# سرف (س-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Aşırı gidenler

- Harfler: س - ر - ف
- Kur'an'da: 23 geçiş · 21 ayet · 13 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْمُسْرِفِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلِينَ | Aşırı gidenler | 7 | 7 | [6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/6:141.md) |
| [تُسْرِفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تُفْعِلُوا | Aşırı gitmeyin | 2 | 2 | [6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/6:141.md) |
| [لِلْمُسْرِفِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | لِلْمُفْعِلِينَ | Aşırı gidenler için | 2 | 2 | [10:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/10:12.md) |
| [مُسْرِفٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8C.md) | مُفْعِلٌ | Aşırı giden | 2 | 2 | [40:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/40:28.md) |
| [مُسْرِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلُونَ | Aşırı gidenler | 2 | 2 | [7:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/7:81.md) |
| [أَسْرَفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Aşırı gitti | 1 | 1 | [20:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/20:127.md) |
| [أَسْرَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Aşırı gittiler | 1 | 1 | [39:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/39:53.md) |
| [إِسْرَافًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A5%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | إِفْعَالًا | Aşırı gitmek | 1 | 1 | [4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/4:6.md) |
| [لَمُسْرِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَمُفْعِلُونَ | Aşırı gidenler | 1 | 1 | [5:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/5:32.md) |
| [مُسْرِفِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Aşırı gidenler | 1 | 1 | [43:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/43:5.md) |
| [وَإِسْرَافَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A5%D9%90%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَإِفْعَالَنَا | Ve bizim aşırı gitmemiz | 1 | 1 | [3:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/3:147.md) |
| [يُسْرِفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يُفْعِلُوا | Aşırı giderler | 1 | 1 | [25:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/25:67.md) |
| [يُسْرِفْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%92.md) | يُفْعِلْ | Aşırı gitmesin | 1 | 1 | [17:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/17:33.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (160 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Firavun
2. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · Hayvanların ön ayaklarına denir
3. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
4. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Zenb : Kuyruk demektir
5. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
6. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
7. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
8. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Rical ayak demektir
9. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
10. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Kevn, tepe demektir
12. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
13. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
14. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
15. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
16. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
17. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
18. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
19. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
20. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
21. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
22. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
23. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
24. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
25. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
26. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
27. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
28. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
29. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
30. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
31. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
32. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
33. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
34. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
35. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md), [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md), [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md), [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin meşru ve doğal sınırını aşması, ağacın kurdunun (es-sürfe) içten içe kemirip tüketmesi gibi ölçüsüzce tüketip çürütmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın inanç, amel, harcama, nefis ve yetki alanlarında ilahi sınırları, fıtratı ve adalet ölçüsünü taşkınca ihlal etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Denge ve itidal (iktisat) ekseninden koparak sistemi tahrip eden, sürdürülemez aşırılık ve bozgunculuk durumu |
| Kritik Hata Riski | İsraf kavramını yalnızca maddi harcama ve yiyecek tüketimiyle sınırlayarak itikadi, ahlaki, hukuki ve siyasi haddi aşmaları kapsam dışı bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | İçten içe yayılma, gizlilik, sızma, akış ve süreklilik barındıran hareket; nitekim [سرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%A8.md) gizlice akıp gitmeyi, [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) salınıp yayılmayı, [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) kesintisiz hızlanmayı ve [سرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%82.md) gizlice alıp götürmeyi ifade eder. | ف | Ağız, açıklık, sınır hattı ve dışavurum imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle içte biriken meylin veya tüketimin meşru sınırı aşarak dışarı taşması, haddin ötelenmesi ve saçılıp heder edilmesi anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Koruyucu yapıyı, tutunma noktasını ve meşru sınır bariyerini temsil eder. |
| ر | İnsan başı | Bilinci, iradi kararı, önceliği ve yönlendirici ilkeyi simgeler. |
| ف | Ağız | Açıklığı, tüketim kanalını, dışa yayılmayı ve kenar çizgisini gösterir. |
| سرف | İradi bilincin (ر) koruyucu dayanak ve sınırı (س) hiçe sayarak tüketim ve saçılma menfezinden (ف) kontrolsüzce dışarı taşması ve yapıyı heder etmesi hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacı ve yaprakları içten içe yiyip kemiren, geriye içi boş bir kabuk bırakan küçük ağaç kurdunun (es-sürfe / السُّرْفة) yaptığı tahribat; ayrıca kişinin dalgınlıkla veya dikkatsizlikle haddi fark etmeyip sınırı aşması (مررت بكم فسرفتكم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tarafa bin el-Abd bir beytinde gaflet ve akıl hafifliğiyle sınırını bilemeyen kimseyi nitelemek üzere şöyle der: إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى / عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي |
| Erken Arapça kullanım | Emevî şairi Cerîr cömertlikte meşru sınırın ve hakkın gözetilmesini anlatırken şöyle der: أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ / ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سرف kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında sınırın aşılması, ihmal, taşkınlık ve tükenme semantik alanı etrafında şekillenmiştir. İbrânîcede doğrudan ses denkliği gösteren belirgin bir kök formu yaygın olmamakla birlikte, kökün çekirdeğinde yer alan ve sınırın ötesine geçmeyi, dikkatsizlikle heder etmeyi ifade eden yön, Aramice ve Süryanicede yanılma, yoldan çıkma ve ölçüyü kaybetme anlam alanlarıyla paralellik taşır. Arapçada kökün somut tabiatı iki belirgin eksende billurlaşmıştır: Birincisi biyolojik bir fenomen olan es-sürfe böceğinin bir gövdeyi sessizce ve doymak bilmez biçimde tüketmesidir; ikincisi ise ölçüyü (kasd) aşarak hakkı olmayan yere taşmaktır. Hadiste geçen et tiryakiliğinin şarap tiryakiliği gibi bir taşkınlık ve doyumsuzluk (seref) doğurması ifadesi de kökün bu denetimsiz tüketim eksenine dayanır. Kök, Sami dilleri zemininde türeyen ortak bir fiilden ziyade, Arapçanın iç gelişimi içinde sınırın taşması ve içten içe kemirilme metaforunun kavramlaşmasıyla yüksek soyutlama kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Payne Smith Syriac Dictionary.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürfe (güve/ağaç kurdu) ve haddi aşma | Biyolojik tüketim ve tahribat anlamından insanın iradi fiillerinde sınırı ihlal etmesine ve ifrata sapmasına doğru genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İhmal, haddi aşma ve sapma | Aramice ve Süryanicedeki sınır ihlali ve gaflet kavramlarıyla anlamsal örtüşme taşır; doğrudan ortak kök sınırlı alanda izlenir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliği taşıyan veri bulunamadı. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisānü’l-Arab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرف | Anlamlı | Haddi aşmak, ölçüyü kaçırmak | Meşru sınırların dışına taşarak tüketmek ve dengeyi bozmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Açığa çıkarmak, örtüyü kaldırmak, yolculuk yapmak | Gizli olanı ortaya çıkarma, ufku açma veya bir mesafeyi katetme | Kur'an'da geçer; ortak ses unsurları sınırın açılmasıyla ilişkilidir |
| [رسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81.md) | Anlamlı | Prangayla veya zincirle yavaşça yürümek | Hareketin sınırlandırılması, engelle adım atma | Kur'an'da geçmez; serbestçe taşmanın zıddı bir kısıtlanmayı bildirir |
| [رفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Ayakla vurmak, tekmelemek | Fiziksel bir temasla itme veya tepme hareketi | Kur'an'da geçmez; harici bir zorlama içerir |
| [فسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Açıklamak, beyan etmek, üstünü açmak | Kapalı bir manayı vuzuha kavuşturup ortaya koyma | Kur'an'da geçer; örtüyü yarıp manayı çıkarma yönüyle anlamlıdır |
| [فرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Yırtmak, parçalamak, binicilikte mahir olmak | Avı boynundan yakalayıp kırma veya at üzerinde hâkimiyet kurma | Kur'an'da geçmez; güç ve parçalama eksenlidir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرف | Merkez | Haddi aşmak | Belirlenmiş meşru ve dengeli sınırı (haddi) geçerek harcamada veya fiilde ölçüsüzleşmek | Her türlü davranışta, inançta ve harcamada sınırın çiğnenmesi |
| [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Saçıp savurmak | Değeri ve kaynağı gereksiz, anlamsız ve gayrimeşru yerlere dağıtarak yok etmek | İsraf sınırın aşılması iken tebzir kaynağın büsbütün saçılmasıdır |
| [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Azgınlaşmak | Güç, yetki ve varlık sarhoşluğuyla sınır tanımaz biçimde isyan ve tahakküm etmek | İsraf fiildeki ölçüsüzlük, tuğyan ise otoriteye ve hakka karşı küstahça başkaldırıdır |
| [عتو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D9%88.md) | Komşu | Serkeşlik etmek | Nasihat ve hak kabul etmez bir kabalıkla haktan yüz çevirip dikleşmek | Kibrin doğurduğu katı ve iflah olmaz aşırılık |
| [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) | Komşu | Tecavüz etmek | Başkasına ait hukuki veya ahlaki sınır çizgisine bilfiil tecavüz etmek | Hak ihlali odaklı sınır aşımı |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | İtidal ve orta yol | İki aşırı ucun arasında adaleti, ölçüyü ve hedefi tam gözeterek dengede durmak | Aşırılığın ve eksiltmenin zıddı olan adil ve hikmetli denge |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرف | Haddi aşmak, ifrat | Meşru sınırın, itidalin ve hakkın ötesine geçerek dengesizleşmek | Kesin |
| Latince | Extravagantia, excessus | Sınır dışına çıkma, aşırılık | Extravagari (çizginin dışına sapmak) kökünden gelir; israfın mekânsal ve ilkesel haddi aşma yönünü karşılar, içten çürüme yönünü tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Immoderation, extravagance, excess | Aşırılık, ölçüsüzlük, haddi aşma | Extravagance daha çok harcama sınırını aşmayı, immoderation ölçü kaybını, excess genel aşırılığı karşılar; Kur'an'daki ontolojik haddi aşmayı kısmen içerir | Güçlü |
| Almanca | Maßlosigkeit, Verschwendung | Ölçüsüzlük, savurganlık | Maßlosigkeit ölçünün ve sınırın mutlak kaybını, Verschwendung ise kaynakların heder edilmesini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Démesure, gaspillage | Ölçüyü yitirme, israf | Démesure klasik Yunan hybris kavramına yakın biçimde sınır tanımazlığı, gaspillage ise maddi ziyanı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Yeme-içme ve maddi infakta haddi aşma | Tüketimde ölçüsüzlük ve gereksiz harcama | Nimetin tüketiminde itidalden sapma ve helal dairesini çiğneme; A'râf [7:31](https://lisan.digital/tr/ayet/7:31.md), En'âm [6:141](https://lisan.digital/tr/ayet/6:141.md), Furkân [25:67](https://lisan.digital/tr/ayet/25:67.md) |
| Yetim malını haksızca tüketme | Sınır tanımaz gasp ve acelecilik | Yetimin hakkını o büyümeden önce aceleyle ve haksızca yiyip bitirme; Nisâ [4:6](https://lisan.digital/tr/ayet/4:6.md) |
| Cinsel ve ahlaki fıtratı çiğneme | Cinsel sapkınlık ve fıtri sınırı aşma | Lût kavminin tabii ve meşru ilişki sınırını terk ederek eşcinsel taşkınlığa sapması; A'râf [7:81](https://lisan.digital/tr/ayet/7:81.md) |
| İtikadi haddi aşma ve tekzip | Şirk, peygamberleri yalanlama ve küfür | Hakikat karşısında kibre kapılıp ilahi tebliği reddetme; Yâsîn [36:19](https://lisan.digital/tr/ayet/36:19.md), Mü'min [40:28](https://lisan.digital/tr/ayet/40:28.md), Mü'min [40:34](https://lisan.digital/tr/ayet/40:34.md) |
| Nefse zulmederek günaha batma | İsyanda ifrata varma | Kulun kendi varoluşsal sermayesini günahlarla tüketip heder etmesi; Zümer [39:53](https://lisan.digital/tr/ayet/39:53.md), Âl-i İmrân [3:147](https://lisan.digital/tr/ayet/3:147.md) |
| Hukuki kısasta haddi aşma | Cezada ölçüyü ve meşruiyeti çiğneme | Haksız yere öldürülenin intikamında suçsuz olanı öldürme veya işkenceye başvurma; İsrâ [17:33](https://lisan.digital/tr/ayet/17:33.md) |
| Siyasi istibdat ve tahakküm | Zorbalık ve ilahlaşma iddiası | Firavun'un yeryüzünde sınır tanımaz bir mütekebbir ve tiran olması; Yûnus [10:83](https://lisan.digital/tr/ayet/10:83.md), Duhân [44:31](https://lisan.digital/tr/ayet/44:31.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah, şirk ve ilahi adalet | İsrafın sadece mali bir cürüm mü yoksa şirki ve küfrü de kapsayan teolojik bir haddi aşma mı olduğu; Zümer [39:53](https://lisan.digital/tr/ayet/39:53.md) bağlamında tövbenin şümulü | İsrafın Allah'ın koyduğu ontolojik ve şer'i sınırları çiğneyen her türlü itikadi sapma olarak tanımlanması |
| Fıkıh | Hacir, infak, tebzir ve helal-haram sınırları | İsraf eden kimsenin (müsrif) malî ehliyetinin kısıtlanması (hacir); haramda az harcamanın da israf sayılıp sayılmayacağı | Helal dairede miktar fazlalığı ile haram daireye yönelen harcamanın mahiyet farkı |
| Tefsir | Vücûh ve nezâir ayrımı | Ayetlerdeki müsrifîn nitelemelerinin bağlamına göre müşrik, katil, fıtratı bozan veya savurgan anlamlarına gelmesi | İsrafın ortak paydasının her tikel bağlamda belirlenmiş haddi tecavüz etmek olduğu vurgusu |
| Hadis | Sünnet-i seniyye, tüketim ahlakı ve ibadet | Abdest suyunda dahi aşırıya kaçmanın nehyedilmesi, et ve giyimde kibre ve gösterişe varan düşkünlük | Az da olsa lüzumsuz ve gösteriş amaçlı her kullanımın ruhu ve ibadeti zedeleyen bir israf sayılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi emir ve yasaklar dairesi | Hadleri çiğneme | Fıtratı ve kulluk sözleşmesini bozma | Allah'ın çizdiği helal-haram sınırının dışına çıkmak dini dengenin bozulmasına ve nefsin helakine yol açar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve akli denge | Epistemik ifrat ve hadsizlik | Metodolojik sınırı terk edip delilsiz hüküm verme | Bilgi üretiminde haddini bilmeme, kesin bilgi sınırını aşıp zanna ve hevese dayanarak hüküm bina etmektir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşru otorite | Tiranlık, zorbalık ve istibdat | Hukuk devletini yıkıp mutlak tahakküm kurma | Yöneticinin anayasal ve şer'i yetki sınırlarını aşarak tebaayı köleleştirmesi; Firavun modelinde somutlaşan yönetim sapmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve bölüşüm | Aşırı tüketim ve kaynak israfı | Ekonomik dengenin ve sermayenin tahribi | Kaynakların verimsiz, lüks, gayrimeşru ve gösteriş amaçlı tüketilerek kıt kaynakların toplumsal felakete sürülen heba oluşudur. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve lineer olmayan eşik aşımı | Fizik ve termodinamikte kapalı bir sistemde enerjinin faydalı iş yapamaz hale gelip düzensizliğe dağılması; kontrol sistemlerinde tanımlı eşik değerin ($\theta$) aşılarak sistem rezonansının ve stabilitesinin bozulması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sürdürülemez tüketim çılgınlığı ve anomi | Sosyoloji ve iktisatta sınır tanımaz tüketimciliğin toplumsal bağları çözmesi, hukuki kısıtların anlamsızlaşarak normsuzluk (anomie) ve ahlaki yozlaşma üretmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İsrafı yalnızca tabaktaki yemeği dökmek, musluğu açık bırakmak veya lüks eşya satın almak gibi salt ekonomik-maddi harcama kalıplarına hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da israf; Lût kavminin fıtratı bozan cinsel sapkınlığını, Firavun'un siyasi zulmünü, kısasta haddi aşıp kan dökmeyi, şirki, peygamberleri tekzibi ve nefsin günahlarla ifrat derecesinde kirletilmesini kapsayan külli bir sınır ihlalidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsraf daraltıldığında, Kur'an'ın müsrif olarak nitelediği zalim idareciler, sömürgeci müstekbirler, itikadi taşkınlar ve ahlaki yozlaşma aktörleri bu ikazın kapsamı dışında kalır; böylece ayetlerin toplumsal, ahlaki ve ontolojik ikaz gücü buharlaşır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın meşruiyet zeminini oluşturan hudûdullah (Allah'ın sınırları) ve mîzan (ölçü/denge) kavramlarının anti-tezidir; meşru sınırı aşan her hareketin sistemi içten içe nasıl çürüttüğünü gösteren temel bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ve iktisat ahlakını belirleyen ayetlerde, Lût kavmi kıssasında, Firavun'un istibdadını anlatan siyasi pasajlarda, ceza hukukunda kısas sınırını çizen hükümlerde ve Zümer Suresi'ndeki ilahi rahmet çağrısında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahı sadece bireysel bir ihmal, cinsel sapkınlığı kişisel bir tercih, siyasi tiranlığı sadece bir güç kullanımı sanma yanılgısını düzeltir; bunların tamamının fıtri ve ilahi haddi aşan birer israf olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaç kurdunun (es-sürfe) kütüğü içten içe yiyip boşaltarak çürütmesi ve bir kap veya nehir suyunun belirlenmiş setti aşarak etrafa taşması.
- Soyut anlam: İnsanın inanç, amel, ahlak, harcama ve yetki alanlarında ilahi, fıtri ve hukuki sınırları çiğneyip itidal dengesini tahrip eden taşkınlığı.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kararlılığını sağlayan kritik eşik değerinin aşılarak enerjinin yıkıcı ve anlamsız bir entropi artışına dönüşmesi durumu.
- LaTeX modeli: $$I(x) = \max(0, x - \theta) \cdot \delta_s$$
- LaTeX açıklaması:

Burada $x$ bireyin herhangi bir eylemdeki (harcama, şehvet, ceza, siyasi güç) büyüklüğünü, $\theta$ Allah tarafından belirlenmiş meşru ve fıtri sınır eşiğini (haddi), $\delta_s$ sistemik tahribat katsayısını, $I(x)$ ise ortaya çıkan israf miktarını temsil eder. Eylem meşru sınırın içinde kaldığında ($x \le \theta$) israf fonksiyonu sıfır değerini alır; meşru sınır aşıldığında ($x > \theta$) ise aşan miktar sistemik çürümeyi ve dengesizliği üreten pozitif bir israf ve taşkınlık olarak devreye girer.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/3:147.md) — وَإِسْرَافَنَا

وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Sadece: Ey Rabbımız, günahlarımızı ve işimizdeki israfımızı bize bağışla, sebatımızı artır; kafirler güruhuna karşı bize yardım et, diyorlardı.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/4:6.md) — إِسْرَافًا

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

### [Maide 5:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/5:32.md) — لَمُسْرِفُونَ

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ

Meal (IK): Bundan dolayı İsrailoğullarının üzerine yazdık ki: Her kim, bir nefsi bir nefse veya yeryüzünde bozgunculuğa karşılık olmadan öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de, onu diri bırakırsa sanki bütün insanları diriltmiş gibidir. Andolsun ki; onlara, peygamberlerimiz apaçık delillerle geldiler. Bundan sonra da onlardan bir çoğu gerçekten taşkınlık edenlerdir.

