابٌ متفاوت جداً، لا تكاد كلمتان منه تجتمعان في قياسٍ واحد. فالسَّرو: سخاءٌ في مروءَة؛ يقال سَرِي وقد سَرُو. والسَّرْو: محلّة حمير. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])والسَّرْو: كشْف الشّيءِ عن الشيء. سَرَوت عنّي الثوبَ أي كَشفتُهُ. وفي الحديث في الحَسَاء([10]): "يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم([11])" أي يكشف. وقال ابن هَرْمة:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])ولذلك يقال سُرِّيَ عنه. والسِّروة: دويْبَّة([13])، يقال أرض مسرُوّة، من السِّروة إذا كثُرت بالأرض. والسَّاريَة: الأسطُوانة. والسُّرَى: سير اللَّيل، يقال سَرَيْت وأسريت. قال:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
والسَّراء: شجرٌ. وسَرَاة الشيء: ظَهْره. وَسَراة النَّهار: ارتفاعُهُ. وهذا الذي ذكرناه بعيدٌ بعضُهُ من بعض، فلذلك لم نحمله على القياس.
وإذا همز كان أبعد، يقال سرأت الجرادة: ألقَتْ بيضَها. فإذا حان ذلك منها قيل: أسرأتْ.
(سرب) السين والراء والباء أصلٌ مطرد، وهو يدلُّ على الاتّساع والذهاب في الأرض. من ذلك السِّرْب والسُّرْبة، وهي القطيع من الظِّباء والشاء. لأنَّه ينسرب في الأرض راعياً. ثمَّ حُمل عليه السِّرب من النِّساء. قالوا: والسرْب بفتح السين، أصله في الإبل. ومنه تقول العرب للمطلَّقة: "اذهبي فلا أنْدَهُ سَرْبَك"،  أي لا أردُّ إبلَك، لتذهب حيث شاءت. فالسِّرب  في هذا الموضع: المال الرّاعي. وقال أبو زيد: يقال خلِّ سرْبه، أي طريقه يذهب حيث شاء. وقالوا: يقال أيضاً سِرْب بكسر السين. ويُنشَد بيت ذي الرّمّة:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
وقال: يعني الطريق. ويقال انسرَبَ([16])  الوحشيُّ في سربه. ومن هذا الباب: السَّرَب والسَّرِب، وهو الماء السائل من المزادة، وقد سَرِبَ سَرَباً. قال ذو الرّمة:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])بفتح الراء وكسرها. ويقال : سَرَّبت القربةَ، إذا جعلتَ فيها ماءً حتى ينسدّ الخَرْز. والسَّرْب: الخَرْز؛ لأن الماء ينسرب منه، أي يخرج. والسارب: الذَّاهب في الأرض. وقد سَرَب سروباً. قال الله جلَّ ثناؤه:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. قال الشاعر:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])والمَسْرَبة: الشّعر النابت وسط الصدر،  وإنما سمِّي بذلك لأنَّه  كأنه سائل على الصدر جارٍ فيه. فأمّا قولهم:آمِنٌ في سِرْبِه، فهو بالكسر، قالوا: معناه آمنٌ في نفسه. وهذا صحيح ولكن في الكلام إضماراً، كأنه يقول: آمِنَة نفسه حيث سَرِب، أي سعى. وكذلك هو واسع السِّرب؛ أي الصدر. وهذا أيضاً بالكسر. قالوا: ويراد به أنّه بطيء الغضب. وهذا يرجع إلى الأصل الذي ذكرناه. يقولون: إنَّ الغضب لا يأخذ فيَقْلَق؛ وينسدّ عليه المذاهب.
(سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة.
(سرح) السين والراء والحاء أصلٌ مطّرد واحد، وهو يدلُّ على الانطلاق. يقال منه أمر سريح، إذا لم يكن فيه تعويق ولا مَطْل. ثمَّ يحمل على هذا السَّراح وهو الطَّلاق؛ يقال سَرَّحت المرأةَ. وفي كتاب الله تعالى: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. والسُّرُح: النّاقة السريعة. ومن الباب المنْسرح، وهو العريانُ الخارج من ثيابه. والسَّرْح:  المال السَّائم. والسارح: الرَّاعي. ويقال السَّارح: الرجل الذي لـه السَّرْح. وأمَّا الشجرة العظيمة فهي السَّرْحة، ولعلَّه أن يكون شاذاً عن هذا الأصل. ويمكن أن تسمَّى سَرْحة لانسراح أغصانها وذَهابها في الجهات. قال عنترة:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])ومن الباب السِّرحانُ: الذِّئب، سمِّي به لأنَّه ينسرح في مَطالبه. وكذلك الأسدُ إذا سُمِّي سِرحانا.
وأما السَّريحة فقطعةٌ من الثِّياب.
(سرد) السين والراء والدال أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على تَوالِي أشياء كثيرةٍ يتّصل بعضُها ببعض. من ذلك السَّرْد؛ اسمٌ جامعٌ للدروع وما أشبهها من عمل الحَِـلَق. قال الله جلَّ جلالُه، في شأن داود عليه السلام: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]، قالوا: معناه ليكنْ ذلك مقدَّراً، لا يكونُ الثَّقْب ضيّقاً والمِسمارُ غليظاً، ولا يكون المسمار دقيقاً والثقب واسعاً، بل يكون على تقدير. قالوا: والزّرَّاد إنّما هو السّرّاد. وقيل ذلك لقُرب الراء من السين. والمِسْرَد: المِخْرز: قياسُه صحيح.
--------------ـــــ
([1]) كذا. وصواب وزنه "فعلعال".
([2]) وهو المتنخل الهذلي كما في اللسان (سرط). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([3]) جاء "سراطي" على لفظ النسب وليس بنسب، يقال سيف سراط وسراطي، كما يقال أحمر وأحمري.
([4]) يقال بفتح السين، وبالتحريك أيضاً.
([5]) يقال هذا بالفتح وبفتح فضم، وبالكسر.
([6]) ديوان جرير 389 واللسان (سرف).
([7]) ديوان طرفة 61 واللسان (سرف).
([8]) انظر الحيوان (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) سبق البيت في مادة (بول، بين).
([10]) في الأصل: "الحياء"، صوابه من اللسان (19: 105).
([11]) في اللسان: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم".
([12]) البيت في اللسان (سرا). قرب، أي قرب الرواحل. اللسان: "ووَدَّعَ".
([13]) هي الجرادة أول ما تكون وهي دودة.
([14]) لحسان بن ثابت في ديوانه 168 واللسان (19: 103). وصدره: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) البيت بتمامه كما في الديوان 586 واللسان (سرب، همم):
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) في الأصل: "السرب" صوابه من المجمل واللسان.
([17]) ديوان ذي الرمة ص 1 ـ وهو أول بيت في ديوانه ـ واللسان (سرب). وفي الأصل: "عينيك".
([18]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 5 واللسان (سرب).
([19]) للعجاج في ديوانه 8  واللسان (رسن، سرج). والمرسن، كمجلس ومنبر، أصله موضع الرسن من أنف الفرس، ثم كثر حتى قيل مرسن الإنسان، أي أنفه.
([20]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**الراء** وما يثلثهما)
(**سرط**) **السين** ve**الراء** ve**الطاء** tek bir sahih asıldır; bir geçişte ve gidişte bir kayboluşa delâlet eder. Bundan: **سَرَطْتُ الطّعام**; onu yuttuğum zaman; çünkü o **سُرِطَ** edildiği zaman kaybolur. Ve ilim ehlinin bir kısmı der ki: **السِّراط** bundan türemiştir; çünkü onda giden, yutulmuş yemeğin kayboluşu gibi kaybolur. Ve **السِّرِطْراط** **فِعِلاّل**([1]) üzere: **الفالوذُ**; çünkü o yutturulur. Ve **السُّراطُ**: keskin, geçici, darbede ilerleyen kılıç. **الهذليّ**([2]) bir kılıcı vasfederek dedi ki:
tuz rengi gibi; onu vurdum; **هَبِيرٌ** *** eti koparır; düşürücü; **سُراطِي**([3])
(**سرع**) **السين** ve**الراء** ve**العين** sahih bir asıldır; yavaşlığın zıddına delâlet eder. O hâlde **السَّريع**: yavaşın zıddı. Ve **سَرْعَان**([4]) insanların: öne geçen, süratle ilerleyen ilkleridir. Ve Araplar der: **لَسَرْعان**([5]) ما صنعتَ كذا; yani: onu ne çabuk yaptın. Ve **السَِّرْع** üzüm çubuklarından ise, ondan çıkanın en çabuk belirenidir. Ve benzeri **السَّرَعْرَع**; sonra onunla, taze, yumuşak insan benzetilir.
(**سرف**) **السين** ve**الراء** ve**الفاء** tek bir asıldır; haddi aşmaya ve ayrıca şeyde ihmale delâlet eder. Dersin ki: işte **سرَفٌ** vardır; yani miktarı aşma. Ve hadiste geldi: “abdestte üçüncü **شَرف**tir, dördüncü **سَرف**tir.” İhmale gelince, söyleyenin sözü: “**مررتُ بكم فَسرِفتكم**”; yani sizi ihmal ettim. Ve **جرير** dedi ki:
**هُنيدَةَ**’ye verdiler; onu sekiz kişi sürer *** onların verişinde ne başa kakma vardır ne de **سَرَفُ**([6])
Ve derler ki: **السَّرَف**: cehalettir. Ve **السَّرِف**: cahildir. Ve **طرفة**’nin sözüyle delil getirirler:
Şüphesiz ki kalbi **سرِف** olan bir kimse görür *** kış bulutunun suyunda balı([7])
Ve bu, geçenlerin bir kısmına döner. Ve kıyas birdir. Ve derler ki: **السَّرف** ayrıca **الضَّرَاوة**dır. Ve hadiste: “Şüphesiz et için, şarabın **سَرف**i gibi bir **سَرَف** vardır”; yani **ضَرَاوة**. Ve bu, ilk kelimeden uzak değildir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **السُّرْفة**: odun yiyen bir küçük canlı. Ve denir: **سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً**; yaprağını yediği zaman; ve ağaç **مسروفة**dur. Denir ki: kendisi için güzel bir ev yapar. Ve meselde derler: “**أصنَعُ من سُرْفة**([8])”.
(**سرق**) **السين** ve**الراء** ve**القاف** bir asıldır; bir şeyi gizlilik ve örtü içinde almaya delâlet eder. Denir: **سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً**. Ve çalınan şey **سَرَقٌ**tur. Ve **استَرَقَ السَّمع**; gizlenerek dinlediği zaman. Ve bu babdan şâz olanlardandır: **السَّرَق**: **سَرَقة**’nin çoğuludur; o da ipekten parçadır.
(**سرو**) **السين** ve**الراء** ve illetli harf, çok farklı bir babdır; ondan iki kelime neredeyse tek bir kıyasta birleşmez. O hâlde **السَّرو**: mürüvvet içinde cömertliktir; denir: **سَرِي** ve **سَرُو** etti. Ve **السَّرْو**: **حمير**’in bir mahallesidir. **ابن مقبل** dedi ki:
**حِميرَ**’in **سَرْو**’unda katırların idrarları vardır *** nereden örtündün; zayıflık; o ayrılık bize([9])
Ve **السَّرْو**: bir şeyi bir şeyden açığa çıkarmaktır. **سَرَوت عنّي الثوبَ**; yani onu açtım. Ve **الحَسَاء**([10]) hakkında hadiste: “**يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم**([11])”; yani açığa çıkarır. Ve **ابن هَرْمة** dedi ki:
Gençlik, salınarak, elbisesini senden açtı *** ayrılığa yaklaştırdı; uzaklaşan sevgili([12])
Bundan dolayı denir: **سُرِّيَ عنه**. Ve **السِّروة**: bir küçük canlıdır([13]); denir: **أرض مسرُوّة**; yerde **السِّروة** çoğaldığı zaman. Ve **السَّاريَة**: sütun. Ve **السُّرَى**: gece yürüyüşü; denir: **سَرَيْت** ve **أسريت**. Dedi ki:
* Sana doğru gece yürüdü; hâlbuki gece yürümüyor idi([14]) *
Ve **السَّراء**: bir ağaçtır. Ve **سَرَاة** bir şeyin: sırtıdır. Ve **وَسَراة النَّهار**: onun yükselişidir. Bizim zikrettiğimiz bu şeylerin bir kısmı bir kısmından uzaktır; bu yüzden onu kıyasa hamletmedik.
Ve hemzelenirse daha uzaktır; denir: **سرأت الجرادة**: yumurtasını bıraktı. Ondan bu vakit gelince: **أسرأتْ** denir.
(**سرب**) **السين** ve**الراء** ve**الباء** düzenli bir asıldır; ve o, genişliğe ve yerde gitmeye delâlet eder. Bundan **السِّرْب** ve **السُّرْبة**; o da ceylan ve koyun sürüsüdür. Çünkü yerde otlayarak sızıp gider. Sonra bunun üzerine kadınlardan **السِّرب** taşınmıştır. Dediler ki: **السَّرْب** (sîn’in fethiyle), aslı develerdedir. Ve ondan Arapların boşanmış kadına sözü: “Git; **سَرْبَك**’i asla geri çevirmem”; yani develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin. O hâlde bu yerde **السِّرب**: otlayan maldır. Ve **أبو زيد** dedi: denir: **خلِّ سرْبه**; yani yolunu (serbest bırak); dilediği yere gitsin. Ve dediler ki: ayrıca sîn’in kesriyle **سِرْب** de denir. Ve **ذي الرّمّة**’nin beyti okunur:
* Ona, ilkinin **سرْب**ini serbest bıraktı([15]) *
Ve dedi ki: yani yol. Ve denir: **انسرَبَ**([16]) yabanî hayvan, **سرب**ine (yuvasına/yoluna) sızıp gitti. Ve bu babdandır: **السَّرَب** ve **السَّرِب**; o da kırbadan akan sudur; ve **سَرِبَ سَرَباً**. **ذو الرّمة** dedi ki:
Gözünün hâli ne ki ondan su dökülür *** sanki yarılmış bir böbrekten **سَرَبُ**([17])
Râ’nın fethiyle ve kesriyle. Ve denir: **سَرَّبت القربةَ**; içine su koyduğun zaman, ta ki dikiş tıkansın. Ve **السَّرْب**: dikiştir; çünkü su ondan sızar; yani çıkar. Ve **السارب**: yerde giden kimsedir. Ve **سَرَب سروباً**. Allah, yüce övgüsüyle, dedi: ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. Şair dedi ki:
Nereye **سَرَبْتِ**; hâlbuki sen **سروب** olmayan idin *** ve hayaller yaklaştırır; yakın olmayanı([18])
Ve **المَسْرَبة**: göğsün ortasında biten kıl; ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, sanki göğüs üzerinde akan, onda yürüyen bir şey gibidir. Ama onların sözü: **آمِنٌ في سِرْبِه**; o kesir iledir; dediler ki: manası, kendi nefsinde emindir. Bu doğrudur; fakat sözde bir hazif vardır; sanki der ki: nefsi emindir; **سَرِب** ettiği yerde; yani yürüdü. Ve yine o, **واسع السِّرب**’dir; yani göğüs. Bu da kesir iledir. Dediler ki: bununla, onun öfkesi yavaş kastedilir. Bu, zikrettiğimiz asla döner. Derler ki: öfke alıp da çalkalamaz; ve yollar ona kapanır.
(**سرج**) **السين** ve**الراء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; güzelliğe, süse ve cemâle delâlet eder. Bundan **السِّراج**; ışığı ve güzelliği için adlandırıldı. Ve ondan binek için **السرج**. O, onun süsüdür. Ve denir: **سَرَّج وجهَه**; yani onu güzelleştirdi; sanki ona **السِّراج** gibi yaptı. Dedi ki:
* Ve kapkara; ve **مَِـرْسَِـنَاً** **مُسَرَّجا**([19]) *
Ve bundan şâz olanlardandır: yol için onların sözü: **سُرْجُوجَة**.
(**سرح**) **السين** ve**الراء** ve**الحاء** tek, düzenli bir asıldır; ve o, salıverilmeye delâlet eder. Ondan denir: **أمر سريح**; içinde ne geciktirme ne de erteleme olmadığı zaman. Sonra bunun üzerine **السَّراح** taşınır; o da boşamadır; denir: **سَرَّحت المرأةَ**. Ve Allah’ın kitabında: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. Ve **السُّرُح**: hızlı dişi devedir. Ve babdandır **المنْسرح**; o da elbiselerinden çıkmış çıplaktır. Ve **السَّرْح**: otlayan maldır. Ve **السارح**: çobandır. Ve denir: **السَّارح**: kendisinin **السَّرْح**ı olan adam. Ama büyük ağaç ise **السَّرْحة**dır; belki bu asıldan şâz olur. Ve dallarının salıverilmesi ve yönlere gitmesi sebebiyle **سَرْحة** diye adlandırılması mümkündür. **عنترة** dedi ki:
Bir yiğit; sanki elbiseleri bir **سرحَة** içindedir *** **السِّبت** nalı giydirilir; ikiz değildir([20])
Ve babdandır **السِّرحانُ**: kurt; taleplerinde salınıp gittiği için bununla adlandırıldı. Ve aynı şekilde aslan, **سِرحانا** diye adlandırıldığı zaman.
Ve **السَّريحة** ise elbiselerden bir parçadır.
(**سرد**) **السين** ve**الراء** ve**الدال** düzenli, kıyaslı bir asıldır; ve o, birbirine bitişen birçok şeyin peş peşe gelmesine delâlet eder. Bundan **السَّرْد**; zırhlar ve halka işinden olan benzerleri için toplayıcı bir isimdir. Allah, yüce celâliyle, Dâvûd عليه السلام hakkında dedi: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]; dediler ki: manası, o ölçülü olsun; delik dar ve çivi kalın olmasın; ve çivi ince ve delik geniş olmasın; bilakis ölçü üzere olsun. Dediler ki: **الزّرَّاد** ancak **السّرّاد**dır. Ve bu, râ’nın sîn’e yakınlığından dolayı söylenmiştir. Ve **المِسْرَد**: **المِخْرز**; kıyası sahihtir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السرعة: ضد البطء، ويستعمل في الأجسام، والأفعال، يقال: سرع، فهو سريع، وأسرع فهو مسرع، وأسرعوا: صارت إبلهم سراعا، نحو أبلدوا، وسارعوا، وتسارعوا. قال تعالى: ﴿وسارعوا إلى مغفرة من ربكم﴾ [آل عمران/133]، ﴿ويسارعون في الخيرات﴾ [آل عمران/114]، ﴿يوم تشقق الأرض عنهم سراعا﴾ [ق/44]، وقال: ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴾ [المعارج/43]، وسرعان القوم: أوائلهم السراع. وقيل: (سرعان ذا إهالة) (هذا مثل، وأصله أن رجلا كان يحمق، اشترى شاة عجفاء يسيل رغامها هزالا وسوء حال فظن أنه ودك، فقال سرعان إذا هالة. اللسان (سرع) ؛ والأمثال ص 305)، وذلك مبني من سرع، كوشكان من وشك، وعجلان من عجل، وقوله تعالى: ﴿إن الله سريع الحساب﴾ [المائدة/4]، و ﴿سريع العقاب﴾ [الأنعام/165]، فتنبيه على ما قال: ﴿إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون﴾ [يس/82].

##### Türkçe

- **السرعة**: yavaşlığın zıddıdır; cisimlerde ve fiillerde kullanılır. Denir ki: **سرع**; o hâlde o **سريع**tir; ve **أسرع**; o hâlde o **مسرع**tır. Ve **أسرعوا**: develeri **سراعا** oldu; **أبلدوا** gibi. Ve **سارعوا** ve **تسارعوا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve Rabbinizden bir mağfirete doğru **سارعوا**﴾ [Âl-i İmrân/133], ﴿ve hayırlarda **يسارعون**﴾ [Âl-i İmrân/114], ﴿o gün yer onlardan **سراعا** yarılır﴾ [ق/44], ve dedi: ﴿o gün kabirlerden **سراعا** çıkarlar﴾ [المعارج/43]. Ve **سرعان القوم**: onların hızlı olan ilkleridir. Ve denildi: (**سرعان ذا إهالة**) (bu bir meseldir; aslı şudur ki bir adam ahmaklık ederdi; zayıf bir koyun satın aldı, zayıflık ve kötü hâl sebebiyle burnunun akıntısı akıyordu; onu iç yağı sandı; bunun üzerine “**سرعان إذا هالة**” dedi. **اللسان** (**سرع**) ; ve **الأمثال** s. 305), ve bu, **سرع**dan bina edilmiştir; **وشكان**ın **وشك**tan, **عجلان**ın **عجل**den olduğu gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Şüphesiz Allah hesabı **سريع**tir﴾ [المائدة/4], ve ﴿**سريع** azaptır﴾ [الأنعام/165]; şu söylediğine bir uyarıdır: ﴿Onun emri, bir şeyi dilediği zaman, ona “**كن**” demesidir; hemen olur﴾ [يس/82].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ر ع
سير سريع‏:‏ وجاء سريعاً‏.‏
وفرس سريع وخيل سراع‏.‏
وتقول‏:‏ كيـف يلحـق البطـاء السـراع والقطوف الوساع‏.‏
وقد سرع إلى الأمر وما كان سريعاً وقد سرع سراعة وسرعاً وسرعة وأسرع المشيء‏.‏
وأسرع في كفاية المهم وهم يسارعون إلى الخير ويتسارعون إليه ‏"‏ أولئك يسارعـون فـي الخيرات ‏"‏ وفلان يتسرع إلى الشر‏.‏
ولسرعان ما جئت ولوشكان ولعجلان وروى الكسائي فيه الحركات الثلاث‏.‏
وفي مثل ‏"‏ سرعان ذا إهالة ‏"‏‏.‏
وقال‏:‏ أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم لسرعان هذا والدماء تصبب ويقال‏:‏ سرع ذاك بغير ألف ونون والأصل سرع‏.‏
قال مالك بن زغبة الباهلي‏:‏ أنوراً سرع هذا يا فروق وحبل الوصل متنكث حذيـق وخـرج فـي سرعان الناس‏:‏ في أوائلهم الذين يستبقون إلى أمر‏.‏
وكأن بنانتها أسروع وكأن بنانها أساريع‏.‏
وأنشدني أبي رحمه الله تعالى‏:‏ أماطت لثاماً عن أقاحي الدمائث بمثل أساريع الحقوف العثاعث وتقول‏:‏ كأن جيدها جيد ظبي وكأن بنانها أساريع ظبي‏.‏
وقوس ذات أساريع‏:‏ خطوط فيها وطرق‏.‏
قال بشر‏:‏ فأنفـذ حضنه من قوس نبع كتـوم فـي أسارعها اصفرار وثغر ذو أساريع‏:‏ ذو ظلم‏.‏
قال عمر بن أبي ربيعة‏:‏ نضيـر تـرى فيـه أساريـع مائه صبيح تغاديـه الأكـف النواعـمُ
أراد أسِرّتَه التي تَبْرُق.

##### Türkçe

س ر ع
**سير سريع**: ve hızlı geldi.
Ve hızlı bir at ve hızlı atlar.
Ve dersin: yavaşlar, hızlılara ve geniş adımlı ağır yürüyenlere nasıl yetişir.
Ve işe yöneldi; hâlbuki hızlı değildi; ve **سرع** bir **سراعة** ile ve **سرعاً** ile ve **سرعة** ile; ve yürüyüşü hızlandırdı.
Ve önemli olanı gidermede hızlandı; ve onlar hayra koşuşurlar ve ona doğru karşılıklı hızlanırlar: "işte onlar hayırlarda koşuşurlar"; ve falan şerre acele eder.
Ve “ne çabuk geldim” ve “az kalsın” ve “hemen” (denir); ve **الكسائي** onda üç harekeyi rivayet etti.
Ve şu meselde: " **سرعان ذا إهالة** ".
Ve dedi: “Adamlarını öldürdükten sonra onların içinde mi hutbe veriyorsun; ne çabuk bu (oldu), hâlbuki kanlar akıyor.” Ve “**سرع ذاك**” ألف ve نون olmaksızın söylenir; asıl olan **سرع**’dır.
**مالك بن زغبة الباهلي** dedi: “Bu ne çabuk (oldu) ey **فروق**; hâlbuki bağ ipi sağlamca çözülüyor.” Ve “insanların **سرعان**’ı içinde çıktı”: onların başlarında; bir işe doğru yarışanlar.
Ve sanki parmak uçları **أسروع**; ve sanki parmakları **أساريع**.
Babam -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- bana inşad etti:
“**أماطت لثاماً عن أقاحي الدمائث
بمثل أساريع الحقوف العثاعث**”
Ve dersin: sanki boynu bir ceylan boynu; ve sanki parmakları bir ceylanın **أساريع**’i.
Ve **أساريع** sahibi bir yay: onda çizgiler ve izler.
**بشر** dedi:
“**فأنفـذ حضنه من قوس نبع
كتـوم فـي أسارعها اصفرار**”
Ve **أساريع** sahibi bir ağız: zulüm sahibi.
**عمر بن أبي ربيعة** dedi:
“**نضيـر تـرى فيـه أساريـع مائه
صبيح تغاديـه الأكـف النواعـمُ**”
Parıldayan **أسِرّتَه**’sini kastetti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ، والأُنثى بالهاء، وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى، وأَسْرَعَ وسَرُعَ، وفرق سيبويه بين سَرُع وأَسْرَعَ فقال: أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ. واستعمل ابن جني أَسرَع متعدِّياً فقال يعني العرب: فمنهم من يَخِفُّ ويُسْرِعُ قبولَ ما يسمعه، فهذا إِمَّا أَن يكون يتعدى بحرف وبغير حرف، وإِما أَن يكون أَراد إِلى قبوله فحذف وأَوصل. وسَرَّع: كأَسْرَعَ؛ قال ابن أَحمر: أَلا لا أَرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً،
ولا أَحَداً يَرْجُو البَقِيّةَ باقِيا
وأَراد بالبقية البَقاء. وقال ابن الأَعرابي: سَرِع الرجلُ إِذا أَسرَع في كلامه وفِعاله. قال ابن بري: وفرس سَريعٌ وسُراعٌ؛ قال عمرو بن معديكرب:
حتى تَرَوْهُ كاشِفاً قِناعَهْ،
تَغْدُو بِه سَلْهَبةٌ سُراعَهْ
وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأَصل متعدّ. وعجبت من سُرْعةِ ذاك وسِرَعِ ذاك مثال صِغَرِ ذاك؛ عن يعقوب. وفي حديث تأْخير السَّحُورِ: فكانت سُرْعتي أَن أُدْرِكَ الصلاةَ مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ يريد إِسراعي، والمعنى أَنه لِقُرْبِ سحُورِه من طلوع الفجر يدرك الصلاة بإِسراعه. ويقال: أَسرَعَ فلان المشي والكتابة وغيرهما، وهو فعل مجاوز. ويقال: أَسرع إِلى كذا وكذا؛ يريدون أَسرَعَ المضيّ إِليه، وسارَعَ بمعنى أَسرعَ؛ يقال ذلك للواحد، وللجميع سارَعوا. قال الله عز وجل: أَيحسَبُونَ أَن ما نُمِدُّهُم به من مال وبنين نُسارِعُ لهم في الخيرات؛ معناه أَيحسبون أَن إِمدادَنا لهم بالمال والبنين مجازاة لهم وإِنما هو استدراج من الله لهم، وما في معنى للذي أَي أَيحسبون أَن الذي نمدهم به من مال وبنين، والخبر محذوف، المعنى نسارع لهم به. وقال الفراء: خبر أَن ما نمدهم به قوله نسارع لهم، واسم أَنَّ ما بمعنى الذي، ومن قرأَ يُسارِعُ لهم في الخيرات فمعناه يُسارِعُ لهم به في الخيرات فيكون مثل نُسارِعُ، ويجوز أَن يَكون على معنى أَيحسبون إِمدادنا يُسارِعُ لهم في الخيرات فلا يحتاج إِلى ضمير، وهذا قول الزجاج.
وفي حديث خيفان: مَسارِيعُ في الحرب؛ هو جمع مِسْراع وهو الشديد الإِسْراع في الأُمور مثل مِطْعانٍ ومَطاعِينَ وهو من أَبنية المبالغة. وقولهم: السَّرَعَ السَّرَعَ مثال الوَحَا. وتسرَّعَ الأَمرُ: كسَرُعَ؛ قال الراعي:
فلو أَنّ حَقّ اليَوْم مِنْكُم إِقامةٌ،
وإِن كان صَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا
وتَسَرَّعَ بالأَمر: بادَرَ به. والمُتَسَرِّعُ: المُبادِرُ إِلى الشَّرِّ، وتَسَرَّعَ إِلى الشرِّ، والمسْرَعُ: السَّريعُ إِلى خير أَو شرّ. وسارعَ إِلى الأَمر: كأَسْرَعَ. وسارَعَ إِلى كذا وتَسَرَّع إِليه بمعنًى. وجاء سرَعاً أَي سَريعاً. والمُسارَعةُ إِلى الشيء: المُبادَرَةُ إِليه. وأَسرَع الرجلُ: سَرُعَتْ دابَّته كما قالوا أَخَفَّ إِذا كانت دابته خفيفة، وكذلك أَسرَعَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم سِراعاً. وسَرُعَ ما فعلْتَ ذاك وسَرْعَ وسُرْعَ وسَرْعانَ ما يكونُ ذاك؛ وقول مالك بن زغبة الباهلي:
أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَرُوقُ،
وحَبْلُ الوَصْلِ مُنتكِثٌ حَذِيقُ؟
أَراد سَرُعَ فخفف، والعرب تخفف الضمة والكسرة لثقلهما، فتقول للفَخِذِ فَخْذٌ، وللعَضُدِ عَضْدٌ، ولا تقول للحَجَر حَجْر لخفة الفتحة. وقوله: أَنَوْراً معناه أَنَواراً ونِفاراً يا فَرُوقُ، وما صلة، أَراد سَرُعَ ذا نَوْراً. وتقول أَيضاً: سِرْعانَ وسُرْعانَ، كله اسم للفعل كَشَتان؛ وقال بشر:
أَتَخْطُبُ فيهم بَعْدَ قتْلِ رِجالِهم؟
لَسَرْعانَ هذا، والدِّماءُ تَصَبَّبُ
ابن الأَعرابي: وسَرْعانَ ذا خُروجاً وسَرُعانَ ذا خروجاً، بضم الراء، وسِرْعانَ ذا خروجاً. قال ابن السكيت: والعرب تقول لَسَرْعانَ ذا خُرُوجاً، بتسكين الراء، وتقول لَسَرُعَ ذا خروجاً، بضم الراء، وربما أَسكنوا الراء فقالوا سَرْعَ ذا خروجاً أَي سَرُعَ ذا خُروجاً. ولَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا أَي ما أَسْرَعَ. وفي المثل: سَرْعانَ ذا إِهالةً؛ وأَصل هذا المثل أَن رجلاً كان يُحَمَّقُ، اشترى شاة عَجْفاءَ يَسِيلُ رُغامُها هُزالاً وسُوءَ حال، فظن أَنه وَدَكٌ فقال: سَرْعانَ ذا إِهالةً. وسَرَعانُ الناسِ وسَرْعانُهم: أَوائِلُهم المستبقون إِلى الأَمر. وسَرَعانُ الخيلِ: أَوائِلُها؛ قال أَبو العباس: إِذا كان السَّرَعانُ وصفاً في الناس قيل سَرَعانُ وسَرْعانُ، وإِذا كان في غير الناس فسَرَعانُ أَفصح، ويجوز سَرْعان. وقال الأَصمعي: سَرَعانُ الناسِ أَوائِلُهم فحرَّك لمن يُسْرِعُ من العسكر، وكان ابن الأَعرابي يسكن الراء فيقول سرْعان الناس أَوائلهم؛ وقال القطامي في لغة من يثقل ويقول سَرَعانَ:
وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتِيبةَ غُدْوةً،
فَيُغَيِّفُونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا
قال الجوهري في سَرَعانِ الناس: يلزم الإِعرابُ نونَه في كل وجه. وفي حديث سَهْو الصلاة: فخرج سَرَعانُ الناسِ. وفي حديث يوم حُنَينٍ: فخرج سَرَعان الناس وأَخِفّاؤُهُم. والسَّرَعانُ: الوَتَرُ القوي؛ قال: وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعانِها،
وعادَتْ سِهامي بَينَ أَحْنَى وناصِلِ
الأَزهري: وسَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ شِبْهُ الخُصَل تَخْلُص من اللحم ثم تُفْتَلُ أَوتاراً للقِسِيّ يقال لها السرَعانُ؛ قال: سمعت ذلك من العرب، وقال أَبو زيد: واحدة سَرَعانِ العَقَبِ سَرَعانةٌ؛ وقال أَبو حنيفة: السَّرَعانُ العَقَبُ الذي يجمع أَطرافَ الريش مما يلي الدائرة. وسَرَعانُ الفرس: خُصَلٌ في عُنقه، وقيل: في عَقِبه، الواحدة سَرَعانة. والسَّرْعُ والسِّرْعُ: القَضِيبُ من الكرْم الغَضُّ، والجمع سُرُوعٌ. وفي التهذيب: السَّرْعُ قَضِيب سنة من قُضْبان الكرْم، قال: وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً وهنّ سَوارِعُ والواحدة سارِعةٌ. قال: والسَّرْعُ والسِّرْعُ اسم القضيب من ذلك خاصّة. والسرَعْرَعُ: القضيب ما دام رَطْباً غضّاً طرِيّاً لسَنَتِه، والأُنثى سَرَعْرَعةٌ. وكل قضيب رَطْب سِرْعٌ وسَرْعٌ وسَرَعْرَعٌ؛ قال يصف عُنْفُوانَ الشباب:
أَزْمانَ، إِذْ كُنْتَ كَنَعْتِ الناعِتِ
سَرَعْرَعاً خُوطاً كَغُصْنٍ نابِتِ
أَي كالخُوطِ السَّرَعْرَعِ، والتأْنيثُ على إِرادةِ الشُّعْبة. قال الأَزهري: والسَّرْغُ، بالغين المعجمة، لغة في السَّرْع بمعنى القضيب الرطْب، وهي السُّرُوعُ والسُّروغُ. والسَّرَعْرَعُ: الدقيق الطويل. والسَّرَعْرَعُ: الشابُّ الناعم اللدْنُ. الأَصمعي: شَبَّ فلان شباباً سَرَعْرَعاً. والسَّرَعْرَعةُ من النساء: الليِّنة الناعمةُ.
والأَسارِيعُ: شُكُرٌ تَخْرُجُ في أَصلِ الحَبلةِ. والأَسارِيعُ: التي يتعلق بها العنب، وربما أُكلت وهي رَطْبَةٌ حامضةٌ. الواحِدُ أُسْرُوعٌ. واليَسْرُوع واليُسْروعُ والأَسْرُوع: دُودٌ يكون على الشوْك، والجمع الأَسارِيعُ، وقيل: الأَسارِيعُ دُودٌ حُمْرُ الرؤوس بيض الأَجساد تكون في الرمل تُشَبَّه بها أَصابع النساء، وقال الأَزهري: هي دِيدانٌ تظهر في الربيع مُخَطَّطة بسواد وحمرة؛ قال امرؤ القيس:
وتَعْطُو بِرَخْصٍ غَيْرِ شَثْنٍ كأَنه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مساوِيكُ إِسْحِلِ
وظَبْيٌ: اسم وادٍ بِتِهامةَ. يقال: أَسارِيعُ ظَبْي كما يقال سِيدُ رَمْل وضَبُّ كُدْيةٍ وثَوْرُ عَدابٍ، وقيل: اليُسْرُوعُ والأُسْرُوعُ الدُّودةُ الحمراء تكون في البقْل ثم تنسلخ فتصير فَراشة. قال ابن بري: اليُسْرُوعُ أَكبر من أَن ينسلخ فيصير فراشة لأَنها مقدار الإِصْبَعِ ملْساءُ حمراءُ، والأَصل يَسْرُوعٌ لأَنه ليس في الكلام يُفْعُولٌ، قال سيبويه: وإِنما ضموا أَوّله إِتباعاً لضم الراء كما قالوا أَسْوَدُ بن يعْفُر؛ قال ذو الرمة:
وحتى سَرَتْ بعد الكَرَى في لَوِيِّه
أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ
واللَّوِيُّ: ما ذَبَلَ من البَقْل؛ يقول: قد اشتدّ الحرّ فإِن الأَسارِيعَ لا تَسْرِي على البقل إِلاَّ ليلاً لأَن شدة الحر بالنهار تقتلها. وقال أَبو حنيفة: الأُسْرُوعُ طُولُ الشِّبْرِ أَطولُ ما يكون، وهو مُزَيَّن بأَحسن الزينة من صفرة وخُضرة وكل لون لا تراه إِلا في العُشب، وله قوائم قصار، وتأْكلها الكلاب والذئاب والطير، وإِذا كَبِرَتْ أَفسدت البقل فَجَدّعتْ أَطرافَه. وأُسْرُوعُ الظَّبْي: عَصَبةٌ تَسْتَبْطِنُ رجله ويده. وأَسارِيعُ القَوْسِ: الطُّرَقُ والخُطُوطُ التي في سِيَتها، واحدها أُسْرُوعٌ ويُسْرُوعٌ، وواحدة الطُّرَقِ طُرْقةٌ. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كأَنَّ عُنُقَه أَسارِيعُ الذهب أَي طَرائِقُه. وفي الحديث: كان على صدره الحَسن أَو الحسين فبالَ فرأَيت بوله أَسارِيعَ أَي طرائقَ. وأَبو سَرِيعٍ: هو النار في العَرْفَجِ؛ وأَنشد:
لا تَعْدِلَنَّ بأَبِي سَرِيعِ،
إِذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقِيعِ
والصَّقِيعُ: الثَّلْج؛ وقول ساعِدةَ بن جُؤَيّة:
وظَلَّتْ تُعَدَّى مِن سَرِيعٍ وسُنْبُك،
تَصَدَّى بأَجوازِ اللُّهُوبِ وتَرْكُدُ
فسره ابن حبيب فقال: سَرِيعٌ وسُنْبُكٌ ضَرْبان من السَّيْرِ. والسَّرْوَعةُ: الرابِيةُ من الرمل وغيره. وفي الحديث: فأَخَذَ بهم بين سَرْوَعَتَيْنِ ومالَ بهم عن سَنَنِ الطريق؛ حكاه الهرويّ. وقال الأَزهري: السَّرْوَعةُ النَّبَكةُ العظيمة من الرمْل، ويجمع سَرْوَعاتٍ وسَراوِعَ. قال الأَزهري: والزَّرْوَحةُ مثل السرْوعةِ تكون من الرمل وغيره.وسُراوِعٌ: موضع؛ عن الفارسي؛ وأَنشد لابن ذَريح:
عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فَسُراوِعُ
(* قوله «عفا إلخ» تمامه كما في شرح القاموس:
فؤادي قديد فالتلاع الدوافع
وقال إنه عن الفارسي بضم السين وكسر الواو.)
وقال غيره: إِنما هو سَرَاوِع، بالفتح، ولم يحك سيبويه فُعاوِلٌ، ويروى: فَشُراوِع، وهي رواية العامّة.