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/6:141.md) — تُسْرِفُوا · الْمُسْرِفِينَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Araf 7:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/7:31.md) — تُسْرِفُوا · الْمُسْرِفِينَ

يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Ey ademoğulları; her mescide güzel elbiselerinizi giyinerek gidin; yeyin için ama israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Araf 7:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/7:81.md) — مُسْرِفُونَ

إِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

Meal (IK): Siz; kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşıyorsunuz. Doğrusu siz, çok aşırı giden bir kavimsiniz.

### [Yunus 10:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/10:12.md) — لِلْمُسْرِفِينَ

وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): İnsan bir sıkıntıya düşünce; yan gelip yattığı veya ayakta bulunduğu anlarda Bize yalvarıp yakarır. Biz, sıkıntısını giderince de; karşılaştığı sıkıntıdan ötürü Bize hiç yalvarmamışa döner. Böylece aşırı gidenlere işledikleri hoş görünür.

### [Yunus 10:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/10:83.md) — الْمُسْرِفِينَ

فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Firavun ve erkanının kendilerine fenalık yapmasından korktuklarından, kavminin bir kısım gençleri dışında kimse Musa’ya iman etmedi. Çünkü Firavun, yeryüzünde çok ululanan ve gerçekten aşırı gidenlerdendi.

### [İsra 17:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/17:33.md) — يُسْرِفْ

وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا

Meal (IK): Allah’ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Ancak hak ile olursa müstesna. Kim, zulmedilerek öldürülürse; gerçekten Biz, onun velisine bir yetki kılmışızdır. Artık o da öldürmekte aşırı gitmesin. Muhakkak ki o, yardım görenlerden olmuştur.

### [Taha 20:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/20:127.md) — أَسْرَفَ

وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى

Meal (IK): İşte israf edenleri, Rabbının ayetlerine inanmayanları böylece cezalandıracağız. Hem ahiretin azabı daha çetin ve daha süreklidir.

### [Enbiya 21:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/21:9.md) — الْمُسْرِفِينَ

ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Nihayet onlara verdiğimiz sözün doğruluğunu gösterdik. Kendilerini ve dilediklerimizi kurtardık, aşırı gidenleri de yok ettik.

### [Furkan 25:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/25:67.md) — يُسْرِفُوا

وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا

Meal (IK): Onlar ki; infak ettikleri zaman, ne israf ederler, ne de cimrilik. İkisi arasında orta bir yol tutarlar.

### [Şuara 26:151](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/26:151.md) — الْمُسْرِفِينَ

وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Müsriflerin emrine itaat etmeyin.

### [Yasin 36:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/36:19.md) — مُسْرِفُونَ

قَالُوا طَائِرُكُمْ مَعَكُمْ أَئِنْ ذُكِّرْتُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ مُسْرِفُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Uğursuzluğunuz sizinledir. Size öğüt verildi diye mi? Hayır, siz; çok aşırı giden bir kavimsiniz.

### [Zümer 39:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/39:53.md) — أَسْرَفُوا

قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): De ki: Ey kendi nefislerine karşı aşırı davranan kullarım, Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Muhakkak ki Allah; günahları bağışlar. Çünkü O; Gafur’dur, Rahim’dir

### [Mü'min 40:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/40:28.md) — مُسْرِفٌ

وَقَالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ وَإِنْ يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإِنْ يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ

Meal (IK): Firavun hanedanından olup da imanını gizleyen mü’min bir adam da demiştir ki: Rabbım Allah’tır, dedi diye bir kişiyi mi öldüreceksiniz? Halbuki o, size Rabbınızdan ayetlerle gelmiştir. Eğer yalancıysa; yalanı kendisinedir. Eğer doğru sözlü ise; sizi tehdit ettiklerinin bir kısmı başınıza gelebilir. Muhakkak ki Allah; haddi aşan yalancı bir kimseyi hidayete erdirmez.

### [Mü'min 40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/40:34.md) — مُسْرِفٌ

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; daha önce Yusuf da size apaçık burhanlarla gelmişti. O zaman da size getirdiği şeylerden şüphelenip durmuştunuz. Nihayet vefat edince: Allah, bundan sonra hiç bir peygamber göndermez, demiştiniz. İşte Allah; haddi aşan aşırı şüphecileri böyle şaşırtır.

### [Mü'min 40:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/40:43.md) — الْمُسْرِفِينَ

لَا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ

Meal (IK): Şüphesiz sizin beni kendisine çağırdığınız; bu dünyada da, ahirette de çağırabilecek kabiliyette değildir. Ve muhakkak dönüşümüz Allah’adır. Elbette müsrifler; işte onlardır cehennem yaranı olanlar.

### [Zuhruf 43:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/43:5.md) — مُسْرِفِينَ

أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحًا أَنْ كُنْتُمْ قَوْمًا مُسْرِفِينَ

Meal (IK): Haddi aşan bir kavimsiniz diye, sizi o Kur’an’la uyarmaktan vaz mı geçelim?

### [Duhan 44:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/44:31.md) — الْمُسْرِفِينَ

مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Firavun’dan. Doğrusu o, azgın bir zorba idi.

### [Zariyat 51:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/ayet/51:34.md) — لِلْمُسْرِفِينَ

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Ki; aşırı gidenler için Rabbının katında nişanlanmış.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والفاء معهما
س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات
سرف:
الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز.
والأِسراف نقيض الاقتصاد.
ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ.
والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً.
وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة.
والسَّرِفُ: الجاهِلُ، وقال:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
والسَّرَفُ: الخَطَأ، يقال: أردْتُكم فسَرِفْتُكُم، قال:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
أي لا يُخطِئُون ويَضَعُونَه موضِعَه.
رسف:
الرَّسْفُ والرَّسيفُ والرَّسَفانُ: مِشْيَة المُقَيَّد، وقد رَسَفَ في القَيْد يَرسُفُ رَسيفاً فهو راسفٌ.
والمَرْسَفةُ: المَمْشى لمّا نجدها ووَجَدنا المَرْسَف.
فرس:
هذا فَرَسٌ وهذه فَرَسٌ والفُروسَةُ، مصدر الفارس، لا فِعْلَ له.
والفِراسةُ مصدر التفرس.
والفَرْسُ: دَقُّ العُنُق.
والفَريسةُ فَريسةُ الأسَد، ونادَى منادي عُمَرَ فقال: لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا: أي لا تكسِروا العُنَقَ.
وأبو فِراس: كُنيةُ الأسَد، وكنية الفرزدق أيضاً.
والفَريس: حَلْقةُ الحَبْل من خَشَب، قال:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ
رفس:
الرَّفسَةُ: الصَّدْمَةُ بالرِّجْل في الصَّدْرِ.
سفر:
السَّفْر: قومٌ مسافِرون وسُفّار، والأَسفار جماعة السَّفْر.
والسَّفَر: بَياض النَّهار، وأسفَرَتْ: أَصَبَحت، وأَسَفَرَ الصُّبْحُ، تقول: رُحْ بنا إلى المنزل بسَفَرٍ أي قبل اللَّيل.
ووجهٌ مُسْفِرٌ: منيرٌ مُشرِقٌ سروراً وحسناً.
وسَفَرْتُ الشيءَ عن الشيء سَفْراً أي كَشَطْتُه فانسفَرَ وذَهَبَ قال:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
وانسَفَرَتِ الإِبِل: تَصَرَّفَت فذَهَبَت.
والسَّفيرُ: ما تَساقَطَ من الشَّجَر أيّامَ الخريف، سَفَرَتْ به الرَّيحُ.
ويقال: اعلِفُوه سَفيراً.
وسَفَرْتُ البيتَ بالمِسْفَرةِ أي كَنَستُه بالمِكنَسةِ سَفْراً.
والسَّفيرُ: الكُناسةُ.
والسُّفُور: سَفْرُ المرأةِ نِقابَها عن وجهها فهي سافِرٌ وهُنَّ سَوافِرُ، قال تَوْبةُ:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
السِّفارُ: خَيطٌ يُشَدُّ طَرَفه على خِطام البعير فيُدارُ عليه، ويُجُعَل بقيَّتُه زمامَها، ورُبَّما كان السِّفار من حديد، والجمع أسفِر.
والسَّفيرُ: رسول بعض القوم إلى قوم، وهم السُّفَراءُ.
والأسفار أجزاءُ التَّوراة، وجُزءٌ منه سِفرٌ، والتَّوراة خمسة أسفار أي كُتُب.
سِفْرٌ يخرُجُ من بني إسرائيلَ من مِصر، وسِفر لسيرة الملوك، وسِفْر الوَصيّة وسفر مُكَرّرٌ.
والسَّفَرة: الكَتَبةُ، وملائكةُ السَّماءِ والأرضِ سَفَرة أي كَتَبةٌ، وهم الكنبة الذين يُحصُون أعمالَ أهلِ الأرض من قوله سبحانه: بأيدي سَفَرة.
ويقال: سَفَرت الكتاب أي كَتَبْتُ أسفِره سَقراً.
والسِّفُيرُ: الفَيْج والتابع والخادم.
وسُفْرة الطعام تُتَّخَذُ للمسافرِ.
فسر:

الفَسْرُ: التفسير وهو بيان وتفصيل للكِتاب، وفَسَره يفسِره فَسْراً، وفَسَّرَه تفسيراً.
والتَّفْسِرة: اسمٌ للبَوُل الذي ينظُر فيه الأَطِّباء، يُسْتَدَلُّ به على مَرَض البَدَنِ، وكلُّ شيءٍ يُعرفَ به تفسيرُ الشيءِ فهو التَّفسِرةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**س ر ف**، **ر س ف**، **ف ر س**، **ر ف س**، **س ف ر**، **ف س ر** kullanımdadırlar.

**سرف**:
**الأسراف** ve **سَرِفٌ** Hicaz’da iki yerdir.
Ve **الأِسراف** **الاقتصاد**’ın zıddıdır.
Ve et için **سَرَفٌ**, şarabın **سَرَف**’i gibi vardır; o, şiddetli düşkünlüktür.
Ve koyundan **المَسروفةُ**: kulağı kökünden kesilen (dişi)dir.
Ve meselde: “Bir **سُرْفةٍ**’den daha becerikliyim”; o, ağacı delen ve onda bir ev yapan küçük bir canlıcıktır; ve “**سَرِفَ** ağaç” yani **السُّرْفة** ona isabet etti.
Ve **السَّرِفُ**: cahildir; ve dedi:
“Şüphesiz, kalbi **سَرِفَ** olan bir kişi görür;
Şetmî bir bulut suyunda balı.”
Ve **السَّرَفُ**: hatadır; denir: “Sizi istedim de size **سَرِفْتُكُم** (hata ettim)”; dedi:
“Onların عطائِlerinde ne başa kakma vardır ne de **سَرَف**.”
Yani hata etmezler ve onu yerine koyarlar.

**رسف**:
**الرَّسْفُ** ve **الرَّسيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür; ve “**رَسَفَ** bağda, **يَرسُفُ** **رَسيفاً**”; o hâlde o **راسفٌ**’tir.
Ve **المَرْسَفةُ**: yürüyüş yeri; onu bulduğumuzda ve **المَرْسَف**’i bulduğumuzda.

**فرس**:
Bu bir **فَرَسٌ**’tur ve bu bir **فَرَسٌ**’tur; ve **الفُروسَةُ**, **الفارس**’ın masdarıdır; onun fiili yoktur.
Ve **الفِراسةُ**, **التفرس**’in masdarıdır.
Ve **الفَرْسُ**: boynu ezip kırmadır.
Ve **الفَريسةُ**, aslanın **فَريسة**’idir; ve **عُمَر**’in münâdîsi seslendi de dedi: “**لا تَنخَعُوا** ve **لا تفرِسُوا**”; yani boynu kırmayın.
Ve **أبو فِراس**: aslanın künyesidir; ve **الفرزدق**’ın da künyesidir.
Ve **الفَريس**: ağaçtan ip halkasıdır; dedi:
“Eğer **الرِّشا** iki yüz arşın olsaydı,
Şüphesiz bunun geçidi **الفَريس**’te olurdu.”

**رفس**:
**الرَّفسَةُ**: göğüste ayakla çarpma darbesidir.

**سفر**:
**السَّفْر**: yolculuk eden bir topluluk ve **سُفّار**; ve **الأَسفار**, **السَّفْر**’ün cemaatidir (çoğuludur).
Ve **السَّفَر**: gündüzün beyazlığıdır; ve “**أسفَرَتْ**”: sabahladı; ve “**أَسَفَرَ الصُّبْحُ**”; dersin ki: “Bizi menzile **بسَفَرٍ** götür” yani geceden önce.
Ve **وجهٌ مُسْفِرٌ**: sevinç ve güzellikçe aydınlık, parlayan.
Ve “Bir şeyi bir şeyden **سَفَرْتُ** **سَفْراً**” yani onu kazıyıp sıyırdım; böylece **انسفَرَ** ve gitti; dedi:
“**سَفْرَ** kuzey rüzgârının, süslü **الزِّبزجَ**’i (kazıyıp) …”
Ve “**انسَفَرَتِ الإِبِل**”: dağılıp gitti.
Ve **السَّفيرُ**: sonbahar günlerinde ağaçtan dökülen şeydir; rüzgâr onu **سَفَرَتْ** (sürükledi).
Ve denir: “Onu **سَفيراً** yemleyin.”
Ve “Evi **بالمِسْفَرةِ** **سَفَرْتُ**” yani onu süpürgeyle **سَفْراً** süpürdüm.
Ve **السَّفيرُ**: süprüntüdür.
Ve **السُّفُور**: kadının peçesini yüzünden **سَفْرُ** etmesidir; böylece o **سافِرٌ**’dir ve onlar **سَوافِرُ**’dir; **تَوْبةُ** dedi:
“Sabahleyin ondan beni kuşkulandıran, onun **سُفُورُها**’sı oldu.”
**السِّفارُ**: ucu devenin **خِطام**’ı üzerine bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür; ve geri kalanı onun yuları yapılır; bazen **السِّفار** demirden olur; çoğulu **أسفِر**’dir.
Ve **السَّفيرُ**: bir kavmin bazılarını bir kavme (gönderdiği) elçidir; onlar **السُّفَراءُ**’dır.
Ve **الأسفار**, Tevrat’ın kısımlarıdır; ondan bir kısım **سِفرٌ**’dür; ve Tevrat beş **أسفار**’dır, yani kitaplar.
**سِفْرٌ**: Benî İsrail’in Mısır’dan çıkışı için; ve **سِفر** kralların سيرesi için; ve **سِفْر** vasiyet için; ve **سفر مُكَرّرٌ**.
Ve **السَّفَرة**: kâtiplərdir; ve göğün ve yerin melekleri **سَفَرة**’dir yani kâtiplərdir; onlar, yüce sözünden: “**بأيدي سَفَرة**” (ifadesinden) yer ehlinin amellerini sayıp döken kâtiplərdir.
Ve denir: “Kitabı **سَفَرت**” yani onu yazdım; “**أسفِره**” (onu yazarım) **سَقراً**.
Ve **السِّفُيرُ**: ulak, tâbi ve hizmetçidir.
Ve **سُفْرة الطعام** yolcu için yapılır.

**فسر**:

**الفَسْرُ**: **التفسير**’dir; o, kitap için bir beyan ve tafsildir; ve “**فَسَره** **يَفسِره** **فَسْراً**”; ve “**فَسَّرَه** **تفسيراً**”.
Ve **التَّفْسِرة**: tabiplerin baktığı idrar için bir isimdir; onunla beden hastalığına delil getirilir; ve bir şeyin açıklaması kendisiyle bilinen her şey, o **التَّفسِرةُ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَرَفُ: ضدُّ القصدِ. والسَرَفُ: الإغفال والخطأُ. وقد سَرِفْتُ الشيء بالكسر، إذا أغفلتَه وجَهِلْتَهُ. ومنه قول جرير:
أُعْطَوْا هُنَيْدَةَ يضحْدوها ثمانِيَةٌما في عَطائِهِمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
ورجلٌ سَرِفُ الفؤاد، أي مخطئ الفؤاد غافِلُه، قال طرفة:
إنَّ امرأً سَرِفَ الفؤادِ يَرىعَسَلاً بماءٍ سَحابَةٍ شَتْمي
والسَرَفُ: الضَراوَةُ. وفي الحديث: "إن لِلَّحْمِ سَرَفاً كَسَرَفِ الخَمْرِ". ويقال: هو من الإسرافِ. والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ. والسُرْفَةُ: دوْيبَّةٌ تتَّخذ لنفسها بيتاً مربَّعاً من دِقاق العيدان، تضمُّ بعضها إلى بعض بلعابها على مثال الناووس، ثمَّ تدخل فيه وتموت. يقال في المثل: هو أصنعُ من سُرْفَةٍ. وقد سَرَفَتِ السُرْفَةُ الشجرةَ تَسْرِفُها سَرْفاً، إذا أكلت ورَقَها. وسُرِفَتِ الشجرةُ فهي مَسْرُوفَةٌ. وأرضٌ سَرِفَةٌ: كثيرة السُرْفَةِ.

##### Türkçe

**السَرَفُ**: **القصدِ**’in zıddı. Ve **السَرَفُ**: ihmal ve hata. Ve ben şeyi kesre ile **سَرِفْتُ**; onu ihmal ettiğin ve onu bilmediğin zaman. Ve ondan Cerîr’in sözü:
أُعْطَوْا هُنَيْدَةَ يضحْدوها ثمانِيَةٌما في عَطائِهِمُ مَنٌّ ولا **سَرَفُ**
Ve bir adam **سَرِفُ الفؤاد**; yani kalbi hatalı, onun kalbi gafil. Tarafe dedi:
إنَّ امرأً **سَرِفَ الفؤادِ** يَرىعَسَلاً بماءٍ سَحابَةٍ شَتْمي
Ve **السَرَفُ**: aşırı düşkünlük. Ve hadiste: "Şüphesiz et için bir **سَرَف** vardır; şarabın **سَرَف**’i gibi." Ve denilir: o, **الإسرافِ**’tandır. Ve nafakada **الإسْرافُ**: savurganlık. Ve **السُرْفَةُ**: kendisi için ince çubuklardan kare bir ev edinen bir küçük canlı; bazılarını bazılarına kendi salyasıyla, **الناووس** misali üzere bitiştirir; sonra onun içine girer ve ölür. Meselde denilir: o, bir **سُرْفَةٍ**’den daha sanatkârdır. Ve **السُرْفَةُ** ağacı **سَرَفَتِ**; onu **تَسْرِفُها** **سَرْفاً**, onun yaprağını yediği zaman. Ve ağaç **سُرِفَتِ**; artık o **مَسْرُوفَةٌ**’dur. Ve **أرضٌ سَرِفَةٌ**: **السُرْفَةِ**’si çok olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ف
سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس .
سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه .
قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل .
ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه .
وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم .
وقال جرير يَمْدح بني أميّة :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها .
وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ :
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ :
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة .
وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه .
قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله .
وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله .
وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم .
وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر .
قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف .
وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها .
قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة .
وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة .
أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل .
وقال طَرَفة :
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة .
وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل .
سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة .
قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه .
ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد .
قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح .
وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر .
وقال الأخطل :
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح .
وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة .
يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع .
وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه .
قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل
عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها .
وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره .
وقال ذو الرّمّة :
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ .
ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ :
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء .
أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة .
قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد :
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير .
قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف .
وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه
عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل .
ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه .
وقال غيرُه في قول أَوْس :
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
إنّه يعني السمسارَ .
قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال :
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة :
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما .
فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب .
وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه .
وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً .
يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر .
قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك .
قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر .
قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض .
وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق .
قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث .
وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة .
الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء .
ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به .
ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل .
ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل .
ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر .
وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر .
يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به .
يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به .
وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث .
وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها .
قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً .
وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى .
وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد :
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
قال : والأَنباكُ : التِّلال .
ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت .
وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره :
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب .
قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه .
وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه .
فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ .
وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد .
وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته .
وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى .
وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر .
رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف .
أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك .
رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

##### Türkçe

س ر ف
**سفر** , **سرف** , **فرس** , **فسر** , **رسف** , **رفس** .