##### Türkçe

**السُّرْعةُ**: yavaşlığın zıddı. **سَرُعَ يَسْرُعُ**: **سَراعةً** ve **سِرْعاً**
ve **سَرْعاً** ve **سِرَعاً** ve **سَرَعاً** ve **سُرْعةً**; o hâlde o **سَرِعٌ** ve **سَرِيعٌ** ve **سُراعٌ**dır;
dişisi **الهاء** ile; ve **سَرْعانُ**, dişisi **سَرْعَى**; ve **أَسْرَعَ** ve **سَرُعَ**; ve Sîbeveyh
**سَرُع** ile **أَسْرَعَ** arasında ayırım yaptı da dedi ki: **أَسْرَعَ** bunu kendi nefsinden talep etti ve onu külfete girdi; sanki
yürüyüşü **أَسرَعَ** etti, yani onu acele ettirdi; **سَرُع** ise sanki o bir tabiat (garîza)dır. İbn
Cinnî **أَسرَع**’ı geçişli kullanıp dedi ki—Arapları kastediyor: Onlardan kimi hafifler ve işittiğini kabul etmeyi **يُسْرِعُ** eder; bu ise ya bir harfle ve harfsiz geçişli olur, ya da
kabulüne (yönelmeyi) murat etti de hazfetti ve ulaştırdı. Ve **سَرَّع**: **أَسْرَعَ** gibidir; İbn Ahmer dedi ki:
أَلا لا أَرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً،
ولا أَحَداً يَرْجُو البَقِيّةَ باقِيا
**البقية** ile **البَقاء**’yı murat etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **سَرِع** olur; sözünde ve fiillerinde **أَسرَع** ederse. İbn Berrî dedi ki: Ve at **سَريعٌ** ve **سُراعٌ**dır; Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:
حتى تَرَوْهُ كاشِفاً قِناعَهْ،
تَغْدُو بِه سَلْهَبةٌ سُراعَهْ
Ve yürüyüşte **أَسْرَعَ**; aslında o geçişlidir. Ve “şunun **سُرْعة**sine ve bunun **سِرَع**’ına şaştım”; **صِغَرِ** (kalıbı) gibi; Ya‘kūb’dan. Ve sahurun geciktirilmesi hadîsinde: “Benim **سُرْعتي**m, Resûlullah ile namaza yetişmem idi—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun”; **إِسراعي**mi kasteder; mânâ: sahurunun fecrin doğuşuna yakınlığından dolayı, hızlanmasıyla namaza yetişir.
Ve denir: Falan yürüyüşü, yazmayı ve başkalarını **أَسرَعَ** etti; o, aşan (geçişli) bir fiildir. Ve denir: **أَسرع** falan şuna şuna; “ona gitmeyi hızlandırdı” demek isterler; ve **سارَعَ** **أَسرعَ** mânâsınadır;
bu, tek kişi için de söylenir; topluluk için de: **سارَعوا**. Allah—azze ve celle—buyurdu: “Onlar mı sanıyorlar ki kendilerine mal ve oğullardan verdiğimiz şeyle, onlar için hayırlarda **نُسارِعُ** ediyoruz”; mânâsı: “Bizim onlara mal ve oğullarla imdâdımızın, onlara bir karşılık olduğunu mu sanıyorlar? Hâlbuki o, Allah’tan onlar için bir istidrâcdır.” Ve **ما**’da, yani “ki o” mânâsında olan için bir mânâ vardır: yani “Onlara mal ve oğullardan verdiğimiz şeyin (ki o)…”; haber hazfedilmiştir; mânâ: “Onlar için onunla hızlandırırız.” Ferrâ dedi ki: **أَنَّ ما نمدهم به**’nin haberi **نُسارِعُ لهم** sözüdür; ve **أَنَّ ما**’nın ismi “ki o” mânâsındadır. “Hayırlarda onlar için **يُسارِعُ**” diye okuyan kimseye gelince: mânâsı “hayırlarda onunla onlar için hızlandırır” olur; böylece **نُسارِعُ** gibi olur. Ve caizdir ki “Onlar mı sanıyorlar ki bizim imdâdımız hayırlarda onlar için hızlandırır” mânâsı üzere olsun; o zaman zamire ihtiyaç duymaz; bu, Zeccâc’ın sözüdür.

Ve Hîfân hadîsinde: “Savaşta **مَسارِيعُ**”; o, **مِسْراع**’ın cem‘idir; o da işlerde şiddetli hızlanan kimsedir; **مِطْعانٍ** ve **مَطاعِينَ** gibi; ve o, mübalağa kalıplarındandır. Ve onların sözü: **السَّرَعَ السَّرَعَ**; **الوَحَا** misali. Ve iş **تسرَّعَ** etti: **سَرُعَ** gibi; Râ‘î dedi ki:
فلو أَنّ حَقّ اليَوْم مِنْكُم إِقامةٌ،
وإِن كان صَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا
Ve işle **تَسَرَّعَ**: onunla acele etti. Ve **المُتَسَرِّعُ**: şerre koşan; ve şerre **تَسَرَّعَ**; ve **المسْرَعُ**: hayra yahut şerre hızlı olan.
Ve işe **سارعَ**: **أَسْرَعَ** gibi. Ve şuna **سارَعَ** ve ona **تَسَرَّع** bir mânâdadır. Ve **سرَعاً** geldi: yani **سَريعاً**. Ve bir şeye **المُسارَعةُ**: ona koşmak.
Ve adam **أَسرَع** etti: biniti hızlandı; “biniti hafif olunca **أَخَفَّ**” dedikleri gibi; aynı şekilde kavim **أَسرَعَ** etti: binitleri hızlı olunca.

Ve “Bunu yaptın ne **سَرُعَ**!” ve **سَرْعَ** ve **سُرْعَ** ve “Bu ne **سَرْعانَ** olur!”; Mâlik b. Zağbe el-Bâhilî’nin sözü:
أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَرُوقُ،
وحَبْلُ الوَصْلِ مُنتكِثٌ حَذِيقُ؟
**سَرُعَ**’ı murat etti de hafifletti; Araplar dammeyi ve kesreyi ağırlıklarından dolayı hafifletirler; bu yüzden **الفَخِذِ** için **فَخْذٌ**, **العَضُدِ** için **عَضْدٌ** derler; **الحَجَر** için ise fethanın hafifliğinden dolayı **حَجْر** demezler. Ve onun sözü: **أَنَوْراً** mânâsı “**أَنَواراً** ve **نِفاراً** ey Ferûk”tur; ve **ما** sıla’dır; “şu nûr bakımından **سَرُعَ** oldu”yu murat etti. Ve ayrıca dersin: **سِرْعانَ** ve **سُرْعانَ**; hepsi fiil için isimdir; **كَشَتان** gibi;
Bişr dedi ki:
أَتَخْطُبُ فيهم بَعْدَ قتْلِ رِجالِهم؟
لَسَرْعانَ هذا، والدِّماءُ تَصَبَّبُ
İbnü’l-A‘râbî: Ve “**سَرْعانَ ذا** çıkışça” ve “**سَرُعانَ ذا** çıkışça”—râ’nın dammesiyle—ve “**سِرْعانَ ذا** çıkışça.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar “**لَسَرْعانَ ذا خُرُوجاً**”—râ’yı sükûnla—der; ve “**لَسَرُعَ ذا خروجاً**”—râ’nın dammesiyle—der; bazen râ’yı sükûnlar da “**سَرْعَ ذا خروجاً**” derler; yani “**سَرُعَ ذا خُروجاً**.” Ve “**لَسَرْعانَ ما** şunu yaptın”: yani “ne çabuk **أَسْرَعَ** etti!” Meselde: “**سَرْعانَ ذا إِهالةً**”; bu meselin aslı: bir adam ahmak yerine konulurdu; zayıf bir koyun satın aldı; zayıflıktan ve kötü hâlden sümüğü akıyordu; onu içyağı sandı da dedi ki: “**سَرْعانَ ذا إِهالةً**.”

Ve **سَرَعانُ الناسِ** ve **سَرْعانُهم**: işe ilk koşan öncüleri. Ve **سَرَعانُ الخيلِ**: onların öncüleri; Ebü’l-Abbâs dedi ki: **السَّرَعانُ** insanlar hakkında bir vasıf olursa **سَرَعانُ** ve **سَرْعانُ** denir; insanlar dışındakinde ise **سَرَعانُ** daha fasîhtir; **سَرْعان** da caizdir. Asma‘î dedi ki: **سَرَعانُ الناسِ** onların öncüleridir; ordu içinden hızlanan kimse için harekeledi; İbnü’l-A‘râbî ise râ’yı sükûnlayıp “**سرْعان الناس**” derdi: “onların öncüleri”; Katamî, ağırlaştırıp **سَرَعانَ** diyenin lügatinde dedi ki:
وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتِيبةَ غُدْوةً،
فَيُغَيِّفُونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا
Cevherî **سَرَعانِ الناس** hakkında dedi ki: nûn’u her vecihte i‘râbı lâzım gelir. Ve namazda sehiv hadîsinde: “**سَرَعانُ الناسِ** çıktı.” Ve Huneyn günü hadîsinde: “**سَرَعان الناس** ve onların hafifleri çıktı.” Ve **السَّرَعانُ**: kuvvetli kiriş; dedi ki:
وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعانِها،
وعادَتْ سِهامي بَينَ أَحْنَى وناصِلِ
Ezherî: **سَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ** etten sıyrılan, sonra yaylar için kirişler olarak bükülen tutamlar gibidir; onlara **السرَعانُ** denir; dedi ki: bunu Araplardan işittim. Ebû Zeyd dedi ki: **سَرَعانِ العَقَبِ**’in bir tanesi **سَرَعانةٌ**dır. Ebû Hanîfe dedi ki: **السَّرَعانُ**: daireye yakın taraftan tüy uçlarını toplayan aşil kirişidir.
Ve **سَرَعانُ الفرس**: boynunda tutamlar; denildi ki: aşilinde; bir tanesi **سَرَعانة**.
Ve **السَّرْعُ** ve **السِّرْعُ**: taze asma çubuğu; cem‘i **سُرُوعٌ**.
Ve **التهذيب**’de: **السَّرْعُ** asma çubuklarından bir yıllık bir çubuktur; dedi ki: o **تَسْرُعُ سُرُوعاً** eder; onlar **سَوارِعُ**dır; bir tanesi **سارِعةٌ**. Dedi ki: **السَّرْعُ** ve **السِّرْعُ**, bunun özellikle çubuğunun adıdır. Ve **السرَعْرَعُ**: çubuk, yılı içinde yaş, taze, yumuşak kaldıkça; dişisi **سَرَعْرَعةٌ**. Ve her yaş çubuk **سِرْعٌ** ve **سَرْعٌ** ve **سَرَعْرَعٌ**dır; gençliğin coşkunluğunu vasfederek dedi ki:
أَزْمانَ، إِذْ كُنْتَ كَنَعْتِ الناعِتِ
سَرَعْرَعاً خُوطاً كَغُصْنٍ نابِتِ
Yani taze **الخُوطِ السَّرَعْرَعِ** gibi; dişil yapma, dalı kastetme üzerinedir. Ezherî dedi ki: **السَّرْغُ**—**الغين** mu‘ceme ile—yaş çubuk mânâsında **السَّرْع** için bir lügattir; cem‘i **السُّرُوعُ** ve **السُّروغُ**dur. Ve **السَّرَعْرَعُ**: ince uzun. Ve **السَّرَعْرَعُ**: yumuşak, nazik delikanlı. Asma‘î: Falan **شباباً سَرَعْرَعاً** bir gençlik ile gençleşti. Ve kadınlardan **السَّرَعْرَعةُ**: yumuşak, nazik olan.

Ve **الأَسارِيعُ**: asmanın dibinde çıkan sürgünlerdir. Ve **الأَسارِيعُ**: üzümün tutunduğu şeylerdir; bazen yaşken ekşi olarak yenir. Tekili **أُسْرُوعٌ**.
Ve **اليَسْرُوع** ve **اليُسْروعُ** ve **الأَسْرُوع**: diken üzerinde bulunan bir kurtçuktur; cem‘i **الأَسارِيعُ**. Ve denildi ki: **الأَسارِيعُ** başları kırmızı, bedenleri beyaz kurtçuklardır; kumda bulunurlar; kadınların parmaklarına benzetilirler. Ezherî dedi ki: onlar baharda ortaya çıkan, siyah ve kırmızıyla çizgili kurtçuklardır; İmruü’l-Kays dedi ki:
وتَعْطُو بِرَخْصٍ غَيْرِ شَثْنٍ كأَنه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مساوِيكُ إِسْحِلِ
Ve **ظَبْيٌ**: Tihâme’de bir vâdinin adıdır. “**أَسارِيعُ ظَبْي**” denir; “**سِيدُ رَمْل**” ve “**ضَبُّ كُدْيةٍ**” ve “**ثَوْرُ عَدابٍ**” denildiği gibi. Ve denildi ki: **اليُسْرُوعُ** ve **الأُسْرُوعُ**: baklagilde bulunan kırmızı kurtçuktur; sonra deri değiştirir de kelebek olur. İbn Berrî dedi ki: **اليُسْرُوعُ** deri değiştirip kelebek olacak kadar küçük değildir; çünkü o parmak miktarı, pürüzsüz, kırmızıdır; aslı **يَسْرُوعٌ**dur; çünkü sözde **يُفْعُولٌ** yoktur. Sîbeveyh dedi ki: ancak başını, râ’nın dammesine uyarak dammelediler; “**أَسْوَدُ بن يعْفُر**” dedikleri gibi. Zü’r-Rumme dedi ki:
وحتى سَرَتْ بعد الكَرَى في لَوِيِّه
أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ
Ve **اللَّوِيُّ**: baklagilden solan şeydir; der ki: sıcak şiddetlendi; çünkü **الأَسارِيعَ** baklagil üzerinde ancak gece yürür; zira gündüz sıcağının şiddeti onları öldürür. Ebû Hanîfe dedi ki: **الأُسْرُوعُ** bir karış uzunluğundadır; olabildiğince uzundur; sarılık, yeşillik ve her renkten en güzel süsle süslüdür; onu ancak ottaki gibi görürsün; kısa ayakları vardır; köpekler, kurtlar ve kuşlar onu yer; büyüyünce baklagili bozar da uçlarını keser. Ve **أُسْرُوعُ الظَّبْي**: bacağının ve elinin içinden geçen bir sinirdir. Ve **أَسارِيعُ القَوْسِ**: yayının kabzasındaki yollar ve çizgilerdir; tekili **أُسْرُوعٌ** ve **يُسْرُوعٌ**; yolların bir tanesi **طُرْقةٌ**. Ve onun—sallallahu aleyhi ve sellem—vasfında: “Sanki boynu **أَسارِيعُ الذهب**”; yani onun yolları. Ve hadîste: Hasan yahut Hüseyin göğsünün üzerindeydi; bevletti; bevlinin **أَسارِيعَ** olduğunu gördüm; yani yollar.
Ve **أَبو سَرِيعٍ**: o, **العَرْفَجِ**’deki ateştir; ve şu beyit okunmuştur:
لا تَعْدِلَنَّ بأَبِي سَرِيعِ،
إِذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقِيعِ
Ve **الصَّقِيعُ**: kardır. Ve Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:
وظَلَّتْ تُعَدَّى مِن سَرِيعٍ وسُنْبُك،
تَصَدَّى بأَجوازِ اللُّهُوبِ وتَرْكُدُ
İbn Habîb onu tefsir etti de dedi ki: **سَرِيعٌ** ve **سُنْبُكٌ** yürüyüşün iki türüdür.

Ve **السَّرْوَعةُ**: kumdan ve başkasından bir tümsek. Ve hadîste: “Onları iki **سَرْوَعَتَيْنِ** arasından aldı ve onları yolun doğrultusundan çevirdi”; Herevî rivayet etti. Ezherî dedi ki: **السَّرْوَعةُ** kumdan büyük tümsektir; **سَرْوَعاتٍ** ve **سَراوِعَ** diye cem‘ edilir. Ezherî dedi ki: **الزَّرْوَحةُ** **السرْوعةِ** gibidir; kumdan ve başkasından olur. Ve **سُراوِعٌ**: bir yerdir; Fârisî’den. Ve İbn Zurayh için şu beyit okunmuştur:
عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فَسُراوِعُ
(* “عفا إلخ” sözü: **شرح القاموس**’ta tamamı şöyledir:
فؤادي قديد فالتلاع الدوافع
Ve onun Fârisî’den, sîn’in dammesi ve vâv’ın kesresiyle olduğunu söyledi.)
Ve başkası dedi ki: O ancak **سَرَاوِع**’dir—fetha ile—; Sîbeveyh **فُعاوِلٌ**’i rivayet etmedi; ve şöyle rivayet edilir: **فَشُراوِع**; bu, avâmın rivayetidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ر ع * * السُّرْعَةُ * ضد البطء تقول منه * سَرُعَ * بالضم * سِرَعا * بوزن عنب فهو * * سَرِيعٌ * وعجبت من * سُرْعَتِهِ * ومن * سِرَعِهِ * و * أسْرَعَ * في السير وهو في الأصل متعد و * المُسَارَعةُ * إلى الشيء المبادرة إليه و * تَسَرَّعَ * إلى الشر و * سَارَعُوا * إلى كذا و * تَسَارَعُوا * إليه بمعنى

##### Türkçe

* س ر ع * * **السُّرْعَةُ** * yavaşlığın zıddıdır; ondan şöyle dersin: * **سَرُعَ** * (ötre ile) * **سِرَاعا** * (عنب vezninde); o hâlde o * * **سَرِيعٌ** *dur. Ve ben onun * **سُرْعَتِهِ** *nden ve onun * **سِرَعِهِ** *nden hayret ettim. Ve * **أسْرَعَ** * yürüyüşte; ve o aslında geçişlidir. Ve * **المُسَارَعةُ** * bir şeye: ona doğru acele etmek (hemen girişmek)tir. Ve * **تَسَرَّعَ** * şerre doğru. Ve * **سَارَعُوا** * şuna (buna) doğru. Ve * **تَسَارَعُوا** * ona, anlamca:

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السرع، محركة، وكعنب، والسرعة، بالضم: نقيض البطء، سرع، ككرم، سرعة، بالضم، وسراعة وسرعا، بالكسر، وسرعا، كعنب، وسرعا، بالفتح، وسرعا، محركة، فهو سريع وسرع وسراع، والأنثى بهاء، وسرعان، والأنثى سرعى. ويقال: سرع، كعلم. قال الأعشى يخاطب ابنته:
  واستخبري قافل الركبان وانتظري                      أوب المسافر إن ريثا وإن سرعا

  قال الجوهري: وعجبت من سرعة ذاك، وسرع ذاك، مثل: صغر ذاك، عن يعقوب. والله عز وجل سريع الحساب، أي حسابه واقع لا محالة، وكل واقع فهو سريع، أو سرعة حساب الله: أنه لا يشغله حساب واحد عن حساب آخر، ولا يشغله شيء عن شيء، أو معناه: تسرع أفعاله، فلا يبطئ شيء منها عما أراد، جل وعز، لأنه بغير مباشرة ولا علاج، فهو سبحانه وتعالى يحاسب الخلق بعد بعثهم وجمعهم في لحظة بلا عد ولا عقد، وهو أسرع الحاسبين. وفي المفردات والبصائر: وقوله عز وجل:  إن الله سريع الحساب  و  سريع العقاب  تنبيه على ما قال عز وجل:  إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون  . وكأمير: سريع بن عمران الهذلي الشاعر لم أجد له ذكرا في ديوان أشعارهم رواية أبي بكر القاري. السريع: المسرع، وهذا يدل على أن سرع وأسرع واحد، وقد فرق سيبويه بينهما، كما سيأتي، ج: سرعان، بالضم، ككثيب وكثبان، وبه روي حديث ذي اليدين: فخرج سرعان الناس، على ما سمعته من شيخي العلامة السيد مشهور بن المستريح الأهدلي الحسيني حين إقرائه صحيح البخاري في ثغر الحديدة، أحد ثغور اليمن في سنة ألف ومائة وأربعة وستين. السريع: القضيب يسقط من البشام، ج: سرعان، بالكسر، وسيأتي في آخر المادة أنه يجمع بالضم والكسر. وأبو سريع: كنية العرفج، أو النار التي فيه، وهذا قول أبي عمرو، وأنشد:
  لا تعدلن بأبـي سـريع                      إذا غدت نكباء بالصقيع والصقيع: الثلج. سريعة، كسفينة: اسم عين. وحجر سراعة، كثمامة: سريعة، قالت امرأة قيس بن رفاعة:
  أين دريد فهو ذو براعه                      حتى تروه كاشفا قناعه
  تعدو به سلهبة سراعه هكذا أنشده ابن دريد، كما في العباب والتكملة، وقال ابن بري: فرس سريع وسراع، قال عمرو بن معديكرب:
  حتى تروه كاشفا... إلى آخره. قولهم: السرع السرع، أي الوحا الوحا، هكذا هو محركا، كما هو مضبوط عندنا، وفي الصحاح: كعنب فيهما، وضبط الوحا بالقصر وبالمد. قولهم: سرعان ذا خروجا، مثلثة السين، عن الكسائي، كما نقله الزمخشري، أي سرع ذا خروجا، نقلت فتحة العين إلى النون، لأنه معدول من سرع فبني عليه كما في الصحاح والعباب. وسرعان: يستعمل خبرا محضا، وخبرا فيه معنى التعجب، ومنه قولهم: لسرعان ما صنعت كذا، أي ما أسرع، وقال بشر بن أبي خازم:
  أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم                      لسرعان هذا والدماء تصبب وفي العباب:
  وحالفتم قوما هراقوا دماءكم                      لسـرعــان... إلـــخ

  ويروى: لوشكان، وهذه الرواية أكثر. وأما قولهم في المثل: سرعان ذا إهالة، فأصله أن رجلا كانت له نعجة عجفاء، ورغامها يسيل من منخريها؛ لهزالها، فقيل له: ما هذا الذي يسيل? فقال: ودكها، فقال السائل ذلك القول. هذا نص العباب. وفي اللسان: وأصل هذا المثل أن رجلا كان يحمق، اشترى شاة عجفاء يسيل رغامها هزالا وسوء حال، فظن أنه ودك، فقال: سرعان ذا إهالة، قال الصاغاني: ونصب إهالة على الحال وذا: إشارة إلى الرغام، أي سرع هذا الرغام حال كونه إهالة. أو هو تمييز على تقدير نقل الفعل، كقولهم: تصبب زيد عرقا، والتقدير: سرعان إهالة هذه. يضرب مثلا لمن يخبر بكينونة الشيء قبل وقته، كما في العباب. وسرعان الناس، محركة: أوائلهم المستبقون إلى الأمر، قاله الأصمعي فيمن يسرع من العسكر. كان ابن الأعرابي يسكن، ويقول: سرعان الناس: أوائلهم. وقال القطامي - في لغة من يثقل: فيقول: سرعان -::
  وحسبتنا نزع الكتيبة غدوة                      فيغيفون ونرجع السرعانا وقال الجوهري - في سرعان الناس بالتحريك: أوائلهم -: يلزم الإعراب نونه في كل وجه، وفي حديث سهو الصلاة:  فخرج سرعان الناس  ، وكذا حديث يوم حنين:  فخرج سرعان الناس وأخفاؤهم  روي فيهما بالفتح والتحريك، ويروى بالضم أيضا، على أنه جمع سريع، كما تقدم. السرعان من الخيل: أوائلها وقد يسكن. قال أبو العباس: إن كان السرعان وصفا في الناس قيل: سرعان وسرعان، وإذا كان في غير الناس فسرعان أفصح، ويجوز سرعان. السرعان محركة: وتر القوس عن أبي زيد، قال ابن ميادة:
  وعطلت قوس اللهو من سرعانها                      وعادت سهامي بين رث وناصل ويروى بين أحنى وناصل. أو سرعان عقب المتنين: شبه الخصل، تخلص من اللحم، ثم تفتل أوتارا للقسي العربية، قال الأزهري: سمعت ذلك من العرب، قال أبو زيد: الواحدة بهاء. أو السرعان: الوتر القوي، وهو بعينه مثل قول أبي زيد الذي تقدم. أو السرعان: العقب الذي يجمع أطراف الريش مما يلي الدائرة، وهذا قول أبي حنيفة. أو خصل في عنق الفرس، أو في عقبه، الواحدة سرعانة. أو السرعان بالتحريك: الوتر المأخوذ من لحم المتن، وما سواه ساكن الراء. والسرع، بالفتح، ويكسر: قضيب من قضبان الكرم الغض لسنته والجمع: سروع، أو كل قضيب رطب سرع، كالسرعرع وفي التهذيب: السرع: قضيب سنة من قضبان الكرم، قال: وهي تسرع سروعا، وهن سوارع، والواحدة سارعة. قال: والسرع: اسم القضيب من ذلك خاصة. والسرعرع: القضيب ما دام رطبا غضا طريا لسنته، والأنثى سرعرعة، وأنشد الليث:
  لما رأتني أم عمرو أصلعـا                      وقد تراني لينا سرعـرعـا
  أمسح بالأدهان وحفا أفرعا قال الأزهري: والسرغ - بالغين المعجمة -: لغة في السرع، بمعنى القضيب الرطب، وهي السروع والسروغ. والسرعرع أيضا: الدقيق الطويل، عن الليث، وأنشد:
  ذاك السبنتى المسبل السرعرعا