**سرف** : Allah Teâlâ dedi: ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .

Müfessirler dedi: manası: katilinden başkasını öldürmesin; katilinden başkasını öldürürse, gerçekten israf etmiş olur.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **السَّرَف**: sana sınır kılınanı aşmandır. Ve **السَّرَف** hata(dır); bir şeyi hataya düşürmek: onu yerinden başka bir yere koymaktır.

Dedi: ve **السَّرَف**: gaflet(tir). Ve **السَّرَف**: cehalet(tir).

Âişe’den rivayet edildi ki o dedi: Et için, şarabın israfı gibi bir **سَرَف** vardır.

Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: denir: **سَرِفْتُ** şeyi; yani: onu hata ettim ve onu gaflet ettim.

Ve Ebu Ziyâd el-Kilâbî bir hadiste dedi: ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) , yani: sizi ıskaladım.

Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ

İstiyor ki: bağışlarında hata etmediler; fakat onu yerine koydular.

Şemir dedi: suyun **سَرَفُ**’u: ondan, ne sulamada ne faydada olmaksızın giden şeydir; denir: kuyu hurmaları suladı ve suyun kalanı **سَرَفاً** olarak gitti. Hüzelî dedi:
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ

Dedi: **سَرِفْتُ** yeminini; yani: onu bilmedim. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ

Diyor: gizlediğim ve açıkladığım her şey, deneme sırasında ortaya çıkacaktır.

Süfyân, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) , yani: onu yerinden başka bir yere koymadılar; ( وَلَمْ يَقْتُرُواْ ) , yani: onu hakkından eksiltmediler.

Onun sözü: ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : gerçekten **الإِسراف** helâl olmayanı yemek(tir); ve denildi: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede ölçüyü aşmaktır.

Süfyân dedi: **الإسراف**: Allah’a itaat dışında harcananı yemek(tir).

İyâs b. Muâviye dedi: **الإسراف** Allah’ın hakkından eksik bırakılan şeydir. Ve **السَّرَفُ**: kastın zıddıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : kâfir, şüpheci. Ve **السَّرفُ**: cehalet(tir). Ve **السرفُ**: gaflet(tir): ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) yani: sizi gaflet ettim.

Şemir dedi: Muhammed b. Amr’dan rivayet edildi ki o, Âişe’nin sözü hakkında dedi: ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) , yani: şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük.

Şemir dedi: **السَّرَف**’i düşkünlüğe götüren bir kimseyi işitmedim; bu onun için nasıl bir tefsir olur, hâlbuki o onun zıddıdır? Ve bir şeye düşkünlük: ona alışkanlığın çokluğu(dur); ve bir şeyde **السّرَف**: ona karşı cehalet(tir); ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur da, yani: ona alışması ve onu çok satın alması **سَرَف** olur(sa).

İbn Ömer hadîsinde: bir adama dedi ki: Minâ’ya geldiğinde, falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; ne soyulmuştur ne de **تُسْرَف** edilmiştir; onun altında yetmiş peygamber gizlenmiştir; onun altına in.

Ebu Ubeyd dedi: Yezîdî dedi: **لم تُسرَف** yani: ona **السُّرْفة** isabet etmedi; o, ağacı delen ve içinde bir ev yapan küçük bir böcekçiktir. Dedi: o, kendisiyle mesel vurulan şeydir; denir: **أصنَع من سُرْفَة**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْفُ** (râ’sı sâkin): **سُرِفت** ağaç **تُسرَف** **سَرْفاً**’ın masdarıdır: onda **السُّرْفة** vuku bulduğunda.

Ebu Ubeyd: **السَّرِف**: cahil.

Tarafe dedi:
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي

Ve **الأُسْرُفُّ**: gelen; Farsça, Arapçalaştırılmıştır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **أَسرَف** etti: sınırı aştığında; ve **أسرَف** etti: hata ettiğinde; ve **أسرَف**: gaflet ettiğinde.

**سفر** : Allah Celle ve Azze dedi: ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .

Müfessirler dedi: **السفرة**: yazıcılar(dır); yani Âdemoğullarının amellerini yazan melekler; onun teki **سافر**’dir; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.

Ebu İshâk dedi: ve onun itibarı şu sözüyledir: ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ; ve kitaba **سِفْر** ve yazana **سافِر** denildi; çünkü manası, şeyi beyan etmek ve onu açıklamaktır. Ondan denir: **أسفَر الصبحُ**: şüphe edilmeyen bir aydınlıkla aydınladığında.

Ve ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) ; diyor: sabah namazını, fecrin belirginleşmesinden ve şüphesiz bir görünüşle ortaya çıkmasından sonra kılın; ona bakan herkes onun fecr-i sâdık olduğunu bilir. Ve bundan denir: kadın yüzünden açtı: **سفَرَت المرأةُ عن وجهها**: yüzünden nikabı kaldırdığında; **تَسفِر** **سفُوراً**. Ve ondan denir: kavim arasında arabuluculuk yaptım: **سفَرْتُ بين القومِ** **أسفِر** **سَفَارَةً**: aralarını düzelttiğinde ve bunun kalbinde olanı ve şunun kalbinde olanı açığa çıkarıp aralarını düzeltmek için. Ve **السَّفِير**: insanlar arasında ıslah edici; bunu Ebu Ubeyd söyledi.

Dedi: ve Asmaî dedi: **السَّفير**: ıslah edici elçi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السفَر**: fecrin **إسفار**’ıdır.

Ahtal dedi:
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ

Sabahı istiyor; diyor: gecenin başından sabahın yarılmasına kadar geceyi geçiririm.

Huzeyfe hadîsinde ve Lût kavmini anışında: “yahut onların **أسفار**’ı taşlarla takip edildi”; yani onlardan yolcu olan(lar)ı; diyor: nerede iseler taşlandılar da şehir halkına katıldılar.

Denir: **سافر** ve **سفْر**; sonra **أسافر** cem‘u’l-cem‘dir.

Ahmed b. Hanbel’e fecrde **الإِسفار** soruldu da dedi: fecrin, onda şüphe edilmeyecek şekilde açıklığa kavuşmasıdır; buna benzerini İshâk da söyledi; bu, Şâfiî ve onun görüş sahiplerinin sözüdür.

Allah Celle ve Azze dedi: ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .

Ferrâ dedi: yani: parlayan, ışıklı; sabah **أسفَر** etti ve yüz **أسفَر** etti.

Dedi: kadın nikabını attığında denir: **سفَرتْ**; o, **سافِرٌ**’dir, **هاء** olmaksızın. Ve **السُّفْرة**: üzerinde yemek yenilen şeydir; üzerinde yenildiğinde serildiği için **سفْرة** diye adlandırıldı.

Hadiste: Ömer’in Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ve âlinin evine girdiği ve dediği: ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .

Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: onun sözü **فسفِر**: yani süpürülsün; denir: evi ve başkasını süpürdüm: **سفَرْتُ البيتَ** ve başkasını: onu süpürdüğünde; ben onu **أسفِره** **سفراً**. Ve süpürgeye **المِسفَرة** denir. Ondan, ot yaprağından düşen şeye **سفِير** denildi; çünkü rüzgâr onu süpürür.

Zü’r-Rumme dedi:
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ

Yani: yaprak, rengi değişti; yeşil iken sarardı ve beyazladı.

Ve denir: rüzgâr bulutu göğün yüzünden açtı: **سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء**: onu oradan sıyırdığında. Ve şu beyit okundu:
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا

Sa‘dî bize haber verdi: Ahmed b. Mus‘ab’dan, Vekî‘den, Süfyân’dan, İmrân b. Müslim’den, Süveyd b. Ğafele’den: dedi: Ömer dedi: “boğazlarda akşam namazı **مُسفرة**’dir.” Ebu Mansûr dedi: sözünün manası: yani açık, görülen, gizli kalmayan. Ve hadiste: akşam namazına “görme namazı” denir; çünkü görmeyi ve seçmeyi engelleyen gecenin karanlığı gelmeden önce eda edilir. Ve **السَّفَرُ**: iki **سفر**’dir: sabahın **سفر**’i ve akşamın **سفَر**’i.

Ebu Nasr, Asmaî’den: “falan yerde **السافِرَةُ** çoğaldı” dedi; yani yolcular. Dedi: ve **السَّفْر**: **سافِر**’in cem‘idir; ve **سفْر** de. Ve adam **مِسْفَر**: yolculuğa güçlü olduğunda; dişisi **مِسْفَرة**.

Dedim: yolcuya **مسافراً** denildi; çünkü örtünün yüzünden örtüsünü, yerleşiklerin menzillerini yerinden, rahatlık menzilini nefsinden açığa çıkarır; ve açık araziye çıkması sebebiyle. Ve **السَّفَر**’e **سفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından açığa çıkarır; onlardan gizli olan ortaya çıkar. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığından kalan şeye, açıklığı sebebiyle **سَفَرٌ** denir. Ondan, seci‘li söz sahibinin sözü: “**إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً**.” Onun doğuşunu yatsı vaktinde istedi. Ve denir: adam **سافَر** etti: öldüğünde; ve şu beyit okundu:
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ

Asmaî ve Ebu Zeyd dedi: **السفارُ**: devenin **سفارُ**’ıdır; deveye burun halkası yapılan demirdir.

Ebu Zeyd dedi: deveye **أَسفَرْتُ** **إسفَاراً** yaptım.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den rivayet etti: deveye **سفَرْت** ettim **بالسفار**; elifsiz.

Leys dedi: **السفارُ**: ucu devenin **خِطام**’ına bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür ve kalanı yular yapılır; bazen **السفارُ** demirden olur; cem‘i **الأسفِرَة**’dir. Allah Celle ve Azze’nin sözüne gelince: ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ; gerçekten Zeccâc dedi: **الأسفارُ**: büyük kitaplar; onun teki **سفْر**’dür. Allah, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde Yahudilerin misalinin, üzerine kitaplar yüklenen ve içindekini bilmeyen ve kavramayan eşeğin misali olduğunu bildirdi. Ve **الأسفار**’ın teki: **سفْرٌ**. Denir: **السفر** başının ön kısmındaki saçtır: kel olduğunda. Ve develer **انسفَرَتْ**: yeryüzünde gidip uzaklaştığında. Ve etçe **سافِرُ اللَّحْمِ** at: yani az etli. İbn Mukbil dedi:
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ

Amr, babasından dedi: **المُسفَّرَة**: iplik yumağı.

Saîd b. el-Müseyyeb’den rivayet edildi ki dedi: **السافِرة**’nin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبَة**’sini işitirdiniz. Dedi: ve **السافرة**: Rum’dan bir ümmettir; hadise bitişik olarak geldi. Ve güneşin **وجبة**’si: battığında düşüşüdür.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den dedi: **السفْسير**: **الفَيْجُ**; tâbi ve benzeri.

Başkası, Evs’in sözü hakkında dedi:
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ

Gerçekten o, **السمسار**’ı kastediyor.

Dedim: o, onun yanında Arapçalaştırılmıştır. Şemir dedi: o, işin kayyımı, onu ıslah edendir; **بيّاعَ القَتّ** olmasını inkâr etti. Ve yaban öküzüne denir: **مسافر** ve **نابىء** ve **ناشط**. Ve dedi:
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ

Ve **السفَرُ**: insanın derisi ve başkası üzerinde kalan izdir; cem‘i **سفور**’dur. Ebu Vecze dedi:
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ

İbn Arefe dedi: meleklere **سُفَرةٌ** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında gidip gelirler. Ebu Bekir dedi: onlara **سفرةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle inerler ve onu ulaştırırlar; ve insanlar arasında ıslahın vuku bulduğu şeyle; böylece iki kişi arasında ıslah eden elçiye benzetildiler; onların işini düzeltir.

**فرس** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الفِرسة**: hörgüçtür; **الفَرْصَة**: hörgücün kokusudur. Ve **المَفْزُورُ** ve **المَفْرُوس**: kambur.

Asmaî dedi: yırtıcı hayvan biniti **فَرَس** etti **فَرْساً**: boynunu ezdiğinde.

Dedi: **الفَرْس**’in aslı: boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı.

Denir: **ثورٌ فَرِيس** ve **بقرةٌ فَريس**. Ve adam için, boğazlayıp da omuriliğe ulaştırdığında denir: gerçekten **فَرس** etti. Ve kurbanda **الفَرْسُ** mekruh görülmüştür. Ebu Ubeyd onu, Ömer’den kendi isnadıyla rivayet etti.

Dedi: ve Ebu Ubeyde dedi: **الفَرْس**: **النَّخْع**’dır. Denir: koyunu **فَرَسْتُ** ettim ve onu **نَخْعتُ**; bu, boğazlamayla **النُّخاع**’a varmandır; o, sırt omurlarında olan ve enseye bitişik ipliktir; boğazlamayla ona varılmasıdır.

Ebu Ubeyd dedi: **النَّخْع** Ebu Ubeyde’nin dediği üzeredir. Ama **الفَرْس**’e gelince, onda ihtilaf edildi: denildi ki o, kırmadır; sanki kurbanın boynunun soğumadan önce kırılmasını yasakladı; ve bununla aslanın avına **فريسة** adı verildi; kırma sebebiyle.

Ebu Ubeyd dedi: **الفَرْسُ** sîn ile kırmadır; sâd ile ise: yarmadır.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **الفَرْس**: koyun boğazlanmadan önce boynun ezilmesidir. Dedi: ve **الفَرْس**: hörgücün kokusudur. Ve **الفِرْس** de bir bitki türüdür; bedevîler onda ihtilaf etti: Ebu’l-Mekârim dedi: o **القَضْقاض**’dır.

Başkası dedi: o **الشِّرْشِر**’dir. Başkası dedi: o **الحَبْن**’dır. Başkası dedi: o **البَرْوَق**’tur.

Dedi: aslana künye olarak **أبا فِراس** denir; bunu Leys söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: aslanın adlarından: **الفِرْناسُ**; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o boynu ezmektir; **النون** ziyadedir.

Asmaî: denir: **فارسٌ** açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir. Ve eğer göz(ü) ve bakış(ı) ile **فارساً** ise, fâ’sı kesreli olarak **الفِرَاسة**’si açıkçadır.

Ve denir: gerçekten falan kimse o işte **لفارِسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Ve denir: “müminin **فِراسة**’sinden sakının; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.” Ve falan kimse **فَرُس** eder, **يَفرسُ** **فُروسة** ve **فَراسةً**: at işini iyi bildiğinde.

Ve denir: o **يتفرّس** eder: insanlara, at üzerinde süvari olduğunu gösterdiğinde.

Ve denir: falan **يتفرَّس** eder: sağlamca araştırdığında ve baktığında.

Şemir, kendi isnadıyla bir hadis rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir gün atları arz etti; yanında Uyeyne b. Hısn el-Fezârî vardı; ona dedi: ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ; Uyeyne dedi: ben de erkekleri senden daha iyi bilirim. O dedi: erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzları üzerinde arz edenlerdir; Necd ehlindendir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .

Başka bir hadiste: ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ; istiyor: daha basiretli.

Denir: adam **فارس**; atlarda açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir; o, üzerinde sebat ve onun işini iyi bilmektir. Dedi: ve fâ’sı kesreli **الفِراسة**: bakışta, sağlamca araştırmada, bir şey üzerinde düşünmede ve onu görmede basirettir.

Denir: gerçekten o bu işte **لفارسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Başka bir hadiste: ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) , sonra hadisi zikretti.

Başka bir hadiste: ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .

Dedi: ve **الفَراسة**: ata binme ve onu koşturma ilmidir.

Dedi: ve **الفارس**: uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; bununla adama **فارساً** adı verildi.

Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) , yani: ölüler. “Kurt koyunu **فَرَسَ** etti”den; ve ondan “aslanın **فَريسة**’si”. Ve **فَرْسى** , **فَريس**’in cem‘idir; **قَتِيل** ve **قَتلى** gibi.

Asmaî dedi: denir: ona bir **فَرْسة** isabet etti: sırt omurlarından bir omur yerinden çıktığında. Hörgüçten olan koku ise sâd ile **الفَرْصة**’dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الفَراس**: siyah hurmadır; **الشِّهْرِيز** değildir. Ve şu beyit okundu:
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ

Dedi: ve **الأَنباكُ**: tepeler.

İbnü’s-Sikkît: **الفَرْس**’in aslı boynu ezmektir; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı. Ve Dehnâ’da kumdan dağlar vardır; **الفَوارس** diye adlandırılır; onları gördüm. Ve **الفِرْس**: bir bitki türüdür.

Leys dedi: **الفَرِيس**: ahşaptan bükülmüş bir halkadır; ipin ucuna bağlanır. Ve başkası şu beyiti okudu:
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: **الفَرْسة**: boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها**.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرسة**: hörgüçtür.

Dedi: ve fâ’sı kesreli **الفِرسة**: hörgüçtür. Dedi: ve kambur **مفروس**’tur; ondan: boynunu **فرست** ettim.

Dahhâk hadîsinde, karısına îlâ yapıp sonra onu boşayan adam hakkında: “ikisi, yarışın iki **فرسيْ** gibidir; hangisi önce gelirse onunla alınır.” Tefsiri: iddet, üç hayızdır; eğer dört ay olan îlâsının bitmesinden önce biterse, kadın o boşamayla ondan ayrılmış olur; îlâdan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve o onun eşi değildir. Eğer dört ay, o iddet içinde iken geçerse, o boşamayla birlikte îlâ ile ondan ayrılmış olur; böylece iki olur.

Münzirî bana haber verdi: Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: insanlar içinde **فارسٌ** açıkça **الفَراسة** sahibidir; ve binek üzerinde açıkça **الفروسية** ve **الفرُوسةِ** (onda bir lugat) sahibidir.

**فسر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.

Leys dedi: **الفَسْر**: **التفسير**’dir; o, kitap için beyan ve tafsildir.

Münzirî bana haber verdi: Ebu’l-Abbas’tan, İbnü’l-A‘râbî’den: **التفسير** ve **التأويل**; mana birdir.

Leys dedi: **التَّفْسِرةُ**: hekimlerin içine baktıkları idrarın adıdır; rengiyle hastanın illetine delil getirirler. Ve bir şeyin tefsiri ve manası kendisiyle bilinen her şey onun **تَفسرَته**’dir.

Azze ve Celle’nin sözü: ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ; **الفَسرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.

Bazıları dedi: **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açığa çıkarmaktır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini zahire uygun olana döndürmektir.

**رسف** : Leys dedi: **الرَّسْف** ve **الرَّسِيف** ve **الرَّسَفان**: bağlanmışın yürüyüşüdür. Gerçekten o, bağda **رَسَف** eder, **يَرْسُف** **رَسيفاً**; o **راسف**’tir.

Ebu’l-Heysem, Nasîr’den: deveye, adımı yaklaştırıp “icâre”yi hızlandırdığında denir; o, ayakları kaldırıp koymaktır: **رَسف يرسُف**. Eğer bundan fazla olursa o **الرَّتَكان**’dır. Sonra bundan sonra **الْحَفْد**.