  السرعرع أيضا: الشاب الناعم اللدن، ووقع في نسخ العباب: الناعم البدن، والأولى الصواب، قال الأصمعي: شب فلان شبابا سرعرعا. والسرعرعة من النساء: اللينة الناعمة. المسرع، كمنبر: السريع إلى خير أو شر. المسراع، كمحراب: أبلغ منه، أي الشديد الإسراع في الأمور، مثل مطعان، وهو من أبنية المبالغة. وفي الحديث أي حديث خيفان - وفي العباب: عثمان رضي الله عنه -:  وأما هذا الحي من مذحج، فمطاعيم في الجدب، مساريع في الحرب  وقد تقدم في ج-د-ب. والسروعة، كالزروحة زنة ومعنى: الرابية من الرمل وغيره، نقله الأزهري، وفي العباب: رابية من رمل العصل، وهو رمل معوج، سمي بالعصل وهو الالتواء، ووقع في بعض النسخ كالسروحة، وهو غلط، وفي العباب، كالزروعة، بالعين، وقيل: السروعة: النبكة العظيمة من الرمل، ويجمع سروعات وسراوع ومنه الحديث أنه قال - لما لقيه خالد بن الوليد -:  هلم ها هنا، فأخذ بهم بين سروعتين ومال بهم عن سنن الطريق  نقله الهروي، وفسره الأزهري. سروعة: ة، بمر الظهران. سروعة: جبل بتهامة، نقلهما الصاغاني. وأبو سروعة، ولا يكسر، وقد تضم الراء، وفي بعض النسخ أبو سروعة كجروقة، وفروقة: عقبة بن الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف النوفلي القرشي الصحابي، رضي الله عنه، قال المزي: روى عنه عبد الله بن أبي مليكة. قلت: وعبيد بن أبي مريم، وجعله في العباب مخزوميا، والصواب ما ذكرنا، وفي التكملة: وأصحاب الحديث يقولون: أبو سروعة، بكسر السين، قلت: وهكذا ضبطه النووي بالوجهين، ثم قال: وبعضهم يقول: أبو سروعة مثال فروقة وركوبة، والصواب ما عليه أهل اللغة، ثم إن شيخنا ذكر أن كون أبي سروعة هو عقبة بن الحارث هو قول أهل الحديث، وتبعهم المصنف هنا، وقال أهل النسب: أبو سروعة بن الحارث: أخو عقبة بن الحارث، كما في الاستيعاب ومختصره وغيرهما. قلت: وهو قول الزبير وعمه مصعب، وقرأت في أنساب أبي عبيد القاسم بن سلام الأزدي أن الحارث بن عامر بن نوفل قتل يوم بدر كافرا. وسراوع، بضم السين، وكسر الواو: ع، عن الفارسي، وأنشد لابن ذريح:
  عفا سرف من أهله فسراوع                      فوادي قديد فالتلاع الدوافع

  وقال غيره: إنما هو سراوع، بالفتح، ولم يحك سيبويه فعاول، ويروى: فشراوع، وهي رواية العامة. والأساريع: شكر تخرج في أصل الحبلة، نقله الجوهري، وزاد غيره: وهي التي يتعلق بها العنب، وربما أكلت وهي رطبة حامضة الواحد أسروع. قال ابن عباد: الأساريع: ظلم الأسنان وماؤها، يقال: ثغر ذو أساريع أي ظلم، وقيل: خطوط وطرق، نقله الزمخشري، قال غيره: الأساريع: خطوط وطرائق في سية القوس واحدهما أسروع ويسروع. وفي صفته صلى الله عليه وسلم كأن عنقه أساريع الذهب أي طرائقه، وفي الحديث:  كان على صدره الحسن أو الحسين، فبال، فرأيت بوله أساريع  أي طرائق. الأساريع: دود يكون على الشوك، وقيل: دود بيض الأجساد حمر الرؤوس يكون في الرمل، تشبه بها أصابع النساء، نقله الجوهري عن القناني، وقال الأزهري: هي ديدان تظهر في الربيع، مخططة بسواد وحمرة، ونقل الجوهري عن ابن السكيت. قال: الأسروع، واليسروع: دودة حمراء تكون في البقل، ثم تنسلخ فتصير فراشة، قال ابن بري: اليسروع: أكبر من أن ينسلخ، فيصير فراشة؛ لأنها مقدار الإصبع ملساء حمراء، وقال أبو حنيفة: الأسروع: طول الشبر أطول ما يكون، وهو مزين بأحسن الزينة، من صفرة وخضرة وكل لون، لا تراه إلا في العشب، وله قوائم قصار، ويأكلها الكلاب والذئاب والطير، إذا كبرت أفسدت البقل، فجدعت أطرافه، وأنشد الجوهري لذي الرمة:
  وحتى سرت بعد الكرى في لويه                      أساريع معروف وصرت جنادبه واللوي: ما ذبل من البقل، يقول: قد اشتد الحر، فإن الأساريع لا تسري على البقل إلا ليلا؛ لأن شدة الحر بالنهار تقتلها، يوجد هذا الدود أيضا في واد بتهامة يعرف بظبي، ومنه قولهم: كأن جيدها جيد ظبي، وكان بنانها أساريع ظبي، وأنشد الجوهري لامرئ القيس:
  وتعطو برخص غير شئن كأنه                      أساريع ظبي أو مساويك إسحل

  يقال: أساريع ظبي، كما يقال: سيد رمل، وضب كدية، وثور عداب الواحد أسروع ويسروع، بضمهما، قال الجوهري: والأصل يسروع، بالفتح، لأنه ليس في كلام العرب يفعول، قال سيبويه: إنما ضم أوله إتباعا للراء، أي لضمتها، كما قالوا: أسود بن يعفر. وأسروع الظبي، بالضم: عصبة تستبطن رجله ويده، قاله أبو عمرو. وأسرع في السير، كسرع، قال ابن الأعرابي: سرع الرجل، إذا أسرع في كلامه وفعاله، وفرق سيبويه بينهما، فقال: أسرع: طلب ذلك من نفسه وتكلفه، كأنه أسرع المشي، أي عجله، وأما سرع فكأنها غريزة، وهو في الأصل متعد، قاله الجوهري: كأنه ساق نفسه بعجلة. أو قولك: أسرع: فعل مجاوز يقع معناه مضمرا على مفعول به، ومعناه: أسرع المشي وأسرع كذا، غير أنه لما كان معروفا عند المخاطبين استغني عن إظهاره، فأضمر، قاله الليث، واستعمل ابن جني أسرع متعديا، فقال - يعني العرب -: فمنهم من يخف ويسرع قبول ما يسمعه. فهذا إما أن يكون يتعدى بحرف وبغير حرف، وإما أن يكون أراد إلى قبوله، فحذف وأوصل، ومنه الحديث:  إذا مر أحدكم بطربال مائل، فليسرع المشي  . وأسرعوا: إذا كانت دوابهم سراعا، نقله الجوهري عن أبي زيد، كما يقال: أخفوا، إذا كانت دوابهم خفافا. والمسارعة: المبادرة إلى الشيء، كالتسارع والإسراع، قال الله عز وجل:  وسارعوا إلى مغفرة من ربكم  ، وقال جل وعز  نسارع لهم في الخيرات  . وتسرع إلى الشر: عجل، قال العجاج:
  أمسى يباري أوب من تسرعا ويقال: تسرع بالأمر: بادر به. والسريع، كأمير: القضيب يسقط من شجر البشام، ج: سرعان، بالكسر والضم، وسبق له في أول المادة هذا بعينه، واقتصر هناك في الجمع على الكسر فقط، وهو تكرار ومخالفة. ومما يستدرك عليه: سرع يسرع كعلم: لغة في سرع. والسرع، بالكسر والفتح، والسرع، محركة، والسراعة: السرعة. وهو سرع، ككتف، وسراع بالضم، وهي بهاء. ورجل سرعان، وهي سرعى. وسرع كأسرع، قال ابن أحمر:
  ألا لا أرى هذا المسرع سابقا                      ولا أحدا يرجو البقية باقـيا وأراد بالبقية: البقاء. وفرس سراع: سريع، نقله ابن بري. والسرعة: الإسراع. وتسرع الأمر، كسرع، قال الراعي:
  فلو أن حق اليوم منـكـم إقـامة                      وإن كان صرح قد مضى فتسرعا وجاء سرعا، بالفتح: سريعا. وسرع ما فعلت ذاك، ككرم، وسرع، بالفتح، وسرع، بالضم، كل ذلك بمعنى سرعان، قال مالك بن زغبة الباهلي:
  أنورا سرع ماذا يا فـروق                      وحبل الوصل منتكث حذيق أراد: سرع، فخفف، والعرب تخفف الضمة والكسرة لثقلهما، فتقول للفخذ: فخذ، وللعضد: عضد، ولا تقول للحجر: حجر؛ لخفة الفتحة، كما في الصحاح. وقوله: أنورا، معناه: أنوارا ونفارا يا فروق، وما: صلة، أراد سرع ذا نورا. وعن ابن الأعرابي: سرعان ذا خروجا، بضم الراء. وقول ساعدة بن جؤية:
  وظلت تعدى من سريع وسنبك                      تصدى بأجواز اللهوب وتركد فسره ابن حبيب فقال: سريع وسنبك: ضربان من السير. قلت: وهذا البيت لم يروه أبو نصر، ولا أبو سعيد، ولا أبو محمد، وإنما رواه الأخفش، وقال الفراء: يقال: اسع على رجلك السرعى. وسروع، كصبور: من قرى الشام. وسريع بن الحكم السعدي: من بني تميم، له وفادة. وكريز بن وقاص بن سريع، وأخوه سهل، وسريع بن سريع: محدثون.

##### Türkçe

**السرع**; harekeli; ve **كعنب**; ve **السرعة**, zamme ile: **البطء**’ün zıddı; **سرع**, **ككرم** gibi; **سرعة**, zamme ile; ve **سراعة** ve **سرعا**, kesre ile; ve **سرعا**, **كعنب** gibi; ve **سرعا**, fetha ile; ve **وسرعا**, harekeli; artık o **سريع** ve **سرع** ve **سراع**’dır; dişisi **بهاء** iledir; ve **سرعان**; dişisi **سرعى**. Ve denilir: **سرع**, **كعلم** gibi. **الأعشى** kızına hitap ederek dedi:
  Ve kervanların dönenini araştır ve bekle                      yolcunun dönüşünü; ister ağırdan ister süratle

**الجوهري** dedi: Ve şuna hayret ettim: bunun **سرعة**’sine; ve bunun **سرع**’ına; tıpkı: bunun **صغر**’u gibi; **يعقوب**’dan. Ve Allah عز وجل **سريع الحساب**’tır; yani O’nun hesabı mutlaka vuku bulucudur; ve vuku bulan her şey **سريع**’dir. Yahut Allah’ın hesabının **سرعة**’si: bir hesabın onu başka bir hesaptan alıkoymamasıdır; ve hiçbir şeyin onu hiçbir şeyden alıkoymamasıdır. Yahut manası: fiilleri süratlenir; onlardan hiçbir şey, O’nun murad ettiğinden geri kalmaz; جل وعز; çünkü doğrudan temas ve tedavi olmaksızın (olur). Artık O سبحانه وتعالى mahlûku, diriltmelerinden ve toplamalarından sonra, sayma ve düğümleme olmaksızın bir lahzada hesaba çeker; ve O, **أسرع الحاسبين**’dir. Ve **المفردات** ve **البصائر**’de: ve O’nun عز وجل sözü:  **إن الله سريع الحساب**  ve  **سريع العقاب**  , O’nun عز وجل söylediğine bir tenbihtir:  **إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون**  . Ve **كأمير** gibi: **سريع بن عمران الهذلي** şair; onların şiir divanında, **أبي بكر القاري** rivayetinde, ona bir zikr bulmadım. **السريع**: **المسرع**; ve bu, **سرع** ile **أسرع**’ın bir olduğunu gösterir; hâlbuki **سيبويه** ikisi arasında ayırım yapmıştır; geleceği üzere. Çoğulu: **سرعان**, zamme ile; **ككثيب** ve **كثبان** gibi; ve bununla **ذي اليدين** hadisi rivayet edilmiştir: **فخرج سرعان الناس**; şeyhim, allâme seyyid **مشهور بن المستريح الأهدلي الحسيني**’den işittiğim üzere; o, **صحيح البخاري**’yi **ثغر الحديدة**’de—Yemen’in limanlarından biri—Hicrî bin yüz altmış dört senesinde okuturken. **السريع**: **البشام**’dan düşen çubuk; çoğulu: **سرعان**, kesre ile; ve maddenin sonunda, zamme ve kesre ile cem‘ olunduğu gelecektir. Ve **أبو سريع**: **العرفج**’in, yahut içindeki ateşin künyesidir; bu, **أبي عمرو**’nun sözüdür. Ve şu beyti okudu:
  **أبي سريع** ile asla denk tutma                      sabahleyin kırağı ile kuzey rüzgârı estiğinde
Ve **الصقيع**: kardır. **سريعة**, **كسفينة** gibi: bir pınarın adıdır. Ve **حجر سراعة**, **كثمامة** gibi: **سريعة** (hızlı). **قيس بن رفاعة**’nin karısı dedi:
  Düreyd nerede? o, maharet sahibidir                      ta ki onu, örtüsünü açmış görürsünüz
  Onu, süratli bir **سلهبة** koşturur
Bunu **ابن دريد** böyle inşad etti; **العباب** ve **التكملة**’de olduğu gibi. **ابن بري** dedi: **فرس سريع** ve **سراع**. **عمرو بن معديكرب** dedi:
  Ta ki onu, örtüsünü açmış... sonuna kadar.
Onların sözü: **السرع السرع**; yani **الوحا الوحا**. Bu, harekeli olarak böyledir; bizde zabt olunduğu üzere. **الصحاح**’ta: ikisinde de **كعنب** gibi. Ve **الوحا** kısaltma ile ve uzatma ile zabt olundu. Onların sözü: **سرعان ذا خروجا**; **السين**’in üç vecihli oluşuyla; **الكسائي**’den; **الزمخشري**’nin naklettiği üzere; yani: **سرع ذا خروجا**. **العين**’in fethası **النون**’a nakledildi; çünkü **سرع**’dan ma‘dûldür; bu yüzden onun üzerine bina edildi; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **سرعان**: sırf haber olarak kullanılır; ve içinde taaccüb manası bulunan haber olarak (da). Ondan: onların sözü: **لسرعان ما صنعت كذا**; yani: ne çabuk. **بشر بن أبي خازم** dedi:
  Onların erkeklerini öldürdükten sonra mı onlarda hutbe veriyorsun?                      **لسرعان** bu; ve kanlar akıyor
Ve **العباب**’da:
  Kanlarınızı döken bir kavimle antlaştınız                      **لسـرعــان**... إلـــخ

Ve rivayet olunur: **لوشكان**; ve bu rivayet daha çoktur. Ama onların meseldeki sözü: **سرعان ذا إهالة**; aslı şudur: bir adamın zayıf bir koyunu vardı; ve onun **رغام**’ı iki burun deliğinden akıyordu; zayıflığından. Ona denildi: Bu akan nedir? Dedi: onun **ودك**’udur. Soran da o sözü söyledi. Bu, **العباب**’ın nassıdır. **اللسان**’da: ve bu meselin aslı: bir adam ahmaklık ederdi; zayıf bir koyun satın aldı; onun **رغام**’ı zayıflık ve kötü hâl sebebiyle akardı; onu **ودك** sandı; dedi: **سرعان ذا إهالة**. **الصاغاني** dedi: **إهالة**’yi hâl olarak nasb etti; ve **ذا**: **الرغام**’a işarettir; yani: bu **رغام** süratle (çıktı), hâl olarak **إهالة** iken. Yahut o, fiilin nakli takdiri üzere temyizdir; onların sözü gibi: **تصبب زيد عرقا**; takdir: **سرعان إهالة هذه**. Vaktinden önce bir şeyin oluşunu haber veren kimse için mesel olarak vurulur; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **سرعان الناس**, harekeli: işin başına koşuşan, yarışanların evvelleri. Bunu, ordudan çabuk çıkan kimse hakkında **الأصمعي** söyledi. **ابن الأعرابي** sükûn verirdi ve derdi: **سرعان الناس**: onların evvelleri. Ve **القطامي**—ağırlaştıranların dilinde; böylece **سرعان** der—(şu beyti söyledi):
  Bir sabah, bölüğün sökülüşünü bize hesap ettin                      derken onlar geciktirirler ve biz **السرعانا** döneriz
Ve **الجوهري**—**سرعان الناس**’ta hareke ile: onların evvelleri—dedi: her vecihte **النون**’unun i‘rabı lâzım gelir. Ve namaz sehvi hadisinde:  **فخرج سرعان الناس**  ; ve yine Huneyn günü hadisi:  **فخرج سرعان الناس وأخفاؤهم**  ; ikisinde de fetha ve hareke ile rivayet olundu; zamme ile de rivayet olunur; onun, **سريع**’in cem‘i olması üzere; daha önce geçtiği gibi. Atların **السرعان**’ı: evvelleridir; ve bazen sükûn verilir. **أبو العباس** dedi: Eğer **السرعان** insanlarda bir sıfat ise: **سرعان** ve **سرعان** denir; eğer insanlardan başkasında ise **سرعان** daha fasîhtir; ve **سرعان** câizdir. **السرعان**, harekeli: yayın kirişi; **أبي زيد**’den. **ابن ميادة** dedi:
  Eğlence yayını **سرعان**’ından boş bıraktım                      ve oklarım, yıpranmış ile **ناصل** arasında döndü
Ve rivayet olunur: **بين أحنى وناصل**. Yahut **سرعان**: iki sırtın arkasındaki **عقب**; saç tutamları gibi; etten sıyrılır; sonra Arap yayları için kirişler bükülür. **الأزهري** dedi: Bunu Araplardan işittim. **أبو زيد** dedi: bir tanesi **بهاء** iledir. Yahut **السرعان**: kuvvetli kiriş; ve o, aynen **أبي زيد**’in az önce geçen sözü gibidir. Yahut **السرعان**: tüylerin uçlarını, daire tarafına yakın olan yerden toplayan **عقب**; bu, **أبي حنيفة**’nin sözüdür. Yahut atın boynunda, yahut topuğunda tutamlar; bir tanesi **سرعانة**. Yahut **السرعان** hareke ile: sırt etinden alınan kiriş; bunun dışındakilerde **الراء** sâkindir. Ve **السرع**, fetha ile; ve kesrelenir: asmanın taze, bir yıllık çubuklarından bir çubuk; cem‘i: **سروع**. Yahut her yaş çubuk **سرع**’dır; **كالسرعرع**. Ve **التهذيب**’de: **السرع**: asmanın çubuklarından bir yıllık bir çubuktur. Dedi: ve o, **سروعا** olarak **تسرع** eder; ve onlar **سوارع**’dır; bir tanesi **سارعة**. Dedi: ve **السرع**: özellikle bundan olan çubuğun adıdır. Ve **السرعرع**: bir yıllıkken yaş, taze, körpe kaldığı müddetçe çubuktur; dişisi **سرعرعة**. **الليث**’ten şu beyit okundu:
  **أم عمرو** beni kel görünce                      ve beni yumuşak, **سرعرعا** görünce
  Yağlarla sıvazlarım; ve dalları budarım
**الأزهري** dedi: ve **السرغ**—**بالغين المعجمة** ile—: **السرع**’da bir dildir; yaş çubuk manasında; ve bunlar **السروع** ve **السروغ**’dur. Ve **السرعرع** da: ince uzun; **الليث**’ten. Ve şu beyit okundu:
  O, sarkık, ince uzun **السرعرعا** olan **السبنتى**’dır

**السرعرع** ayrıca: yumuşak, esnek delikanlı; **العباب** nüshalarında: yumuşak bedenli (diye) vâki olmuştur; birincisi doğrudur. **الأصمعي** dedi: Falan kimse **شبابا سرعرعا** (olarak) gençleşti.

Kadınlardan **السرعرعة**: yumuşak, nazik (kadın).

**المسرع**, **منبر** gibi: hayra yahut şerre hızlı (olan).

**المسراع**, **محراب** gibi: ondan daha beliğdir; yani işlerde şiddetli hızlanma (sahibi); **مطعان** gibi; ve o, mübalağa kalıplarındandır.

Hadiste, yani **خيفان** hadisi—**العباب**’da: **عثمان رضي الله عنه**—:
“Ve şu **مذحج** kabilesi var ya; kıtlıkta çok yediricidirler, savaşta çok hızlanıcılardır.”
Ve **ج-د-ب**’de geçmişti.

**السروعة**, **الزروحة** gibi vezin ve mana bakımından: kumdan ve başkasından (olan) tepecik; onu **الأزهري** nakletti. **العباب**’da: **رمل العصل**’den bir tepecik; o, eğri kumdur; **العصل** ile adlandırıldı; o da bükülmedir. Bazı nüshalarda **كالسروحة** (diye) vâki olmuştur; o yanlıştır. **العباب**’da: **كالزروعة** (diye), **العين** ile. Ve denildi: **السروعة**: kumdan büyük tümsek; **سروعات** ve **سراوع** diye cem‘ olunur. Ondandır hadiste: **خالد بن الوليد** ona rastlayınca dedi ki:
“Haydi buraya.”
Sonra onları iki **سروعة** arasından aldı ve onları yolun çizgisinden saptırdı.
Onu **الهروي** nakletti; **الأزهري** onu tefsir etti.

**سروعة**: **ة**, **بمر الظهران**’da.

**سروعة**: **تهامة**’de bir dağ; ikisini de **الصاغاني** nakletti.

**أبو سروعة**, ve **السين** kesrelenmez; **الراء** da zamme alabilir. Bazı nüshalarda **أبو سروعة** **جروقة** ve **فروقة** gibi (diye): **عقبة بن الحارث بن عامر بن نوفل بن عبد مناف النوفلي القرشي** sahabîdir, رضي الله عنه. **المزي** dedi: Ondan **عبد الله بن أبي مليكة** rivayet etti. Dedim: ve **عبيد بن أبي مريم** (de). Onu **العباب**’da **مخزوميا** yaptı; doğrusu, bizim zikrettiğimizdir. **التكملة**’de: Hadis ashabı derler ki: **أبو سروعة**, **السين**’in kesresiyle. Dedim: **النووي** onu iki vecihle böyle ضبط etti; sonra dedi: Bazıları der ki: **أبو سروعة** **فروقة** ve **ركوبة** misali; doğrusu, lugat ehlinin üzerinde bulunduğudur. Sonra, şeyhimiz zikretti ki **أبو سروعة**’nın **عقبة بن الحارث** olması, hadis ehlinin sözüdür; müellif burada onlara tâbi oldu. Nesep ehli dedi: **أبو سروعة بن الحارث**: **عقبة بن الحارث**’ın kardeşidir; **الاستيعاب** ve muhtasarı ve başkalarında olduğu gibi. Dedim: Bu, **الزبير**’in ve amcası **مصعب**’ın sözüdür. Ve **أنساب أبي عبيد القاسم بن سلام الأزدي**’de okudum ki **الحارث بن عامر بن نوفل** Bedir günü kâfir olarak öldürüldü.

**سراوع**, **السين**’in zammı ve **الواو**’un kesriyle: **ع**; **الفارسي**’den. Ve **ابن ذريح**’e ait olarak inşad etti:

عفا سرف من أهله فسراوع                      فوادي قديد فالتلاع الدوافع

Ve başkası dedi: O ancak **سراوع**’dur, fetha ile. **سيبويه** **فعاول**’u hikâye etmedi. Ve rivayet olunur: **فشراوع**; o, avamın rivayetidir.

**الأساريع**: asmanın dibinde çıkan sürgün; **الجوهري** onu nakletti. Başkası artırdı: ve o, üzümün kendisine tutunduğu şeydir; bazen yaş, ekşi iken yenir. Tekili **أسروع**.

**ابن عباد** dedi: **الأساريع**: dişlerin kararması ve suyu; denir: **ثغر ذو أساريع** yani kararmış. Ve denildi: çizgiler ve yollar; **الزمخشري** onu nakletti. Başkası dedi: **الأساريع**: yayın **سية**’sinde çizgiler ve yollar; ikisi de **أسروع** ve **يسروع**.

Onun (صلى الله عليه وسلم) sıfatında: “Sanki boynu **أساريع الذهب**” yani onun yolları.

Hadiste: “Göğsünün üzerinde **الحسن** yahut **الحسين** vardı; bevletti; ben onun bevlinin **أساريع** olduğunu gördüm” yani yollar.

**الأساريع**: diken üzerinde olan kurtçuklar. Ve denildi: beyaz gövdeli, kırmızı başlı kurtçuklar; kumda olur; kadınların parmaklarına benzetilir; **الجوهري** onu **القناني**’den nakletti. **الأزهري** dedi: O, baharda görünen kurtçuklardır; siyahlık ve kırmızılıkla çizgilidir. **الجوهري** **ابن السكيت**’ten nakletti. Dedi: **الأسروع** ve **اليسروع**: yeşillikte olan kırmızı bir kurtçuk; sonra soyunur da kelebek olur. **ابن بري** dedi: **اليسروع** soyunup kelebek olacak kadar (küçük) değildir; çünkü o, parmak miktarı, pürüzsüz, kırmızıdır. **أبو حنيفة** dedi: **الأسروع**: en çok olduğu hâlde bir karış uzunluğundadır; ve en güzel süsle süslüdür: sarılık, yeşillik ve her renk; onu ancak ot içinde görürsün; ve onun kısa ayakları vardır; köpekler, kurtlar ve kuşlar onu yer; büyüyünce yeşilliği bozar; uçlarını keser. **الجوهري** **ذي الرمة**’ye ait olarak inşad etti:

وحتى سرت بعد الكرى في لويه                      أساريع معروف وصرت جنادبه

Ve **اللوي**: yeşillikten solan şeydir. Diyor ki: sıcak şiddetlendi; çünkü **الأساريع** yeşillik üzerinde ancak gece yürür; zira gündüz sıcağının şiddeti onu öldürür. Bu kurtçuk, **تهامة**’de **ظبي** diye bilinen bir vadide de bulunur. Ondandır onların sözü: “Sanki onun boynu **ظبي** boynudur; ve onun parmakları **أساريع ظبي** idi.” **الجوهري** **امرئ القيس**’e ait olarak inşad etti:

وتعطو برخص غير شئن كأنه                      أساريع ظبي أو مساويك إسحل

Denir: **أساريع ظبي**, denildiği gibi: **سيد رمل** ve **ضب كدية** ve **ثور عداب**. Tekili **أسروع** ve **يسروع**; ikisinin de zammıyla. **الجوهري** dedi: Asıl olan **يسروع**’dur, fetha ile; çünkü Arapların sözünde **يفعول** yoktur. **سيبويه** dedi: Ancak evvelini **الراء**’a uydurma olarak zammeledi; yani onun zammesine; onların “**أسود بن يعفر**” dedikleri gibi.

**أسروع الظبي**, zamme ile: bacağının ve elinin iç tarafına giren sinir; **أبو عمرو** söyledi.

Yürüyüşte **أسرع**, **سرع** gibi. **ابن الأعرابي** dedi: Adam **سرع** (olur); konuşmasında ve fiillerinde hızlandığı zaman. **سيبويه** ikisi arasında fark koydu; dedi ki: **أسرع**: bunu kendinden istedi ve onu tekellüf etti; sanki yürüyüşü hızlandırdı; yani onu acele ettirdi. **سرع** ise sanki tabiat (gibidir). Ve o, aslında geçişlidir; **الجوهري** söyledi: sanki kendini aceleyle sevk etti.

Yahut senin sözün: **أسرع**: gizli olarak bir mef‘ûl bih üzerine manası düşen, aşan bir fiildir; manası: yürüyüşü hızlandırdı ve şunu hızlandırdı; ancak muhataplar yanında bilinir olduğundan, onu izhar etmekten vazgeçildi; böylece gizlendi. **الليث** söyledi. **ابن جني** **أسرع**’ı geçişli olarak kullandı; dedi ki—Arapları kastediyor—: “Onlardan kimi, işittiğini kabul etmeyi hafifletir ve hızlandırır.” Bu, ya harfle ve harfsiz geçişli olur; yahut “kabulüne (إلى قبوله)”yu kastetti de hazfetti ve ulaştırdı. Ondandır hadiste: “Sizden biri eğik bir **طربال**’ın yanından geçerse, yürüyüşü hızlandırsın.”

**أسرعوا**: binekleri hızlı olduğu zaman; **الجوهري** onu **أبو زيد**’den nakletti; denildiği gibi: **أخفوا**; binekleri hafif olduğu zaman.

**المسارعة**: şeye aceleyle yönelme; **التسارع** ve **الإسراع** gibi. Allah عز وجل dedi: “**وسارعوا إلى مغفرة من ربكم**”; ve جل وعز dedi: “**نسارع لهم في الخيرات**”.

Şerre **تسرع** etti: acele etti. **العجاج** dedi:

أمسى يباري أوب من تسرعا

Ve denir: **تسرع بالأمر**: onunla acele davrandı.

**السريع**, **أمير** gibi: **البشام** ağacından düşen çubuk; cem‘i: **سرعان**, kesre ve zamme ile. Ve bu, maddenin başında aynen onun için geçmişti; orada cem‘de yalnız kesre ile yetindi; bu, tekrar ve muhalefettir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **سرع يسرع كعلم**: **سرع**’da bir lugattır.

Ve **السرع**, kesre ve fetha ile; ve **السرع**, harekeli; ve **السراعة**: hız.

Ve o, **سرع**, **كتف** gibi; ve **سراع** zamme ile; ve o, **بهاء**’dır.

Ve bir adam **سرعان**; ve o, **سرعى**’dır.

Ve **سرع** **أسرع** gibi. **ابن أحمر** dedi:

ألا لا أرى هذا المسرع سابقا                      ولا أحدا يرجو البقية باقـيا

Ve **البقية** ile muradı: **البقاء**.

Ve bir at **سراع**: hızlı; **ابن بري** nakletti.

Ve **السرعة**: hızlandırma.

**تسرع الأمر**, **سرع** gibi. **الراعي** dedi:

فلو أن حق اليوم منـكـم إقـامة                      وإن كان صرح قد مضى فتسرعا

Ve **سرعا** geldi, fetha ile: hızlıca.

Ve **سرع ما فعلت ذاك**, **كرم** gibi; ve **سرع**, fetha ile; ve **سرع**, zamme ile; bunların hepsi **سرعان** manasındadır. **مالك بن زغبة الباهلي** dedi:

أنورا سرع ماذا يا فـروق                      وحبل الوصل منتكث حذيق

Muradı: **سرع**; sonra hafifletti. Araplar zamme ve kesreyi ağırlıklarından dolayı hafifletirler; böylece **الفخذ** için **فخذ**, ve **العضد** için **عضد** dersin; **الحجر** için **حجر** demezsin; fethanın hafifliğinden dolayı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun sözü **أنورا**: manası **أنوارا** ve **نفارا يا فروق**’tur. Ve **ما**: sıla (edat)tır. Muradı: **سرع ذا نورا**.