**رفس** : Leys dedi: **الرَّفْسَةُ**: göğse ayakla vurma darbesidir. Denir: ayağıyla ona vurdu: **رفَسَه برِجْله**; onu **يَرفُسُه** **رَفْساً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس:  أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو]  أسرعُ ما يطلُعُ  منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم.
(سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ  أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى.
ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ".
(سرق) السين والراء والقاف أصلٌ يدلُّ على أخْذ شيء في خفاء وسِتر. يقال سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً. والمسروق سَرَقٌ. واستَرَقَ السَّمع، إذا تسمَّع مختفياً. ومما شذَّ عن هذا الباب السَّرَق: جمعَ سَرَقة،  وهي القطعة من الحرير.
(سرو) السين والراء والحرف المعتل بابٌ متفاوت جداً، لا تكاد كلمتان منه تجتمعان في قياسٍ واحد. فالسَّرو: سخاءٌ في مروءَة؛ يقال سَرِي وقد سَرُو. والسَّرْو: محلّة حمير. قال ابن مقبل:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])والسَّرْو: كشْف الشّيءِ عن الشيء. سَرَوت عنّي الثوبَ أي كَشفتُهُ. وفي الحديث في الحَسَاء([10]): "يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم([11])" أي يكشف. وقال ابن هَرْمة:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])ولذلك يقال سُرِّيَ عنه. والسِّروة: دويْبَّة([13])، يقال أرض مسرُوّة، من السِّروة إذا كثُرت بالأرض. والسَّاريَة: الأسطُوانة. والسُّرَى: سير اللَّيل، يقال سَرَيْت وأسريت. قال:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
والسَّراء: شجرٌ. وسَرَاة الشيء: ظَهْره. وَسَراة النَّهار: ارتفاعُهُ. وهذا الذي ذكرناه بعيدٌ بعضُهُ من بعض، فلذلك لم نحمله على القياس.
وإذا همز كان أبعد، يقال سرأت الجرادة: ألقَتْ بيضَها. فإذا حان ذلك منها قيل: أسرأتْ.
(سرب) السين والراء والباء أصلٌ مطرد، وهو يدلُّ على الاتّساع والذهاب في الأرض. من ذلك السِّرْب والسُّرْبة، وهي القطيع من الظِّباء والشاء. لأنَّه ينسرب في الأرض راعياً. ثمَّ حُمل عليه السِّرب من النِّساء. قالوا: والسرْب بفتح السين، أصله في الإبل. ومنه تقول العرب للمطلَّقة: "اذهبي فلا أنْدَهُ سَرْبَك"،  أي لا أردُّ إبلَك، لتذهب حيث شاءت. فالسِّرب  في هذا الموضع: المال الرّاعي. وقال أبو زيد: يقال خلِّ سرْبه، أي طريقه يذهب حيث شاء. وقالوا: يقال أيضاً سِرْب بكسر السين. ويُنشَد بيت ذي الرّمّة:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
وقال: يعني الطريق. ويقال انسرَبَ([16])  الوحشيُّ في سربه. ومن هذا الباب: السَّرَب والسَّرِب، وهو الماء السائل من المزادة، وقد سَرِبَ سَرَباً. قال ذو الرّمة:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])بفتح الراء وكسرها. ويقال : سَرَّبت القربةَ، إذا جعلتَ فيها ماءً حتى ينسدّ الخَرْز. والسَّرْب: الخَرْز؛ لأن الماء ينسرب منه، أي يخرج. والسارب: الذَّاهب في الأرض. وقد سَرَب سروباً. قال الله جلَّ ثناؤه:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. قال الشاعر:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])والمَسْرَبة: الشّعر النابت وسط الصدر،  وإنما سمِّي بذلك لأنَّه  كأنه سائل على الصدر جارٍ فيه. فأمّا قولهم:آمِنٌ في سِرْبِه، فهو بالكسر، قالوا: معناه آمنٌ في نفسه. وهذا صحيح ولكن في الكلام إضماراً، كأنه يقول: آمِنَة نفسه حيث سَرِب، أي سعى. وكذلك هو واسع السِّرب؛ أي الصدر. وهذا أيضاً بالكسر. قالوا: ويراد به أنّه بطيء الغضب. وهذا يرجع إلى الأصل الذي ذكرناه. يقولون: إنَّ الغضب لا يأخذ فيَقْلَق؛ وينسدّ عليه المذاهب.
(سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة.
(سرح) السين والراء والحاء أصلٌ مطّرد واحد، وهو يدلُّ على الانطلاق. يقال منه أمر سريح، إذا لم يكن فيه تعويق ولا مَطْل. ثمَّ يحمل على هذا السَّراح وهو الطَّلاق؛ يقال سَرَّحت المرأةَ. وفي كتاب الله تعالى: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. والسُّرُح: النّاقة السريعة. ومن الباب المنْسرح، وهو العريانُ الخارج من ثيابه. والسَّرْح:  المال السَّائم. والسارح: الرَّاعي. ويقال السَّارح: الرجل الذي لـه السَّرْح. وأمَّا الشجرة العظيمة فهي السَّرْحة، ولعلَّه أن يكون شاذاً عن هذا الأصل. ويمكن أن تسمَّى سَرْحة لانسراح أغصانها وذَهابها في الجهات. قال عنترة:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])ومن الباب السِّرحانُ: الذِّئب، سمِّي به لأنَّه ينسرح في مَطالبه. وكذلك الأسدُ إذا سُمِّي سِرحانا.
وأما السَّريحة فقطعةٌ من الثِّياب.
(سرد) السين والراء والدال أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على تَوالِي أشياء كثيرةٍ يتّصل بعضُها ببعض. من ذلك السَّرْد؛ اسمٌ جامعٌ للدروع وما أشبهها من عمل الحَِـلَق. قال الله جلَّ جلالُه، في شأن داود عليه السلام: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]، قالوا: معناه ليكنْ ذلك مقدَّراً، لا يكونُ الثَّقْب ضيّقاً والمِسمارُ غليظاً، ولا يكون المسمار دقيقاً والثقب واسعاً، بل يكون على تقدير. قالوا: والزّرَّاد إنّما هو السّرّاد. وقيل ذلك لقُرب الراء من السين. والمِسْرَد: المِخْرز: قياسُه صحيح.
--------------ـــــ
([1]) كذا. وصواب وزنه "فعلعال".
([2]) وهو المتنخل الهذلي كما في اللسان (سرط). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47.
([3]) جاء "سراطي" على لفظ النسب وليس بنسب، يقال سيف سراط وسراطي، كما يقال أحمر وأحمري.
([4]) يقال بفتح السين، وبالتحريك أيضاً.
([5]) يقال هذا بالفتح وبفتح فضم، وبالكسر.
([6]) ديوان جرير 389 واللسان (سرف).
([7]) ديوان طرفة 61 واللسان (سرف).
([8]) انظر الحيوان (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) سبق البيت في مادة (بول، بين).
([10]) في الأصل: "الحياء"، صوابه من اللسان (19: 105).
([11]) في اللسان: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم".
([12]) البيت في اللسان (سرا). قرب، أي قرب الرواحل. اللسان: "ووَدَّعَ".
([13]) هي الجرادة أول ما تكون وهي دودة.
([14]) لحسان بن ثابت في ديوانه 168 واللسان (19: 103). وصدره: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) البيت بتمامه كما في الديوان 586 واللسان (سرب، همم):
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) في الأصل: "السرب" صوابه من المجمل واللسان.
([17]) ديوان ذي الرمة ص 1 ـ وهو أول بيت في ديوانه ـ واللسان (سرب). وفي الأصل: "عينيك".
([18]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 5 واللسان (سرب).
([19]) للعجاج في ديوانه 8  واللسان (رسن، سرج). والمرسن، كمجلس ومنبر، أصله موضع الرسن من أنف الفرس، ثم كثر حتى قيل مرسن الإنسان، أي أنفه.
([20]) البيت من معلقته المشهورة.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** ve **الراء** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**سرط**) **السين** ve **الراء** ve **الطاء** tek bir sahih asıldır; acı bir geçişte ve gidişte bir kayboluşa delâlet eder. Bundan: **سَرَطْتُ الطّعام**; onu yuttuğun zaman; çünkü o **سُرِطَ** edildiğinde kaybolur. Ve ilim ehlinden bazısı der ki: **السِّراط** bundan türemiştir; çünkü onda giden, yutulmuş yemeğin kayboluşu gibi kaybolur. Ve **السِّرِطْراط** **فِعِلاّل**([1]) üzere: **الفالوذُ**; çünkü o yutturulur. Ve **السُّراطُ**: kesen, ilerleyen kılıç; **الضَّريبة** içinde. **الهذليّ**([2]) bir kılıcı vasfederek dedi:
كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(**سرع**) **السين** ve **الراء** ve **العين** sahih bir asıldır; yavaşlığın zıddına delâlet eder. Öyleyse **السَّريع**: yavaşın zıddıdır. Ve **سَرْعَان**([4]) insanlar: öne geçen, süratle ilerleyen ilkleridir. Araplar der: **لَسَرْعان**([5]) ما صنعتَ كذا, yani onu ne çabuk yaptın. Ama asma çubuklarından **السَِّرْع**, [o] ondan çıkanın en çabuk olanıdır. Benzeri **السَّرَعْرَع**; sonra bununla, taze, yumuşak insan benzetilir.
(**سرف**) **السين** ve **الراء** ve **الفاء** * tek bir asıldır; haddi aşmaya ve ayrıca şeyde ihmale delâlet eder. Dersin: işte **سرَفٌ** vardır; yani miktarı aşma. Hadiste geldi: "abdestte üçüncü **شَرف**tir, dördüncü **سَرف**tir". Ama ihmal ise söyleyenin sözü: "size uğradım da **فَسرِفتكم**"; yani sizi ihmal ettim. **جرير** dedi:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])Ve derler ki **السَّرَف**: cehalettir. Ve **السَّرِف**: cahildir. Ve **طرفة**’nin sözüyle delil getirirler:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])Bu, geçenlerden bir kısmına döner. Ve kıyas birdir. Ve derler ki: **السَّرف** ayrıca **الضَّرَاوة**dır. Hadiste: "Et için, şarabın **سَرف**i gibi bir **سَرَف** vardır"; yani **ضَرَاوة**. Bu, ilk kelimeden uzak değildir.
Ve babdan şâz olanlardandır: **السُّرْفة**: odun yiyen küçük bir canlı. Ve denir: **سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً**, yaprağını yediği zaman; ve ağaç **مسروفة**dır. Denir ki o kendisi için güzel bir ev yapar. Ve meselde derler: "**أصنَعُ من سُرْفة**([8]) ".
(**سرق**) **السين** ve **الراء** ve **القاف** bir asıldır; gizlilik ve örtü içinde bir şeyi almaya delâlet eder. Denir: **سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً**. Ve çalınan şey **سَرَقٌ**tur. Ve **استَرَقَ السَّمع**, gizlenerek dinlediği zaman. Ve bu babdan şâz olanlardandır **السَّرَق**: **سَرَقة**’nin çoğulu; o da ipekten parça demektir.
(**سرو**) **السين** ve **الراء** ve illetli harf, çok farklı bir babdır; ondan iki kelime neredeyse tek bir kıyasta birleşmez. Öyleyse **السَّرو**: mürüvvet içinde cömertliktir; denir: **سَرِي** ve **سَرُو** etti. Ve **السَّرْو**: **حمير**’in bir mahallesi. **ابن مقبل** dedi:
بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])Ve **السَّرْو**: bir şeyi bir şeyden açığa çıkarmaktır. **سَرَوت عنّي الثوبَ** yani onu açtım. Ve **الحَسَاء**([10]) hakkında hadiste: "**يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم**([11])" yani açığa çıkarır. **ابن هَرْمة** dedi:
سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ  *** وقَرَّبَ للبَينِ  الحبيبُ المزايلُ([12])Bundan dolayı denir: **سُرِّيَ عنه**. Ve **السِّروة**: küçük bir canlı([13]); denir: **أرض مسرُوّة**, yerde **السِّروة** çok olduğu zaman. Ve **السَّاريَة**: sütun. Ve **السُّرَى**: gece yürüyüşü; denir: **سَرَيْت** ve **أسريت**. Dedi:
* أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) *
Ve **السَّراء**: bir ağaçtır. Ve bir şeyin **سَرَاة**’si: sırtıdır. Ve **وَسَراة النَّهار**: onun yükselmesidir. Bizim zikrettiğimiz bu şeylerin bazısı bazısından uzaktır; bu yüzden onu kıyasa hamletmedik.
Ve eğer hemzelenirse daha uzak olur; denir: **سرأت الجرادة**: yumurtasını bıraktı. Ondan bu vakit gelince: **أسرأتْ** denir.
(**سرب**) **السين** ve **الراء** ve **الباء** düzenli bir asıldır; ve o, genişliğe ve yerde gitmeye delâlet eder. Bundan **السِّرْب** ve **السُّرْبة**; o da ceylan ve koyun sürüsüdür. Çünkü o, otlayarak yerde sızıp gider. Sonra bunun üzerine kadınlardan **السِّرب** taşınmıştır. Dediler ki: **السَّرْب** (sinin fethiyle), aslı develerdedir. Ondan Araplar boşanmış kadına der: "git, **فلا أنْدَهُ سَرْبَك**"; yani develerini geri çevirmem; dilediği yere gitsin. Öyleyse bu yerde **السِّرب**: otlayan maldır. **أبو زيد** dedi: denir: **خلِّ سرْبه**, yani yolu; dilediği yere gitsin. Ve dediler: ayrıca sinin kesriyle **سِرْب** de denir. Ve **ذي الرّمّة**’nin beyti okunur:
* خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) *
Ve dedi: yani yol. Ve denir: **انسرَبَ**([16]) yabanî hayvan kendi **سرب**’inde. Ve bu babdandır: **السَّرَب** ve **السَّرِب**; o, kırbadan akan sudur; ve **سَرِبَ سَرَباً** etmiştir. **ذو الرّمة** dedi:
ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])Rânın fethiyle ve kesriyle. Ve denir: **سَرَّبت القربةَ**, içine su koyduğun zaman, ta ki dikiş tıkansın. Ve **السَّرْب**: dikiştir; çünkü su ondan sızar; yani çıkar. Ve **السارب**: yerde giden kimsedir. Ve **سَرَب سروباً** etmiştir. Allah yüce övgüsüyle dedi:  ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. Şair dedi:
أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])Ve **المَسْرَبة**: göğsün ortasında biten kıl; ancak bununla adlandırıldı, çünkü o, göğüs üzerinde akıcı, onda yürür gibi. Ama onların sözü: **آمِنٌ في سِرْبِه**, o kesir iledir; dediler: manası, kendi nefsinde emindir. Bu doğrudur; fakat sözde bir hazif vardır; sanki der ki: nefsi, **سَرِب** ettiği yerde emindir; yani yürüdü. Ve aynı şekilde: **واسع السِّرب**; yani göğüs. Bu da kesir iledir. Dediler: bununla, onun öfkesi yavaştır murad edilir. Bu, zikrettiğimiz asla döner. Derler ki: öfke alıp da çalkalamaz; ve yollar ona kapanır.
(**سرج**) **السين** ve **الراء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; güzelliğe ve süse ve cemâle delâlet eder. Bundan **السِّراج**; ışığı ve güzelliği için adlandırıldı. Ondan binek için **السرج**. O onun süsüdür. Ve denir: **سَرَّج وجهَه**, yani onu güzelleştirdi; sanki ona **السِّراج** gibi yaptı. Dedi:
* وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) *
Ve bundan şâz olanlardandır onların yol için sözü: **سُرْجُوجَة**.
(**سرح**) **السين** ve **الراء** ve **الحاء** tek bir düzenli asıldır; ve o, salıverilmeye delâlet eder. Ondan denir: **أمر سريح**, onda ne engelleme ne geciktirme olduğu zaman. Sonra bunun üzerine **السَّراح** taşınır; o da boşamadır; denir: **سَرَّحت المرأةَ**. Ve Allah’ın kitabında: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. Ve **السُّرُح**: hızlı deve. Ve babdandır **المنْسرح**; o, elbiselerinden çıkmış çıplaktır. Ve **السَّرْح**: otlayan mal. Ve **السارح**: çoban. Ve denir: **السَّارح**: kendisinin **السَّرْح**ı olan adam. Ama büyük ağaç ise **السَّرْحة**dır; belki bu asıldan şâzdır. Ve dallarının salıverilmesi ve yönlere gitmesi sebebiyle **سَرْحة** diye adlandırılması mümkündür. **عنترة** dedi:
بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])Ve babdandır **السِّرحانُ**: kurt; onunla adlandırıldı, çünkü taleplerinde salınıp gider. Aynı şekilde aslan, **سِرحانا** diye adlandırıldığı zaman.
Ama **السَّريحة**: elbiseden bir parçadır.
(**سرد**) **السين** ve **الراء** ve **الدال** düzenli, kıyaslı bir asıldır; ve o, birbirine bitişen birçok şeyin ard arda gelmesine delâlet eder. Bundan **السَّرْد**; zırhlar ve halka işinden olan benzerleri için toplayıcı bir isimdir. Allah yüce celâliyle, Dâvûd عليه السلام hakkında dedi: ﴿وَقَدِّرْ  فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]؛ dediler: manası, o ölçülü olsun; delik dar ve çivi kalın olmasın; çivi ince ve delik geniş olmasın; bilakis bir ölçü üzere olsun. Dediler: **الزّرَّاد** ancak **السّرّاد**dır. Ve bu, **الراء**’nın **السين**’e yakınlığından dolayı söylenmiştir. Ve **المِسْرَد**: **المِخْرز**; onun kıyası sahihtir.
--------------ـــــ
([1]) Böyle. Ve vezninin doğrusu "فعلعال".
([2]) O, **المتنخل الهذلي**’dir; **اللسان** (**سرط**)’ta olduğu gibi. Kasidesi **مجموعة أشعار الهذليين**’in ikinci kısmında 89 ve **نسخة الشنقيطي** 47’dedir.
([3]) **سراطي** nisbet lafzı üzere gelmiştir, nisbet değildir; **سيف سراط** ve **سراطي** denir; **أحمر** ve **أحمري** denildiği gibi.
([4]) **السين**’in fethiyle denir; harekeleme ile de.
([5]) Bu, fetihle ve fetih sonra damme ile ve kesirle denir.
([6]) **ديوان جرير** 389 ve **اللسان** (**سرف**).
([7]) **ديوان طرفة** 61 ve **اللسان** (**سرف**).
([8]) **الحيوان**’a bak (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10).
([9]) Beyit (بول، بين) maddesinde geçti.
([10]) Asılda: "الحياء"; doğrusu **اللسان**’dan (19: 105).
([11]) **اللسان**’da: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم".
([12]) Beyit **اللسان** (**سرا**)’dadır. **قرب**: yani binekleri yaklaştırdı. **اللسان**: "ووَدَّعَ".
([13]) O, çekirgenin ilk hâlidir; o bir kurtçuktur.
([14]) Hassân b. Sâbit’indir; divanında 168 ve **اللسان** (19: 103). Sadrı: * حي النضيرة ربة الخدر *
([15]) Beyit tamamıyla divanda 586 ve **اللسان** (**سرب**، **همم**)’de olduğu gibi:
خلّى لها سرب أولاها وهيجها  *** من خلفها لاحق الآطال همهيم
 ([16]) Asılda: "السرب"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([17]) **ديوان ذي الرمة** s. 1 ـ ve o, divanındaki ilk beyittir ـ ve **اللسان** (**سرب**). Asılda: "عينيك".
([18]) Beyit **قيس بن الخطيم**’indir; divanında 5 ve **اللسان** (**سرب**).
([19]) **العجاج**’ındır; divanında 8 ve **اللسان** (**رسن**، **سرج**). Ve **المرسن**, **مجلس** ve **منبر** vezninde; aslı, atın burnunda yuların yeri; sonra çoğaldı, ta ki **مرسن الإنسان** denildi; yani onun burnu.
([20]) Beyit, meşhur muallakasındandır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السرف: تجاوز الحد في كل فعل يفعله الإنسان، وإن كان ذلك في الإنفاق أشهر. قال تعالى: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا﴾ [الفرقان/ 67]، ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6]، ويقال تارة اعتبارا بالقدر، وتارة بالكيفية، ولهذا قال سفيان: (ما أنفقت في غير طاعة الله فهو سرف، وإن كان قليلا) (انظر: البصائر 3/216)، قال الله تعالى: ﴿ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين﴾ [الأنعام/141]، ﴿وأن المسرفين هم أصحاب النار﴾ [غافر/ 43]، أي المتجاوزين الحد في أمورهم، وقال: ﴿إن الله لا يهدي من هو مسرف كذاب﴾ [غافر/28]، وسمي قوم لوط مسرفين (قال تعالى: ﴿ولوطا إذ قال لقومه: أتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين *** إنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون﴾ الأعراف 80 - 81)، من حيث إنهم تعدوا في وضع البذر في الحرث المخصوص له المعني بقوله: ﴿نساؤكم حرث لكم﴾ [البقرة/223]، وقوله: ﴿يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم﴾ [الزمر/53]، فتناول الإسراف في المال، وفي غيره. وقوله في القصاص: ﴿فلا يسرف في القتل﴾ [الإسراء/33]، فسرفه أن يقتل غير قاتله، إما بالعدول عنه إلى من هو أشرف منه، أو بتجاوز قتل القاتل إلى غيره حسبما كانت الجاهلية تفعله، وقولهم: مررت بكم فسرفتكم (حكى الأصمعي عن بعض الأعراب وواعده أصحاب له من المسجد مكانا، فأخلفهم، فقيل له في ذلك، فقال: مررت بكم فسرفتكم، أي: أغفلتكم. انظر الصحاح، والعباب: سرف)، أي: جهلتكم، من هذا، وذاك أنه تجاوز ما لم يكن حقه أن يتجاوز فجهل، فلذلك فسر به، والسرفة: دويبة تأكل الورق، وسمي بذلك لتصور معنى الإسراف منه، يقال: سرفت الشجرة فهي مسروفة.