**ابن الأعرابي**’den: **سرعان ذا خروجا**, **الراء**’ın zammıyla.

**ساعدة بن جؤية**’nin sözü:

وظلت تعدى من سريع وسنبك                      تصدى بأجواز اللهوب وتركد

Onu **ابن حبيب** tefsir etti; dedi ki: **سريع** ve **سنبك**: yürüyüşün iki türüdür. Dedim: Bu beyti ne **أبو نصر**, ne **أبو سعيد**, ne de **أبو محمد** rivayet etti; onu ancak **الأخفش** rivayet etti. **الفراء** dedi: Denir: “Kendi **السرعى** ayağın üzerinde yürü.”

**سروع**, **صبور** gibi: Şam köylerindendir.

**سريع بن الحكم السعدي**: **تميم** oğullarındandır; onun bir elçiliği vardır.

Ve **كريز بن وقاص بن سريع**, ve kardeşi **سهل**, ve **سريع بن سريع**: muhaddislerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَرُعَ
1 سَرُعَ ذ , aor. سَرُعَ , inf. n. سِرَعٌ (S, Msb, K) and سَرَعٌ (TA [and mentioned in the K, but app. as a simple subst.,]) and سِرْعٌ and سَرْعٌ and سَرَاعَةٌ (TA) and سُرْعَةٌ, (K,) or this last is a simple subst. from أَسْرَعَ, (Msb,) [but it is also generally used as syn. with the inf. ns. before mentioned when they are employed as simple substs., and is more common than any of them,] He, or it, was quick, expeditious, hasty, speedy, rapid, swift, or fleet: [in course, tendency, action, speech, &c.:] (S, K:) or, said of a man, i. q. أَسْرَعَ [which may mean as above, or he hastened, made haste, or sped,] in his speech and in his actions: (IAar, TA:) but Sb makes a difference between سَرُعَ and أَسْرَعَ: see the latter below: (TA:) one says also سَرِعَ, aor. سَرَعَ ; a dial. var. of سَرُعَ: and ↓ تسرّع, said of an affair, or event, signifies the same as سَرُعَ. (TA.) One says, السِّرَعَ السِّرَعَ like الوَحَآءَ الوَحَآءَ, (S, K,) i. e. [Make thou] haste; or haste to be first, or before, or beforehand: haste; or haste to be first, &c. (S and TA in art. وحى.) And سَرُعَ مَا فَعَلْتَ ذَاكَ, (S, * TA,) and سَرْعَ, which is a contraction of the former; for the Arabs contract by the suppression of dammeh and kesreh because they are difficult of pronunciation, saying فَخْذٌ for فَخِذٌ and عَضْدٌ for عَضْدٌ, but one should not say حَجْرٌ for حَجَرٌ, (S, TA,) or the like, accord. to the Basrees, though the Koofees allow the contraction in the case of fet-hah also, as in سَلْفَ for سَلَفَ; (M in art. سلف;) and one says also سُرْعَ, as a contraction of سَرُعَ; all meaning سَرْعَانَ [i. e. Quick was thy doing that: or how quick was thy doing that! or, which is nearly the same, excellently quick was thy doing that; for سَرُعَ is similar to قَضُوَ and رَمُوَ, denoting excellence]. (TA.)

2 سَرَّعَ see 4.

مُسَارَعَةٌ
3 مُسَارَعَةٌ ذ signifies The hastening with another; or vying, or striving, with another, in hastening; or hastening to be, or get, before another or others; (S, K;) اـِلَى شَىْءٍ to a thing; (S;) as also ↓ تَسَارُعٌ; syn. مُبَادَرَةٌ; (S, K;) with which, also, [not, however, as it is expl. above, but in the sense of بُدُورٌ, i. e. simply the hastening to a thing,] ↓ اـِسْرَاعٌ is syn. (TA.) One says, سَارَعُوا اـِلَى كَذَا and اـِلَيْهِ ↓ تسارعوا, [They hastened, one with another, &c., to such a thing,] both signifying the same. (S.) And [of a single person,] سارع اـِلَى الشَّىْءِ He hastened to the thing; syn. بادر. (Msb.) And it is said in the Kur [iii. 127], وَسَارِعُوا اـِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [And vie ye, one with another, in hastening to obtain forgiveness from your Lord]. (TA.) And again, [iii. 170,] الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِى الكُفْرِ Who fall into unbelief hastily, or quickly, (Bd, Jel,) and eagerly. (Bd.)

اسرع
4 اسرع ذ is originally trans.; (S, K;) [signifying He quickened, or hastened, himself, or his going, &c.;] and hence the saying, in a trad., اـِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ بِطِرْبَالٍ مَائِلٍ فَلْيُسْرِعِ المَشْىَ [When any one of you passes by a high wall, or the like, that is inclining, let him quicken, or hasten, the pace, or going]. (K, * TA.) But [it is used also elliptically, as meaning He hastened, in an intrans. sense; he made haste; he sped; he went quickly; and hence] you say, اسرع فِى السَّيْرِ, (S, K,) like سَرُعَ [He was quick, expeditious, hasty, speedy, rapid, swift, or fleet, in going, journeying, or pace]: (K:) or [rather he hastened, made haste, or sped, therein; for] اسرع signifies he endeavoured, or sought, and affected, to be quick, &c., as though he hastened the pace, or going; but ↓ سَرُعَ denotes what is as it were an innate quality: (Sb:) the verb being originally trans., when you say of one اسرع فى السير it is as though [meaning] he urged himself forward with haste; or he quickened, or hastened, the pace, or going; and it is only because the meaning is understood by the persons addressing one another, that the objective complement is not expressed: (Lth, K:) or the verb may be trans. by means of a particle and without a particle: or when made immediately trans., the phrase may be meant to be understood as elliptical. (TA.) [Accord. to Fei,] اسرع فِى مَشْيِهِ, &c., inf. n. اـِسْرَاعٌ, is originally اسرع مَشْيَهُ [He quickened, or hastened, his pace, or going]; فى being redundant; or اسرع الحَرَكَةَ فِى مَشْيِهِ [he quickened, or hastened, the motion in his going]: and اسرع اـِلَيْهِ means اسرع المُضِىَّ اـِلَيْهِ [he quickened, or hastened, the going to him]. (Msb.) ↓ سرّع is syn. with اسرع. (TA.) And you say, اـِلَى الشَّرِّ ↓ تسرّع, (S, K,) meaning He hastened, or made haste, to [do] evil, or mischief; (K;) as also تزرّع. (Sgh and K in art. زرع.) And ↓ تسرّع بِالأَمْرِ He hastened to do the thing, or affair; syn. بَادَرَ بِهِ. (TA.) See also 3. ― -b2- اسرع اـِلَيْهِ occurs in a trad. as meaning He was quick, or hasty, in being angry with him, or in blaming him, or in reviling him. (Mgh.) ― -b3- اسرع بِهِ: see [its contr.] بَطَّأَ بِهِ. ― -b4- أَسْرَعُوا signifies also, Their beasts on which they rode were, or became, quick, swift, or fleet. (AZ, S, K.) -A2- مَا أَسْرَعَ مَا صَنَعْتَ كَذَا [How quick was thy doing that!]. (S, K.)

5 تَسَرَّعَ see 1 and 4; the latter in two places.

6 تَسَاْرَعَ see 3, in two places.

سَرْعٌ
سَرْعٌ ذ [originally an inf. n. of سَرُعَ, like سِرْعٌ and سَرَعٌ accord. to the TA]: see سَرِيعٌ, in two places.

سَرَعٌ
سَرَعٌ ذ : see [1 and] سُرْعَةٌ.

سَرِعٌ
سَرِعٌ ذ : see سَرِيعٌ.

سُرْعَةٌ
سُرْعَةٌ ذ Quickness, expedition, haste, speed, rapidity, swiftness, or fleetness; [of course, tendency, action, speech, &c.;] (S, K;) as also ↓ سَرَعٌ; (K;) [the former said in the K, and the latter in the TA, to be an inf. n. of سَرُعَ:] and a hastening, making haste, or speeding; i. q. اـِسْرَاعٌ [inf. n. of 4]; (TA;) or a subst. therefrom. (Msb.) You say, عَجِبْتُ مِنْ سُرْعَةِ ذَاكَ [I wondered at the quickness, &c., of that]. (S.)

سَرْعَانَ
سَرْعَانَ ذ and سُرْعَانَ and سِرْعَانَ (S, K) and ↓ سَرُعَانَ, the last with damm to the ر (IAar,) occurring in the phrase سرعانَ ذَا خُرُوجًا, (IAar, S, K,) meaning سَرُعَ ذَا خُرُوجًا [Quick is this in coming forth: or how quick is this in coming forth! or, which is nearly the same, excellently quick &c.], (S, K,) are dial. vars., changed from the original form, which is سَرُعَ, and, for this reason, (S,) made indecl., with the final vowel of سَرُعَ for their termination. (S, K.) The word سرعان is used as a simple enunciative [placed before its inchoative], and also as an enunciative denoting wonder: [see بُطْآنَ:] and hence the saying, (K,) لَسَرْعَانَ مَا صَنَعْتَ كَذَا How quick was thy doing that! (S, K.) The saying سَرَعَانَ ذَا اـِهَالَةٌ originated from the fact that a man had a lean ewe, her snivel running from her nostrils by reason of her leanness, and it being said to him “ What is this? ” he answered, “ Her grease: ” whereupon the asker said as above: the last word is in the accus. case as a denotative of state; and the meaning is, Quick, or how quick, is this snivel [coming forth] in the state of melted grease! or the last word is a specificative, under the supposition that the action is transferred [from its proper agent, which thus becomes a specificative], as in the phrase تَصَبَّبَ زَيْدٌ عَرَقًا; and the meaning to be understood is, Quick, or how quick, is the melted grease of this! the saying is applied to him who tells of a thing's coming to pass before its time: (O, K:) it is a prov. (TA.) -A2- سَرْعَانُ; and its fem., سَرْعَى: see سَرِيعٌ, in two places: see also the paragraph here next following, in two places,

سَرَعَانُ النَّاسِ
سَرَعَانُ النَّاسِ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) and ↓ سَرْعَانُ الناس, (IAar, K,) The first, or foremost, of the men, or people, (IAar, S, Mgh, Msb, K,) striving, one with another, to be the first to do a thing; (K;) so says As, with reference to soldiers hastening: (TA:) the former word in this phrase is [distinguished from سَرْعَانَ in being] declinable in every case: (S:) in two trads. in which the phrase occurs, we find it differently related, سَرَعَان and سُرْعَان; the latter being pl. of سَرِيعٌ. (TA.) سَرَعَانُ الخَيْلِ, also, signifies The first or foremost, of the horsemen, and sometimes they said الخيل ↓ سَرْعَانُ. (K.) Abu-l-'Abbلs says that when سرعان is an epithet applied to men, it has both of the above-mentioned forms; but when applied to others, the former is the more chaste, though the latter is allowable. (TA.)

سَرُعَانَ
سَرُعَانَ ذ : see سَرْعَانَ.

سُرَاعٌ
سُرَاعٌ ذ ; and its fem., with ة: see what next follows, in three places.

سَرِيعٌ
سَرِيعٌ ذ Quick, expeditious, hasty, speedy, rapid, swift, or fleet; [in course, tendency, action, speech, &c.;] (S, Msb, * TA;) as also ↓ سَرِعٌ [and ↓ سَرْعٌ] and ↓ سُرَاعٌ, of which the fem. is with ة, and ↓ سَرْعَانُ, of which the fem. is سَرْعَى; (TA;) i. q. ↓ مُسْرِعٌ, (K,) which signifies as above; (TA;) [and which also signifies hastening, making haste, or speeding;] and ↓ مِسْرَعٌ, also, signifies quick, &c., (سَرِيع,) to [do] good or evil: (K:) the pl. of سريع is سُرْعَانٌ, (K,) and سِرَاعٌ is [also a pl. of the same,] syn. with مُسْرِعُونَ. (Msb.) You say, فَرَسٌ سَرِيعٌ and ↓ سُرَاعٌ [A quick, swift, or fleet, horse]: (IB:) and ↓ حِجْرٌ سُرَاعَةٌ meaning سَرِيعَةٌ [a quick, swift, or fleet, mare]. (K.) And ↓ اِسْعَ عَلَى رِجْلِكَ السَّرْعَى [Go thou quickly; lit. go thou, or walk thou, or run thou, upon thy quick, or swift, leg]. (Fr.) And ↓ جَآءَ سَرْعًا meaning سَرِيعًا [He, or it, came quickly, hastily, speedily, &c.]. (TA.) And God is said [in the Kur ii. 198, &c.] to be سَرِيعُ الحِسَابِ [Quick in reckoning], meaning that his reckoning will inevitably come to pass; or that one reckoning will not divert Him from another reckoning, nor one thing from another thing; or that his actions are quick, none of them being later than He desireth, because it is done without manual operation and without effort, so that He will reckon with mankind, after raising them from death and congregating them, in the twinkling of an eye, without numbering, or calculating: (K:) and [in like manner He is said in the same, chap. vi., last verse, to be] سَرِيعُ العِقَابِ [quick in punishing]. (El-Mufradلt, B.) ― -b2- Also A certain kind of going, or pace; coupled with سُنْبُكٌ, which signifies another kind thereof. (Ibn-Habeeb, TA.) ― -b3- [السَّرِيعُ The ninth metre (بَحْر) in prosody, in which each hemistich originally consisted of مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مَفْعُولَاتُ.] ― -b4- And أَبُو سَرِيعٍ The [shrub called] عَرْفَج: or the fire that is therein. (K. [See زَحْفَةٌ.]) -A2- Also A shoot, or twig, that falls from the بَشَام [or tree of the balsam of Mekkeh]: pl. سِرْعَانٌ and سُرْعَانٌ. (K.)

أَسْرَعُ
أَسْرَعُ ذ [More, and most, quick, expeditious, hasty, speedy, rapid, swift, or fleet, of course, tendency, action, speech, &c.]. [It is said, of God, in the Kur vi. 62,] وَهُوَ أَسْرَعُ الحَاسِبِينَ [And He is the quickest of the reckoners]. (K.) [The fem.] سُرْعَى is applied to a she-camel by Honeyf El-Hanلtim [as meaning Surpassingly quick or fleet]. (IAar, TA in art. بهى.)

مُسْرِعٌ
مُسْرِعٌ ذ : see سَرِيعٌ.

مِسْرَعٌ
مِسْرَعٌ ذ : see سَرِيعٌ.

مِسْرَاعٌ
مِسْرَاعٌ ذ Very quick, or hasty, (K, TA,) to [do] good or evil, (K,) or in affairs. (TA.)

##### Türkçe

**سَرُعَ**
1 **سَرُعَ** ذ , muzârîsi **سَرُعَ** , mastar ismi **سِرَعٌ** (S, Msb, K) ve **سَرَعٌ** (TA [ve K’da zikredilmiş, fakat görünüşe göre yalın bir isim olarak,]) ve **سِرْعٌ** ve **سَرْعٌ** ve **سَرَاعَةٌ** (TA) ve **سُرْعَةٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu **أَسْرَعَ**’dan (Msb) türemiş yalın bir isimdir; [fakat o, ayrıca, önce zikredilen mastar isimleri yalın isimler olarak kullanıldıklarında onlarla eş anlamlı olarak genel biçimde kullanılır; ve onların herhangi birinden daha yaygındır,] O, yahut o (şey), çabuk, süratli, aceleci, hızlı, seri, atik, yahut çevik idi: [gidişte, meyilde, fiilde, sözde, vb.:] (S, K:) yahut bir adam hakkında denildiğinde, sözünde ve fiillerinde (IAar, TA:) **أَسْرَعَ** ile aynı mânâdadır; [ki bu, yukarıdaki gibi mânâya gelebilir; yahut o, acele etti, acele etti, yahut hızlandı,] fakat Sb **سَرُعَ** ile **أَسْرَعَ** arasında fark yapar: aşağıda ikincisine bak: (TA:) ayrıca **سَرِعَ** da denir, muzârîsi **سَرَعَ**; **سَرُعَ**’ın lehçe varyantıdır: ve ↓ **تسرّع**, bir iş yahut olay hakkında söylendiğinde, **سَرُعَ** ile aynı mânâya gelir. (TA.) Denir ki, **السِّرَعَ السِّرَعَ** tıpkı **الوَحَآءَ الوَحَآءَ** gibi, (S, K,) yani [Sen] acele et; yahut önce olmak için, yahut birinden önce, yahut önceden olmak için acele et: acele et; yahut önce olmak için, vb. acele et. (S ve TA, madde **وحى**’da.) Ve **سَرُعَ مَا فَعَلْتَ ذَاكَ**, (S, * TA,) ve **سَرْعَ**, ki bu, ilkinin kısaltmasıdır; çünkü Araplar, damme ve kesreyi telaffuzu zor olduğundan düşürerek kısaltırlar; **فَخْذٌ**’ü **فَخِذٌ** yerine ve **عَضْدٌ**’ü **عَضْدٌ** yerine söylerler; fakat **حَجْرٌ**’ü **حَجَرٌ** yerine söylememelisin, (S, TA,) yahut bunun benzerini, Basralılara göre; her ne kadar Kûfeliler fetha durumunda da kısaltmaya cevaz verseler de, **سَلْفَ**’ı **سَلَفَ** yerine söylemek gibi; (M, madde **سلف**’te;) ve ayrıca **سُرْعَ** da denir, **سَرُعَ**’ın kısaltması olarak; hepsi **سَرْعَانَ** mânâsındadır [yani: Şunu yapman çabuk oldu: yahut şunu yapman ne kadar çabuk oldu! yahut, buna yakın olarak, şunu yapman pek mükemmel derecede çabuk oldu; çünkü **سَرُعَ**, mükemmelliği bildiren **قَضُوَ** ve **رَمُوَ** gibidir]. (TA.)

2 **سَرَّعَ**: 4’e bak.

**مُسَارَعَةٌ**
3 **مُسَارَعَةٌ** ذ, Başkasıyla birlikte acele etmeyi; yahut acele etmede başkasıyla yarışmayı yahut çabalamayı; yahut başkasından yahut başkalarından önce olmak yahut önce erişmek için acele etmeyi ifade eder; (S, K;) **اـِلَى شَىْءٍ** bir şeye (doğru); (S;) bunun gibi ↓ **تَسَارُعٌ** da; eş anlamlısı **مُبَادَرَةٌ**’dır; (S, K;) bununla da, [ancak yukarıda açıklandığı gibi değil, **بُدُورٌ** mânâsında, yani sırf bir şeye acele etme mânâsında,] ↓ **اـِسْرَاعٌ** eş anlamlıdır. (TA.) Denir ki, **سَارَعُوا اـِلَى كَذَا** ve **اـِلَيْهِ** ↓ **تسارعوا**, [Onlar, birbirleriyle birlikte, vb., şu şeye acele ettiler,] ikisi de aynı mânâya gelir. (S.) Ve [tek kişi hakkında,] **سارع اـِلَى الشَّىْءِ** O, şeye acele etti; eş anlamlısı **بادر**’dir. (Msb.) Ve Kur’ân’da [iii. 127] şöyle denilmiştir: **وَسَارِعُوا اـِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ** [Rabbinizden bir mağfirete erişmek için birbirinizle yarışarak acele edin]. (TA.) Ve yine, [iii. 170,] **الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِى الكُفْرِ**: küfre aceleyle yahut çabucak düşenler, (Bd, Jel,) ve iştiyakla. (Bd.)

**اسرع**
4 **اسرع** ذ aslında geçişlidir; (S, K;) [O, kendisini yahut gidişini vb. hızlandırdı;] ve bundan dolayı bir hadisteki söz: **اـِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ بِطِرْبَالٍ مَائِلٍ فَلْيُسْرِعِ المَشْىَ** [Sizden biri eğilmiş bir yüksek duvarın yahut benzerinin yanından geçtiğinde, yürüyüşü (adımı) hızlandırsın yahut acele etsin]. (K, * TA.) Fakat [o, ayrıca, hazfedilerek, geçişsiz mânâda “O acele etti” demek için de kullanılır; o, acele etti; hızlandı; çabuk gitti; ve bundan dolayı] sen dersin ki, **اسرع فِى السَّيْرِ**, (S, K,) **سَرُعَ** gibi [O, yürüyüşte/seferde/adımda çabuk, süratli, aceleci, hızlı, seri, atik, yahut çevik idi]: (K:) yahut [daha doğrusu o, onda acele etti, acele etti, yahut hızlandı; çünkü] **اسرع**, çabuk olmaya vb. gayret etti, yahut onu aradı ve ona yöneldi; sanki adımı yahut gidişi hızlandırdı; fakat ↓ **سَرُعَ**, sanki doğuştan bir nitelik olan şeyi bildirir: (Sb:) fiil aslında geçişli olduğundan, birisi hakkında **اسرع فى السير** dediğinde, sanki [mânâ olarak] o, kendisini aceleyle ileri sürdü; yahut adımı yahut gidişi hızlandırdı yahut acele ettirdi; ve ancak konuşanların birbirlerine hitap ederken mânâyı anlamaları sebebiyledir ki mef’ûl tamamlayıcısı zikredilmez: (Lth, K:) yahut fiil, bir edatla ve edatsız geçişli olabilir: yahut doğrudan geçişli kılındığında, ibarenin hazfedilmiş anlaşılması murad edilmiş olabilir. (TA.) [Fei’ye göre,] **اسرع فِى مَشْيِهِ**, vb., mastar ismi **اـِسْرَاعٌ**, aslında **اسرع مَشْيَهُ**’dır [O, adımını yahut yürüyüşünü hızlandırdı yahut acele ettirdi]; **فى** zâiddir; yahut **اسرع الحَرَكَةَ فِى مَشْيِهِ** [o, yürüyüşündeki hareketi hızlandırdı yahut acele ettirdi]: ve **اسرع اـِلَيْهِ** demek, **اسرع المُضِىَّ اـِلَيْهِ** demektir [ona gidişi hızlandırdı yahut acele ettirdi]. (Msb.) ↓ **سرّع** **اسرع** ile eş anlamlıdır. (TA.) Ve sen dersin ki, **اـِلَى الشَّرِّ** ↓ **تسرّع**, (S, K,) yani O, kötülüğe yahut fesada [yapmaya] acele etti yahut koştu; (K;) bunun gibi **تزرّع** da. (Sgh ve K, madde **زرع**’da.) Ve ↓ **تسرّع بِالأَمْرِ** O, işi yahut meseleyi yapmaya acele etti; eş anlamlısı **بَادَرَ بِهِ**’dir. (TA.) 3’e de bak. ― -b2- **اسرع اـِلَيْهِ** bir hadiste, O, ona karşı öfkelenmede, yahut onu ayıplamada, yahut ona sövmede çabuk yahut aceleci oldu mânâsında vârid olmuştur. (Mgh.) ― -b3- **اسرع بِهِ**: [zıddı] **بَطَّأَ بِهِ**’ye bak. ― -b4- **أَسْرَعُوا** ayrıca, Üzerlerine bindikleri hayvanları çabuk, hızlı, yahut çevik idi yahut oldu mânâsına gelir. (AZ, S, K.) -A2- **مَا أَسْرَعَ مَا صَنَعْتَ كَذَا** [Şunu yapman ne kadar çabuk oldu!]. (S, K.)

5 **تَسَرَّعَ**: 1’e ve 4’e bak; ikincisi iki yerde.

6 **تَسَاْرَعَ**: 3’e bak, iki yerde.

**سَرْعٌ**
**سَرْعٌ** ذ [aslında **سَرُعَ**’ın mastar ismidir; TA’ya göre **سِرْعٌ** ve **سَرَعٌ** gibi]: **سَرِيعٌ**’e bak, iki yerde.

**سَرَعٌ**
**سَرَعٌ** ذ : [1’e ve] **سُرْعَةٌ**’ye bak.

**سَرِعٌ**
**سَرِعٌ** ذ : **سَرِيعٌ**’e bak.

**سُرْعَةٌ**
**سُرْعَةٌ** ذ Çabukluk, sürat, acele, hız, serilik, atiklik, yahut çeviklik; [gidişte, meyilde, fiilde, sözde, vb.;] (S, K;) bunun gibi ↓ **سَرَعٌ** da; (K;) [birincisinin K’da, ikincisinin TA’da, **سَرُعَ**’ın mastar ismi olduğu söylenmiştir:] ve acele etme, acele etme, yahut hızlanma; **اـِسْرَاعٌ** ile aynı mânâdadır [4’ün mastar ismi]; (TA;) yahut ondan türemiş bir isimdir. (Msb.) Sen dersin ki, **عَجِبْتُ مِنْ سُرْعَةِ ذَاكَ** [Ben, onun çabukluğuna vb. şaştım]. (S.)

**سَرْعَانَ**
**سَرْعَانَ** ذ ve **سُرْعَانَ** ve **سِرْعَانَ** (S, K) ve ↓ **سَرُعَانَ**, sonuncusu **ر** üzerine damme ile (IAar,) **سرعانَ ذَا خُرُوجًا** ibaresinde vârid olur, (IAar, S, K,) **سَرُعَ ذَا خُرُوجًا** mânâsındadır [Bu, çıkışta çabuktur: yahut bu, çıkışta ne kadar çabuktur! yahut, buna yakın olarak, pek mükemmel derecede çabuktur vb.], (S, K,) bunlar, aslî şekil olan **سَرُعَ**’dan değiştirilmiş lehçe varyantlarıdır; ve bu sebeple, (S,) **سَرُعَ**’ın son harekesini bitişleri için alarak, i‘râb kabul etmez kılınmışlardır. (S, K.) **سرعان** kelimesi yalın bir mübtedâ [haberinden önce konulan] olarak da kullanılır; ve ayrıca taaccüb bildiren bir mübtedâ olarak da: [**بُطْآنَ**’a bak:] ve bundan dolayı şu söz: (K,) **لَسَرْعَانَ مَا صَنَعْتَ كَذَا** Şunu yapman ne kadar çabuk oldu! (S, K.) **سَرَعَانَ ذَا اـِهَالَةٌ** sözü, bir adamın zayıf bir koyunu olmasından, zayıflığı sebebiyle burnundan sümüğünün akmasından, ve ona “Bu nedir?” denilince “Onun yağıdır” diye cevap vermesinden doğmuştur; bunun üzerine soran, yukarıdaki sözü söylemiştir: son kelime, hâl bildiren olarak mansûbdur; mânâ: Bu sümük, erimiş yağ hâlinde [çıkışta] çabuktur, yahut ne kadar çabuktur! yahut son kelime temyizdir; fiilin nakledildiği [asıl fâilinden, böylece temyiz olan] varsayımı üzerine, **تَصَبَّبَ زَيْدٌ عَرَقًا** ibaresinde olduğu gibi; ve anlaşılması gereken mânâ: Bunun erimiş yağı çabuktur, yahut ne kadar çabuktur! bu söz, bir şeyin vaktinden önce vuku bulduğunu haber veren kimseye uygulanır: (O, K:) bu bir darb-ı meseldir. (TA.) -A2- **سَرْعَانُ**; ve onun müennesi **سَرْعَى**: **سَرِيعٌ**’e bak, iki yerde: ayrıca burada hemen sonraki paragrafa da bak, iki yerde,

**سَرَعَانُ النَّاسِ**
**سَرَعَانُ النَّاسِ** ذ , (S, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **سَرْعَانُ الناس**, (IAar, K,) insanların yahut halkın ilki yahut en önde olanı, (IAar, S, Mgh, Msb, K,) bir işi yapmada ilk olmak için birbirleriyle yarışan; (K;) As, askerlerin acele etmesine dair olarak böyle söylemiştir: (TA:) bu ibaredeki ilk kelime, [**سَرْعَانَ**’dan, her hâlde] i‘râb kabul edici olmakla ayrılır: (S:) ibarenin geçtiği iki hadiste, farklı rivayet edilmiştir: **سَرَعَان** ve **سُرْعَان**; ikincisi **سَرِيعٌ**’in çoğuludur. (TA.) **سَرَعَانُ الخَيْلِ** de, süvarilerin ilki yahut en önde olanı mânâsına gelir; ve bazen **الخيل** ↓ **سَرْعَانُ** derlerdi. (K.) Ebu-l-‘Abbâs der ki: **سرعان** insanlar için bir sıfat olduğunda, yukarıda zikredilen iki şekli de vardır; fakat başkalarına uygulandığında, birincisi daha fasîhtir; her ne kadar ikincisi de câiz ise de. (TA.)

**سَرُعَانَ**
**سَرُعَانَ** ذ : **سَرْعَانَ**’a bak.

**سُرَاعٌ**
**سُرَاعٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: hemen sonra gelen şeye bak, üç yerde.

**سَرِيعٌ**
**سَرِيعٌ** ذ Çabuk, süratli, aceleci, hızlı, seri, atik, yahut çevik; [gidişte, meyilde, fiilde, sözde, vb.;] (S, Msb, * TA;) bunun gibi ↓ **سَرِعٌ** [ve ↓ **سَرْعٌ**] ve ↓ **سُرَاعٌ**, bunun müennesi ة iledir, ve ↓ **سَرْعَانُ**, bunun müennesi **سَرْعَى**’dır; (TA;) ↓ **مُسْرِعٌ** ile aynı mânâdadır, (K,) ki o, yukarıdaki gibi mânâya gelir; (TA;) [ve o ayrıca acele eden, acele eden, yahut hızlanan mânâsına da gelir;] ve ↓ **مِسْرَعٌ** da, hayra yahut şerre [yapmaya] çabuk vb. mânâsına gelir: (K:) **سريع**’in çoğulu **سُرْعَانٌ**’dır, (K,) ve **سِرَاعٌ** da [aynısının bir çoğuludur,] **مُسْرِعُونَ** ile eş anlamlıdır. (Msb.) Sen dersin ki, **فَرَسٌ سَرِيعٌ** ve ↓ **سُرَاعٌ** [çabuk, hızlı, yahut çevik bir at]: (IB:) ve ↓ **حِجْرٌ سُرَاعَةٌ** yani **سَرِيعَةٌ** [çabuk, hızlı, yahut çevik bir kısrak]. (K.) Ve ↓ **اِسْعَ عَلَى رِجْلِكَ السَّرْعَى** [Çabuk git; lafzen: çabuk yahut hızlı bacağın üzerinde yürü/koş]. (Fr.) Ve ↓ **جَآءَ سَرْعًا** yani **سَرِيعًا** [O, çabuk, aceleyle, hızlıca, vb. geldi]. (TA.) Ve Allah’ın [Kur’ân’da ii. 198, vb.] **سَرِيعُ الحِسَابِ** [hesapta çabuk] olduğu söylenir; mânâ: O’nun hesabı kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır; yahut bir hesap O’nu başka bir hesaptan, ne de bir şey başka bir şeyden alıkoyar; yahut O’nun fiilleri çabuktur; onlardan hiçbiri O’nun dilediğinden daha geç değildir; çünkü o, el ile iş görme olmaksızın ve çaba olmaksızın yapılır; böylece O, insanları ölümden diriltip onları topladıktan sonra, göz açıp kapayıncaya kadar, saymadan yahut hesaplamadan onlarla hesap görecektir: (K:) ve [aynı şekilde, aynı sûrede, vi. bölümün son âyetinde] **سَرِيعُ العِقَابِ** [cezada çabuk] olduğu söylenir. (El-Mufradât, B.) ― -b2- Ayrıca, bir tür yürüyüş yahut adım; **سُنْبُكٌ** ile birlikte zikredilir; o da bunun başka bir türünü ifade eder. (Ibn-Habeeb, TA.) ― -b3- [**السَّرِيعُ** arûzda dokuzuncu vezin (بَحْر)dir; her mısraı aslında **مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مَفْعُولَاتُ**’tan oluşurdu.] ― -b4- Ve **أَبُو سَرِيعٍ**: **عَرْفَج** [denilen çalı]; yahut onun içindeki ateş. (K. [**زَحْفَةٌ**’ye bak.]) -A2- Ayrıca, **بَشَام**’dan [yahut Mekke balsamı ağacından] düşen bir filiz yahut dalcık: çoğulu **سِرْعَانٌ** ve **سُرْعَانٌ**. (K.)