##### Türkçe

- **السرف**: İnsanın yaptığı her fiilde haddi aşmasıdır; her ne kadar bunun infakta olması daha meşhur ise de. Yüce Allah dedi ki: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا﴾ [الفرقان/ 67], ﴿ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴾ [النساء/6]. Ve bazen miktar itibarıyla, bazen de keyfiyet itibarıyla söylenir; bunun için Süfyân dedi ki: (ما أنفقت في غير طاعة الله فهو سرف، وإن كان قليلا) (bkz.: البصائر 3/216). Yüce Allah dedi ki: ﴿ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين﴾ [الأنعام/141], ﴿وأن المسرفين هم أصحاب النار﴾ [غافر/ 43], yani işlerinde haddi aşanlar. Ve dedi ki: ﴿إن الله لا يهدي من هو مسرف كذاب﴾ [غافر/28]. Ve Lût kavmi **مسرفين** diye adlandırıldı (Yüce Allah dedi ki: ﴿ولوطا إذ قال لقومه: أتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين *** إنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون﴾ الأعراف 80 - 81); şu bakımdan ki onlar, ekin için tahsis edilmiş sürümde tohum koymayı aşmışlardır; bunun mânâsı şu sözüyle kastedilmiştir: ﴿نساؤكم حرث لكم﴾ [البقرة/223]. Ve şu sözü: ﴿يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم﴾ [الزمر/53]; böylece **الإسراف** mala dair olanı da, onun dışındakini de kapsar. Ve kısasta olan sözü: ﴿فلا يسرف في القتل﴾ [الإسراء/33]; onun **سرف**i, katilinden başkasını öldürmesidir: ya ondan dönüp kendisinden daha şerefli olana yönelmekle, yahut câhiliyenin yaptığı üzere katili öldürmeyi başkasına taşırmakla. Ve onların sözü: مررت بكم فسرفتكم (el-Asma‘î bazı bedevîlerden nakletti: Onun bazı arkadaşları mescidden bir yer üzere onunla sözleşmişlerdi; onlara muhalefet etti; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: مررت بكم فسرفتكم, yani: sizi gaflete düşürdüm. Bkz. الصحاح, ve العباب: **سرف**), yani: sizi bilmezlik ettim; bu şundandır; ve şu da şundandır ki o, hakkı olmayan şeyi aşmış, böylece bilmezlik etmiştir; bu sebeple onunla tefsir edilmiştir. Ve **السرفة**: yaprağı yiyen küçük bir canlıdır; ondan **الإسراف** mânâsının tasavvur edilmesi sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Denir ki: سرفت الشجرة فهي مسروفة.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ر ف
عُود مسروف وقد سُرِف إذا أكلَتْه السرفة ومنه السرف الذي هو مجاوزة الحد فـي النفقـة وغيرها‏.‏
وقد أسرف في كذا وهو مسرف وتقول‏:‏ يفعل السرف بالنشب ما يفعل السرف بالخشب‏.‏
وأرض سرفة‏:‏ كثيرة السرف‏.‏
ومن المجاز‏:‏ شاة مسروفة‏:‏ استؤصلت أذنها‏.‏
وسرفت المرأة ولدهـا‏:‏ أفسدتـه بكثـرة اللبـن‏.‏
وذهب ماء البئر سرفاً‏:‏ ضيعـة‏.‏
ورجـل سـرف الفـؤاد وسـرف العقـل‏:‏ فاسـده وأصلـه مـن سرفت السرفة الخشبة فسرفت كما تقول‏:‏ حطمته السن فحطم وصعقته السماء فصعق‏.‏

##### Türkçe

س ر ف
**عُود**: **مسروف**; ve **سُرِف** olmuştur, **السرفة** onu yediği zaman. Ve ondan, harcama ve başkasında sınırı aşma olan **السرف**.
Ve **أسرف** etti filân şeyde; ve o **مسرف**tir. Ve dersin: **يفعل السرف بالنشب ما يفعل السرف بالخشب**.
Ve **أرض سرفة**: **السرف**i çok olan.
Ve mecazdan: **شاة مسروفة**: kulağı kökünden kesilip çıkarılmış.
Ve kadın çocuğunu **سرفت**: çok süt sebebiyle onu bozdu.
Ve kuyunun suyu **سرفاً** gitti: zayi oluş.
Ve adam **سرف الفؤاد** ve **سرف العقل**: bozuğu; aslı, **سرفت السرفة الخشبة**’den, böylece **سرفت**; senin “**حطمته السن فحطم** ve **صعقته السماء فصعق**” demen gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّرَف والإسْرافُ: مُجاوزةُ القَصْدِ. وأَسرفَ في ماله: عَجِلَ من غير قصد، وأَما السَّرَفُ الذي نَهَى اللّه عنه، فهو ما أُنْفِقَ في غير طاعة اللّه، قليلاً كان أَو كثيراً. والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ. وقوله تعالى: والذين إذا أَنْفَقُوا لم يُسْرِفُوا ولم يَقْتُروا؛ قال سفيان: لم يُسْرِفُوا أَي لم يضَعُوه في غير موضعه ولم يَقْتُروا لم يُقَصِّروا به عن حقه؛ وقوله ولا تُسْرِفوا، الإسْرافُ أَكل ما لا يحل أَكله، وقيل: هو مُجاوزةُ القصد في الأَكل مما أَحلَّه اللّه، وقال سفيان: الإسْراف كل ما أُنفق في غير طاعة اللّه، وقال إياسُ بن معاوية: الإسرافُ ما قُصِّر به عن حقّ اللّه. والسَّرَفُ: ضدّ القصد. وأَكَلَه سَرَفاً أَي في عَجَلة. ولا تأْكلُوها إسْرافاً وبِداراً أَن يَكْبَرُوا أَي ومُبادَرة كِبَرهِم، قال بعضهم: إِسْرافاً أَي لا تَأَثَّلُوا منها وكلوا القوت على قدر نَفْعِكم إياهم، وقال بعضهم: معنى من كان فقيراً فليأْكل بالمعروف أَي يأْكل قَرْضاً ولا يأْخذْ من مال اليتيم شيئاً لأَن المعروف أَن يأْكل الإنسان ماله ولا يأْكل مال غيره، والدليل على ذلك قوله تعالى: فإذا دفعتم إليهم أَموالهم فأَشْهِدُوا عليهم. وأَسْرَفَ في الكلام وفي القتل: أَفْرَط. وفي التنزيل العزيز: ومَن قُتل مظلوماً فقد جعلنا لوليه سُلطاناً فلا يُسرِف في القتل؛ قال الزجاج: اخْتُلِفَ في الإسراف في القتل فقيل: هو أَنْ يقتل غير قاتل صاحبه، وقيل: أَن يقتل هو القاتلَ دون السلطان، وقيل: هو أَن لا يَرْضى بقتل واحد حتى يقتل جماعةً لشرف المقتول وخَساسة القاتل أَو أَن يقتل أَشرف من القاتل؛ قال المفسرون: لا يقتل غير قاتله وإذا قتل غير قاتله فقد أَسْرَفَ، والسَّرَفُ: تجاوُزُ ما حُدَّ لك. والسَّرَفُ: الخطأُ، وأَخطأَ الشيءَ: وَضَعَه في غير حَقِّه؛ قال جرير يمدح بني أُمية:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدوها ثمانِيةٌ،
ما في عَطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
أَي إغْفالٌ، وقيل: ولا خطأ، يريد أَنهم لم يُخْطِئوا في عَطِيَّتِهم ولكنهم وضَعُوها موضعها أَي لا يخْطِئون موضع العَطاء بأَن يُعْطُوه من لا يَسْتَحقُّ ويحرموه المستحق. شمر: سَرَفُ الماء ما ذهَب منه في غير سَقْي ولا نَفْع، يقال: أَروت البئرُ النخيلَ وذهب بقية الماء سَرَفاً؛ قال الهذلي:
فكأَنَّ أَوساطَ الجَدِيّةِ وَسْطَها،
سَرَفُ الدِّلاء من القَلِيبِ الخِضْرِم
وسَرِفْتُ يَمينَه أَي لم أَعْرِفْها؛ قال ساعِدةُ الهذلي: حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتُ يَمِينَه،
ولِكُلِّ ما قال النُّفُوسُ مُجَرّبُ
يقول: ما أَخْفَيْتُك وأَظْهَرْت فإنه سيظهر في التَّجْرِبةِ. والسَّرَفُ: الضَّراوةُ. والسَّرَفُ: اللَّهَجُ بالشيء. وفي الحديث: أَنَّ عائشة، رضي اللّه عنها، قالت: إنَّ للَّحْم سَرَفاً كسَرَفِ الخمر؛ يقال: هو من الإسْرافِ، وقال محمد بن عمرو: أَي ضَراوةً كضراوةِ الخمر وشدّة كشدَّتها، لأَن من اعتادَه ضَرِيَ بأَكله فأَسْرَفَ فيه، فِعْلَ مُدَمِن الخمر في ضَراوته بها وقلة صبره عنها، وقيل: أَراد بالسرَفِ الغفلة؛ قال شمر: ولم أَسمع أَن أحداً ذَهب بالسَّرَفِ إلى الضراوة، قال: وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه؟ والضراوة للشيء: كثرةُ الاعتِياد له، والسَّرَف بالشيء: الجهلُ به، إلا أَن تصير الضراوةُ نفسُها سَرَفاً، أَي اعتيادُه وكثرة أَكله سرَفٌ، وقيل: السّرَفُ في الحديث من الإسرافِ والتبذير في النفقة لغير حاجة أَو في غير طاعة اللّه، شبهت ما يَخْرج في الإكثار من اللحم بما يخرج في الخمر، وقد تكرر ذكر الإسراف في الحديث، والغالب على ذكره الإكثار من الذُّنُوب والخطايا واحْتِقابِ الأَوْزار والآثام. والسَّرَفُ: الخَطَأُ. وسَرِفَ الشيءَ، بالكسر، سَرَفاً: أَغْفَلَه وأَخطأَه وجَهِلَه، وذلك سَرْفَتُه وسِرْفَتُه. والسَّرَفُ: الإغفالُ. والسَّرَفُ: الجَهْلُ.وسَرِفَ القومَ: جاوَزهم. والسَّرِفُ: الجاهلُ ورجل سَرِفُ الفُؤاد: مُخْطِئُ الفُؤادِ غافِلُه؛ قال طَرَفةُ:
إنَّ امْرأً سَرِفَ الفُؤاد يَرى
عَسَلاً بماء سَحابةٍ شَتْمِي
سَرِفُ الفؤاد أَي غافل، وسَرِفُ العقل أَي قليل. أَبو زيادٍ الكلابي في حديث: أَرَدْتكم فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم. وقوله تعالى: من هو مُسْرِفٌ مُرْتاب؛ كافر شاكٌّ. والسرَفُ: الجهل. والسرَفُ: الإغْفال. ابن الأَعرابي: أَسْرَفَ الرجل إذا جاوز الحَدَّ، وأَسْرَفَ إذا أَخْطأَ، وأَسْرَفَ إذا غَفَل، وأَسرف إِذا جهِلَ. وحكى الأَصمعي عن بعض الأعرابي وواعده أَصحاب له من المسجد مكاناً فأخلفهم فقيل له في ذلك فقال: مررت فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم.
والسُّرْفةُ: دُودةُ القَزِّ، وقيل: هي دُوَيْبَّةٌ غَبْراء تبني بيتاً حسَناً تكون فيه، وهي التي يُضرَبُ بها المثل فيقال: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وقيل: هي دُويبة صغيرة مثل نصف العَدَسة تثقب الشجرة ثم تبني فيها بيتاً من عِيدانٍ تجمعها بمثل غزل العنكبوت، وقيل: هي دابة صغيرة جدّاً غَبْراء تأْتي الخشبة فَتَحْفِرُها، ثم تأْتي بقطعة خشبة فتضعها فيها ثم أُخرى ثم أُخرى ثم تَنْسِج مثل نَسْج العنكبوت؛ قال أَبو حنيفة: وقيل السُّرْفةُ دويبة مثل الدودة إلى السواد ما هي، تكون في الحَمْض تبني بيتاً من عيدان مربعاً، تَشُدُّ أَطراف العيدان بشيء مثل غَزْل العنكبوت، وقيل: هي الدودة التي تنسج على بعض الشجر وتأْكل ورقه وتُهْلِكُ ما بقي منه بذلك النسج، وقيل: هي دودة مثل الإصبع شَعْراء رَقْطاء تأْكل ورق الشجر حتى تُعَرِّيَها، وقيل: هي دودة تنسج على نفسها قدر الإصْبع طولاً كالقرطاس ثم تدخله فلا يُوصل إليها، وقيل: هي دويبة خفيفة كأَنها عنكبوت، وقيل: هي دويبة تتخذ لنفسها بيتاً مربعاً من دقاق العيدان تضم بَعضها إلى بعض بلعابها على مثال الناووس ثم تدخل فيه وتموت. ويقال: أَخفُّ من سُرْفة. وأَرض سَرِفةٌ: كثيرة السُّرْفةِ، ووادٍ سَرِفٌ كذلك. وسَرِفَ الطعامُ إذا ائْتَكل حتى كأَنَّ السرفة أَصابته. وسُرِفَتِ الشجرةُ: أَصابتها السُّرْفةُ. وسَرِفَةِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً إذا أَكلت ورَقها؛ حكاه الجوهري عن ابن السكيت. وفي حديث ابن عمر أَنه قال لرجل: إذا أَتيتَ مِنًى فانتهيت إلى موضع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَدْ ولم تُسْرَفْ، سُرَّ تحتها سبعون نبيّاً فانزل تحتها؛ قال اليزيدي: لم تُسْرَفْ لم تُصِبْها السُّرْفةُ وهي هذه الدودة التي تقدَّم شرحها. قال ابن السكيت: السَّرْفُ، ساكن الراء، مصدر سُرِفَتِ الشجرةُ تُسْرَفُ سَرْفاً إذا وقعت فيها السُّرْفةُ، فهي مَسْرُوفةٌ. وشاة مَسروفَةٌ: مقطوعة الأُذن أَصلاً. والأَُسْرُفُّ: الآنُكُ، فارسية معرَّبة.
وسَرِفٌ: موضع؛ قال قيس بن ذَريحٍ:
عَفا سَرِفٌ من أَهْله فَسُراوِعُ
وقد ترك بعضهم صَرْفَه جعله اسماً للبقعة؛ ومنه قول عيسى بن أَبي جهمة الليثي وذكر قيساً فقال: كان قَيْسُ بن ذَريحٍ منَّا، وكان ظريفاً شاعراً، وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْدٍ وسَرِف وحولَ مكة في بواديها. غيره: وسَرِف اسم موضع. وفي الحديث: أَنه تزوّج مَيْمُونةً بِسَرِف، هو بكسر الراء، موضع من مكة على عشرة أَميال، وقيل: أَقل وأكثر. ومُسْرِفٌ: اسم، وقيل: هو لقب مسلم بن عُقْبَةَ المُرِّي صاحب وقْعةٍ الحَرَّة لأَنه قد أَسْرفَ فيها؛ قال عليّ بن عبد اللّه بن العباس:
هُمُ مَنَعُوا ذِمارِي، يومَ جاءتْ
كتائِبُ مُسْرِفٍ، وبنو اللَّكِيعَهْ
وإسرافيلُ: اسم أعْجمي كأَنه مضاف إلى إيل، قال الأخفش: ويقال في لغة إسْرافِينُ كما قالوا جِبْرِينَ وإِسْمعِينَ وإسْرائين، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**السَّرَف** ve **الإسْرافُ**: kastı aşmaktır. Ve malında **أَسرفَ**: kast olmaksızın acele etti; Allah’ın yasakladığı **السَّرَف** ise, Allah’a itaat dışında harcanan şeydir; az da olsa çok da olsa. Harcamada **الإسْرافُ**: savurganlıktır. Yüce Allah’ın sözü: “Ve onlar ki harcadıkları zaman ne **أَسرفُوا** ederler ne de kısarlar”; Süfyân dedi ki: “**لم يُسْرِفُوا**” yani onu yerli yerine koymadılar (demek değildir), onu yerli yerinde olmayan yere koymadılar; “**ولم يَقْتُروا**” (da) onun hakkından kısmazlar; ve (yine) “**ولا تُسْرِفوا**” sözü: **الإسْرافُ**, yenilmesi helâl olmayanı yemektir; denildi ki: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede kastı aşmaktır. Süfyân dedi ki: **الإسْراف** Allah’a itaat dışında harcanan her şeydir. İyâs b. Muâviye dedi ki: **الإسْرافُ**, Allah’ın hakkından kısılana denir. **السَّرَفُ**: kastın zıddıdır. “Onu **سَرَفاً** yedi” yani aceleyle. “Onları **إسْرافاً** ve **بِداراً** yemeyin; büyümelerinden önce” yani onların büyümesine acele ederek; bazısı dedi ki: **إِسْرافاً** yani ondan servet biriktirmeyin; size onları faydalandırmanız ölçüsünce azığı yiyin. Bazısı dedi ki: “Kim fakirse **بالمعروف** yesin”in manası: borç olarak yesin; yetimin malından hiçbir şey almasın; çünkü **المعروف** (olan), insanın kendi malını yemesidir, başkasının malını yememesi; bunun delili Yüce Allah’ın sözü: “Onlara mallarını verdiğinizde, üzerlerine şahit tutun.” Sözde ve öldürmede **أَسْرَفَ**: aşırı gitti. Aziz tenzilde: “Kim mazlum olarak öldürülürse, velisine bir yetki verdik; o hâlde öldürmede **يُسرِف** etmesin”; Zeccâc dedi ki: öldürmede **الإسْراف** hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: o, arkadaşının katili olmayanı öldürmesidir; denildi ki: sultanın dışında katili kendisinin öldürmesidir; denildi ki: öldürülenin şerefi ve katilin düşüklüğü sebebiyle bir kişinin öldürülmesiyle razı olmayıp bir topluluğu öldürmesidir; yahut katilden daha şerefli olanı öldürmesidir. Müfessirler dedi ki: katilinden başkasını öldürmez; katilinden başkasını öldürürse **أَسْرَفَ** etmiştir. **السَّرَفُ**: sana sınırlandırılanı aşmaktır.