**أَسْرَعُ**
**أَسْرَعُ** ذ [gidişte, meyilde, fiilde, sözde, vb. daha çabuk ve en çabuk, daha süratli ve en süratli, daha aceleci ve en aceleci, daha hızlı ve en hızlı, daha seri ve en seri, daha atik ve en atik, yahut daha çevik ve en çevik]. [Kur’ân’da vi. 62’de Allah hakkında şöyle denilmiştir:] **وَهُوَ أَسْرَعُ الحَاسِبِينَ** [Ve O, hesap görenlerin en çabuğudur]. (K.) [Müennesi] **سُرْعَى**, Honeyf El-Hanâtim tarafından bir dişi deveye, [pek üstün derecede çabuk yahut çevik mânâsında] uygulanır. (IAar, TA, madde **بهى**’de.)

**مُسْرِعٌ**
**مُسْرِعٌ** ذ : **سَرِيعٌ**’e bak.

**مِسْرَعٌ**
**مِسْرَعٌ** ذ : **سَرِيعٌ**’e bak.

**مِسْرَاعٌ**
**مِسْرَاعٌ** ذ Hayra yahut şerre [yapmaya] çok çabuk, yahut çok aceleci, (K, TA,) (K,) yahut işlerde. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَرُعَ
سَرُعَ U ( n. ac. سَرْع 1 ,  سِرْع 2 ,  سُرْعَة 3t ,  سَرَع 4 ,  سِرَع 7 ,  سَرَاْعَة 22t ),
a.  Made haste, hurried.

سَاْرَعَ
سَاْرَعَ III
a.  [ Ila ], Hastened to, ran towards.

أَسْرَعَ
أَسْرَعَ IV ,
a.  Rode a fleet steed, was wellmounted.

b.  [ Fī ], Was quick, made haste in.

c.  [ Bi ], Brought, fetched quickly, promptly.

تَسَرَّعَ
تَسَرَّعَ V ,  تَسَاْرَعَ VI
a.  [ Ila ], Was quick, made haste to.

سَرْع
سَرْع 1 ,  سِرْع 2 ,
a.  Tender branch, shoot, twig. - سُرْعَة 3t ,  سَرَع 4 , Quickness, speed, promptness.

سُرَاْع
سُرَاْع 24 ,
a.  see 25 . -  سَرِيْع 25 ,  سَرِيْعَة 25t , ( pl. سِرَاْع 23 ,  سُرْعَاْن 35 ), Quick, prompt; expeditious; fleet.

سَرْعَاْنُ
سَرْعَاْنُ 33 ,  سِرْعَاْن 34 ,  سُرْعَاْن 35 ,
a.  How quick!

سَرَعَاْن
سَرَعَاْن 36 ,
a.  Horsemen, cavaliers.

سَرِيْعًا
سَرِيْعًا
a.  Quickly, rapidly; expeditiously.

##### Türkçe

**سَرُعَ**
**سَرُعَ** U ( n. ac. **سَرْع** 1 ,  **سِرْع** 2 ,  **سُرْعَة** 3t ,  **سَرَع** 4 ,  **سِرَع** 7 ,  **سَرَاْعَة** 22t ),
a. Acele etti, çabuk davrandı.

**سَاْرَعَ**
**سَاْرَعَ** III
a. [ Ila ], -e acele etti, -e doğru koştu.

**أَسْرَعَ**
**أَسْرَعَ** IV ,
a. Çevik bir ata bindi, iyi binmiş oldu.

b. [ Fī ], -de çabuk oldu, -de acele etti.

c. [ Bi ], çabucak, derhal getirdi, çabucak, derhal alıp getirdi.

**تَسَرَّعَ**
**تَسَرَّعَ** V ,  **تَسَاْرَعَ** VI
a. [ Ila ], -e çabuk oldu, -e acele etti.

**سَرْع**
**سَرْع** 1 ,  **سِرْع** 2 ,
a. Taze dal, sürgün, ince dal. - **سُرْعَة** 3t ,  **سَرَع** 4 , Çabukluk, hız, derhallik.

**سُرَاْع**
**سُرَاْع** 24 ,
a. 25’e bak. -  **سَرِيْع** 25 ,  **سَرِيْعَة** 25t , ( pl. **سِرَاْع** 23 ,  **سُرْعَاْن** 35 ), Çabuk, derhal; çabuk iş gören; çevik.