**السَّرَفُ**: hatadır. Bir şeyi **أَخطأَ**: onu hakkı olmayan yere koydu; Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدوها ثمانِيةٌ،
ما في عَطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
Yani gaflet; denildi ki: ve hata yok. Yani: bağışlarında hata etmediler; fakat onu yerine koydular; yani bağışın yerini şaşırmazlar: hak etmeyene verip hak edeni mahrum bırakmak suretiyle. Şemmer: suyun **سَرَفُ**u, ondan sulama ve fayda dışında giden şeydir. Denir ki: kuyu hurmaları suladı, suyun kalanı **سَرَفاً** gitti; Hüzeli dedi ki:
فكأَنَّ أَوساطَ الجَدِيّةِ وَسْطَها،
سَرَفُ الدِّلاء من القَلِيبِ الخِضْرِم
Ve “onun yeminini **سَرِفْتُ**” yani onu bilmedim; Sâide el-Hüzeli dedi ki:
حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتُ يَمِينَه،
ولِكُلِّ ما قال النُّفُوسُ مُجَرّبُ
Der ki: sana gizlediğim ve açıkladığım her ne ise, o tecrübede ortaya çıkacaktır.

**السَّرَفُ**: düşkünlüktür. **السَّرَفُ**: bir şeye düşkünlükle bağlanmadır. Hadiste: Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Etin bir **سَرَف**ı vardır; şarabın **سَرَف**ı gibi.” Denir ki: o, **الإسْراف**tandır. Muhammed b. Amr dedi ki: yani şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük ve onun şiddeti gibi bir şiddet; çünkü ona alışan, onu yemeye düşkün olur da onda **أَسْرَفَ** eder; şaraba müptelânın ona düşkünlüğü ve ondan az sabrı gibi. Denildi ki: **السَّرَف** ile gafleti kastetti. Şemmer dedi ki: **السَّرَف**i düşkünlüğe götüren birini işitmedim. Dedi ki: bu onun için nasıl bir tefsir olur; hâlbuki o onun zıddıdır? Bir şeye düşkünlük: ona çok alışmaktır; bir şeyde **السَّرَف**: onu bilmemektir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani ona alışmak ve onu çok yemek bir **سَرَف**tir. Denildi ki: hadisteki **السّرَفُ**, ihtiyaç olmaksızın yahut Allah’a itaat dışında harcamada **الإسراف** ve **التبذير**dendir; ette çoğaltmada çıkan şey, şarapta çıkana benzetildi. Hadiste **الإسراف** zikri tekrar etmiştir; onun zikrinde galip olan, günahları ve hataları çoğaltmak, yükleri ve günahları yüklenmektir. **السَّرَفُ**: hatadır. Bir şeyi **سَرِفَ** (kesre ile) **سَرَفاً**: onu gaflet etti, onda hata etti ve onu bilmedi; bu da onun **سَرْفَتُه**si ve **سِرْفَتُه**dir. **السَّرَفُ**: gaflettir. **السَّرَفُ**: cehalettir. “Kavmi **سَرِفَ**” : onları aştı. **السَّرِفُ**: cahildir. Ve “kalbi **سَرِفُ** bir adam”: kalbi hata eden, onun gafili; Tarafe dedi ki:
إنَّ امْرأً سَرِفَ الفُؤاد يَرى
عَسَلاً بماء سَحابةٍ شَتْمِي
“**سَرِفُ الفؤاد**” yani gafil; “**سَرِفُ العقل**” yani az. Ebû Ziyâd el-Kilâbî’nin bir rivayetinde: “Sizi istedim de sizi **سَرِفْتُ**” yani sizi gaflet ettim. Yüce Allah’ın sözü: “**مُسْرِفٌ مُرْتاب**” : kâfir, şüphe eden. **السرَفُ**: cehalettir. **السرَفُ**: gaflettir. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَسْرَفَ** eder, sınırı aşarsa; ve **أَسْرَفَ** eder, hata ederse; ve **أَسْرَفَ** eder, gaflet ederse; ve **أَسرف** eder, cahil olursa. Asma‘î, bazı bir bedevîden nakletti: mescidden bir yerde arkadaşları ona sözleşmişti; onlara muhalefet etti; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: “Geçtim de sizi **فسَرِفْتُكم**” yani sizi gaflet ettim.

**والسُّرْفةُ**: ipekböceği kurdudur; denildi ki: o, güzel bir ev yapan toprak renkli küçük bir canlıdır; onunla mesel vurulur da “**أَصْنَعُ من سُرْفةٍ**” denir. Denildi ki: o, mercimeğin yarısı gibi küçük bir canlıdır; ağacı deler, sonra içinde, örümcek ipliği gibi bir şeyle birleştirdiği çubuklardan bir ev yapar. Denildi ki: o, çok küçük, toprak renkli bir hayvandır; tahtaya gelir, onu oyar; sonra bir parça tahta getirip içine koyar, sonra bir başkasını, sonra bir başkasını; sonra örümcek dokuması gibi dokur. Ebû Hanîfe dedi ki: denildi ki **السُّرْفةُ**, siyaha çalan bir kurt gibi küçük bir canlıdır; **الحَمْض**da bulunur; çubuklardan kare bir ev yapar; çubukların uçlarını örümcek ipliği gibi bir şeyle bağlar. Denildi ki: o, bazı ağaçlar üzerinde dokuyan, yaprağını yiyen ve o dokumayla kalanını helâk eden kurttur. Denildi ki: o, parmak gibi, kıllı, benekli bir kurttur; ağaç yaprağını yer, onu soyuncaya kadar. Denildi ki: o, kendi üzerine, uzunlukça parmak miktarı, kâğıt gibi dokur; sonra içine girer de ona ulaşılamaz. Denildi ki: o, sanki örümcek gibi hafif bir küçük canlıdır. Denildi ki: o, ince çubuklardan, birbirini salyasıyla birbirine katan, tabut örneği üzere kare bir ev edinir; sonra içine girer ve ölür. Denir ki: “**أَخفُّ من سُرْفة**”. Ve “**أَرض سَرِفةٌ**”: **السُّرْفة**si çok olan (yer). Ve “**وادٍ سَرِفٌ**” de böyledir. “Yemek **سَرِفَ** oldu” : yenildi, sanki ona **السرفة** isabet etmiş gibi. “Ağaç **سُرِفَت**” : ona **السُّرْفةُ** isabet etti. “**سَرِفَةِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً**” : yaprağını yediği zaman; Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. İbn Ömer hadîsinde: bir adama dedi ki: “Minâ’ya geldiğinde ve falan yere vardığında, orada bir **سَرْحةً** vardır; **لم تُجْرَدْ** ve **لم تُسْرَفْ**; onun altında yetmiş peygamber sürülmüştür; onun altında in.” Yezîdî dedi ki: “**لم تُسْرَفْ**” yani ona **السُّرْفةُ** isabet etmemiştir; o da, açıklaması daha önce geçen bu kurttur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّرْفُ** (râ’sı sâkin), “ağaç **سُرِفَت**”in masdarıdır; “**تُسْرَفُ سَرْفاً**” : içine **السُّرْفةُ** düştüğü zaman; o hâlde o **مَسْرُوفةٌ**dur. “**وشاة مَسروفَةٌ**”: kulağı aslından kesik (koyun). **والأَُسْرُفُّ**: **الآنُكُ**; Farsça’dan Arapçalaştırılmıştır.

**وسَرِفٌ**: bir yerdir; Kays b. Zerîh dedi ki:
عَفا سَرِفٌ من أَهْله فَسُراوِعُ
Bazıları onun **صَرْف**ını terk etti; onu bölgenin adı yaptı. Ondandır: Îsâ b. Ebî Cehme el-Leysî’nin sözü; Kays’ı anıp dedi ki: Kays b. Zerîh bizdendi; zarif bir şairdi; Mekke’de ve onun aşağısında, **قُدَيْدٍ** ve **سَرِف**’te ve Mekke’nin çevresinde, onun vadilerinde bulunurdu. Başkası: **وسَرِف** bir yer adıdır. Hadiste: onun **بِسَرِف**’te Meymûne ile evlendiği (geçer); o, râ’nın kesresi iledir; Mekke’den on mil uzaklıkta bir yerdir; denildi ki: daha az ve daha çok. **ومُسْرِفٌ**: bir isimdir; denildi ki: o, Harre vak‘asının sahibi Müslim b. Ukbe el-Murrî’nin lakabıdır; çünkü onda **أَسْرفَ** etmiştir; Ali b. Abdullah b. Abbas dedi ki:
هُمُ مَنَعُوا ذِمارِي، يومَ جاءتْ
كتائِبُ مُسْرِفٍ، وبنو اللَّكِيعَهْ
**وإسرافيلُ**: yabancı bir isimdir; sanki **إيل**’e izafe edilmiş gibidir. Ahfeş dedi ki: bir dilde **إسْرافِينُ** de denir; tıpkı **جِبْرِينَ** ve **إِسْمعِينَ** ve **إسْرائين** dedikleri gibi; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ر ف * * السَّرَفُ * بفتحتين ضد القصد والسرف أيضا الضراوة وفي الحديث ﴿إن لِلَّحم سَرفا كسرف الخمر﴾ وقيل هو من الإسراف و * الإسْرَافُ * في النفقة التبذير و * إسْرَافِيلُ * اسم أعجمي كأنه مضاف إلى إيل و * إسْرَافِينُ * لغة فيه كما قالوا جبرين وإسماعين وإسراءين

##### Türkçe

* س ر ف * * **السَّرَفُ** * (iki fetha ile) **القصد**’un zıddıdır; **السرف** ayrıca **الضراوة**’dır. Hadiste: {Şüphesiz et için, şarabın **سرف**’i gibi bir **سرف** vardır}. Ve denildi ki: o, **الإسراف**’tandır. Ve * **الإسْرَافُ** * nafakada **التبذير**’dir. Ve * **إسْرَافِيلُ** * yabancı bir isimdir; sanki **إيل**’e muzaf kılınmış gibidir. Ve * **إسْرَافِينُ** * onda bir lugattır; nitekim **جبرين** ve **إسماعين** ve **إسراءين** dedikleri gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السرف، محركة: ضد القصد، كما في الصحاح، والعباب، وفي اللسان: مجاوزة القصد، وقال غيره: هو تجاوز ما حد لك.
 السرف أيضا: الإغفال، والخطأ، وقد سرفه، كفرح: أغفله، وجهله، نقله الجوهري، قال وحكى الأصمعي عن بعض الأعراب، وواعده أصحاب له من المسجد مكانا فأخلفهم، فقيل له في ذلك، فقال: مررت بكم فسرفتكم، أي: أغفلتكم، ومنه قول جرير، يمدح بني أمية:
  أعطوا هنيدة يحدوها ثمانـية                      ما في عطائهم من ولا سرف أي: إغفال، ويقال: ولا خطأ أي لا يخطئون موضع العطاء بأن يعطوه من لا يستحق، ويحرموا المستحق.
 السرف، من الخمر: ضراوتها، ومنه حديث عائشة رضي الله عنها )إن للحم سرفا كسرف الخمر( أي: من اعتاده ضرى بأكله، فأسرف فيه، فعل المعاقر في ضراوته بالخمر، وقلة صبره عنها، أو المراد بالسرف: الغفلة، أو الفساد الحاصل من جهة غلظة القلب، وقسوته، والجراءة على المعصية، والانبعاث للشهوة، قال شمر: ولم أسمع أن أحدا ذهب بالسرف إلى الضراوة، قال: وكيف يكون ذلك تفسيرا له وهو ضده، والضراوة للشيء: كثرة الاعتياد له، والسرف بالشيء: الجهل به، إلا أن تصير الضراوة نفسها سرفا، أي: اعتياده وكثرة أكله سرف، وقيل: السرف في الحديث: من الإسراف في النفقة لغير حاجة، أو في غير طاعة الله: السرف جد محمد بن حاتم بن السرف، المحدث، الأزدي، عن موسى بن نصير الرازي، وعنه عمر بن أحمد القصباني. وفي الحديث: )لا ينتهب الرجل نهبة ذات سرف وهو مؤمن أي: ذات شرف، وقدر كبير، ينكر ذلك الناس، ويتشرفون إليه، ويستعظمونه، ويروى بالشين المعجمة أيضا، كما سيأتي.

  )و(سرف، ككتف: ع على عشرة أميال من مكة، وقيل: أقل أو أكثر، قرب التنعيم، تزوج به النبي صلى الله عليه وسلم ميمونة بنت الحارث الهلالية، رضي الله عنها سنة تسع من الهجرة، في عمرة القضاء، وبنى بها بسرف، وكانت وفاتها أيضا بسرف، ودفنت هنالك، قال خداش بن زهير:
  فإن سمعتم بجيش سالك سرفاأو بطن مر فأخفوا الجرس واكتتموا وقال عبيد الله بن قيس الرقيات:
  سرف منزل لسلمة فالظهران منها منازل فالقصيم وقال قيس بن ذريح:
  عفا سرف من أهله فسراوع وقد ترك بعضهم صرفه، جعله اسما للبقعة.
 من المجاز: رجل سرف الفؤاد: أي مخطئه، غافله، نقله الجوهري، وكذا: سرف العقل، أي: فاسده، قال الزمخشري: وأصله من سرفت السرفة الخشبة فسرفت، كما تقول: حطمته السن فحطم، وصعقته السماء فصعق، وقال طرفة:
  إن امـرأ سـرف يرى                      عسلا بماء سحابة شتمى والسرفة، بالضم: دويبة تتخذ لنفسها بيتا مربعا من دقاق العيدان، تضم بعضها إلى بعض بلعابها، على مثال الناووس، فتدخله وتموت، كما في الصحاح، وقيل: هي دودة القز، وهي غبراء، وقيل: هي دويبة صغيرة مثل نصف العدسة، تثقب الشجرة، ثم تبنى فيها بيتا من عيدان، تجمعها بمثل غزل العنكبوت، وقيل: تأتي الخشبة فتحفرها، ثم تأتي بقطعة خشبة فتضعها فيها، ثم أخرى ثم أخرى، ثم تنسج مثل نسج العنكبوت، قال أبو حنيفة: قيل: السرفة: دويبة مثل الدودة إلى السواد ما هي، تكون في الحمض، تبنى بيتا من عيدان مربعا، تشد أطراف العيدان بشيء مثل غزل العنكبوت، وقيل: هي الدودة التي تنسج على بعض الشجر، وتأكل ورقه، وتهلك ما بقى منه بذلك النسج، وقيل: هي دودة مثل الأصبع، شعراء رقطاء، تأكل ورق الشجر حتى تعريها، وقيل: هي دودة تنسج على نفسها قدر الأصبع طولا كالقرطاس، ثم تدخله، فلا يوصل إليها، ومنه المثل: )أصنع من سرفة(، و)أخف من سرفة(. قد سرفت السرفة الشجرة، من حد نصر، تسرفها، سرفا: إذا أكلت ورقها، نقله الجوهري، عن ابن السكيت.
 وأرض سرفة، كفرحة: كثيرتها، نقله الجوهري، وواد سرف، كذلك. من المجاز: سرفت الأم ولدها: إذا أفسدته بسرف اللبن، أي: بكثرته، نقله الزمخشري. والسرف، بضمتين: شيء أبيض، كأنه نسج دود القز، نقله ابن عباد. قال: السروف، كصبور: الشديد العظيم، يقال: يوم سروف، أي: عظيم. السريف، كأمير: السطر من الكرم، نقله الصاغاني. والأسرف، بالضم: الآنك، فارسية، معرب أسرب، كما في العباب. يقال: ذهب ماء الحوض سرفا، محركة: إذا فاض من نواحيه، وهو مجاز.
 وقال شمر: سرف الماء: ما ذهب منه في غير سقي ولا نفع، يقال: أروت البئر النخيل، وذهب بقية الماء سرفا، قال الهذلي:
  فكأن أوساط الجدية وسطهاسرف الدلاء من القليب الخضرم وإسرافيل: لغة في إسرفين، أعجمي، كأنه مضاف إلى إيل، الأخيرة نقلها الأخفش، قال: كما قالوا: جبرين وإسماعين، وإسرائين.

  والإسراف في النفقة: التبذير، ومجاوزة القصد، وقيل: أكل ما لا يحل أكله، وبه فسر قوله تعالى: )ولا تسرفوا( وقيل: الإسراف: وضع الشيء في غير موضعه، أو هو ما أنفق في غير طاعة الله عز وجل، وهو قول سفيان، زاد غيره: قليلا كان أو كثيرا، كالسرف، محركة، وقال إياس بن معاوية: الإسراف: ما قصر به عن حق الله.
 واختلف في قوله تعالى:)فلا يسرف في القتل(، فقال الزجاج: قيل: هو أن يقتل غير قاتل صاحبه، وقيل: أن يقتل هو القاتل دون السلطان، وقيل: هو أن لا يرضى بقتل واحد حتى يقتل جماعة، لشرف المقتول، وخساسة القاتل، أو أن يقتل أشرف من القاتل، قال المفسرون: لا يقتل غير قاتله، وإذا قتل غير قاتله فقد أسرف. ومسرف كمحسن: لقب مسلم بن عقبة المرى، صاحب وقعة الحرة بظاهر المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام،وعلى مسرف ما يستحق، لأنه قد أسرف فيها، على ما ذكره أرباب السير، بما في سماعه ونقله شناعة، وفيه يقول علي بن عبد الله ابن عباس:
  وهم منعوا ذماري يوم جاءت                      كتائب مسرف وبنو اللكيعه وقد تقدم في)ل ك ع(.
 وسيراف، كشيراز: د بفارس، على ساحل البحر، مما يلي كرمان، أعظم فرضة لهم، كان بناؤهم بالساج في تأنق زائد، وقد نسب إليه جملة من أهل العلم، كأبي سعيد السيرافي النحوي اللغوي، وهو الحسن بن عبد الله بن المرزبان، ولد سنة 290، وتوفي سنة 368، وله شرح عظيم على كتاب سيبويه، يأتي النقل عنه في هذا الكتاب كثيرا، وولده أبو محمد يوسف بن أبي سعيد، فاضل كأبيه، شرح أبيات إصلاح المنطق، وكمل كتاب أبيه)الإقناع(، توفي سنة 385، عن خمس وخمسين سنة. ومما يستدرك عليه: أكله سرفا وإسرافا: أي في عجلة. وأسرف في الكلام: أفرط. وسرفت يمينه: أي لم أعرفها، قال ساعدة الهذلي:
  حلف امرئ بر سرفت يمينه                      ولكل ما قال النفوس مجرب يقول: كل ما أخفيت وأظهرت، فإنه سيظهر في التجربة. والسرف، محركة: اللهج بالشيء. والإسراف أيضا: الإكثار من الذنوب والخطايا، واحتقاب الأوزار والآثام. والسرف، ككتف: الجاهل، كالمسرف، عن ابن الأعرابي، ورجل سرف العقل: أي قليله، وقيل: فاسده.
 والمسرف: الكافر، وبه فسر قوله تعالى:)من هو مسرف مرتاب(.
 وسرف الطعام، كفرح: ائتكل حتى كأن السرفة أصابته، وهو مجاز. وسرفت الشجرة، بالضم، سرفا: إذا وقعت فيها السرفة، فهي مسروفة، عن ابن السكيت.
 وشاة مسروفة: مقطوعة الأذن أصلا، كما في اللسان، وفي الأساس: شاة مسروفة، استؤصلت أذنها، وسرفت أذنها، وهو مجاز.
 وهو مسرف: أكلته السرفة وجمع السرفة: سرف، ومن سجعات الأساس: يفعل السرف بالنشب، ما يفعل السرف بالخشب.