**سَرْعَاْنُ**
**سَرْعَاْنُ** 33 ,  **سِرْعَاْن** 34 ,  **سُرْعَاْن** 35 ,
a. Ne kadar çabuk!

**سَرَعَاْن**
**سَرَعَاْن** 36 ,
a. Atlılar, süvariler.

**سَرِيْعًا**
**سَرِيْعًا**
a. Çabucak, hızlıca; çabuk iş görerek.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سرع
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) - سَرِيْع - أَسْرَع - سِرَاع - سِرَاعَاً - سَارَعَ - يُسَارِعُ
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ) + الأمر أو  الكائن في أمر: يتم ويقع وينقضي الأمر أو فعل الكائن في زمن أقل مما هو مألوف
سَرُعَ - يَسْرُعُ + كائن + في حركة وانتقال (سير أو جري): ازداد مقدارانتقاله من مكان إلى آخر نسبة للزمن، فصار ينتقل مقداراً أطول بزمن اقل نسبة لما هو مألوف
سَرُعَ - يَسْرُعُ + كائن + في عمل: يزداد مقدار ما يتم من قضاء الفعل في وحدة الزمن عما هو مألوف
سَرِيْع: على وزن "فـَعيل": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " سَرُعَ - يَسْرُعُ  ": من يقوم بعمل الفعل وقضائه في زمن أقل بكثير مما هو مألوف
أَسْرَع: اسم تفضيل من " سَرِيْع ": من يقوم بعمل الفعل وقضائه في زمن أقل بكثير مما يفعله آخر:يكون مقدار الطول الذي يقطعه في وحدة الزمن أكبر من آخر في موضع المقارنة
سِرَاع: جمع " سريع"، أو على وزن "فـِعال" اسم فعل مبالغة من " سَرُعَ - يَسْرُعُ "
سِرَاعَاً: حال من " سِرَاع ": بشكل سريع: بسرعة: يتحرك بحيث يكون الانتقال والطول الذي يقطعه كبيراُ في وحدة الزمن (نسبة لكائن آخر)
سَارَعَ - يُسَارِعُ + كائنان أو أكثر + إلى شيء أو أمر، أو في شيء أو أمر: على وزن " فاعـَلَ " من " سَرُعَ - يَسْرُعُ ": يتبادل كائنان، كل مع الآخر فعل " سَرُعَ - يَسْرُعُ  ": يقوم كائنان بفعل ما، بحيث يعتبر كل منهما نفسه سريعاً، وأسرع من الآخر، وفيه معنى المنافسة والسباق
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اليسر والسرعة والفعالية في سير الفعل بعد بدئه"، وهي:
سَرُعَ - يَسْرُعُ (سَرِعَ - يَسْرَعُ)، يَسَرَ - يَيْسِرُ، عَجِلَ - يَعْجَلُ، حَثَّ - يَحُثُّ، طَفِقَ - يَطْفَقُ، دأَبَ - يَدْأَبُ
سريع
 	﴿وهو الذي جعلكم خلائف الأرض ورفع بعضكم فوق بعض درجات ليبلوكم في ما آتاكم إن ربك سريع العقاب وإنه لغفور رحيم (165)﴾ الأنعام ﴿وإذ تأذن ربك ليبعثن عليهم إلى يوم القيامة من يسومهم سوء العذاب إن ربك لسريع العقاب وإنه لغفور رحيم (167)﴾ الأعراف
 	﴿ليجزي الله كل نفس ما كسبت إن الله سريع الحساب (51)﴾ إبراهيم ﴿اليوم تجزى كل نفس بما كسبت لا ظلم اليوم إن الله سريع الحساب (17)﴾ غافر
 	﴿أولئك لهم نصيب مما كسبوا والله سريع الحساب (202)﴾ البقرة ﴿والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا ووجد الله عنده فوفاه حسابه والله سريع الحساب (39)﴾ النور
 	﴿ثم ردوا إلى الله مولاهم الحق ألا له الحكم وهو أسرع الحاسبين (62)﴾ الأنعام ﴿أولم يروا أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها والله يحكم لا معقب لحكمه وهو سريع الحساب(41)﴾ الرعد
 	﴿إن الدين عند الله الإسلام وما اختلف الذين أوتوا الكتاب إلا من بعد ما جاءهم العلم بغيا بينهم ومن يكفر بآيات الله فإن الله سريع الحساب (19)﴾ آل عمران
 	﴿وإن من أهل الكتاب لمن يؤمن بالله وما أنزل إليكم وما أنزل إليهم خاشعين لله لا يشترون بآيات الله ثمنا قليلا أولئك لهم أجرهم عند ربهم إن الله سريع الحساب (199)﴾ آل عمران
 	﴿يسألونك ماذا أحل لهم قل أحل لكم الطيبات وما علمتم من الجوارح مكلبين تعلمونهن مما علمكم الله فكلوا مما أمسكن عليكم واذكروا اسم الله عليه واتقوا الله إن الله سريع الحساب (4)﴾ المائدة
أسرع
 	﴿ثم ردوا إلى الله مولاهم الحق ألا له الحكم وهو أسرع الحاسبين (62)﴾ الأنعام ﴿وإذا أذقنا الناس رحمة من بعد ضراء مستهم إذا لهم مكر في آياتنا قل الله أسرع مكرا إن رسلنا يكتبون ما تمكرون(21)﴾ يونس
سراعا
 ﴿يوم تشقق الأرض عنهم سراعا ذلك حشر علينا يسير(44)﴾ ق ﴿يوم يخرجون من الأجداث سراعا كأنهم إلى نصب يوفضون(43)﴾ المعارج
سارع - يسارع - في
 	﴿يؤمنون بالله واليوم الآخر ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويسارعون في الخيرات وأولئك من الصالحين(114)﴾ آل عمران ﴿فاستجبنا له ووهبنا له يحيى وأصلحنا له زوجه إنهم كانوا يسارعون في الخيرات ويدعوننا رغبا ورهبا وكانوا لنا خاشعين(90)﴾ الأنبياء ﴿أولئك يسارعون في الخيرات وهم لها سابقون(61)﴾ المؤمنون
 	﴿نسارع لهم في الخيرات بل لا يشعرون(56)﴾ المؤمنون
 	﴿ولا يحزنك الذين يسارعون في الكفر إنهم لن يضروا الله شيئا يريد الله ألا يجعل لهم حظا في الآخرة ولهم عذاب عظيم(176)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الرسول لا يحزنك الذين يسارعون في الكفر من الذين قالوا آمنا بأفواههم ولم تؤمن قلوبهم ومن الذين هادوا سماعون للكذب سماعون لقوم آخرين لم يأتوك يحرفون الكلم من بعد مواضعه يقولون إن أوتيتم هذا فخذوه وإن لم تؤتوه فاحذروا ومن يرد الله فتنته فلن تملك له من الله شيئا أولئك الذين لم يرد الله أن يطهر قلوبهم لهم في الدنيا خزي ولهم في الآخرة عذاب عظيم(41)﴾ المائدة
 	﴿فترى الذين في قلوبهم مرض يسارعون فيهم يقولون نخشى أن تصيبنا دائرة فعسى الله أن يأتي بالفتح أو أمر من عنده فيصبحوا على ما أسروا في أنفسهم نادمين(52)﴾ المائدة ﴿وترى كثيرا منهم يسارعون في الإثم والعدوان وأكلهم السحت لبئس ما كانوا يعملون (62)﴾ المائدة
وسارعوا إلى
 ﴿وسارعوا إلى مغفرة من ربكم وجنة عرضها السماوات والأرض أعدت للمتقين (133)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [سرع] س ر ع: السُّرْعَةُ ضد البطء تقول منه سَرُعَ بالضم سِرَعا بوزن عنب فهو سَرِيعٌ وعجبت من سُرْعَتِهِ ومن سِرَعِهِ و أسْرَعَ في السير وهو في الأصل متعد و المُسَارَعةُ إلى الشيء المبادرة إليه و تَسَرَّعَ إلى الشر و سَارَعُوا إلى كذا و تَسَارَعُوا إليه بمعنى
الراغب
سرع
- السرعة: ضد البطء، ويستعمل في الأجسام، والأفعال، يقال: سرع، فهو سريع، وأسرع فهو مسرع، وأسرعوا: صارت إبلهم سراعا، نحو أبلدوا، وسارعوا، وتسارعوا. قال تعالى: }وسارعوا إلى مغفرة من ربكم﴿[آل عمران/133]،﴾ويسارعون في الخيرات﴿[آل عمران/114]،﴾يوم تشقق الأرض عنهم سراعا﴿[ق/44]، وقال:﴾يوم يخرجون من الأجداث سراعا﴿[المعارج/43]، وسرعان القوم: أوائلهم السراع. وقيل: (سرعان ذا إهالة) (هذا مثل، وأصله أن رجلا كان يحمق، اشترى شاة عجفاء يسيل رغامها هزالا وسوء حال فظن أنه ودك، فقال سرعان إذا هالة. اللسان (سرع) ؛ والأمثال ص 305)، وذلك مبني من سرع، كوشكان من وشك، وعجلان من عجل، وقوله تعالى:﴾إن الله سريع الحساب﴿[المائدة/4]، و﴾سريع العقاب﴿[الأنعام/165]، فتنبيه على ما قال:﴾إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون{ [يس/82].
ملخص اللسان
1.     السُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً  وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ،
2.     أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ.
3.     سَرِع الرجلُ إِذا أَسرَع  في كلامه وفِعاله.
4.     أَسرَعَ فلان المشي والكتابة وغيرهما، وهو فعل مجاوز.
5.     السَّرَعَ السَّرَعَ مثال الوَحَا.
6.     وتَسَرَّعَ بالأَمر: بادَرَ به.
7.     والمُتَسَرِّعُ: المُبادِرُ إِلى  الشَّرِّ، وتَسَرَّعَ إِلى الشرِّ، والمسْرَعُ: السَّريعُ إِلى خير أَو شرّ.والمُسارَعةُ إِلى الشيء: المُبادَرَةُ إِليه.
8.     سِرْعانَ وسُرْعانَ، كله اسم للفعل كَشَتان؛
9.     وسَرَعانُ الناسِ وسَرْعانُهم: أَوائِلُهم المستبقون إِلى الأَمر.وسَرَعانُ الخيلِ: أَوائِلُها؛
10.                        والسَّرَعانُ: الوَتَرُ القوي؛
11.                        والسَّرْعُ والسِّرْعُ: القَضِيبُ من الكرْم الغَضُّ، والجمع سُرُوعٌ.
لسان العرب
● - سرع: السُّرْعةُ: نقِيضُ البُطْءِ. سَرُعَ يَسْرُعُ سَراعةً وسِرْعاً  وسَرْعاً وسِرَعاً وسَرَعاً وسُرْعةً، فهو سَرِعٌ وسَرِيعٌ وسُراعٌ،  والأُنثى بالهاء، وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى، وأَسْرَعَ وسَرُعَ، وفرق سيبويه  بين سَرُع وأَسْرَعَ فقال: أَسْرَعَ طَلَبَ ذلك من نفسه وتَكَلَّفه كأَنه  أَسرَعَ المشي أَي عَجّله، وأَما سرُع فكأَنها غَرِيزةٌ. واستعمل ابن  جني أَسرَع متعدِّياً فقال يعني العرب: فمنهم من يَخِفُّ ويُسْرِعُ قبولَ  ما يسمعه، فهذا إِمَّا أَن يكون يتعدى بحرف وبغير حرف، وإِما أَن يكون  أَراد إِلى قبوله فحذف وأَوصل. وسَرَّع: كأَسْرَعَ؛ قال ابن أَحمر:  أَلا لا أَرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً،  ولا أَحَداً يَرْجُو البَقِيّةَ باقِيا  وأَراد بالبقية البَقاء. وقال ابن الأَعرابي: سَرِع الرجلُ إِذا أَسرَع  في كلامه وفِعاله. قال ابن بري: وفرس سَريعٌ وسُراعٌ؛ قال عمرو بن  معديكرب:  حتى تَرَوْهُ كاشِفاً قِناعَهْ،  تَغْدُو بِه سَلْهَبةٌ سُراعَهْ  وأَسْرَعَ في السير، وهو في الأَصل متعدّ. وعجبت من سُرْعةِ ذاك وسِرَعِ  ذاك مثال صِغَرِ ذاك؛ عن يعقوب. وفي حديث تأْخير السَّحُورِ: فكانت  سُرْعتي أَن أُدْرِكَ الصلاةَ مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم؛ يريد  إِسراعي، والمعنى أَنه لِقُرْبِ سحُورِه من طلوع الفجر يدرك الصلاة بإِسراعه.  ويقال: أَسرَعَ فلان المشي والكتابة وغيرهما، وهو فعل مجاوز. ويقال: أَسرع  إِلى كذا وكذا؛ يريدون أَسرَعَ المضيّ إِليه، وسارَعَ بمعنى أَسرعَ؛  يقال ذلك للواحد، وللجميع سارَعوا. قال الله عز وجل: أَيحسَبُونَ أَن ما  نُمِدُّهُم به من مال وبنين نُسارِعُ لهم في الخيرات؛ معناه أَيحسبون أَن  إِمدادَنا لهم بالمال والبنين مجازاة لهم وإِنما هو استدراج من الله لهم،  وما في معنى للذي أَي أَيحسبون أَن الذي نمدهم به من مال وبنين، والخبر  محذوف، المعنى نسارع لهم به. وقال الفراء: خبر أَن ما نمدهم به قوله نسارع  لهم، واسم أَنَّ ما بمعنى الذي، ومن قرأَ يُسارِعُ لهم في الخيرات فمعناه  يُسارِعُ لهم به في الخيرات فيكون مثل نُسارِعُ، ويجوز أَن يَكون على  معنى أَيحسبون إِمدادنا يُسارِعُ لهم في الخيرات فلا يحتاج إِلى ضمير، وهذا  قول الزجاج.  وفي حديث خيفان: مَسارِيعُ في الحرب؛ هو جمع مِسْراع وهو الشديد  الإِسْراع في الأُمور مثل مِطْعانٍ ومَطاعِينَ وهو من أَبنية المبالغة. وقولهم:  السَّرَعَ السَّرَعَ مثال الوَحَا. وتسرَّعَ الأَمرُ: كسَرُعَ؛ قال  الراعي:  فلو أَنّ حَقّ اليَوْم مِنْكُم إِقامةٌ،  وإِن كان صَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا  وتَسَرَّعَ بالأَمر: بادَرَ به. والمُتَسَرِّعُ: المُبادِرُ إِلى  الشَّرِّ، وتَسَرَّعَ إِلى الشرِّ، والمسْرَعُ: السَّريعُ إِلى خير أَو شرّ.  وسارعَ إِلى الأَمر: كأَسْرَعَ. وسارَعَ إِلى كذا وتَسَرَّع إِليه بمعنًى.  وجاء سرَعاً أَي سَريعاً. والمُسارَعةُ إِلى الشيء: المُبادَرَةُ إِليه.  وأَسرَع الرجلُ: سَرُعَتْ دابَّته كما قالوا أَخَفَّ إِذا كانت دابته  خفيفة، وكذلك أَسرَعَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم سِراعاً.  وسَرُعَ ما فعلْتَ ذاك وسَرْعَ وسُرْعَ وسَرْعانَ ما يكونُ ذاك؛ وقول  مالك بن زغبة الباهلي:  أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَرُوقُ،  وحَبْلُ الوَصْلِ مُنتكِثٌ حَذِيقُ؟  أَراد سَرُعَ فخفف، والعرب تخفف الضمة والكسرة لثقلهما، فتقول للفَخِذِ  فَخْذٌ، وللعَضُدِ عَضْدٌ، ولا تقول للحَجَر حَجْر لخفة الفتحة. وقوله:  أَنَوْراً معناه أَنَواراً ونِفاراً يا فَرُوقُ، وما صلة، أَراد سَرُعَ ذا  نَوْراً. وتقول أَيضاً: سِرْعانَ وسُرْعانَ، كله اسم للفعل كَشَتان؛  وقال بشر:  أَتَخْطُبُ فيهم بَعْدَ قتْلِ رِجالِهم؟  لَسَرْعانَ هذا، والدِّماءُ تَصَبَّبُ  ابن الأَعرابي: وسَرْعانَ ذا خُروجاً وسَرُعانَ ذا خروجاً، بضم الراء،  وسِرْعانَ ذا خروجاً. قال ابن السكيت: والعرب تقول لَسَرْعانَ ذا  خُرُوجاً، بتسكين الراء، وتقول لَسَرُعَ ذا خروجاً، بضم الراء، وربما أَسكنوا  الراء فقالوا سَرْعَ ذا خروجاً أَي سَرُعَ ذا خُروجاً. ولَسَرْعانَ ما  صَنَعْتَ كذا أَي ما أَسْرَعَ. وفي المثل: سَرْعانَ ذا إِهالةً؛ وأَصل هذا  المثل أَن رجلاً كان يُحَمَّقُ، اشترى شاة عَجْفاءَ يَسِيلُ رُغامُها  هُزالاً وسُوءَ حال، فظن أَنه وَدَكٌ فقال: سَرْعانَ ذا إِهالةً.  وسَرَعانُ الناسِ وسَرْعانُهم: أَوائِلُهم المستبقون إِلى الأَمر.  وسَرَعانُ الخيلِ: أَوائِلُها؛ قال أَبو العباس: إِذا كان السَّرَعانُ وصفاً  في الناس قيل سَرَعانُ وسَرْعانُ، وإِذا كان في غير الناس فسَرَعانُ  أَفصح، ويجوز سَرْعان. وقال الأَصمعي: سَرَعانُ الناسِ أَوائِلُهم فحرَّك لمن  يُسْرِعُ من العسكر، وكان ابن الأَعرابي يسكن الراء فيقول سرْعان الناس  أَوائلهم؛ وقال القطامي في لغة من يثقل ويقول سَرَعانَ:  وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتِيبةَ غُدْوةً،  فَيُغَيِّفُونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا  قال الجوهري في سَرَعانِ الناس: يلزم الإِعرابُ نونَه في كل وجه. وفي  حديث سَهْو الصلاة: فخرج سَرَعانُ الناسِ. وفي حديث يوم حُنَينٍ: فخرج  سَرَعان الناس وأَخِفّاؤُهُم. والسَّرَعانُ: الوَتَرُ القوي؛ قال:  وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعانِها،  وعادَتْ سِهامي بَينَ أَحْنَى وناصِلِ  الأَزهري: وسَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ شِبْهُ الخُصَل تَخْلُص من  اللحم ثم تُفْتَلُ أَوتاراً للقِسِيّ يقال لها السرَعانُ؛ قال: سمعت ذلك من  العرب، وقال أَبو زيد: واحدة سَرَعانِ العَقَبِ سَرَعانةٌ؛ وقال أَبو  حنيفة: السَّرَعانُ العَقَبُ الذي يجمع أَطرافَ الريش مما يلي الدائرة.  وسَرَعانُ الفرس: خُصَلٌ في عُنقه، وقيل: في عَقِبه، الواحدة سَرَعانة.  والسَّرْعُ والسِّرْعُ: القَضِيبُ من الكرْم الغَضُّ، والجمع سُرُوعٌ.  وفي التهذيب: السَّرْعُ قَضِيب سنة من قُضْبان الكرْم، قال: وهي تَسْرُعُ  سُرُوعاً وهنّ سَوارِعُ والواحدة سارِعةٌ. قال: والسَّرْعُ والسِّرْعُ  اسم القضيب من ذلك خاصّة. والسرَعْرَعُ: القضيب ما دام رَطْباً غضّاً  طرِيّاً لسَنَتِه، والأُنثى سَرَعْرَعةٌ. وكل قضيب رَطْب سِرْعٌ وسَرْعٌ  وسَرَعْرَعٌ؛ قال يصف عُنْفُوانَ الشباب:  أَزْمانَ، إِذْ كُنْتَ كَنَعْتِ الناعِتِ  سَرَعْرَعاً خُوطاً كَغُصْنٍ نابِتِ  أَي كالخُوطِ السَّرَعْرَعِ، والتأْنيثُ على إِرادةِ الشُّعْبة. قال  الأَزهري: والسَّرْغُ، بالغين المعجمة، لغة في السَّرْع بمعنى القضيب  الرطْب، وهي السُّرُوعُ والسُّروغُ. والسَّرَعْرَعُ: الدقيق الطويل.  والسَّرَعْرَعُ: الشابُّ الناعم اللدْنُ. الأَصمعي: شَبَّ فلان شباباً سَرَعْرَعاً.  والسَّرَعْرَعةُ من النساء: الليِّنة الناعمةُ.  والأَسارِيعُ: شُكُرٌ تَخْرُجُ في أَصلِ الحَبلةِ. والأَسارِيعُ: التي  يتعلق بها العنب، وربما أُكلت وهي رَطْبَةٌ حامضةٌ. الواحِدُ أُسْرُوعٌ.  واليَسْرُوع واليُسْروعُ والأَسْرُوع: دُودٌ يكون على الشوْك، والجمع  الأَسارِيعُ، وقيل: الأَسارِيعُ دُودٌ حُمْرُ الرؤوس بيض الأَجساد تكون في  الرمل تُشَبَّه بها أَصابع النساء، وقال الأَزهري: هي دِيدانٌ تظهر في  الربيع مُخَطَّطة بسواد وحمرة؛ قال امرؤ القيس:  وتَعْطُو بِرَخْصٍ غَيْرِ شَثْنٍ كأَنه  أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مساوِيكُ إِسْحِلِ  وظَبْيٌ: اسم وادٍ بِتِهامةَ. يقال: أَسارِيعُ ظَبْي كما يقال سِيدُ  رَمْل وضَبُّ كُدْيةٍ وثَوْرُ عَدابٍ، وقيل: اليُسْرُوعُ والأُسْرُوعُ  الدُّودةُ الحمراء تكون في البقْل ثم تنسلخ فتصير فَراشة. قال ابن بري:  اليُسْرُوعُ أَكبر من أَن ينسلخ فيصير فراشة لأَنها مقدار الإِصْبَعِ ملْساءُ  حمراءُ، والأَصل يَسْرُوعٌ لأَنه ليس في الكلام يُفْعُولٌ، قال سيبويه:  وإِنما ضموا أَوّله إِتباعاً لضم الراء كما قالوا أَسْوَدُ بن يعْفُر؛ قال  ذو الرمة:  وحتى سَرَتْ بعد الكَرَى في لَوِيِّه  أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ  واللَّوِيُّ: ما ذَبَلَ من البَقْل؛ يقول: قد اشتدّ الحرّ فإِن  الأَسارِيعَ لا تَسْرِي على البقل إِلاَّ ليلاً لأَن شدة الحر بالنهار تقتلها.  وقال أَبو حنيفة: الأُسْرُوعُ طُولُ الشِّبْرِ أَطولُ ما يكون، وهو  مُزَيَّن بأَحسن الزينة من صفرة وخُضرة وكل لون لا تراه إِلا في العُشب، وله  قوائم قصار، وتأْكلها الكلاب والذئاب والطير، وإِذا كَبِرَتْ أَفسدت البقل  فَجَدّعتْ أَطرافَه. وأُسْرُوعُ الظَّبْي: عَصَبةٌ تَسْتَبْطِنُ رجله  ويده. وأَسارِيعُ القَوْسِ: الطُّرَقُ والخُطُوطُ التي في سِيَتها، واحدها  أُسْرُوعٌ ويُسْرُوعٌ، وواحدة الطُّرَقِ طُرْقةٌ. وفي صفته، صلى الله عليه  وسلم: كأَنَّ عُنُقَه أَسارِيعُ الذهب أَي طَرائِقُه. وفي الحديث: كان  على صدره الحَسن أَو الحسين فبالَ فرأَيت بوله أَسارِيعَ أَي طرائقَ.  وأَبو سَرِيعٍ: هو النار في العَرْفَجِ؛ وأَنشد:  لا تَعْدِلَنَّ بأَبِي سَرِيعِ،  إِذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقِيعِ  والصَّقِيعُ: الثَّلْج؛ وقول ساعِدةَ بن جُؤَيّة:  وظَلَّتْ تُعَدَّى مِن سَرِيعٍ وسُنْبُك،  تَصَدَّى بأَجوازِ اللُّهُوبِ وتَرْكُدُ  فسره ابن حبيب فقال: سَرِيعٌ وسُنْبُكٌ ضَرْبان من السَّيْرِ.  والسَّرْوَعةُ: الرابِيةُ من الرمل وغيره. وفي الحديث: فأَخَذَ بهم بين  سَرْوَعَتَيْنِ ومالَ بهم عن سَنَنِ الطريق؛ حكاه الهرويّ. وقال  الأَزهري: السَّرْوَعةُ النَّبَكةُ العظيمة من الرمْل، ويجمع سَرْوَعاتٍ  وسَراوِعَ. قال الأَزهري: والزَّرْوَحةُ مثل السرْوعةِ تكون من الرمل  وغيره.وسُراوِعٌ: موضع؛ عن الفارسي؛ وأَنشد لابن ذَريح:  عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فَسُراوِعُ  (* قوله «عفا إلخ» تمامه كما في شرح القاموس:  فؤادي قديد فالتلاع الدوافع  وقال إنه عن الفارسي بضم السين وكسر الواو.)  وقال غيره: إِنما هو سَرَاوِع، بالفتح، ولم يحك سيبويه فُعاوِلٌ، ويروى:  فَشُراوِع، وهي رواية العامّة.
مقاييس اللغة:
(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس:  أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو]  أسرعُ ما يطلُعُ  منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم.
القاموس المحيط:
السَّرَعُ، محركةً، وكعِنَبٍ، والسُّرعةُ، بالضم نَقيضُ البُطْءِ، سَرُعَ، كَكَرُمَ سُرْعَةً، بالضم، وسِرَعاً، كعِنَبٍ. والله، عز وجل، سريعُ الحسابِ، أي حِسابُه واقِعٌ لا مَحالَةَ، أو لا يَشْغَلُه حِسابٌ عن حِسابٍ، ولا شيءٌ عن شيءٍ، أو تُسْرِعُ أفْعالُه فلا يُبْطِىءْ شيءٌ منها عما أراد جَلَّ وعَزَّ، لأنه بغيرِ مُباشَرَةٍ ولا عِلاجٍ، فهو سبحانه يُحاسِبُ الخَلْقَ بعدَ بَعْثِهِم وجَمْعِهِم في لَحْظَةٍ، بِلا عَدٍّ ولا عَقْدٍ، " وهو أسْرَعُ الحاسبينَ " ، وكأَميرٍ ابنُ عِمْرانَ الشاعرُ، والمُسْرِعُ، ج سُرْعَانٌ، بالضم، والقَضيبُ يَسْقُطُ من البَشامِ، ج سِرْعانٌ، بالكسر. وأبو سَريعٍ العَرْفَجُ، أو النارُ التي فيه. وكسفينةٍ عَيْنٌ. وحِجْرٌ سُراعةٌ، كثُمامةٍ سَريعةٌ. والسَّرَعَ السَّرَعَ، أي الوَحى الوَحى.
وسُرْعانَ ذا خُروجاً، مثلثةَ السينِ، أي: سَرُعَ ذا خُروجاً، نُقِلَتْ فَتْحَةُ العينِ إلى النونِ فَبُنِيَ عليه، وسَرْعَانَ: يُسْتَعْمَلُ خَبَراً مَحْضاً، وخَبَراً فيه معنَى التَّعَجُّبِ، ومنه: لَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا، أي: ما أسْرَعَ، وأما " سَرْعانَ ذا إهالَةً " فأصْلُه: أن رَجُلاً كانت له نَعْجَةٌ عَجْفاءُ، ورُغامُها يَسيلُ من مَنْخِرَيْها لهُزالِها، فقيل له: ما هذا؟ فقال: ودكُها، فقال السائلُ ذلك، وَنَصَبَ إهالَةً على الحالِ، أي: سَرُعَ هذا الرُّغامُ حالَ كونِهِ إهالَةً، أو تَمييزٌ على تقديرِ نَقْلِ الفِعْلِ، كقولِهم: تَصَبَّبَ زيدٌ عَرَقاً، والتقديرُ: سَرْعانَ إهالَةُ هذه، يُضْرَبُ لمن يُخْبِرُ بِكَيْنونةِ الشيءِ قبلَ وقْتِهِ. وَسَرَعانُ الناسِ، محركةً: أوائِلُهُم المُسْتَبِقونَ إلى الأمرِ، ويُسَكَّنُ، و من الخَيْلِ: أوائِلُها، وقد يُسَكَّنُ، ووَتَرُ القَوْسِ. وسَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ: شِبهُ الخُصَلِ تُخَلَّصُ من اللحمِ ثم تُفْتَلُ أوْتاراً للقِسِيِّ العَرَبيَّةِ، الواحدةُ: بهاءٍ، والسَّرَعانُ: الوَتَرُ القَويُّ، أو العَقَبُ الذي يَجمَعُ أطْرافَ الريشِ، أو خُصَلٌ في عُنُقِ الفرسِ أو في عَقَبِه، أو الوَتَرُ المأْخوذُ من لَحْمِ المَتْنِ، وما سِواهُ ساكِنُ الراءِ.
والسَّرْعُ، ويكسرُ: قَضيبُ الكَرْمِ الغَضُّ لِسَنَتِه، أو كلُّ قَضيبٍ رَطْبٍ، كالسَّرَعْرَعِ، والسَّرَعْرَعُ أيضاً: الطويلُ، والشابُّ الناعِمُ اللَّدْنُ، وكمِنبرٍ: السريعُ إلى خيرٍ أو شَرٍّ. وكمِحْرابٍ: أبْلَغُ منه، وفي الحديثِ: " مَساريعُ في الحربِ " .
والسَّرْوَعَةُ: كالزَّرْوَحَةِ زِنَةً ومعنىً، ومنه: " فأخذ بِهِم بينَ سَرْوَعَتَيْنِ " و ة بمَرِّ الظَّهْرانِ، وَجَبَلٌ بِتهامَةَ. وأبو سَرْوَعَةَ، ولا يكسرُ، وقد تُضَمُّ الراءُ: عقْبَةُ بنُ الحارثِ الصحابيُّ. وسُراوِعُ: ع.
والأساريعُ: شُكُرٌ تخرجُ في أصْلِ الحَبَلَةِ، ورُبَّما أُكِلَتْ حامِضَةً رَطْبَةً، وظَلْمُ الأسْنانِ، وماؤُها، وخُطوطٌ وطَرائِقُ في القَوْسِ، ودودٌ بيضٌ حُمْرُ الرؤوسِ تكونُ في الرملِ وفي وادٍ يُعْرَفُ بظَبْيٍ، الواحدُ: أُسْروعٌ ويُسْروعٌ، بضَمِّهما، والأصلُ: يَسْرُوعٌ، بالفتح، وضُمَّ إتْباعاً للراءِ.
وأُسْروعُ الظَّبْيِ: عَصَبَةٌ تَسْتَبْطِنُ رِجْلَهُ ويَدَهُ. وأَسْرَعَ في السَّيْرِ: كسَرُعَ، وهو في الأصْلِ مُتَعَدٍّ، كأنه ساقَ نفسَه بِعَجَلَةٍ، أو أسْرَعَ المَشْيَ، غيرَ أَنه لَمَّا كانَ مَعْروفاً عندَ المُخاطبينَ، اسْتُغْنِيَ عن إظهارِه، ومنه الحديثُ: " فَلْيُسْرِعِ المَشْيَ " . وأسْرَعوا: إذا كانت دَوابُّهُم سِراعاً، والمُسارَعَةُ: المُبادَرَةُ، كالتَّسارُعِ. وتَسَرَّعَ إلى الشَّرِّ: عَجَّلَ. والسَّريعُ، كأَميرٍ: القَضيبُ يَسْقُطُ من شَجَرِ البَشامِ. ج: سُرْعانٌ، بالكسر والضم.
تاج العروس:
سرع
السَّرَعُ مُحَرَّكَةً وكِعِنَبٍ والسُّرعَةُ بالضَّمِّ : نَقيضُ البُطءِ سَرُعَ ككَرُمَ سُرعَةً بالضَّمِّ وسَراعَةً وسِرْعاً بالكَسر وسِرَعاً كعِنَبٍ وسَرْعاً بالفتح وسَرَعاً مُحَرَّكَةً فهو سَريعٌ وسَرِعٌ وسُراعٌ والأُنثى بهاءٍ وسَرْعانُ والأُنثى سَرْعَى . ويُقال : سَرِعَ كعَلِمَ . قال الأَعشى يُخاطِبُ ابنتَه :
واستَخبِري قافِلَ الرُّكْبانِ وانتَظِري ... أَوْبَ المُسافِرِ إنْ رَيْثاً وإنْ سَرَعا
قال الجَوْهَرِيُّ : وعجِبْتُ من سُرعَةِ ذاكَ وسَرِعَ ذاكَ مثل : صَغِرَ ذاكَ عن يعقوبَ . والله عزَّ وجَلَّ سَريع الحِسابِ أَي حِسابُهُ واقِعٌ لا مَحالَةَ وكُلُّ واقِعٍ فهو سَريعٌ أَو سُرعَةُ حِسابِ الله : أَنَّه لا يَشْغَلُه حِساب واحد عن حساب آخَرَ ولا يَشْغَلُه شيءٌ عن شيءٍ أَو معناهُ : تُسرِعُ أَفعالُه فلا يُبطِئُ شيءٌ منها عمّا أَرادَ جلَّ وعَزَّ لأَنَّه بغير مُباشَرَةٍ ولا عِلاجٍ فهو سبحانَه وتعالى يُحاسِبُ الخَلْقَ بعدَ بَعثِهِم وجَمعِهم في لَحْظَةٍ بِلا عَدٍّ ولا عَقْدٍ وهو أَسرَع الحاسِبينَ . وفي المُفرَداتِ والبَصائر : وقولُه عَزَّ وجَلَّ : " إنَّ اللهَ سريعُ الحِسابِ " و " سَريعُ العِقابِ " تنبيهٌ على ما قال عَزَّ وجَلَّ : " إنَّما أَمْرُهُ إذا أَرادَ شيئاً أَنْ يَقولَ لهُ كُنْ فيكون " . وكأَميرٍ : سَريعُ بنُ عِمرانَ الهُذَلِيُّ الشّاعِرُ لم أَجِدْ له ذِكراً في ديوانِ أَشعارِهِم رِواية أَبي بكر القاري . السَّريعُ : المُسْرِعُ وهذا يدلُّ على أَنَّ سَرُعَ وأَسْرَعَ واحِدٌ وقد فرَّق سيبويه بينهما كما سيأْتي ج : سُرعانٌ بالضَّمِّ ككَثيبٍ وكُثبانٍ وبه رُويَ حديثُ ذي اليَدَينِ : فخَرَجَ سُرعانُ النّاسِ على ما سمعْتُه من شيخي العَلاّمَةِ السَّيِّدِ مَشهورِ بنِ المُستَريحِ الأَهدَلِيّ الحُسَيْنِيّ حينَ إقرائه صحيحَ البُخارِيِّ في ثَغْرِ الحُدَيِّدَةِ أَحَد ثُغور اليَمَنِ في سنة أَلف ومائة وأَربعةٍ وستِّينَ . السَّريعُ : القضيبُ يَسقطُ من البَشامِ ج : سِرْعانٌ بالكَسر وسيأْتي في آخر المادَّةِ أَنَّه يُجْمَعُ بالضَّمِّ والكَسْرِ . وأَبو سَريعٍ : كُنيَةُ العَرْفَجِ أَو النّار التي فيه وهذا قولُ أَبي عَمروٍ وأَنشدَ :
لا تَعْدِلَنَّ بأَبي سَريعٍ ... إذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقيعِ والصَّقيع : الثَّلج . سريعَةُ كسَفينَةٍ : اسمُ عَيْنٍ . وحِجْرٌ سُراعَةٌ كثُمامَةٍ : سَريعَةُ قالت امرأَةُ قيس بنِ رِفاعَةَ :
أَيْنَ دُرَيْدٌ فهو ذو بَراعَهْ ... حتّى تَروْهُ كاشِفاً قِناعَهْ
" تَعدو بهِ سَلْهَبَةٌ سُراعَهْ هكذا أَنشدَه ابنُ دُرَيْدٍ كما في العباب والتَّكملةِ وقال ابنُ بَرِّيّ : فرّسٌ سَريعٌ وسُراعٌ قال عَمرو بن مَعديكَرِبَ :
" حتّى تَرَوْهُ كاشِفاً... إلى آخِرِه . قولُهم : السَّرَعَ السَّرَع أَي الوَحَا الوَحا هكذا هو مُحَرَّكاً كما هو مضبوطٌ عندنا وفي الصِّحاحِ : كعِنَبٍ فيهِما وضَبَطَ الوَحا بالقَصْرِ وبالمَدِّ . قولُهُم : سَرْعانَ ذا خُروجاً مُثلَّثة السّينِ عن الكِسائيِّ كما نقله الزَّمخشريُّ أَي سَرُعَ ذا خُروجاً نُقِلَتْ فَتْحَةُ العَينِ إلى النُّونِ لأَنَّه مَعدولٌ من سَرُعَ فبُنِيَ عليه كما في الصِّحاحِ والعُبابِ . وسَرْعانَ : يُستعمَلُ خَبراً مَحْضاً وخَبراً فيه معنى التَّعَجُّبِ ومنه قولُهم : لَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا أَي ما أَسْرَعَ وقال بِشْرُ بنُ أَبي خازِمٍ :
أَتَخْطُبُ فيهِم بعدَ قتلِ رِجالِهِم ... لَسَرْعانَ هذا ! والدِّماءُ تَصَبَّبُ وفي العُباب :
وحالَفْتُمْ قَوْماً هَراقوا دِماءَكُم ... لَسَرْعانَ... إلخ
ويُرْوَى : لَوَشْكَانَ وهذه الرِّوايَةُ أَكثرُ . وأما قولُهم في المثَل : سرْعانَ ذا إهالَةً فأصلُه أنّ رجُلاً كانت له نَعْجَةً عَجْفَاءُ ورُغامُها يسيلُ من مَنْخِريْها ؛ لهُزالِها فقيل له : ما هذا الذي يسيلُ ؟ فقال : ودَكُها فقال السائلُ ذلك القَولَ . هذا نَصُّ العُباب . وفي اللِّسان : وأصلُ هذا المثَلِ أنّ رجلاً كان يُحَمَّقُ اشترى شاةً عَجْفَاءَ يسيلُ رُغامُها هُزالاً وسُوءَ حالٍ فظنَّ أنّه وَدَكٌ فقال : سَرْعَان ذا إهالَةً قال الصَّاغانِيّ : وَنَصَبَ إهالةً على الحالِ وذا : إشارةٌ إلى الرُّغام أي سَرُعَ هذا الرُّغامُ حالَ كَوْنِه إهالَةً . أو هو تَمْيِيزٌ على تقديرِ نَقْلِ الفِعلِ كقَولِهم : تَصَبَّبَ زَيْدٌ عَرَقَاً والتقدير : سَرْعَانَ إهالَةُ هذه . يُضرَبُ مثَلاً لمَن يُخبِرُ بكَيْنونَةِ الشيءِ قَبْلَ وَقْتِه كما في العُباب . وسَرَعَانُ الناس مُحرّكةً : أوائلُهم المُستَبِقونَ إلى الأمر قاله الأَصْمَعِيّ فيمَن يُسرِعُ من العَسكَر . كان ابْن الأَعْرابِيّ يُسَكِّن ويقول : سَرْعَانُ الناسِ : أوائِلُهم . وقال القُطامِيُّ - في لغةِ مَن يُثَقِّل : فيقول : سَرَعَان - : :
وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتيبةَ غُدْوَةً ... فيُغَيِّفونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا وقال الجَوْهَرِيّ - في سَرَعَانِ الناسِ بالتحريك : أوائلُهم - : يلزمُ الإعرابُ نُونَه في كلِّ وَجْهٍ وفي حديثِ سَهْوِ الصلاةِ : " فَخَرَجَ سَرَعَانُ الناسِ " وكذا حديثُ يومِ حُنَيْنٍ : " فَخَرَجَ سَرَعَانُ الناسِ وأَخِفَّاؤُهُم " رُوِيَ فيهما بالفَتْح والتحريك ويُروى بالضَّمّ أيضاً على أنّه جَمْعُ سَريع كما تقدّم . السَّرَعان من الخَيل : أوائِلُها وقد يُسَكَّن . قال أبو العبّاسِ : إنْ كان السَّرَعانُ وَصْفَاً في الناس قيل : سَرَعَانُ وسَرْعَانُ وإذا كان في غيرِ الناسِ فَسَرَعانُ أَفْصَح ويجوزُ سَرْعَان . السَّرَعان مُحرّكةً : وَتَرُ القَوسِ عن أبي زَيْدٍ قال ابنُ مَيّادَة :
وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعَانِها ... وعادَتْ سِهامِي بَيْنَ رَثٍّ وناصِلِ ويُروى بين أَحْنَى وناصِل . أو سَرَعَانُ عَقَبِ المَتْنَيْن : شِبهُ الخُصَل تُخَلَّصُ من اللَّحمِ ثمّ تُفتَلُ أَوْتَاراً للقِسيِّ العرَبِيّة قال الأَزْهَرِيّ : سَمِعْتُ ذلك من العرب قال أبو زَيْدٍ : الواحدَةُ بهاءٍ . أو السَّرَعان : الوَتَرُ القَوِيّ وهو بعَينِه مثلُ قَوْلِ أبي زَيْدٍ الذي تقدّم . أو السَّرَعان : العَقَبُ الذي يَجْمَعُ أَطْرَافَ الرِّيشِ مما يلي الدائرَةَ وهذا قولُ أبي حَنيفَة . أو خُصَلٌ في عُنُقِ الفرَسِ أو في عقَبِه الواحدةُ سَرَعَانَةٌ . أو السَّرَعان بالتَّحريك : الوتَرُ المأخوذُ من لَحْمِ المَتْنِ وما سِواهُ ساكِنُ الراء . والسَّرْع بالفَتْح ويُكْسَرُ : قَضيبٌ من قُضبانِ الكَرْمِ الغَضِّ لسَنَتِه والجَمع : سُروع أو كلُّ قضيبٍ رَطْبٍ سَرْعٌ كالسَّرَعْرَعِ وفي التهذيب : السَّرْع : قضيبُ سَنَةٍ من قُضبانِ الكَرْم قال : وهي تَسْرُعُ سُروعاً وهُنَّ سَوارِعُ والواحدةُ سارِعَةٌ . قال : والسَّرْع : اسمً القضيبِ من ذلك خاصَّةً . والسَّرَعْرَع : القضيبُ ما دامَ رَطْبَاً غَضَّاً طَريَّاً لسَنَتِه والأُنثى سَرَعْرَعَةٌ وأنشدَ الليثُ :
لمّا رَأَتْني أمُّ عمروٍ أَصْلَعا ... وقد تَراني لَيِّناً سَرَعْرَعا
" أَمْسَحُ بالأدْهانِ وَحْفَاً أَفْرَعا قال الأَزْهَرِيّ : والسَّرْغُ - بالغَين المُعجَمةِ - : لغةٌ في السَّرْع بمعنى القَضيبِ الرَّطب وهي السُّرُوع والسُّروغ . والسَّرَعْرَع أيضاً : الدَّقيقُ الطويل عن الليثِ وأنشد :
" ذاكَ السَّبَنْتَى المُسبِلَ السَّرَعْرَعا
السَّرَعْرَعُ أيضاً : الشابُّ الناعمُ اللَّدْن وَوَقَعَ في نسخِ العُباب : الناعم البدَنِ والأُولى الصوابُ قال الأَصْمَعِيّ : شَبَّ فلانٌ شَباباً سَرَعْرَعاً . والسَّرَعْرَعَةُ من النساء : اللَّيِّنَةُ الناعِمة . المِسْرَع كمِنْبَرٍ : السريعُ إلى خَيْرٍ أو شَرٍّ . المِسْراع كمِحْرابٍ : أَبْلَغُ منه أي الشديدُ الإسراعِ في الأمور مثلُ مِطْعانٍ وهو من أَبْنِيَةِ المُبالَغة . وفي الحديث أي حديثِ خَيْفَان - وفي العُبابِ : عثمان رَضِيَ اللهُ عنه - : " وأمّا هذا الحَيُّ من مَذْحِجٍ فَمَطَاعيمُ في الجَدْبِ مَساريعُ في الحَرب " وقد تقدّمَ في جدب . والسَّرْوَعَةُ كالزَّرْوَحَةِ زِنَةً ومَعنىً : الرّابِيَةُ من الرملِ وغَيرِه نَقَلَه الأَزْهَرِيّ وفي العُبابِ : رابِيَةٌ من رَمْلِ العَصِلِ وهو رملٌ مُعوَجٌّ سُمِّيَ بالعَصَلِ وهو الالْتِواء وَوَقَعَ في بعضِ النسخ كالسَّرْوَحَةِ وهو غلَطٌ وفي العُباب كالزَّرْوَعَةِ بالعَين وقيل : السَّرْوَعَة : النَّبَكَةُ العظيمةُ من الرَّمْل ويُجمَعُ سَرْوَعات وسَراوِع ومنه الحديثُ أنّه قال - لمّا لَقِيَه خالدُ بنُ الوليد - : " هَلُمَّ ها هنا فأخذَ بهم بَيْنَ سَرْوَعَتَيْن ومالَ بهم عن سَنَنِ الطريق " نَقَلَه الهَرَويُّ وفسَّرَه الأَزْهَرِيّ . سَرْوَعَةٌ : ة بمَرِّ الظَّهْران . سَرْوَعَةُ : جَبَلٌ بتِهامَة نَقَلَهُما الصَّاغانِيّ . وأبو سَرْوَعةَ ولا يُكْسَر وقد تُضَمُّ الراء وفي بعضِ النسخ أبو سَرْوَعة كَجَرْوَقَة وفَرُوَقة : عُقبَةُ بنُ الحارثِ بنِ عامرِ بنِ نَوْفَلِ بنِ عَبْدِ مَنافٍ النَّوْفَلِيُّ القُرَشيُّ الصحابِيُّ رضي الله عنه قال المَزِّيُّ : روى عنه عَبْد الله بنُ أبي مُلَيْكة . قلتُ : وعُبَيْدُ بنُ أبي مَرْيَم وَجَعَله في العُبابِ مَخْزُومِيَّاً والصوابُ ما ذَكْرَنا وفي التكملة : وأصحابُ الحديثِ يقولون : أبو سِرْوَعَة بكسرِ السينِ قلتُ : وهكذا ضَبَطَه النَّوَوِيُّ بالوَجْهَين ثم قال : وبعضُهم يقول : أبو سَرُوعة مثال فَرُوقة ورَكُوبة والصوابُ ما عليهِ أَهْلُ اللُّغةَ ثمّ إنّ شَيْخَنا ذَكَرَ أنّ كَوْنَ أبي سَرْوَعةَ هو عُقبَةُ بن الحارثِ هو قولُ أَهْلِ الحديثِ وتَبِعَهُم المُصَنِّف هنا وقال أهلُ النَّسَب : أبو سَرْوَعةَ بنُ الحارثِ : أخو عُقبَةَ بنِ الحارثِ كما في الاسْتِيعابِ ومُختَصره وغيرِهما . قلتُ : وهو قولُ الزُّبَيْرِ وعَمِّه مُصعَب وقَرَأْتُ في أَنْسَابِ أبي عُبَيْدٍ القاسمِ بنِ سَلاّمٍ الأَزْدَيِّ أنّ الحارثَ بنَ عامرِ بنِ نَوْفَلٍ قُتِلَ يومَ بَدْرٍ كافراً . وسُراوِع بضمِّ السين وكَسرِ الواو : ع عن الفارسيِّ وأنشدَ لابن ذَريحٍ :
عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فسُراوِعُ ... فوادي قُدَيْدٍ فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ
وقال غَيْرُه : إنّما هو سَراوِع بالفَتْح ولم يَحْكِ سيبويه فُعاوِل ويُروى : فشُراوِع وهي روايةُ العامّة . والأَساريع : شُكُرٌ تَخْرُجُ في أصلِ الحَبَلَةِ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وزادَ غَيْرُه : وهي التي يَتَعَلَّقُ بها العِنَبُ وربّما أُكِلَت وهي رَطْبَة حامِضة الواحدُ أُسْروعٌ . قال ابْن عَبَّادٍ : الأَساريع : ظَلْمُ الأَسْنانِ وماؤُها يقال : ثَغْرٌ ذو أساريعَ أي ظَلْمٍ وقيل : خُطوط وطرُق نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيّ قال غيرُه : الأساريع : خطوطٌ وطَرائقُ في سِيَةِ القَوسِ واحدُهما أُسْروعٌ ويُسْروع . وفي صفتِه صلّى الله عليه وسلَّم كأنَّ عنُقَه أساريعُ الذَّهَبِ أي طرائِقُه وفي الحديثِ : " كان على صَدْرِه الحسَنُ أو الحُسَيْنُ فبالَ فَرَأَيتُ بَوْلَه أساريعَ " أي طَرائق . الأساريع : دُودٌ يكون على الشَّوْك وقيل : دودٌ بِيض الأجْسادِ حُمرُ الرُّؤوسِ يكون في الرَّمْل تُشَبَّه بها أصابِعُ النِّساءِ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ عن القَنانيِّ وقال الأَزْهَرِيّ : هي دِيدانٌ تَظْهَرُ في الربيع مُخطَّطَةٌ بسَوادٍ وحُمرَةٍ ونقلَ الجَوْهَرِيّ عن ابن السِّكِّيت . قال : الأُسْروع واليُسْروع : دُودَةٌ حَمْرَاءُ تكونُ في البَقْل ثمّ تَنْسَلِخُ فتَصيرُ فَراشَةً قال ابنُ بَرّيّ : اليُسْروع : أَكْبَرُ من أن يَنْسَلِخ فيَصيرَ فَراشةً ؛ لأنّها مقدارُ الإصْبَعِ مَلْسَاءُ حَمْرَاءُ وقال أبو حَنيفة : الأُسْروع : طُولُ الشِّبرِ أَطْوَلُ ما يكون وهو مُزَيَّنٌ بأحسَنِ الزِّينة من صُفرَة وخُضرةٍ وكلِّ لَوْنٍ لا تراهُ إلاّ في العُشب وله قَوائمٌ قِصارٌ ويأكلُها الكِلابُ والذِّئابُ والطَّيْر إذا كَبُرَتْ أَفْسَدَت البَقلَ فَجَدَعتْ أَطْرَافَه وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لذي الرُّمَّة :
وحتى سَرَتْ بَعْدَ الكَرَى في لَوِيَّهِ ... أساريعُ مَعْرُوفٌ وصَرَّتْ جَنادِبُهْ واللَّوِيُّ : ما ذَبُلَ من البَقْل يقول : قد اشتدَّ الحَرُّ فإنَّ الأساريعَ لا تَسْرِي على البَقلِ إلاّ لَيْلاً ؛ لأنّ شِدّةَ الحَرِّ بالنَّهارِ تَقْتُلُها يوجَدُ هذا الدُّودُ أيضاً في وادٍ بتِهامَةَ يُعرَفُ بظَبْيٍ ومنه قولُهم : كأنَّ جِيدَها جِيدُ ظَبْيٍ وكانَّ بَنانَها أساريعُ ظَبْيٍ وأنشدَ الجَوْهَرِيّ لامرئِ القَيسِ :
وتَعْطو برَخْصٍ غَيْرِ شَئْنٍ كأنَّهُ ... أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ
يقال : أساريعُ ظبيٍ كما يقال : سِيدُ رَمْلٍ وضَبُّ كُدْيَةٍ وثَوْرُ عَدَابٍ الواحدُ أُسْروعٌ ويُسْروعٌ بضمِّهما قال الجَوْهَرِيّ : والأصلُ يَسْرُوعٌ بالفَتْح لأنّه ليس في كلامِ العربِ يُفْعولٌ قال سيبويه : إنّما ضُمَّ أوّلُه إتْباعاً للراءِ أي لضَمَّتِها كما قالوا : أَسْوَدُ بنُ يُعْفُر . وأُسْروعُ الظَّبْيِ بالضَّمّ : عَصَبَةٌ تَسْتَبْطِنُ رِجلَه وَيَدَه قاله أبو عمروٍ . وأَسْرَعَ في السَّيْر كسَرُعَ قال ابْن الأَعْرابِيّ : سَرِعَ الرجلُ إذا أَسْرَعَ في كلامِه وفِعالِه وفرَّقَ سيبويه بينهما فقال : أَسْرَعَ : طَلَبَ ذلك من نَفْسِه وَتَكَلَّفَه كأنَّه أَسْرَعَ المَشْيَ أي عَجَّلَه وأمّا سَرُعَ فكأنَّها غَريزَةٌ وهو في الأصلِ مُتَعَدٍّ قاله الجَوْهَرِيّ : كأنّه ساقَ نَفْسَه بعَجَلَةٍ . أو قَوْلُك : أَسْرَع : فِعْلٌ مُجاوِزٌ يقعُ مَعْنَاه مُضمَراً على مَفْعُولٍ به ومعناه : أَسْرَعَ المَشيَ وأَسْرَعَ كذا غيرَ أنَّه لمّا كان معروفاً عندَ المُخاطَبين اسْتُغنيَ عن إظهارِه فأُضمِر قاله الليث واستعمَلَ ابنُ جِنِّي أَسْرَعَ مُتَعَدِّياً فقال - يعني العرب - : فمنهم من يَخِفُّ ويُسْرِعُ قَبُولَ ما يَسْمَعُه . فهذا إمّا أن يكون يَتَعَدَّى بحرفٍ وبغيرِ حرفٍ وإمّا أن يكونَ أرادَ إلى قَبُولِه فَحَذَفَ وأَوْصَلَ ومنه الحديثُ : " إذا مَرَّ أحَدُكم بطِرْبالٍ مائلٍ فليُسْرِعِ المَشيَ " . وأَسْرَعوا : إذا كانت دوابُّهم سِراعاً نَقَلَه الجَوْهَرِيّ عن أبي زَيْدٍ كما يقال : أَخَفُّوا إذا كانت دَوابُّهم خِفافاً . والمُسارَعة : المُبادَرَةُ إلى الشيءِ كالتَّسارُع والإسْراع قال اللهُ عزَّ وجلَّ : " وسارِعوا إلى مَغْفِرَةٍ من رَبِّكُم " وقال جلَّ وعَزَّ " نُسارِعُ لهم في الخَيْرات " . وَتَسَرَّعَ إلى الشرِّ : عَجَّلَ قال العَجَّاج :
" أَمْسَى يُباري أَوْبَ مَن تَسَرَّعا ويقال : تسَرَّعَ بالأمرِ : بادَرَ به . والسَّريعُ كأميرٍ : القضيبُ يَسْقُطُ من شجرِ البَشَامِ ج : سُرْعانٌ بالكَسْر والضمِّ وسبقَ له في أوّلِ المادةِ هذا بعَينِه واقتصرَ هناك في الجَمعِ على الكسرِ فقط وهو تَكْرَارٌ ومُخالَفةٌ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : سَرِعَ يَسْرَعُ كعَلِم : لغة في سَرُعَ . والسَّرْع بالكَسْر والفتح والسَّرَع محرّكةً والسِّراعَة : السُّرْعة . وهو سَرِعٌ ككَتِف وسُرَاعٌ بالضَّمّ وهي بهاءٍ . ورجلٌ سَرْعَان وهي سَرْعَى . وسَرَّع كَأَسْرَع قال ابنُ أَحْمَرَ :
ألا لا أرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً ... ولا أَحَدَاً يَرْجُو البَقِيَّةَ باقِيا وأرادَ بالبقِيَّةِ : البَقاء . وفرَسٌ سُرَاعٌ : سَريعٌ نَقَلَه ابنُ بَرّيّ . والسُّرْعَة : الإسْراع . وَتَسَرَّعَ الأمرُ كسَرُعَ قال الراعي :
فَلَوْ أنَّ حَقَّ اليومِ منكم إقامَةٌ ... وإن كان صَرْحٌ قد مضى فَتَسَرَّعا وجاءَ سَرْعَاً بالفَتْح : سَريعاً . وسَرُعَ ما فَعَلْتَ ذاك ككَرم وسَرْعَ بالفَتْح وسَرُعَ بالضَّمّ كلُّ ذلك بمعنى سَرْعَان قال مالكُ بنُ زغْبَةَ الباهليّ :
أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ ... وحَبلُ الوَصْل مُنتَكِثٌ حذيقُ أراد : سَرِعٌ فخَفَّف والعربُ تُخفِّفُ الضمّةَ والكسرةَ لثِقَلِهما فتقولُ للفَخِذ : فَخْذٌ وللعَضُدِ : عَضْدٌ ولا تقولُ للحَجَر : حَجْرٌ ؛ لخِفَّةِ الفتحة كما في الصحاح . وقوله : أَنَوْراً معناه : أَنَواراً ونِفاراً يا فَرُوق وما : صِلَةٌ أرادَ سَرُعَ ذا نَوْرَاً . وعن ابْن الأَعْرابِيّ : سَرُعانَ ذا خُروجاً بضمِّ الراء . وقولُ ساعدة بنِ جُؤَيَّةَ :
وظَلَّتْ تعَدَّى من سَريع وسُنْبُكِ ... تصَدَّى بأَجْوازِ اللُّهوبِ وتَرْكُدُ فسَّرَه ابنُ حَبيبٍ فقال : سَريعٌ وسُنْبُكٌ : ضَرْبَانِ من السَّيْر . قلتُ : وهذا البيتُ لم يَرْوِه أبو نَصْر ولا أبو سعيد ولا أبو محمد وإنّما رواه الأخفَش وقال الفَرّاءُ : يقال : اسْعَ على رِجْلِكَ السُّرْعَى . وسَرُوع كصَبُور : من قُرى الشام . وسَريعُ بنُ الحكَمِ السَّعديِّ : من بَني تَميمٍ له وِفادةٌ . وكُرَيْزُ بنَ وقّاص بن سَريع وأخوه سَهْلٌ وسَريعُ بنُ سَريع : مُحدِّثون

##### Türkçe

**سرع**
**سَرُعَ - يَسْرُعُ** (**سَرِعَ - يَسْرَعُ**) - **سَرِيْع** - **أَسْرَع** - **سِرَاع** - **سِرَاعَاً** - **سَارَعَ - يُسَارِعُ**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 05:16 yazar: Administrator
**سَرُعَ - يَسْرُعُ** (**سَرِعَ - يَسْرَعُ**) + iş veya bir şeyin bir işte olması: işin tamamlanması, vuku bulması ve sona ermesi; yahut şeyin fiilinin, alışılmış olandan daha az bir zamanda gerçekleşmesi ve sona ermesi
**سَرُعَ - يَسْرُعُ** + bir şey + hareket ve intikalde (yürüme veya koşma): zamana nispetle bir yerden başka bir yere intikal miktarı arttı; böylece alışılmış olana nispetle daha az zamanda daha uzun bir miktar intikal eder oldu
**سَرُعَ - يَسْرُعُ** + bir şey + bir işte: zaman birimi içinde fiilin yerine getirilmesinden tamamlanan miktar, alışılmış olandan artar
**سَرِيْع**: “فـَعيل” vezninde: **سَرُعَ - يَسْرُعُ**’dan mübalağalı ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: fiilin yapılmasını ve yerine getirilmesini alışılmış olandan çok daha az bir zamanda yapan kimse
**أَسْرَع**: **سَرِيْع**’den ism-i tafdîl: fiilin yapılmasını ve yerine getirilmesini, başkasının yaptığından çok daha az bir zamanda yapan kimse; mukayese yerinde zaman birimi içinde kat ettiği uzunluk miktarı başkasından daha büyük olur
**سِرَاع**: **سريع**’in çoğulu; yahut “فـِعال” vezninde **سَرُعَ - يَسْرُعُ**’dan mübalağa ism-i fiil
**سِرَاعَاً**: **سِرَاع**’dan hâl: hızlı bir şekilde: süratle: zaman birimi içinde intikal ve kat ettiği uzunluk büyük olacak biçimde hareket eder (başka bir şeye nispetle)
**سَارَعَ - يُسَارِعُ** + iki şey veya daha fazlası + bir şeye veya bir işe; yahut bir şeyde veya bir işte: **سَرُعَ - يَسْرُعُ**’dan “فاعـَلَ” vezninde: iki şey, her biri diğeriyle birlikte **سَرُعَ - يَسْرُعُ** fiilini karşılıklı yapar: iki şey bir fiili yapar; öyle ki her biri kendisini hızlı ve ötekinden daha hızlı sayar; onda rekabet ve yarış manası vardır