##### Türkçe

**السرف**، harekeli: **القصد**’ın zıddı; **الصحاح**’ta ve **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: **القصد**’ı aşma. Başkası dedi ki: O, sana sınır kılınanı aşmandır.

**السرف** ayrıca: gaflet, ve hata. Ve onu **سرفه** etti, **فرح** gibi: onu gaflete düşürdü ve onu bilmezlik etti. Bunu **الجوهري** nakletti. Dedi ve **الأصمعي**’nin bazı bedevîlerden rivayet ettiğini aktardı: Ona, mescidden bir yer üzere arkadaşlarıyla sözleştiler; sonra onlara muhalefet etti. Bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “Sizin yanınızdan geçtim de sizi **سرفتكم** ettim”; yani: sizi gaflete düşürdüm. Bundan, **جرير**’in, Benî Ümeyye’yi övdüğü sözü:
  **أعطوا هنيدة يحدوها ثمانـية                      ما في عطائهم من ولا سرف**
yani: gaflet. Ve denilir: “ve ne hata”; yani, bağış yerini şaşırmazlar; hak etmeyene verirler de hak edeni mahrum ederler diye.

**السرف**; şaraptan: onun düşkünlüğü/alışkanlık şiddeti. Ondan, Âişe رضي الله عنها hadisi: “**إن للحم سرفا كسرف الخمر**”; yani: ona alışan, onu yemeye düşkünleşir; onda **أسرف** eder; şaraba düşkün olanın, şaraba düşkünlüğündeki fiili ve ondan az sabrı gibi. Yahut **السرف** ile murad: gaflet; yahut kalbin katılığından ve sertliğinden, masiyete cüretkârlıktan ve şehvete yönelişten kaynaklanan fesat. **شمر** dedi: Hiç kimsenin **السرف**’i düşkünlüğe götürdüğünü işitmedim. Dedi: Bu, onun tefsiri nasıl olur; hâlbuki o, onun zıddıdır. Ve bir şeye **الضراوة**: ona çok alışkanlıktır. Ve bir şeyle **السرف**: onda cehalettir. Ancak düşkünlüğün kendisi **سرفا** olur; yani: ona alışması ve onu çok yemesi **سرف**tir. Ve denildi: hadisteki **السرف**: ihtiyaç olmaksızın nafakada **الإسراف**tandır; yahut Allah’a itaat dışında. **السرف**: **محمد بن حاتم بن السرف**’in dedesi; muhaddis; **الأزدي**; **موسى بن نصير الرازي**’den; ondan da **عمر بن أحمد القصباني** rivayet etti. Hadiste: “**لا ينتهب الرجل نهبة ذات سرف وهو مؤمن**”; yani: şeref sahibi, büyük kıymet sahibi; insanlar bunu yadırgar ve ona yönelip şereflenmek isterler ve onu büyük görürler. **الشين**’i noktalı olanla da rivayet olunur; ileride geleceği üzere.

Ve **سرف**، **كتف** gibi: Mekke’den on mil üzerinde bir yer; ve denildi: daha az yahut daha çok; **التنعيم** yakınında. Nebî صلى الله عليه وسلم, hicretten dokuzuncu yılda, **عمرة القضاء**’da, orada **ميمونة بنت الحارث الهلالية** ile evlendi, رضي الله عنها; ve onunla **بسرف**’te zifafa girdi. Onun vefatı da **بسرف**’te oldu; oraya defnedildi. **خداش بن زهير** dedi:
  **فإن سمعتم بجيش سالك سرفاأو بطن مر فأخفوا الجرس واكتتموا**
Ve **عبيد الله بن قيس الرقيات** dedi:
  **سرف منزل لسلمة فالظهران منها منازل فالقصيم**
Ve **قيس بن ذريح** dedi:
  **عفا سرف من أهله فسراوع**
Ve bazısı onun **صرفه**’sini terk etti; onu, o bölgenin ismi kıldı.

Mecazdan: **رجل سرف الفؤاد**: yani, hatalı olanı, gafletli olanı; bunu **الجوهري** nakletti. Ve aynı şekilde: **سرف العقل**; yani: bozuk olanı. **الزمخشري** dedi: Aslı, “**سرفت السرفة الخشبة فسرفت**”tendir; senin “onu kırdım da kırıldı” demen gibi; ve “gök onu çarptı da çarpıldı” gibi. **طرفة** dedi:
  **إن امـرأ سـرف يرى                      عسلا بماء سحابة شتمى**
Ve **السرفة**، zamme ile: kendisi için ince çubuklardan kare bir ev yapan küçük bir canlı; onları salyasıyla birbirine bitiştirir; **الناووس** misali; sonra ona girer ve ölür; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: o, ipekböceğidir; ve o, boz renklidir. Ve denildi: o, mercimeğin yarısı gibi küçük bir canlıdır; ağacı deler; sonra içinde çubuklardan bir ev yapar; onları örümcek ipliği gibi bir şeyle toplar. Ve denildi: oduna gelir, onu oyar; sonra bir parça odun getirir, onu içine koyar; sonra bir başkasını, sonra bir başkasını; sonra örümcek dokuması gibi dokur. **أبو حنيفة** dedi: Denildi: **السرفة**; soluk siyaha çalan, kurt gibi bir küçük canlıdır; **الحمض**’da olur; çubuklardan kare bir ev yapar; çubukların uçlarını örümcek ipliği gibi bir şeyle bağlar. Ve denildi: o, bazı ağaçlar üzerinde dokuyan ve yaprağını yiyen kurttur; o dokumayla ondan kalanını helâk eder. Ve denildi: o, parmak gibi bir kurttur; kıllı, benekli; ağaç yaprağını yiyip onları çıplak bırakıncaya dek. Ve denildi: o, kendi üzerine parmak miktarı uzunlukta, kâğıt gibi bir şey dokuyan bir kurttur; sonra ona girer; ona ulaşılamaz. Ondan mesel: “**أصنع من سرفة**” ve “**أخف من سرفة**”. **السرفة** ağacı **سرفت** etti; **نصر** haddi üzere: onu **تسرفها**; **سرفا**: yaprağını yediği zaman. Bunu **الجوهري** nakletti; **ابن السكيت**’ten.

Ve **أرض سرفة**، **فرحة** gibi: onun çok olanı; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **واد سرف**; aynı şekilde. Mecazdan: anne, çocuğunu **سرفت** etti: süt **سرف**’iyle, yani çokluğuyla onu bozduğu zaman; bunu **الزمخشري** nakletti. Ve **السرف**، iki zamme ile: beyaz bir şey; sanki ipekböceği dokuması; bunu **ابن عباد** nakletti. Dedi: **السروف**، **صبور** gibi: şiddetli, büyük; “**يوم سروف**” denir; yani: büyük. **السريف**، **أمير** gibi: asmanın satırı/sırası; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **الأسرف**، zamme ile: **الآنك**; Farsça; **أسرب**’in Arapçalaştırılmışı; **العباب**’da olduğu gibi. “Havuzun suyu **سرفا** gitti”, harekeli: yanlarından taştığı zaman; ve o, mecazdır.

Ve **شمر** dedi: **سرف الماء**: ondan, sulama ve fayda dışında giden şeydir. Denilir: “Kuyu hurmaları suladı; suyun kalanı **سرفا** gitti.” **الهذلي** dedi:
  **فكأن أوساط الجدية وسطهاسرف الدلاء من القليب الخضرم**
Ve **إسرافيل**: **إسرفين**’de bir lugat; yabancı; sanki **إيل**’e izafe edilmiştir. Sonuncusunu **الأخفش** nakletti. Dedi: “**جبرين** ve **إسماعين** ve **إسرائين** dedikleri gibi.”

Ve nafakada **الإسراف**: saçıp savurma; ve **القصد**’ı aşma. Ve denildi: helâl olmayanı yemek; bununla Allah تعالى’nın sözü tefsir edildi: “**ولا تسرفوا**”. Ve denildi: **الإسراف**; şeyi, yerinde olmayan yere koymaktır; yahut o, Allah عز وجل’ye itaat dışında harcanandır; bu, **سفيان**’ın sözüdür. Başkası ekledi: az da olsa çok da olsa; harekeli **السرف** gibi. **إياس بن معاوية** dedi: **الإسراف**; Allah’ın hakkından eksik bıraktıran şeydir.

Allah تعالى’nın sözü hakkında ihtilaf edildi: “**فلا يسرف في القتل**”. **الزجاج** dedi: Denildi: o, arkadaşının katili olmayanı öldürmesidir. Ve denildi: katili, sultan olmaksızın kendisinin öldürmesidir. Ve denildi: bir kişinin öldürülmesine razı olmayıp, öldürülenin şerefi ve katilin aşağılığı sebebiyle bir topluluğu öldürmesidir; yahut katilden daha şerefli olanı öldürmesidir. Müfessirler dedi: Katilinden başkasını öldürmez; katilinden başkasını öldürdüğünde **أسرف** etmiş olur. Ve **مسرف**، **محسن** gibi: **مسلم بن عقبة المرى**’nin lakabı; Medine’nin dışındaki **وقعة الحرة**’nin sahibi; üzerinde en faziletli salât ve selâm olanın şehrinde; ve **مسرف**’e layık olan şey onun üzerine; çünkü onda **أسرف** etmiştir; siyer ehlinin zikrettiği üzere; işitilmesi ve nakli çirkinlik olan şeylerle. Bunun hakkında **علي بن عبد الله ابن عباس** der ki:
  **وهم منعوا ذماري يوم جاءت                      كتائب مسرف وبنو اللكيعه**
Ve **ل ك ع**’da geçmişti.

Ve **سيراف**، **شيراز** gibi: Fars’ta bir belde; deniz sahilinde; Kirman tarafına bakan; onların en büyük limanı. Onların inşası, fazla bir özenle tik ağacındandı. Ona nispet edilen bir topluluk ilim ehli vardır; **أبو سعيد السيرافي** gibi; nahivci lugavî; o, **الحسن بن عبد الله بن المرزبان**’dır; 290 yılında doğdu; 368 yılında vefat etti. **كتاب سيبويه** üzerine büyük bir şerhi vardır; bu kitapta ondan nakil çokça gelecektir. Ve onun oğlu **أبو محمد يوسف بن أبي سعيد**; babası gibi faziletli; **إصلاح المنطق**’un beyitlerini şerh etti; babasının **الإقناع** kitabını tamamladı; 385 yılında, elli beş yaşında vefat etti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: Onu **سرفا** ve **إسرافا** yedi: yani aceleyle. Ve sözde **أسرف** etti: aşırı gitti. Ve yemini **سرفت**: yani onu tanımadım. **ساعدة الهذلي** dedi:
  **حلف امرئ بر سرفت يمينه                      ولكل ما قال النفوس مجرب**
Yani: gizlediğin ve açıkladığın her şey, tecrübede ortaya çıkacaktır. Ve **السرف**، harekeli: bir şeye düşkünlük. Ve **الإسراف** ayrıca: günahları ve hataları çoğaltmak; veballeri ve suçları yüklenmek. Ve **السرف**، **كتف** gibi: cahil; **المسرف** gibi; **ابن الأعرابي**’den. Ve **رجل سرف العقل**: yani az olanı; ve denildi: bozuk olanı.

Ve **المسرف**: kâfir. Bununla Allah تعالى’nın sözü tefsir edildi: “**من هو مسرف مرتاب**”.

Ve **سرف الطعام**، **فرح** gibi: **السرفة** ona isabet etmiş gibi, tıka basa yedi; ve o, mecazdır. Ve ağacı **سرفت**; zamme ile; **سرفا**: onda **السرفة** vaki olduğu zaman; o, **مسروفة**’dır; **ابن السكيت**’ten.

Ve **شاة مسروفة**: kulağı aslından kesik; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الأساس**’ta: **شاة مسروفة**: kulağı kökünden sökülmüş; ve kulağını **سرفت** etti; ve o, mecazdır.

Ve o, **مسرف**: onu **السرفة** yedi. Ve **السرفة**’nin çoğulu: **سرف**. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “**يفعل السرف بالنشب، ما يفعل السرف بالخشب**”.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَرِفَ
1 سَرِفَ ذ , aor. سَرَفَ , inf. n. سَرَفٌ, He was ignorant: or he was unmindful, negligent, or heedless. (Msb.) [In these senses it is trans.: you say,] سَرِفَهُ, (S, M, K,) aor. سَرَفَ , (K,) inf. n. سَرَفٌ, (S, * M, K, *) He was unmindful, negligent, or heedless, of it; (S, M, K;) namely, a thing: (S, M:) and he was ignorant of it: (S, K:) and he missed it; (S, * M, K; * [in the first and third of which, only the inf. n. of the verb in this sense in mentioned, and expl. as syn. with خَطَأٌ;]) syn. أَخْطَأَهُ. (M.) And طَلَبْتُهُمْ فَسَرِفْتُهُمْ I sought them and missed them: or was ignorant of them. (Msb.) And سَرِفَ القَوْمَ He passed by the people, or party, and left them behind him. (M.) As relates, of an Arab of the desert, with whom some companions of his made an appointment to meet him in a certain place of the mosque, and to whom he broke his promise, that, being asked respecting that, he said, مَرَرْتُ بِكُمْ فَسَرِفْتُكُمْ, meaning [I passed by you and] I was unmindful of you. (S.) And hence the saying of Jereer, (S, TA,) praising the Benoo-Umeiyeh, (TA,)
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوهَا ثَمَانِيَةٌ
مَا فِى عَطَائِهِمُ مِنٌّ وَلَا سَرَفُ
meaning [They gave a hundred camels, eight persons driving them, or urging them by singing to them: there was not in their gift reproach for a benefit conferred, nor] unmindfulness: or the meaning is, nor missing (خَطَأٌ); that is, they did not miss the proper place of the gift by their giving it to such as did not deserve it and refusing it to the deserving. (S, TA.) You say also, سَرِفْتُ يَمِينَهُ I was unacquainted with, or knew not, his oath. (TA.) ― -b2- [سَرَفٌ is also, as expl. below, syn. with اـِسْرَافٌ, but as a subst., having no verb properly belonging to it.] -A2- سَرَفَتِ الشَّجَرَةَ, (ISk, S, K,) aor. سَرُفَ , inf. n. سَرْفٌ, (ISk, S,) said of the سُرْفَة [q. v.], It ate the leaves of the tree: (ISk, S, K:) and سَرَفَتِ الخَشَبَ is likewise said of the سُرْفَة [as meaning it ate the wood]. (Z, TA.) And سُرِفَتِ الشَّجَرَةُ, (ISk, S, M, TA,) inf. n. سَرْفٌ, (ISk,) The tree had its leaves eaten by the سُرْفَة: (S:) or was smitten, or lighted on, by the سُرْفَة: (ISk, M, TA:) and سَرِفَ الخَشَبُ [the wood was eaten by the سُرْفَة], the verb in this phrase being quasi-pass. of the verb in the phrase سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الخَشَبّ, like as حَطِمَ and صَعِقَ are quasi-passives of the verbs in the phrases حَطَمَتْهُ السِّنُّ and صَعَقَتْهُ السَّمَآءُ: (Z, TA:) and [hence] one says also, سَرِفَ الطَّعَامُ (tropical:) The wheat, or food, was, or became, cankered, or eaten away; as though smitten, or lighted on, by the سُرْفَة. (M, TA.) ― -b2- [Hence also,] سُرِفَتْ أُذُنُ الشَّاةِ (tropical:) The ear of the sheep, or goat, was entirely cut off. (A, TA.) ― -b3- And سَرَفَتْ وَلَدَهَا (tropical:) She (a mother) injured her child by too much milk. (A, K, * TA.)

اسرف
4 اسرف ذ , (Msb,) inf. n. اـِسْرَافٌ, (M, Msb,) He exceeded, or transgressed, the just, or right, bound, or limit, or measure; acted extravagantly, exorbitantly, or immoderately: (M, Msb:) or اـِسْرَافٌ signifies the being extravagant in expenditure, syn. تَبْذِيرٌ; (K) or so اـِسْرَافٌ فِى النَّفَقَةِ: (S, TA:) or, as some say, تبذير means the “ exceeding in respect of the right objects of expenditure, ” which is ignorance of the [right] manner, and of things that should prevent it; and اسراف means the exceeding with respect to quantity [in expenditure], and is ignorance of the values of the right objects: (MF in art. بذر:) or the latter signifies the expending otherwise than in obedience of God, (Sufyلn, K, * TA,) whether little or much; (TA;) as also ↓ سَرَفٌ: (M, TA:) it is also said to mean the eating that which it is not lawful to eat; and this is said to be meant in the Kur vi. 142 or vii. 29: and the putting a thing in a wrong place [as when one expends his money upon a wrong object]: and accord. to Iyلs Ibn-Mo'لwiyeh, الاـِسْرَافُ is that [action] whereby one falls short of what is due to God. (TA.) You say also, اسرف فِى مَالِهِ, meaning He was hasty in respect of his property, [i. e. in expending it,] without pursuing the just course, or keeping within due bounds. (M.) And اسرف فِى الكَلَامِ and فِى القَتْلِ He exceeded the due bounds, or just limits, in speech, and in slaying. (M.) الاـِسْرَافُ فِى القَتْلِ, which is forbidden in the Kur xvii. 35, is said to mean The slaying of another than the slayer of one's companion: (Zj, M, Mgh: *) or the slaying the slayer without the authority of the Sultلn: or the not being content with slaying one, but slaying a number of persons, because of the high rank of the slain and the low condition of the slayer: or the slaying one higher in rank than the slayer: (Zj, M:) or the slaying two when the slayer is one: or the maining or mutilating [before slaughter]. (Mgh.) اـِسْرَافٌ also signifies The committing of many faults, offences, or crimes, and sins. (TA.) And you say, أَكَلَهُ اـِسْرَافًا (TA) and ↓ سَرَفًا, (M, TA,) meaning He ate it hastily. (M, TA.)

تسرّف
5 تسرّف ذ He sucked: and ate, gnawed, or devoured. (KL. [App. from سُرْفَةٌ, q. v. See also سَرَفَتِ الشَّجَرَةَ, &c., in the latter half of the first paragraph.])

سَرَفْ
سَرَفْ ذ inf. n. of سَرِفَ [q. v.]. (S, * M, Msb, K. *) ― -b2- And also a subst. from أَسْرَفَ; (Msb;) i. q. اـِسْرَافٌ; (M;) signifying Excess, or transgression, of the just, or right, bound, or limit, or measure; extravagant, exorbitant, or immoderate, action or conduct; (M, Msb, TA;) contr. of قَصْدٌ. (S, K.) See also 4, in two places. ― -b3- [Hence,] (tropical:) The overflowing of water from the sides of a watering-trough, or tank; as in the saying, ذَهَبَ مَآءُ الحَوْضِ سَرَفًا (tropical:) The water of the watering-trough, or tank, [went away running to waste, or] overflowed from its sides: (K, TA:) or سَرَفُ المَآءِ means (assumed tropical:) what goes, of water, without irrigating and without profit: [or rather its going for nought:] you say, أَرْوَتِ البِئْرُ النَّخِيلَ وَذَهَبَ بَقِيَّةُ المَآءِ سَرَفًا (assumed tropical:) [The well irrigated the palmtrees, and the rest of the water went for nought, in waste]. (Sh, TA.) ― -b4- And Addictedness (ضَرَاوَةٌ, S, K, or لَهَجٌ M) to a thing, (M,) or in respect of wine. (K, TA.) It is said in a trad. (S, M) of 'ءïsheh, (TA,) اـِنَّ لِلَّحْمِ سَرَفًا كَسَرَفِ الخَمْرِ [Verily there is an addictedness to flesh-meat like the addictedness to wine]: (S, M, TA:) i. e. he who is accustomed to it is addicted to the eating thereof, like as he who is constantly drinking wine is addicted thereto, having little selfrestraint therefrom: or the meaning here is unmindfulness [of consequences with respect to flesh-meat &c.]: or corruptness of conduct, arising from hardness of heart, and daringness to disobey, and self-impulsion to the gratification of appetite: (TA:) or it may be [that the meaning is, there is an extravagance with respect to flesh-meat &c.,] from الاـِسْرَافُ (S, TA) in expenditure for that which is not needed, or otherwise than in obedience [to the law of God]. (TA.) ― -b5- It is also said in a trad., لَا يَنْتَهِبُ الرَّجُلُ نُهْبَةً ذَاتَ سَرَفٍ وَهُوَ مُؤْمِنٌ, meaning, ذَاتَ شَرَفٍ وَقَدْرٍ كَبِيرٍ [i. e. The man shall not take a thing as spoil that is of high and great estimation, he being a believer]: (K, TA:) [for] people disapprove of that: (TA:) and it is also related with ش [i. e. ذات شَرَفٍ]. (K.)