Ve lafız, “başladıktan sonra fiilin yürüyüşünde kolaylık, sürat ve etkililik” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَرُعَ - يَسْرُعُ** (**سَرِعَ - يَسْرَعُ**)، **يَسَرَ - يَيْسِرُ**، **عَجِلَ - يَعْجَلُ**، **حَثَّ - يَحُثُّ**، **طَفِقَ - يَطْفَقُ**، **دأَبَ - يَدْأَبُ**

**سريع**
 	﴿“Ve O, sizi yeryüzünün halifeleri kıldı ve sizi, size verdikleriyle sizi denemek için, kiminizi kiminiz üzerine derecelerle yükseltti. Şüphesiz Rabbin cezası çabuk olandır; ve şüphesiz O, elbette bağışlayıcıdır, merhametlidir (165)”﴾ **الأنعام** ﴿“Ve Rabbin (şöyle) ilan etmişti: Kıyamet gününe kadar onların üzerine, onlara azabın kötüsünü tattıracak kimseleri mutlaka gönderecektir. Şüphesiz Rabbin elbette cezası çabuk olandır; ve şüphesiz O, elbette bağışlayıcıdır, merhametlidir (167)”﴾ **الأعراف**
 	﴿“Allah her nefse kazandığını karşılık versin diye; şüphesiz Allah hesabı çabuk olandır (51)”﴾ **إبراهيم** ﴿“Bugün her nefis kazandığıyla karşılık görür; bugün zulüm yoktur; şüphesiz Allah hesabı çabuk olandır (17)”﴾ **غافر**
 	﴿“İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır; ve Allah hesabı çabuk olandır (202)”﴾ **البقرة** ﴿“Ve inkâr edenler: onların amelleri, dümdüz bir yerde serap gibidir; susayan onu su sanır; nihayet ona geldiğinde onu bir şey bulamaz; Allah’ı onun yanında bulur da O, hesabını ona tastamam verir; ve Allah hesabı çabuk olandır (39)”﴾ **النور**
 	﴿“Sonra hak mevlaları olan Allah’a döndürüldüler; dikkat edin, hüküm O’nundur; ve O, hesap görenlerin en çabuğudur (62)”﴾ **الأنعام** ﴿“Görmediler mi ki biz yeryüzüne geliyor, onu uçlarından eksiltiyoruz; Allah hükmeder, hükmünü geri çevirecek yoktur; ve O, hesabı çabuk olandır (41)”﴾ **الرعد**
 	﴿“Şüphesiz din, Allah katında İslâm’dır; kendilerine kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra ancak aralarındaki azgınlık yüzünden ihtilafa düştüler; kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı çabuk olandır (19)”﴾ **آل عمران**
 	﴿“Ve şüphesiz kitap ehlinden, Allah’a ve size indirilene ve kendilerine indirilene iman edenler vardır; Allah’a karşı huşû içinde; Allah’ın ayetlerini az bir bedelle satın almazlar; işte onların ecirleri Rableri katındadır; şüphesiz Allah hesabı çabuk olandır (199)”﴾ **آل عمران**
 	﴿“Sana kendilerine neyin helâl kılındığını soruyorlar; de ki: size temiz şeyler helâl kılındı; ve Allah’ın size öğrettiğinden öğreterek eğittiğiniz avcı hayvanlardan (tuttuklarından) size tuttuklarından yiyin; üzerine Allah’ın adını anın; Allah’tan sakının; şüphesiz Allah hesabı çabuk olandır (4)”﴾ **المائدة**

**أسرع**
 	﴿“Sonra hak mevlaları olan Allah’a döndürüldüler; dikkat edin, hüküm O’nundur; ve O, hesap görenlerin en çabuğudur (62)”﴾ **الأنعام** ﴿“İnsanlara, kendilerine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir rahmet tattırdığımızda, bir de bakarsın ayetlerimiz hakkında onların bir tuzağı vardır; de ki: Allah tuzakça daha çabuktur; şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzağı yazıyorlar (21)”﴾ **يونس**

**سراعا**
 ﴿“O gün yer onlardan yarılarak (açılarak) hızlı hızlı (çıkarlar); bu, bize göre kolay bir toplanmadır (44)”﴾ **ق** ﴿“O gün kabirlerden hızlı hızlı çıkarlar; sanki bir dikili hedefe doğru koşuyorlar (43)”﴾ **المعارج**

**سارع - يسارع - في**
 	﴿“Allah’a ve ahiret gününe iman ederler; iyiliği emrederler, kötülükten men ederler; hayırlarda yarışırlar; işte onlar salihlerdendir (114)”﴾ **آل عمران** ﴿“Bunun üzerine ona icabet ettik; ona Yahyâ’yı bağışladık; ona eşini ıslah ettik; şüphesiz onlar hayırlarda yarışırlardı; bize rağbetle ve korkuyla dua ederlerdi; ve bize karşı huşû içinde idiler (90)”﴾ **الأنبياء** ﴿“İşte onlar hayırlarda yarışırlar; ve onlar ona (hayırlara) öne geçenlerdir (61)”﴾ **المؤمنون**
 	﴿“Onlar için hayırlarda acele ediyoruz; bilakis onlar fark etmiyorlar (56)”﴾ **المؤمنون**
 	﴿“Küfürde yarışanlar seni üzmesin; şüphesiz onlar Allah’a hiçbir şeyle zarar veremezler; Allah onlara ahirette bir pay kılmamayı ister; ve onlar için büyük bir azap vardır (176)”﴾ **آل عمران** ﴿“Ey resul, ağızlarıyla ‘iman ettik’ deyip kalpleri iman etmemiş olanlardan ve Yahudilerden küfürde yarışanlar seni üzmesin; yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk için kulak verenler; kelimeyi yerlerinden sonra tahrif ederler; ‘size bu verilirse alın, verilmezse sakının’ derler; Allah kimin fitnesini isterse, sen onun için Allah’tan hiçbir şeye malik olamazsın; işte onlar, Allah’ın kalplerini temizlemeyi istemediği kimselerdir; onlar için dünyada rezillik, ahirette büyük bir azap vardır (41)”﴾ **المائدة**
 	﴿“Kalplerinde hastalık olanları görürsün; ‘başımıza bir felaket gelmesinden korkuyoruz’ diyerek onların içinde yarışırlar; umulur ki Allah fetih veya kendi katından bir emir getirir de içlerinde gizlediklerine pişman olurlar (52)”﴾ **المائدة** ﴿“Onlardan birçoğunu günah ve düşmanlıkta ve haram yemekte yarışırken görürsün; yaptıkları ne kötüdür (62)”﴾ **المائدة**

Ve **سارعوا إلى**
 ﴿“Rabbinizden bir mağfirete ve genişliği gökler ve yer kadar olan, takvâ sahipleri için hazırlanmış bir cennete koşuşun (133)”﴾ **آل عمران**

**مختار الصحاح**
● [**سرع**] س ر ع: **السُّرْعَةُ** yavaşlığın zıddıdır; ondan “**سَرُعَ**” (ötre ile) dersin: “**سِرَعا**” (عنب vezninde); o halde o **سَرِيعٌ**’dir. “Onun **سُرْعَتِهِ**’ne ve onun **سِرَعِهِ**’ne şaştım” dedim. Ve “yürüyüşte **أسْرَعَ**” (hızlandı); aslında müteaddîdir. Ve **المُسَارَعةُ** bir şeye: ona hemen girişmektir. Ve “şerre **تَسَرَّعَ**” (acele etti). Ve “şuna **سَارَعُوا**” ve “ona **تَسَارَعُوا**” (manasında).

**الراغب**
**سرع**
- **السرعة**: yavaşlığın zıddı; cisimlerde ve fiillerde kullanılır. Denir ki: **سرع**; o halde o **سريع**’dir; ve **أسرع**; o halde o **مسرع**’dır; ve **أسرعوا**: develeri **سراعا** oldu; **أبلدوا** gibi. Ve **سارعوا** ve **تسارعوا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وسارعوا إلى مغفرة من ربكم**﴾ [**آل عمران**/133], ﴿**ويسارعون في الخيرات**﴾ [**آل عمران**/114], ﴿**يوم تشقق الأرض عنهم سراعا**﴾ [**ق**/44], ve dedi ki: ﴿**يوم يخرجون من الأجداث سراعا**﴾ [**المعارج**/43]. Ve **سرعان القوم**: onların hızlı olan ilkleri. Ve denildi ki: (**سرعان ذا إهالة**) (bu bir meseldir; aslı: bir adam ahmaktı; zayıf, burun akıntısı zayıflık ve kötü hâl sebebiyle akan bir koyun satın aldı; onun iç yağı olduğunu sandı; “**سرعان إذا هالة**” dedi. **اللسان** (**سرع**) ; ve **الأمثال** s. 305); ve bu, **سرع**’dan bina edilmiştir; **وشكان**’ın **وشك**’tan, **عجلان**’ın **عجل**’den olduğu gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**إن الله سريع الحساب**﴾ [**المائدة**/4], ve ﴿**سريع العقاب**﴾ [**الأنعام**/165]; şu söze bir tenbih olarak: ﴿**إنما أمره إذا أراد شيئا أن يقول له كن فيكون**﴾ [**يس**/82].

**ملخص اللسان**

1. **السُّرْعةُ**: **البُطْءِ**’ün zıddı. **سَرُعَ يَسْرُعُ** **سَراعةً** ve **سِرْعاً** ve **سَرْعاً** ve **سِرَعاً** ve **سَرَعاً** ve **سُرْعةً**; o hâlde o **سَرِعٌ** ve **سَرِيعٌ** ve **سُراعٌ**’dır,

2. **أَسْرَعَ**: bunu kendi nefsinden talep etti ve onu tekellüf etti; sanki yürüyüşü hızlandırdı, yani onu acele ettirdi; **سَرُعَ** ise sanki o bir garîze imiş gibi.

3. **سَرِع** adam: sözünde ve fiillerinde hızlandığı zaman.

4. Falan yürüyüşü ve yazmayı ve başkalarını hızlandırdı; ve o, müteaddî bir fiildir.

5. **السَّرَعَ السَّرَعَ**: **الوَحَا** misali.

6. **تَسَرَّعَ** iş ile: onunla acele etti.

7. **المُتَسَرِّعُ**: şerre koşan; ve şerre **تَسَرَّعَ**; ve **المسْرَعُ**: hayra yahut şerre hızlı olan. Ve bir şeye **المُسارَعةُ**: ona **المُبادَرَةُ**.

8. **سِرْعانَ** ve **سُرْعانَ**; hepsi fiil için isimdir, **شَتان** gibi;

9. Ve insanların **سَرَعانُ**’ı ve onların **سَرْعانُ**’ı: işe doğru öne geçen ilkleri. Ve atların **سَرَعانُ**’ı: onların ilkleri;

10. Ve **السَّرَعانُ**: kuvvetli kiriş;

11. Ve **السَّرْعُ** ve **السِّرْعُ**: yaş üzüm asmasının taze çubuğu; cem‘i **سُرُوعٌ**.

● - سرع: **السُّرْعةُ**: **البُطْءِ**’ün zıddı. **سَرُعَ** **يَسْرُعُ** **سَراعةً** ve **سِرْعاً** ve **سَرْعاً** ve **سِرَعاً** ve **سَرَعاً** ve **سُرْعةً**; o hâlde o **سَرِعٌ** ve **سَرِيعٌ** ve **سُراعٌ**’dır; dişisi **الهاء** iledir; ve **سَرْعانُ** ve dişisi **سَرْعَى**; ve **أَسْرَعَ** ve **سَرُعَ**. **سيبويه** **سَرُع** ile **أَسْرَعَ** arasında ayırım yaptı da dedi ki: **أَسْرَعَ** bunu kendi nefsinden talep etti ve onu tekellüf etti; sanki “yürüyüşü hızlandırdı” yani onu aceleleştirdi; **سَرُع** ise sanki o bir tabiat (garîza) gibidir. **ابن جني** **أَسرَع**’ı müteaddî olarak kullandı da (Arapları kastederek) dedi: “Onlardan kimi hafifler ve işittiğini kabul etmeyi hızlandırır”; bu ise ya harfle ve harfsiz müteaddî olur, yahut “kabulüne (yöneldi)”yi kastetmiştir de (harfi) hazf edip ulaştırmıştır.

Ve **سَرَّع**: **أَسْرَعَ** gibidir; **ابن أَحمر** dedi:
أَلا لا أَرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً،
ولا أَحَداً يَرْجُو البَقِيّةَ باقِيا
Ve **البقية** ile **البَقاء**’yı kastetti. **ابن الأَعرابي** dedi: Adam **سَرِع** olur; konuşmasında ve fiillerinde hızlandığı zaman. **ابن بري** dedi: Ve at **سَريعٌ** ve **سُراعٌ**’dır; **عمرو بن معديكرب** dedi:
حتى تَرَوْهُ كاشِفاً قِناعَهْ،
تَغْدُو بِه سَلْهَبةٌ سُراعَهْ
Ve yürüyüşte **أَسْرَعَ**; o aslında müteaddîdir. Ve “şunun **سُرْعةِ**’sine ve şunun **سِرَعِ**’ine şaştım”; **صِغَرِ** şunun misali; **يعقوب**’dan.

**السَّحُورِ**’u geciktirme hadîsinde: “Benim **سُرْعتي** şuydu ki Resûlullah ile namaza yetişeyim, صلى الله عليه وسلم”; **إِسراعي**’mi kasteder; mâna: sahurunun fecrin doğuşuna yakınlığından dolayı, hızlanmasıyla namaza yetişir.

Ve denir: Falan yürüyüşü ve yazıyı ve başkalarını **أَسرَعَ**; o, aşan (mücâviz) bir fiildir. Ve denir: Şuna şuna **أَسرع**; “ona gitmeyi hızlandırdı”yı kastederler. Ve **سارَعَ** **أَسرعَ** mânasındadır; bu, tek kişi için söylenir; topluluk için de “**سارَعوا**”. Allah عز وجل dedi: **أَيحسَبُونَ أَن ما نُمِدُّهُم به من مال وبنين نُسارِعُ لهم في الخيرات**; mânası: “Malla ve oğullarla onlara imdat edişimizin, onlara bir karşılık olduğunu mu sanıyorlar?”; hâlbuki o, Allah’tan onlar için bir istidractır. Ve **ما**’da “**الذي**” mânası vardır; yani: “Malla ve oğullarla kendilerini imdat ettiğimiz şeyin, (haberi) mahzuftur”; mâna: “Onlar için onunla hayırlarda hızlandırırız.” **الفراء** dedi: **أَن ما نمدهم به**’nin haberi **نسارع لهم** sözüdür; ve **أَنَّ**’nın ismi olan **ما** “**الذي**” mânasındadır. “**يُسارِعُ لهم في الخيرات**” diye okuyan kimseye gelince: mânası “onunla hayırlarda onlar için hızlandırır”dır; böylece **نُسارِعُ** gibi olur. Ve “İmdat edişimizin, onlar için hayırlarda hızlandırdığını mı sanıyorlar?” mânası üzere olması câizdir; böylece zamire ihtiyaç duymaz; bu, **الزجاج**’ın sözüdür.

**خيفان** hadîsinde: “Savaşta **مَسارِيعُ**”; o, **مِسْراع**’ın cem‘idir; o, işlerde şiddetli hızlanandır; **مِطْعانٍ** ve **مَطاعِينَ** gibi; ve o, mübalağa kalıplarındandır.

Ve onların sözü: **السَّرَعَ السَّرَعَ**; **الوَحَا** misali.

Ve **تسرَّعَ الأَمرُ**: **سَرُعَ** gibi; **الراعي** dedi:
فلو أَنّ حَقّ اليَوْم مِنْكُم إِقامةٌ،
وإِن كان صَرْحٌ قد مَضَى فَتَسَرَّعا
Ve **تَسَرَّعَ بالأَمر**: onunla acele etti. Ve **المُتَسَرِّعُ**: şerre koşan (mübâdir)dır; ve şerre **تَسَرَّعَ**; ve **المسْرَعُ**: hayra yahut şerre hızlı olandır.

Ve işe **سارعَ**: **أَسْرَعَ** gibidir. Ve şuna **سارَعَ** ve ona **تَسَرَّع** bir mânadadır. Ve **سرَعاً** geldi; yani **سَريعاً**. Ve bir şeye **المُسارَعةُ**: ona koşmaktır (mübâdara).

Ve adam **أَسرَع**: biniti hızlandı; “biniti hafif olduğu zaman **أَخَفَّ** dediler” gibi; yine kavim **أَسرَعَ**; binitleri hızlı olduğu zaman.

Ve “Bunu yaptığın ne **سَرُعَ**!” ve **سَرْعَ** ve **سُرْعَ** ve “Bu ne **سَرْعانَ** olur!”; **مالك بن زغبة الباهلي**’nin sözü:
أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَرُوقُ،
وحَبْلُ الوَصْلِ مُنتكِثٌ حَذِيقُ؟
**سَرُعَ**’ı kastetti de hafifletti; Araplar **الضمة** ve **الكسرة**’yi ağırlıklarından dolayı hafifletirler; böylece **الفَخِذِ** için **فَخْذٌ**, **العَضُدِ** için **عَضْدٌ** dersin; **الحَجَر** için ise fethanın hafifliğinden dolayı **حَجْر** demezsin. Ve onun sözü **أَنَوْراً**: mânası “Ey **فَرُوقُ**, **أَنَواراً** ve **نِفاراً** (mı?)”; ve **ما** sıla (bağlayıcı)dır; “**سَرُعَ** şu **نَوْراً**”yı kastetti.

Ve ayrıca dersin: **سِرْعانَ** ve **سُرْعانَ**; hepsi fiil için isimdir; **شَتان** gibi. **بشر** dedi:
أَتَخْطُبُ فيهم بَعْدَ قتْلِ رِجالِهم؟
لَسَرْعانَ هذا، والدِّماءُ تَصَبَّبُ
**ابن الأَعرابي**: ve “**سَرْعانَ** ذا خُروجاً” ve “**سَرُعانَ** ذا خروجاً” (râ’yı zamme ile) ve “**سِرْعانَ** ذا خروجاً”. **ابن السكيت** dedi: Araplar “**لَسَرْعانَ** ذا خُرُوجاً” derler; râ’yı sükûn ile; ve “**لَسَرُعَ** ذا خروجاً” derler; râ’yı zamme ile; bazen râ’yı sükûn ederler de “**سَرْعَ** ذا خروجاً” derler; yani “**سَرُعَ** ذا خُروجاً”. Ve “**لَسَرْعانَ** ما صَنَعْتَ كذا”; yani “Ne **أَسْرَعَ**!”.

Ve meselde: **سَرْعانَ ذا إِهالةً**; bu meselin aslı: bir adam ahmak yerine konuluyordu; zayıf bir koyun satın aldı; zayıflıktan ve kötü hâlden sümüğü akıyordu; onu içyağı sandı da dedi ki: “**سَرْعانَ ذا إِهالةً**.”

Ve **سَرَعانُ الناسِ** ve **سَرْعانُهم**: işe ilk koşan öncüleri. Ve **سَرَعانُ الخيلِ**: onların öncüleri. **أَبو العباس** dedi: Eğer **السَّرَعانُ** insanlarda bir vasıf olursa **سَرَعانُ** ve **سَرْعانُ** denir; insanlardan başkasında olursa **سَرَعانُ** daha fasîhtir; **سَرْعان** da câizdir. **الأَصمعي** dedi: **سَرَعانُ الناسِ** onların öncüleridir; ordu içinden hızlanan kimse için harekeledi. **ابن الأَعرابي** ise râ’yı sükûn ederdi de “**سرْعان الناس** onların öncüleridir” derdi. **القطامي** (ağırlaştıran ve **سَرَعانَ** diyenin lügatinde) dedi:
وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتِيبةَ غُدْوةً،
فَيُغَيِّفُونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا
**الجوهري** **سَرَعانِ الناس** hakkında dedi: Nûn’u her vecihte i‘râbı lâzım gelir. Namazda sehiv hadîsinde: “**سَرَعانُ الناسِ** çıktı.” **حُنَينٍ** günü hadîsinde: “**سَرَعان الناس** ve onların hafifleri çıktı.”

Ve **السَّرَعانُ**: kuvvetli kiriş; (şu beyitte) dedi:
وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعانِها،
وعادَتْ سِهامي بَينَ أَحْنَى وناصِلِ
**الأَزهري**: ve **سَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ** etten sıyrılan sonra bükülüp yaylar için kirişler yapılan, tutamlar benzeri şeydir; onlara **السرَعانُ** denir. Dedi ki: Bunu Araplardan işittim. **أَبو زيد** dedi: **سَرَعانِ العَقَبِ**’in bir tanesi **سَرَعانةٌ**’dir. **أَبو حنيفة** dedi: **السَّرَعانُ**; daire tarafına yakın olan, tüyün uçlarını toplayan **العَقَب**’dır.

Ve **سَرَعانُ الفرس**: boynunda tutamlar; “topuğunda” da denildi; bir tanesi **سَرَعانة**.

Ve **السَّرْعُ** ve **السِّرْعُ**: taze yaş üzüm asmasının çubuğu; cem‘i **سُرُوعٌ**.

Ve **التهذيب**’de: **السَّرْعُ** üzüm asmasının çubuklarından bir senelik çubuktur; dedi ki: O, **سُرُوعاً** **تَسْرُعُ**; onlar **سَوارِعُ**’dir; bir tanesi **سارِعةٌ**. Dedi ki: **السَّرْعُ** ve **السِّرْعُ**, özellikle bunun çubuğunun adıdır.

Ve **السرَعْرَعُ**: çubuk; yaş, taze, yumuşak olduğu müddetçe, o senesi için; dişisi **سَرَعْرَعةٌ**. Ve her yaş çubuk **سِرْعٌ** ve **سَرْعٌ** ve **سَرَعْرَعٌ**’dır; gençliğin coşkunluğunu vasfederek dedi:
أَزْمانَ، إِذْ كُنْتَ كَنَعْتِ الناعِتِ
سَرَعْرَعاً خُوطاً كَغُصْنٍ نابِتِ
Yani **الخُوطِ السَّرَعْرَعِ** gibi; dişillik, dalı kastetme üzeredir. **الأَزهري** dedi: Ve **السَّرْغُ** (mu‘ceme **الغين** ile) **السَّرْع**’da “yaş çubuk” mânasında bir lügattir; o da **السُّرُوعُ** ve **السُّروغُ**’dur.

Ve **السَّرَعْرَعُ**: ince uzun. Ve **السَّرَعْرَعُ**: yumuşak, nazik, gevşek genç. **الأَصمعي**: Falan **سَرَعْرَعاً** bir gençlik ile gençleşti. Ve kadınlardan **السَّرَعْرَعةُ**: yumuşak, nazik olandır.

**الأَسارِيعُ**: asmanın dibinde çıkan **شُكُرٌ**. Ve **الأَسارِيعُ**: üzümün kendisine tutunduğu şeylerdir; bazen, yaş ve ekşi iken yenmiştir. Tekili **أُسْرُوعٌ**dur.

Ve **اليَسْرُوع** ve **اليُسْروعُ** ve **الأَسْرُوع**: diken üzerinde bulunan bir kurtçuktur; çoğulu **الأَسارِيعُ**dur. Ve denildi ki: **الأَسارِيعُ** başları kırmızı, gövdeleri beyaz olan kurtçuklardır; kumda bulunurlar; kadınların parmaklarına benzetilirler. Ve **الأَزهري** dedi: onlar, ilkbaharda ortaya çıkan, siyahlık ve kırmızılıkla çizgili kurtçuklardır; **امرؤ القيس** dedi:

وتَعْطُو بِرَخْصٍ غَيْرِ شَثْنٍ كأَنه
أَسارِيعُ ظَبْيٍ، أَو مساوِيكُ إِسْحِلِ

Ve **ظَبْيٌ**: **بِتِهامةَ**’de bir vadinin adıdır. **أَسارِيعُ ظَبْي** denir; tıpkı **سِيدُ رَمْل** ve **ضَبُّ كُدْيةٍ** ve **ثَوْرُ عَدابٍ** denildiği gibi. Ve denildi ki: **اليُسْرُوعُ** ve **الأُسْرُوعُ** baklada bulunan kırmızı kurtçuktur; sonra deri değiştirir de kelebek olur. **ابن بري** dedi: **اليُسْرُوعُ** deri değiştirip kelebek olacak kadar küçük değildir; çünkü o, parmak miktarıncadır; pürüzsüz, kırmızıdır. Asıl olan **يَسْرُوعٌ**dur; çünkü sözde **يُفْعُولٌ** yoktur. **سيبويه** dedi: ancak başını, **الراء**’nın dammasına uyarak dammalı yaptılar; tıpkı **أَسْوَدُ بن يعْفُر** dedikleri gibi. **ذو الرمة** dedi:

وحتى سَرَتْ بعد الكَرَى في لَوِيِّه
أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ

Ve **اللَّوِيُّ**: bakladan solmuş olan şeydir; der ki: sıcak şiddetlendi; çünkü **الأَسارِيعَ** bakla üzerinde ancak gece yürür; zira gündüz sıcağın şiddeti onları öldürür.

Ve **أَبو حنيفة** dedi: **الأُسْرُوعُ** en çok olduğu hâlde, karış uzunluğundadır; ve o, sarılıktan, yeşillikten ve her renkten en güzel süsle süslenmiştir; onu ancak ottaki hâliyle görürsün. Ve onun kısa ayakları vardır; köpekler, kurtlar ve kuşlar onu yer. Ve büyüdüğünde baklayı bozar da uçlarını keser.

Ve **أُسْرُوعُ الظَّبْي**: bacağını ve elini içten kaplayan bir sinirdir.

Ve **أَسارِيعُ القَوْسِ**: onun **سِيَتها**’sındaki yollar ve çizgilerdir; tekili **أُسْرُوعٌ** ve **يُسْرُوعٌ**dur; yolların bir tanesi **طُرْقةٌ**dır.

Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: “Sanki onun boynu **أَسارِيعُ الذهب**” yani onun yolları/şeritleri.

Ve hadiste: göğsünde **الحَسن** yahut **الحسين** vardı da işedi; ben onun idrarını **أَسارِيعَ** gördüm; yani yollar/şeritler.

Ve **أَبو سَرِيعٍ**: o, **العَرْفَجِ**’deki ateştir; ve şu beyit okundu:

لا تَعْدِلَنَّ بأَبِي سَرِيعِ،
إِذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقِيعِ

Ve **الصَّقِيعُ**: kardır. Ve **ساعِدةَ بن جُؤَيّة**’nin sözü:

وظَلَّتْ تُعَدَّى مِن سَرِيعٍ وسُنْبُك،
تَصَدَّى بأَجوازِ اللُّهُوبِ وتَرْكُدُ

Bunu **ابن حبيب** açıkladı da dedi ki: **سَرِيعٌ** ve **سُنْبُكٌ** yürüyüşün iki türüdür.

Ve **السَّرْوَعةُ**: kumdan ve başkasından olan tepeciktir. Ve hadiste: “onları iki **سَرْوَعَتَيْنِ** arasından aldı ve onları yolun doğrultusundan çevirdi”; bunu **الهرويّ** nakletti. Ve **الأَزهري** dedi: **السَّرْوَعةُ** kumdan büyük **النَّبَكةُ**’dir; **سَرْوَعاتٍ** ve **سَراوِعَ** diye çoğul yapılır. **الأَزهري** dedi: ve **الزَّرْوَحةُ** **السرْوعةِ** gibidir; kumdan ve başkasından olur.

Ve **سُراوِعٌ**: bir yerdir; **الفارسي**’den; ve **ابن ذَريح**’ten şu beyit okundu:

عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فَسُراوِعُ

(* Onun “عفا إلخ” sözü: **شرح القاموس**’ta olduğu üzere tamamı şudur:
فؤادي قديد فالتلاع الدوافع
Ve onun, **الفارسي**’den, **السين**’in damması ve **الواو**’nun kesresiyle olduğunu söyledi.)

Ve başkası dedi: o ancak **سَرَاوِع**’dir, fetha ile; ve **سيبويه** **فُعاوِلٌ**’ü nakletmedi. Ve rivayet edilir: **فَشُراوِع**; ve o, avamın rivayetidir.

مقاييس اللغة:
(**سرع**) **السين** ve **الراء** ve **العين**; yavaşlığın zıddına delâlet eden sahih bir asıldır. Şu hâlde **السَّريع**: **البطيء**’in zıddıdır. Ve **سَرْعَان** insanların: önde giden, süratle öne geçen ilkleridir. Araplar der ki: **لَسَرْعان** ما صنعتَ كذا; yani: ne kadar çabuk yaptın onu. Amma **السَِّرْع** üzüm asmasının çubuklarından; [o], ondan çıkanın en çabuk olanıdır. Ve onun benzeri **السَّرَعْرَع**’dır; sonra bununla, yumuşak, nazik insan benzetilir.

القاموس المحيط:
**السَّرَعُ**, harekeli olarak, ve **كعِنَبٍ**, ve **السُّرعةُ**, ötre ile: **البُطْءِ**’ün zıddıdır. **سَرُعَ**, **كَكَرُمَ** gibi, **سُرْعَةً**, ötre ile, ve **سِرَعاً**, **كعِنَبٍ** gibi. Ve Allah, عز وجل, **سريعُ الحسابِ**’dır; yani hesabı vâkidir, kaçınılmazdır; yahut bir hesap onu başka bir hesaptan, hiçbir şey de onu başka bir şeyden meşgul etmez; yahut fiilleri süratlenir de, celîl ve azîz olanın murad ettiği şeyden hiçbirisi gecikmez; çünkü doğrudan temas ve tedavi olmaksızın [olur]; şu hâlde O, سبحانه, onları diriltmesinden ve toplamalarından sonra mahlûku bir lahzada, sayma ve düğümleme olmaksızın hesaba çeker: “ **وهو أسْرَعُ الحاسبينَ** ”. Ve **كأَميرٍ**: şair **ابنُ عِمْرانَ**. Ve **المُسْرِعُ**, çoğulu **سُرْعَانٌ**, ötre ile. Ve **القَضيبُ** **البَشامِ**’dan düşer; çoğulu **سِرْعانٌ**, kesre ile. Ve **أبو سَريعٍ**: **العَرْفَجُ**, yahut içindeki ateş. Ve **كسفينةٍ**: bir pınar. Ve **حِجْرٌ سُراعةٌ**, **كثُمامةٍ**: **سَريعةٌ**. Ve **السَّرَعَ السَّرَعَ**: yani **الوَحى الوَحى**.

Ve **سُرْعانَ ذا خُروجاً**, **السينِ**’in üç vecihli [okunuşuyla]; yani: **سَرُعَ ذا خُروجاً**; **العين**’in fethası **النون**’a nakledildi de onun üzerine bina edildi. Ve **سَرْعَانَ**: sırf haber olarak, ve içinde taaccüb mânası bulunan haber olarak kullanılır; ondan: **لَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا**; yani: ne kadar çabuk. Amma “ **سَرْعانَ ذا إهالَةً** ”ın aslı: bir adamın zayıf bir koyunu vardı; zayıflığından dolayı burnunun iki deliğinden sümüğü akardı; ona: bu nedir? denildi; o: onun iç yağıdır, dedi; bunun üzerine soran kişi bunu söyledi ve **إهالَةً**’yı hâl üzere nasbetti; yani: bu sümük, onun **إهالَةً** oluşu hâlinde süratle [çıktı]; yahut fiilin nakli takdiri üzere temyizdir; onların sözü gibi: **تَصَبَّبَ زيدٌ عَرَقاً**. Takdir: **سَرْعانَ إهالَةُ هذه**; bir şeyin oluşunu vaktinden önce haber veren kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve **سَرَعانُ الناسِ**, harekeli olarak: işe koşuşan, öne geçen ilkleridir; ve sükûnlanır. Ve atlardan: ilkleridir; ve sükûnlanabilir. Ve yayın kirişi. Ve **سَرَعانُ عَقَبِ المَتْنَيْنِ**: etten ayrıştırılan, sonra Arap yayları için kirişler olarak bükülen tutam benzeri şeydir; bir tanesi: **بهاءٍ** ile. Ve **السَّرَعانُ**: kuvvetli kiriş; yahut tüylerin uçlarını toplayan sinir; yahut atın boynunda veya topuğunda tutamlar; yahut **المَتْنِ** etinden alınan kiriş; ve bunun dışındakinde **الراء** sâkindir.

Ve **السَّرْعُ**, ve kesrelenir: bir senelik taze üzüm asması çubuğu; yahut her taze çubuk; **كالسَّرَعْرَعِ**. Ve **السَّرَعْرَعُ** da: uzun olan; ve yumuşak, nazik genç. Ve **كمِنبرٍ**: hayra veya şerre çabuk olan. Ve **كمِحْرابٍ**: ondan daha beliğ olan. Ve hadiste: “ **مَساريعُ في الحربِ** ”.

Ve **السَّرْوَعَةُ**: vezin ve mânaca **كالزَّرْوَحَةِ**; ondan: “ **فأخذ بِهِم بينَ سَرْوَعَتَيْنِ** ”. Ve **ة**: **بمَرِّ الظَّهْرانِ**’da; ve **بِتهامَةَ**’de bir dağ. Ve **أبو سَرْوَعَةَ**, kesrelenmez; ve **الراء** zamme de olabilir: sahâbî **عقْبَةُ بنُ الحارثِ**. Ve **سُراوِعُ**: ع.

Ve **الأساريعُ**: **الحَبَلَةِ**’nin kökünde çıkan **شُكُرٌ**; ve bazen ekşi, taze olarak yenir; ve dişlerin kararması; ve onun suyu; ve yayda çizgiler ve yollar; ve başları kırmızı beyaz kurtçuklar; kumda ve **ظَبْيٍ** diye bilinen bir vadide olur; bir tanesi: **أُسْروعٌ** ve **يُسْروعٌ**, ikisi de ötre ile; aslı: **يَسْرُوعٌ**, fetha ile; **الراء**’a uydurma olarak zamme yapıldı.

Ve **أُسْروعُ الظَّبْيِ**: bacağının ve elinin iç tarafında bulunan bir sinirdir. Ve **أَسْرَعَ في السَّيْرِ**: **كسَرُعَ**; ve aslında müteaddîdir; sanki kendisini aceleyle sevk etti; yahut yürüyüşü hızlandırdı; ancak muhataplar yanında mâruf olduğundan, onu izhar etmekten vazgeçildi. Ondan hadîs: “ **فَلْيُسْرِعِ المَشْيَ** ”. Ve **أسْرَعوا**: binekleri süratli olduğunda. Ve **المُسارَعَةُ**: **كالتَّسارُعِ**, acele davranma. Ve **تَسَرَّعَ إلى الشَّرِّ**: acele etti. Ve **السَّريعُ**, **كأَميرٍ**: **شَجَرِ البَشامِ**’dan düşen çubuk. Çoğulu: **سُرْعانٌ**, kesre ve zamme ile.

تاج العروس:
سرع
**السَّرَعُ** harekeli olarak, ve **كِعِنَبٍ**, ve **السُّرعَةُ** ötre ile: **البُطءِ**’ün zıddıdır. **سَرُعَ** **ككَرُمَ** gibi, **سُرعَةً** ötre ile, ve **سَراعَةً** ve **سِرْعاً** kesre ile ve **سِرَعاً** **كعِنَبٍ** gibi ve **سَرْعاً** fetha ile ve **سَرَعاً** harekeli olarak; şu hâlde o **سَريعٌ** ve **سَرِعٌ** ve **سُراعٌ**’dır; dişisi **بهاءٍ** ile; ve **سَرْعانُ**; dişisi **سَرْعَى**. Ve denilir: **سَرِعَ** **كعَلِمَ** gibi. **الأَعشى** kızına hitap ederek dedi:
واستَخبِري قافِلَ الرُّكْبانِ وانتَظِري ... أَوْبَ المُسافِرِ إنْ رَيْثاً وإنْ سَرَعا
**الجَوْهَرِيُّ** dedi: onun **سُرعَةِ**’sine ve onun **سَرِعَ**’ine şaştım; **صَغِرَ** ذاكَ gibi; **يعقوبَ**’dan. Ve Allah عزَّ وجَلَّ **سَريع الحِسابِ**’dır; yani hesabı vâkidir, kaçınılmazdır; ve her vâki olan süratlidir. Yahut Allah’ın hesabının sürati: bir hesabın onu başka bir hesaptan meşgul etmemesi ve hiçbir şeyin onu başka bir şeyden meşgul etmemesidir; yahut mânası: fiilleri süratlenir de, celîl ve azîz olanın murad ettiği şeyden hiçbirisi gecikmez; çünkü doğrudan temas ve tedavi olmaksızın [olur]; şu hâlde O, سبحانَه وتعالى, onları diriltmesinden ve toplamalarından sonra mahlûku bir lahzada, sayma ve düğümleme olmaksızın hesaba çeker; ve O **أَسرَع الحاسِبينَ**’dir. Ve **المُفرَداتِ** ve **البَصائر**’de: O’nun عزَّ وجَلَّ sözü: “ **إنَّ اللهَ سريعُ الحِسابِ** ” ve “ **سَريعُ العِقابِ** ”; O’nun عزَّ وجَلَّ söylediğine bir tenbihtir: “ **إنَّما أَمْرُهُ إذا أَرادَ شيئاً أَنْ يَقولَ لهُ كُنْ فيكون** ”. Ve **كأَميرٍ**: şair **سَريعُ بنُ عِمرانَ الهُذَلِيُّ**; onların şiir divanında ona dair bir zikre rastlamadım; **أَبي بكر القاري** rivayeti. **السَّريعُ**: **المُسْرِعُ**; ve bu, **سَرُعَ** ile **أَسْرَعَ**’ın bir olduğuna delâlet eder; hâlbuki **سيبويه** ikisi arasında fark koymuştur; ileride geleceği üzere. Çoğulu: **سُرعانٌ** ötre ile; **كَكَثيبٍ** ve **كُثبانٍ** gibi. Ve bununla **ذِي اليَدَينِ** hadisi rivayet edildi: “ **فخَرَجَ سُرعانُ النّاسِ** ”; şeyhim, allâme seyyid **مَشهورِ بنِ المُستَريحِ الأَهدَلِيّ الحُسَيْنِيّ**’den işittiğim üzere; **صحيحَ البُخارِيِّ**’yi okutması sırasında, Yemen’in sınırlarından biri olan **ثَغْرِ الحُدَيِّدَةِ**’de, bin yüz altmış dört senesinde. **السَّريعُ**: **البَشامِ**’dan düşen çubuk; çoğulu: **سِرْعانٌ** kesre ile; ve maddenin sonunda, zamme ve kesre ile cem‘ olunduğu gelecektir. Ve **أَبو سَريعٍ**: **العَرْفَجِ**’in künyesi; yahut içindeki ateş; bu **أَبي عَمروٍ**’nun sözüdür. Ve şu beyti inşad etti:
لا تَعْدِلَنَّ بأَبي سَريعٍ ... إذا غَدَتْ نَكْباءُ بالصَّقيعِ
ve **الصَّقيع**: kar. **سريعَةُ** **كسَفينَةٍ**: bir pınarın adıdır. Ve **حِجْرٌ سُراعَةٌ** **كثُمامَةٍ**: **سَريعَةُ**. **قيس بنِ رِفاعَةَ**’nin karısı dedi:
أَيْنَ دُرَيْدٌ فهو ذو بَراعَهْ ... حتّى تَروْهُ كاشِفاً قِناعَهْ

**تَعدو بهِ سَلْهَبَةٌ سُراعَهْ**: Böylece İbn Düreyd onu, **العباب** ve **التَّكملة**’de olduğu üzere inşad etti. İbn Berrî dedi ki: **فرّسٌ سَريعٌ وسُراعٌ**. Amr b. Ma‘dîkerib dedi ki:
" **حتّى تَرَوْهُ كاشِفاً... إلى آخِرِه** .

Onların sözü: **السَّرَعَ السَّرَع**; yani **الوَحَا الوَحا**. Böylece o, harekeli olarak (gelmiştir); bizde zabtedildiği gibi. Ve **الصِّحاح**’ta: **كعِنَبٍ**; ikisinde de. Ve **الوَحا**’yı kısaltma ile ve uzatma ile zabt etti.

Onların sözü: **سَرْعانَ ذا خُروجاً**; **السّين**’in üç vecihli (okunuşlu) olmasıyla; Kisâî’den, Zemahşerî’nin naklettiği üzere. Yani: **سَرُعَ ذا خُروجاً**; **العَين**’in fethası **النُّون**’a nakledildi; çünkü o, **سَرُعَ**’dan ma‘dûldür; bu yüzden onun üzerine bina edildi; **الصِّحاح** ve **العُباب**’da olduğu gibi.

Ve **سَرْعانَ**: sırf haber olarak ve içinde taaccüb manası bulunan haber olarak kullanılır. Ondan, onların sözü: **لَسَرْعانَ ما صَنَعْتَ كذا**; yani: **ما أَسْرَعَ**. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
أَتَخْطُبُ فيهِم بعدَ قتلِ رِجالِهِم ... لَسَرْعانَ هذا ! والدِّماءُ تَصَبَّبُ

Ve **العُباب**’da:
وحالَفْتُمْ قَوْماً هَراقوا دِماءَكُم ... لَسَرْعانَ... إلخ

Ve şöyle rivayet edilir: **لَوَشْكَانَ**; bu rivayet daha çoktur.

Ama onların meseldeki sözü: **سرْعانَ ذا إهالَةً**; aslı şudur ki: bir adamın zayıf bir dişi koyunu vardı ve burnunun iki deliğinden sümüğü akıyordu; zayıflığından. Ona: “Akan şu nedir?” denildi. O: “Onun iç yağıdır” dedi. Soran da o sözü söyledi. Bu, **العُباب**’ın nassıdır.

Ve **اللِّسان**’da: Bu meselin aslı şudur ki: ahmak sayılan bir adam, zayıf bir koyun satın aldı; zayıflık ve kötü hâl sebebiyle sümüğü akıyordu; onu iç yağı sandı ve dedi ki: **سَرْعَان ذا إهالَةً**. Sâgânî dedi ki: **إهالةً**’yı hâl üzere nasb etti; ve **ذا**: sümüğe işarettir; yani: “Bu sümük, iç yağı hâlinde iken çabuk oldu.” Yahut o, fiilin nakli takdiri üzere temyizdir; onların sözü gibi: **تَصَبَّبَ زَيْدٌ عَرَقَاً**; takdir: **سَرْعَانَ إهالَةُ هذه**. **العُباب**’da olduğu gibi, bir şeyin oluşunu vaktinden önce haber veren kimse için mesel olarak vurulur.

Ve **سَرَعَانُ الناس** (harekeli): işe koşuşanların, o işe ilk yetişenleridir; bunu, asker içinden çabuk davranan kimse hakkında Asma‘î söyledi. İbnü’l-A‘râbî sükûn verir ve derdi ki: **سَرْعَانُ الناسِ**: onların evvelleridir. Kutâmî — ağırlaştıranların dilinde; böylece **سَرَعَان** derler — dedi ki:
وحَسِبْتُنا نَزَعُ الكَتيبةَ غُدْوَةً ... فيُغَيِّفونَ ونَرْجِعُ السَّرَعانا

Cevherî — **سَرَعَانِ الناسِ**’ta hareke ile: “onların evvelleri” — dedi ki: Her vecihte onun **نُون**’u i‘râbı gerekli kılar. Ve namazda sehiv hadîsinde: " **فَخَرَجَ سَرَعَانُ الناسِ** " ve yine Huneyn günü hadîsi: " **فَخَرَجَ سَرَعَانُ الناسِ وأَخِفَّاؤُهُم** ". İkisinde de fetha ve hareke ile rivayet edildi; ayrıca zamme ile de rivayet edilir; bunun, daha önce geçtiği üzere, **سَريع**’in cemi olması üzerine.

**السَّرَعان** atlardan: onların evvelleridir; ve sükûn da verilebilir. Ebü’l-Abbâs dedi ki: Eğer **السَّرَعان** insanlarda bir vasıf olursa: **سَرَعَانُ** ve **سَرْعَانُ** denir; insanlardan başkasında olursa, **سَرَعانُ** daha fasîhtir; **سَرْعَان** da caizdir.

**السَّرَعان** (harekeli): Ebû Zeyd’den, yayın kirişi. İbn Meyyâde dedi ki:
وعَطَّلْتُ قَوْسَ اللَّهْوِ من سَرَعَانِها ... وعادَتْ سِهامِي بَيْنَ رَثٍّ وناصِلِ
Ve “**بَيْنَ أَحْنَى وناصِل**” diye de rivayet edilir.

Yahut **سَرَعَانُ عَقَبِ المَتْنَيْن**: etten çıkarılan, sonra Arap yayları için kirişler olarak bükülen, tutamlar benzeri şeydir. Ezherî dedi ki: Bunu Araplardan işittim. Ebû Zeyd dedi ki: Birliği, **بهاء** iledir.

Yahut **السَّرَعان**: güçlü kiriş; ve o, bizzat, daha önce geçen Ebû Zeyd’in sözü gibidir.

Yahut **السَّرَعان**: tüylerin uçlarını, daireye yakın taraftan bir araya getiren sinirdir; bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür.

Yahut atın boynunda yahut topuğunda tutamlar; birliği: **سَرَعَانَةٌ**.

Yahut **السَّرَعان** hareke ile: sırt etinden alınan kiriş; bunun dışındakilerde **الرّاء** sâkindir.

Ve **السَّرْع** fetha ile ve kesrelenir: o yılın taze asma çubuklarından bir çubuk; cemi: **سُروع**. Yahut her taze çubuk **سَرْعٌ**’dır; **السَّرَعْرَعِ** gibi. Ve **التهذيب**’de: **السَّرْع**: asma çubuklarından bir yılın çubuğudur. Dedi ki: **تَسْرُعُ سُروعاً**; onlar **سَوارِعُ**’dir; birliği **سارِعَةٌ**’dir. Dedi ki: Ve **السَّرْع**: özellikle bundan olan çubuğun adıdır.

Ve **السَّرَعْرَع**: o yıl için, yaş ve taze ve yumuşak kaldığı müddetçe çubuktur; dişisi **سَرَعْرَعَةٌ**. Leys inşad etti:
لمّا رَأَتْني أمُّ عمروٍ أَصْلَعا ... وقد تَراني لَيِّناً سَرَعْرَعا
" أَمْسَحُ بالأدْهانِ وَحْفَاً أَفْرَعا

Ezherî dedi ki: Ve **السَّرْغُ** — **الغَين المُعجَمةِ** ile —: taze çubuk manasında **السَّرْع** için bir lugattır; bunlar **السُّرُوع** ve **السُّروغ**’dur.

Ve **السَّرَعْرَع** da: Leys’ten, ince uzun (şey). Ve inşad etti:
" ذاكَ السَّبَنْتَى المُسبِلَ السَّرَعْرَعا

**السَّرَعْرَعُ** da ayrıca: yumuşak, nâzik delikanlıdır. Ve **العُباب** nüshalarında: beden(ce) yumuşak (olan) (diye) vâki olmuştur; birincisi doğrudur. **الأَصْمَعِيّ** dedi: Falan kimse **شَباباً سَرَعْرَعاً** gençleşti.

Kadınlardan **السَّرَعْرَعَةُ**: yumuşak, nâzik (olan).

**المِسْرَع** **كمِنْبَرٍ**: hayra veya şerre (karşı) hızlı (olan).

**المِسْراع** **كمِحْرابٍ**: ondan daha beliğdir; yani işlerde şiddetli sürat eden; **مِطْعانٍ** gibi. Ve o, mübalağa kalıplarındandır.

Hadiste, yani **خَيْفَان** hadisi—ve **العُباب**’da: Osman رضي الله عنه—: “Ve amma bu **مَذْحِجٍ** kabilesi: kıtlıkta çok yedirenler, savaşta çok sürat edenlerdir.” **جدب** maddesinde geçmişti.

**السَّرْوَعَةُ** **كالزَّرْوَحَةِ** vezin ve mânâca: kumdan ve başkasından (olan) tepeciktir; onu **الأَزْهَرِيّ** nakletti. Ve **العُباب**’da: **رَمْلِ العَصِلِ**’den bir tepeciktir; o, eğri bir kumdur; **العَصَلِ** ile adlandırıldı; o da bükülmedir. Ve bazı nüshalarda **كالسَّرْوَحَةِ** (diye) vâki olmuştur; o hatadır. Ve **العُباب**’da **كالزَّرْوَعَةِ** (ayn ile) (diye). Ve denildi: **السَّرْوَعَة**: kumdan büyük tümsektir; **سَرْوَعات** ve **سَراوِع** diye çoğul yapılır. Ondandır hadîs: ona—Halid b. Velid ona rastladığında—dedi ki: “Haydi buraya”; sonra onları iki **سَرْوَعَتَيْن** arasına aldı ve onları yolun doğrultusundan çevirdi. Onu **الهَرَويُّ** nakletti ve **الأَزْهَرِيّ** açıkladı.

**سَرْوَعَةٌ**: **مَرِّ الظَّهْران**’da (bir yer).

**سَرْوَعَةُ**: Tihâme’de bir dağdır; ikisini **الصَّاغانِيّ** nakletti.

Ve **أبو سَرْوَعةَ**; kırılmaz (yani i‘rabda kesre almaz). Ve râ bazen damme yapılır. Ve bazı nüshalarda **أبو سَرْوَعة** **كَجَرْوَقَة** ve **فَرُوَقة** (kalıbında): **عُقبَةُ بنُ الحارثِ بنِ عامرِ بنِ نَوْفَلِ بنِ عَبْدِ مَنافٍ النَّوْفَلِيُّ القُرَشيُّ** sahâbîdir, رضي الله عنه. **المَزِّيُّ** dedi: Ondan **عَبْد الله بنُ أبي مُلَيْكة** rivayet etti. Dedim: ve **عُبَيْدُ بنُ أبي مَرْيَم** (de). Ve onu **العُباب**’da **مَخْزُومِيَّاً** yaptı; doğrusu bizim zikrettiğimizdir. Ve **التكملة**’de: Hadis ashabı derler ki: **أبو سِرْوَعَة** (sin’in kesriyle). Dedim: **النَّوَوِيُّ** de onu iki vecihle böyle ضبط etti; sonra dedi: Bazıları der: **أبو سَرُوعة**; **فَرُوقة** ve **رَكُوبة** misali. Doğrusu, lugat ehlinin üzerinde olduğudur. Sonra, şeyhimiz zikretti ki: **أبي سَرْوَعةَ**’nin **عُقبَةُ بن الحارثِ** olması, hadis ehlinin sözüdür; müellif burada onlara tâbi oldu. Neseb ehli dedi: **أبو سَرْوَعةَ بنُ الحارثِ**: **عُقبَةَ بنِ الحارثِ**’in kardeşidir; **الاسْتِيعاب**’da ve muhtasarında ve başkalarında olduğu gibi. Dedim: Bu, **الزُّبَيْرِ**’in ve amcası **مُصعَب**’ın sözüdür. Ve **أَنْسَابِ أبي عُبَيْدٍ القاسمِ بنِ سَلاّمٍ الأَزْدَيِّ**’de okudum ki **الحارثَ بنَ عامرِ بنِ نَوْفَلٍ** Bedir günü kâfir olarak öldürüldü.

**سُراوِع** (sin’in dammesi ve vav’ın kesriyle): **ع**; **الفارسيِّ**’den. Ve İbn Züreyh için inşad etti:
عَفا سَرِفٌ من أَهْلِه فسُراوِعُ ... فوادي قُدَيْدٍ فالتِّلاعُ الدَّوافِعُ

Ve başkası dedi: O ancak **سَراوِع** (fetha ile)dir. Ve Sîbeveyh **فُعاوِل**’i hikâye etmedi. Ve rivayet olunur: **فشُراوِع**; o, avâmın rivayetidir.

**الأَساريع**: **شُكُرٌ**dur; **الحَبَلَةِ**’nin kökünde çıkar; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve başkası artırdı: O, üzümün kendisine tutunduğu şeydir; bazen yenir; o, yaş iken ekşidir. Tekili **أُسْروعٌ**dur.

**ابْن عَبَّادٍ** dedi: **الأَساريع**: dişlerin **ظَلْمُ**’udur ve onun suyu (yani diş etinin suyu); denir: **ثَغْرٌ ذو أساريعَ**; yani **ظَلْمٍ**. Ve denildi: çizgiler ve yollar; onu **الزَّمَخْشَرِيّ** nakletti. Başkası dedi: **الأساريع**: yayın **سِيَةِ**’sinde çizgiler ve yollar; ikisinin biri **أُسْروعٌ** ve **يُسْروع**dur.

Onun (Peygamber’in) sıfatında—sallallahu aleyhi ve sellem—: sanki boynu **أساريعُ الذَّهَبِ**; yani onun yolları/şeritleri.

Hadiste: “Göğsünün üzerinde **الحسَنُ** veya **الحُسَيْنُ** vardı; bevletti; ben onun bevlinin **أساريعَ** olduğunu gördüm”; yani yollar/şeritler.

**الأساريع**: diken üzerinde olan kurtçuklardır. Ve denildi: beyaz gövdeli, kırmızı başlı kurtçuklardır; kumda olur; kadınların parmakları ona benzetilir; onu **الجَوْهَرِيّ** **القَنانيِّ**’den nakletti. **الأَزْهَرِيّ** dedi: O, baharda görünen, siyahlık ve kırmızılıkla çizgili kurtçuklardır. Ve **الجَوْهَرِيّ** İbn Sikkît’ten nakletti. Dedi: **الأُسْروع** ve **اليُسْروع**: baklada olan kırmızı bir kurtçuktur; sonra soyunur da kelebek olur. İbn Berrî dedi: **اليُسْروع**: soyunup kelebek olacak kadar küçük değildir; çünkü o, parmak miktarıdır; pürüzsüz, kırmızıdır. Ebû Hanîfe dedi: **الأُسْروع**: bir karış uzunluğundadır; olabildiğince uzundur; sarılık, yeşillik ve her renkten en güzel süsle süslenmiştir; onu ancak ot içinde görürsün. Ve onun kısa ayakları vardır. Köpekler, kurtlar ve kuşlar onu yer. Büyüdüğünde baklayı bozar; uçlarını keser.

Ve **الجَوْهَرِيّ** Zü’r-Rumme için inşad etti:
وحتى سَرَتْ بَعْدَ الكَرَى في لَوِيَّهِ ... أساريعُ مَعْرُوفٌ وصَرَّتْ جَنادِبُهْ

Ve **اللَّوِيُّ**: bakladan solmuş olandır. Diyor ki: sıcak şiddetlendi; çünkü **الأساريع** bakla üzerinde ancak gece yürür; zira gündüz sıcağının şiddeti onu öldürür.

Bu kurtçuk, Tihâme’de **ظَبْيٍ** diye bilinen bir vadide de bulunur. Ondandır onların sözü: sanki onun boynu **جِيدُ ظَبْيٍ**’dir; ve sanki onun parmakları **أساريعُ ظَبْيٍ**’dir.

Ve **الجَوْهَرِيّ** İmru’ul-Kays için inşad etti:
وتَعْطو برَخْصٍ غَيْرِ شَئْنٍ كأنَّهُ ... أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساويكُ إسْحِلِ

Denilir: **أساريعُ ظبيٍ**; denildiği gibi: **سِيدُ رَمْلٍ** ve **ضَبُّ كُدْيَةٍ** ve **ثَوْرُ عَدَابٍ**. Tekili **أُسْروعٌ** ve **يُسْروعٌ**dur; ikisinin de (baş harfi) dammelidir. **الجَوْهَرِيّ** dedi: Aslı **يَسْرُوعٌ**dur, fetha iledir; çünkü Arapların كلامında **يُفْعولٌ** yoktur. **سيبويه** dedi: Ancak evveli, **الراء**a, yani onun dammesine uydurma olarak dammelendi; onların “**أَسْوَدُ بنُ يُعْفُر**” demeleri gibi. Ve **أُسْروعُ الظَّبْيِ** (damme ile): bacağının ve elinin iç tarafında bulunan bir sinir demetidir; bunu **أبو عمروٍ** söyledi.

Ve yürüyüşte **أَسْرَعَ**; **سَرُعَ** gibi. **ابْن الأَعْرابِيّ** dedi: Adam **سَرِعَ** olur; konuşmasında ve işinde **أَسْرَعَ** ettiği zaman. **سيبويه** ikisi arasında ayırım yaptı da dedi: **أَسْرَعَ**: bunu kendi nefsinden talep etti ve onu tekellüf etti; sanki “**أَسْرَعَ المَشْيَ**” yani onu acele ettirdi. Ama **سَرُعَ** ise sanki bir tabiat (garîza)dır. Ve aslında müteaddîdir; bunu **الجَوْهَرِيّ** söyledi: sanki nefsini acele ile sevk etti.

Veya senin sözün: **أَسْرَع**: mücâviz bir fiildir; manası, kendisiyle amel olunan bir mef‘ûl üzerine zamirlenmiş olarak vâki olur; manası: **أَسْرَعَ المَشيَ** ve **أَسْرَعَ كذا**; ancak muhataplar yanında mâlum olduğundan, onu izhar etmekten vazgeçildi de zamir kılındı; bunu **الليث** söyledi. **ابنُ جِنِّي** **أَسْرَعَ**ı müteaddî olarak kullandı da dedi – yani Araplar –: “Onlardan kimi hafifler ve işittiğini kabul etmeyi **يُسْرِعُ**.” Şu hâlde bu, ya harf ile ve harfsiz müteaddî olur; yahut “kabulüne”yi kastetti de hazfetti ve ulaştırdı. Ve ondan hadis: “Sizden biri eğik bir **طِرْبالٍ**dan geçtiği zaman yürüyüşü **فليُسْرِعِ**.”

Ve **أَسْرَعوا**: binekleri hızlı olduğu zaman; bunu **الجَوْهَرِيّ**, **أبي زَيْدٍ**’den nakletti; denildiği gibi: binekleri hafif olduğu zaman **أَخَفُّوا**.

Ve **المُسارَعة**: şeye doğru acele davranmaktır; **التَّسارُع** ve **الإسْراع** gibi. Allah عزّ وجلّ dedi: “**وسارِعوا إلى مَغْفِرَةٍ من رَبِّكُم**” ve جلّ وعزّ dedi: “**نُسارِعُ لهم في الخَيْرات**”. Ve **تَسَرَّعَ** şerre: acele etti. **العَجَّاج** dedi:
“أَمْسَى يُباري أَوْبَ مَن تَسَرَّعا”

Ve denilir: **تسَرَّعَ بالأمرِ**: onunla acele davrandı.

Ve **السَّريعُ** ( **أميرٍ** gibi): **البَشَامِ** ağacından düşen çubuktur; çoğulu: **سُرْعانٌ**, kesre ve damme iledir. Bunun aynısı maddenin evvelinde geçti; orada cem‘de yalnız kesre ile yetindi; bu ise tekrar ve muhalefettir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **سَرِعَ يَسْرَعُ** ( **عَلِم** gibi): **سَرُعَ**da bir lugattır. Ve **السَّرْع** kesre ve fetha ile; ve **السَّرَع** harekeli olarak; ve **السِّراعَة**: **السُّرْعة**dır. Ve o, **سَرِعٌ**dur ( **كَتِف** gibi) ve **سُرَاعٌ**dur (damme ile); ve o, **بهاءٍ** iledir. Ve bir adam **سَرْعَان**dır; o da **سَرْعَى**dır. Ve **سَرَّع**; **أَسْرَع** gibi. **ابنُ أَحْمَرَ** dedi:
ألا لا أرى هذا المُسَرِّعَ سابِقاً ... ولا أَحَدَاً يَرْجُو البَقِيَّةَ باقِيا

Ve **البقِيَّة** ile muradı: **البَقاء**dır. Ve bir at **سُرَاعٌ**: hızlıdır; bunu **ابنُ بَرّيّ** nakletti. Ve **السُّرْعَة**: **الإسْراع**dır. Ve **تَسَرَّعَ الأمرُ**; **سَرُعَ** gibi. **الراعي** dedi:
فَلَوْ أنَّ حَقَّ اليومِ منكم إقامَةٌ ... وإن كان صَرْحٌ قد مضى فَتَسَرَّعا

Ve **سَرْعَاً** fetha ile geldi: hızlı olarak. Ve “**سَرُعَ ما فَعَلْتَ ذاك**” ( **كَكَرُم** gibi) ve **سَرْعَ** fetha ile ve **سَرُعَ** damme ile; bunların hepsi **سَرْعَان** manasındadır. **مالكُ بنُ زغْبَةَ الباهليّ** dedi:
أَنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ ... وحَبلُ الوَصْل مُنتَكِثٌ حذيقُ

Muradı: **سَرِعٌ** idi; hafifletti. Araplar dammeyi ve kesreyi ağırlıklarından dolayı hafifletirler; **الفَخِذ** için **فَخْذٌ**, **العَضُد** için **عَضْدٌ** derler; **الحَجَر** için **حَجْرٌ** demezler; fethanın hafifliğinden dolayı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve onun sözü: **أَنَوْراً**; manası: **أَنَواراً** ve **نِفاراً** ey **فَرُوق**; ve **ما**: sıla’dır. Muradı: **سَرُعَ ذا نَوْرَاً** idi. **ابْن الأَعْرابِيّ**’den: **سَرُعانَ ذا خُروجاً**; **الراء**ın dammesiyle.

Ve **ساعدة بنِ جُؤَيَّةَ**’nin sözü:
وظَلَّتْ تعَدَّى من سَريع وسُنْبُكِ ... تصَدَّى بأَجْوازِ اللُّهوبِ وتَرْكُدُ

Bunu **ابنُ حَبيبٍ** tefsir etti de dedi: **سَريعٌ** ve **سُنْبُكٌ**: yürüyüşten iki türdür. Dedim: Bu beyti ne **أبو نَصْر** ne **أبو سعيد** ne de **أبو محمد** rivayet etti; onu ancak **الأخفَش** rivayet etti. **الفَرّاءُ** dedi: Denilir: “**اسْعَ على رِجْلِكَ السُّرْعَى**.”

Ve **سَرُوع** ( **صَبُور** gibi): Şam köylerindendir. Ve **سَريعُ بنُ الحكَمِ السَّعديِّ**: **بَني تَميمٍ**’dendir; onun bir **وِفادةٌ**sı vardır. Ve **كُرَيْزُ بنَ وقّاص بن سَريع** ve kardeşi **سَهْلٌ** ve **سَريعُ بنُ سَريع**: muhaddislerdir.