سَرِفٌ
سَرِفٌ ذ Ignorant; (IAar, M, Msb, TA;) as also ↓ مُسْرِفٌ: (IAar, TA:) or unmindful, negligent, or heedless. (Msb.) And رَجُلٌ سَرِفٌ الفُؤَادِ (tropical:) A man missing, or mistaking, in heart, or mind; negligent, or heedless, therein. (S, K, TA.) And رَجُلٌ سَرِفُ العَقْلِ (assumed tropical:) A man having little intellect, or intelligence: or (tropical:) corrupt in intellect; accord. to Z, from سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الخَشَبَ, of which the quasipass. is سَرِفَ [q. v.; meaning that it is from سَرِفٌ as a part. n. of this latter verb]. (TA.) ― -b2- أَرْضٌ سَرِفَةٌ, (S, M, K,) and وَادٍ سَرِفٌ, (M, TA,) A land, and a valley, abounding with the [worm, or caterpillar, or small creeping thing, called] سُرْفَة. (S, M, * K, TA.)

سُرُفٌ
سُرُفٌ ذ A certain white thing [or substance] resembling the web of the silkworm. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

سُرْفَةٌ
سُرْفَةٌ ذ [A certain worm, or caterpillar, or small creeping thing;] a small creeping thing that makes for itself a habitation, (S, K,) four-sided, or square, (S,) of fragments of wood, (S, K,) joining them together by means of its spittle, in the form of a نَاؤُوس [here meaning coffin], (S,) which it then enters, and [therein it] dies: (S, K:) or the silkworm: or a certain small creeping thing, dust-coloured, that constructs a beautiful habitation in which it is: or a very small creeping thing, like the half of a lentil, that bores a tree, and then constructs therein a habitation of pieces of wood, which it conjoins by means of what resembles the web of the spider: or a very small dust-coloured creeping thing, that comes to a piece of wood and excavates it, and then brings a bit of wood and puts it therein, then another, then another, and then weaves what resembles the web of the spider: or, accord. to AHn, a certain small creeping thing, like the worm, inclining in some degree to blackness, found upon the [plants called] حَمْض, that constructs a four-sided, or square, habitation, of pieces of wood, joining the extremities of these together by means of a thing [or substance] resembling the web of the spider: or the worm [or caterpillar] that weaves [a web] upon certain trees, and eats their leaves, and destroys the rest thereof by that weaving: or a certain worm [or caterpillar] like the finger, hairy, speckled with black or white, that eats the leaves of trees so as to make them bare: or a certain worm [or caterpillar] that weaves upon itself, of the size of the finger in length, a thing like the قِرْطَاس [or roll, or scroll, of paper], which it enters, so becoming unattainable: or a certain light, small creeping thing, like a spider: (M:) pl. سُرَفٌ. (TA.) Hence the prov., أَصْنَعُ مِنْ سُرْفَةٍ [More skilled in fabricating than a سُرْفَة ]. (S, M, K.) And one says also, أَخَفُّ مِنْ سُرْفَةٍ [Lighter than a سُرْفَة]. (M.)

سَرَافٌ
[ سَرَافٌ ذ , accord. to Freytag, (but he has not named his authority,) The erosion of a tree by wood-fretters (“ teredines, ” by which he means سُرَف, pl. of سُرْفَةٌ).]

سَرُوفٌ
سَرُوفٌ ذ Hard, severe, or difficult; great, momentous, or formidable: (O, K, TA:) an epithet applied to a day. (O, TA.)

سَرِيفٌ
سَرِيفٌ ذ A row of grape-vines. (O, K.)

سَرَافِيلُ
سَرَافِيلُ ذ : see اـِسْرَافِيلُ, below.

أُسْرُفٌ
أُسْرُفٌ ذ i. q. آنُكٌ [i. e. Lead, or black lead, or tin, or pewter]; (O, K;) of Pers. origin, (O,) arabicized, from سُرُبْ, (O, L, K,) or أُسْرُبْ. (CK.) [See also أُسْرُبٌ.]

اـِسْرَافِيلُ
اـِسْرَافِيلُ ذ , (S, M, O, K,) and El-Kanلnee used to say ↓ سَرَافِيلُ, the name of A certain angel; (M; [in which it is mentioned among quadriliteral-radical words; but it is there said that the اـ may be radical;]) the angel who is to blow the horn on the day of resurrection: (Jel in vi. 73, &c.:) [see رُوحَانِىٌّ:] a foreign word (S, O, K) prefixed, (K,) or as though prefixed, (S, O,) to اـِيلُ: (S, O, K:) and اـِسْرَافِينُ is a dial. var. of the same; (Kh, S, M, O, K;) like as they said جَبْرِينُ and اـِسْمَاعِينُ and اـِسْرَائِينُ. (Akh, S, O.)

مُسْرِفٌ
مُسْرِفٌ ذ [Exceeding, or transgressing, the just, or right, bound, or limit, or measure; acting extravagantly, &c.: see its verb (4)]. ― -b2- See also سَرِفٌ. ― -b3- [Also] Denying, or disacknowledging, the favours, or benefits, or the unity, and the prophets and law, of God; a disbeliever, an unbeliever, or an infidel: it is said to be used in this sense in the Kur xl. 36. (TA.)

مَسْرُوفٌ
مَسْرُوفٌ ذ Eaten by the سُرْفَة [q. v.]. (TA.) And شَجَرَةٌ مَسْرُوفَةٌ A tree of which the leaves have been eaten by the سُرْفَة; (S;) or smitten, or lighted on, by the سُرْفَة. (ISk, TA.) ― -b2- شَاةٌ مَسْرُوفَةٌ (tropical:) A sheep, or goat, that has had its ear entirely cut off. (M, A.)

##### Türkçe

**سَرِفَ**
1 **سَرِفَ** ذ , muzâri‘ **سَرَفَ** , mastar ismi **سَرَفٌ**, O cahil oldu: yahut o, gafil, ihmalkâr veya dikkatsiz oldu. (Msb.) [Bu mânalarda müteaddîdir: şöyle dersin,] **سَرِفَهُ**, (S, M, K,) muzâri‘ **سَرَفَ** , (K,) mastar ismi **سَرَفٌ**, (S, * M, K, *) O, ondan gafil, ihmalkâr veya dikkatsiz oldu; (S, M, K;) yani, bir şeyden: (S, M:) ve ondan cahil oldu: (S, K:) ve onu ıskaladı; (S, * M, K; * [bunların birincisi ve üçüncüsünde, bu mânada fiilin yalnız mastar ismi zikredilir ve **خَطَأٌ** ile eşanlamlı olarak açıklanır;]) eşanlamlısı **أَخْطَأَهُ**. (M.) Ve **طَلَبْتُهُمْ فَسَرِفْتُهُمْ** Onları aradım da onları ıskaladım: yahut onlardan cahil oldum. (Msb.) Ve **سَرِفَ القَوْمَ** O, kavmin, yahut topluluğun yanından geçti ve onları arkasında bıraktı. (M.) Mescidin belli bir yerinde kendisiyle buluşmak üzere bazı arkadaşlarının sözleştiği ve kendisine verdiği sözü bozduğu bir bedevî Arap hakkında rivayet olunur ki, bunun hakkında kendisine sorulunca, **مَرَرْتُ بِكُمْ فَسَرِفْتُكُمْ** dedi; mânası [sizin yanınızdan geçtim ve] sizden gafil oldum. (S.) Ve buradan Cerîr’in (S, TA,) Benû Ümeyye’yi öven (TA,) sözü:
**أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوهَا ثَمَانِيَةٌ**
**مَا فِى عَطَائِهِمُ مِنٌّ وَلَا سَرَفُ**
mânası: [Sekiz kişinin sürüp sevk ettiği yahut onlara türkü söyleyerek yürüttüğü yüz deve verdiler: onların bağışında yapılan iyiliğe karşı başa kakma yoktur, ne de] gaflet: yahut mânası, ne de ıskalama (**خَطَأٌ**); yani, onu hak etmeyene verip hak edene vermeyi reddederek bağışın yerini ıskalamadılar. (S, TA.) Yine dersin, **سَرِفْتُ يَمِينَهُ** Onun yeminine aşina olmadım, yahut onun yeminini bilmedim. (TA.) ― -b2- [**سَرَفٌ** ayrıca, aşağıda açıklandığı üzere, **اـِسْرَافٌ** ile eşanlamlıdır; fakat bir isim olarak, kendisine gereği gibi ait bir fiili yoktur.] -A2- **سَرَفَتِ الشَّجَرَةَ**, (ISk, S, K,) muzâri‘ **سَرُفَ** , mastar ismi **سَرْفٌ**, (ISk, S,) **سُرْفَة** [bk.] hakkında söylenir: Ağacın yapraklarını yedi: (ISk, S, K:) ve **سَرَفَتِ الخَشَبَ** da **سُرْفَة** hakkında [odunu yedi mânasında] söylenir. (Z, TA.) Ve **سُرِفَتِ الشَّجَرَةُ**, (ISk, S, M, TA,) mastar ismi **سَرْفٌ**, (ISk,) Ağaç, **سُرْفَة** tarafından yaprakları yenmiş oldu: (S:) yahut **سُرْفَة** tarafından vurulmuş, yahut üzerine konmuş oldu: (ISk, M, TA:) ve **سَرِفَ الخَشَبُ** [odun **سُرْفَة** tarafından yenmiş oldu], bu ibaredeki fiil, **سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الخَشَبّ** ibaresindeki fiilin kısmen edilgeni gibidir; tıpkı **حَطِمَ** ve **صَعِقَ**’ın, **حَطَمَتْهُ السِّنُّ** ve **صَعَقَتْهُ السَّمَآءُ** ibarelerindeki fiillerin kısmen edilgenleri olması gibi: (Z, TA:) ve [buradan] ayrıca şöyle de denir, **سَرِفَ الطَّعَامُ** (mecaz:) Buğday, yahut yiyecek, kurtlandı, yahut yenilip aşındı; sanki **سُرْفَة** tarafından vurulmuş yahut üzerine konmuş gibi. (M, TA.) ― -b2- [Yine buradan,] **سُرِفَتْ أُذُنُ الشَّاةِ** (mecaz:) Koyunun yahut keçinin kulağı bütünüyle kesildi. (A, TA.) ― -b3- Ve **سَرَفَتْ وَلَدَهَا** (mecaz:) O (anne) çocuğunu çok sütle incitti. (A, K, * TA.)

**اسرف**
4 **اسرف** ذ , (Msb,) mastar ismi **اـِسْرَافٌ**, (M, Msb,) O, adil yahut doğru sınırı, hududu yahut ölçüyü aştı; aşırılık, fahişlik yahut ölçüsüzlükle davrandı: (M, Msb:) yahut **اـِسْرَافٌ** harcamada aşırı olmayı ifade eder, eşanlamlısı **تَبْذِيرٌ**; (K) yahut böyledir **اـِسْرَافٌ فِى النَّفَقَةِ**: (S, TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, **تبذير** “harcamanın doğru yerleri bakımından aşmak”tır; bu, [doğru] tarzı ve onu engellemesi gereken şeyleri bilmemektir; ve **اسراف** ise [harcamada] miktar bakımından aşmaktır ve doğru yerlerin değerlerini bilmemektir: (MF, بذر maddesinde:) yahut ikincisi, az olsun çok olsun, Allah’a itaat dışında harcamayı ifade eder; (Sufyلn, K, * TA,) (TA;) bunun gibi ↓ **سَرَفٌ** da: (M, TA:) ayrıca, helâl olmayanı yemek mânasına geldiği de söylenmiştir; bunun Kur’ân vi. 142 yahut vii. 29’da kastedildiği söylenir: ve bir şeyi yanlış yere koymak [bir kimsenin malını yanlış bir şeye harcaması gibi]: ve İyâs İbn-Mo‘âwiyeh’e göre, **الاـِسْرَافُ** Allah’a karşı vacip olan şeyden geri kalınan [fiil]dir. (TA.) Yine dersin, **اسرف فِى مَالِهِ**, mânası: Malı hakkında aceleci oldu, [yani onu harcamada,] adil yolu izlemeksizin yahut gerekli sınırlar içinde kalmaksızın. (M.) Ve **اسرف فِى الكَلَامِ** ve **فِى القَتْلِ** O, sözde ve öldürmede gerekli sınırları yahut adil hudutları aştı. (M.) Kur’ân xvii. 35’te yasaklanan **الاـِسْرَافُ فِى القَتْلِ**’in mânası olarak şunlar söylenir: Kişinin arkadaşının katilinden başkasını öldürmesi: (Zj, M, Mgh: *) yahut sultanın yetkisi olmaksızın katili öldürmesi: yahut birini öldürmekle yetinmeyip, öldürülenin yüksek mertebesi ve katilin düşük hâli sebebiyle birçok kişiyi öldürmesi: yahut katilden daha yüksek mertebede olanı öldürmesi: (Zj, M:) yahut katil bir kişi iken iki kişiyi öldürmesi: yahut [kesmeden önce] sakatlama yahut uzuv kesme. (Mgh.) **اـِسْرَافٌ** ayrıca, çokça hata, suç yahut cinayet ve günah işlemeyi ifade eder. (TA.) Ve dersin, **أَكَلَهُ اـِسْرَافًا** (TA) ve ↓ **سَرَفًا**, (M, TA,) mânası: Onu aceleyle yedi. (M, TA.)

**تسرّف**
5 **تسرّف** ذ O emdi: ve yedi, kemirdi yahut yiyip bitirdi. (KL. [Görünüşe göre **سُرْفَةٌ**’den, bk. Ayrıca birinci paragrafın ikinci yarısındaki **سَرَفَتِ الشَّجَرَةَ** vb.])

**سَرَفْ**
**سَرَفْ** ذ **سَرِفَ**’ın [bk.] mastar ismidir. (S, * M, Msb, K. *) ― -b2- Ve ayrıca **أَسْرَفَ**’dan bir isimdir; (Msb;) **اـِسْرَافٌ** ile aynı mânadadır; (M;) adil yahut doğru sınırın, hududun yahut ölçünün aşılması; aşırı, fahiş yahut ölçüsüz fiil yahut davranış; (M, Msb, TA;) **قَصْدٌ**’ün zıddı. (S, K.) Ayrıca 4’e, iki yerde, bak. ― -b3- [Buradan,] (mecaz:) Su yalak yahut havuzun yanlarından taşması; **ذَهَبَ مَآءُ الحَوْضِ سَرَفًا** sözünde olduğu gibi (mecaz:) Yalak yahut havuzun suyu [boşa akarak gitti, yahut] yanlarından taştı: (K, TA:) yahut **سَرَفُ المَآءِ** (varsayılan mecaz olarak) suyun, sulamaksızın ve faydasız olarak giden kısmı demektir: [yahut daha doğrusu, onun boşuna gitmesi:] dersin, **أَرْوَتِ البِئْرُ النَّخِيلَ وَذَهَبَ بَقِيَّةُ المَآءِ سَرَفًا** (varsayılan mecaz:) [Kuyu hurma ağaçlarını suladı ve suyun geri kalanı boşa, israf olarak gitti]. (Sh, TA.) ― -b4- Ve bir şeye düşkünlük (**ضَرَاوَةٌ**, S, K, yahut **لَهَجٌ** M) (M,) yahut şarap hakkında. (K, TA.) ‘Âişe’den (TA,) bir hadiste (S, M) şöyle denmiştir: **اـِنَّ لِلَّحْمِ سَرَفًا كَسَرَفِ الخَمْرِ** [Şüphesiz et için, şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük vardır]: (S, M, TA:) yani, ona alışan kimse onu yemeye düşkün olur; tıpkı sürekli şarap içen kimsenin ona düşkün olması gibi; ondan az bir nefis dizgini vardır: yahut buradaki mânası, [et vb. hususunda sonuçlardan] gaflet olabilir: yahut kalp katılığından, isyana cüretkârlıktan ve iştahı tatmine kendini sevkten doğan davranış bozukluğu: (TA:) yahut [mânası, et vb. hususunda bir aşırılık vardır,] **الاـِسْرَافُ**’tan (S, TA) olabilir; ihtiyaç olmayan şeye harcamada yahut itaat dışında [Allah’ın şeriatına aykırı olarak] harcamada. (TA.) ― -b5- Bir hadiste ayrıca şöyle denmiştir: **لَا يَنْتَهِبُ الرَّجُلُ نُهْبَةً ذَاتَ سَرَفٍ وَهُوَ مُؤْمِنٌ**, mânası: **ذَاتَ شَرَفٍ وَقَدْرٍ كَبِيرٍ** [yani, adam, yüksek ve büyük değerde olan bir şeyi ganimet olarak almaz, o mümin iken]: (K, TA:) [çünkü] insanlar bunu hoş görmez: (TA:) ve ش ile de rivayet edilmiştir [yani **ذات شَرَفٍ**]. (K.)

**سَرِفٌ**
**سَرِفٌ** ذ Cahil; (IAar, M, Msb, TA;) bunun gibi ↓ **مُسْرِفٌ**: (IAar, TA:) yahut gafil, ihmalkâr veya dikkatsiz. (Msb.) Ve **رَجُلٌ سَرِفٌ الفُؤَادِ** (mecaz:) Kalpte yahut zihinde ıskalayan yahut yanılan; onda ihmalkâr yahut dikkatsiz bir adam. (S, K, TA.) Ve **رَجُلٌ سَرِفُ العَقْلِ** (varsayılan mecaz:) Aklı yahut zekâsı az olan bir adam: yahut (mecaz:) akılda bozuk; Z’ye göre, **سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الخَشَبَ**’dan; bunun kısmen edilgeni **سَرِفَ**’tır [bk.; mânası, bunun **سَرِفٌ**’den, bu son fiilin ism-i fâili olarak olduğudur]. (TA.) ― -b2- **أَرْضٌ سَرِفَةٌ**, (S, M, K,) ve **وَادٍ سَرِفٌ**, (M, TA,) **سُرْفَة** denilen [kurt, yahut tırtıl, yahut küçük sürüngen şey] ile çok olan bir arazi ve bir vadi. (S, M, * K, TA.)

**سُرُفٌ**
**سُرُفٌ** ذ İpekböceğinin ağına benzeyen belli bir beyaz şey [yahut madde]. (Ibn-‘Abbâd, O, K.)

**سُرْفَةٌ**
**سُرْفَةٌ** ذ [Belli bir kurt, yahut tırtıl, yahut küçük sürüngen şey;] kendisi için bir mesken yapan küçük bir sürüngen şey; (S, K,) dört köşeli yahut kare, (S,) odun kırıntılarından, (S, K,) onları tükürüğü vasıtasıyla birbirine bitiştirerek, bir **نَاؤُوس** [burada tabut mânasında] şeklinde, (S,) sonra ona girer ve [onun içinde] ölür: (S, K:) yahut ipekböceği: yahut toprak renginde, içinde bulunduğu güzel bir mesken inşa eden belli bir küçük sürüngen şey: yahut mercimeğin yarısı gibi çok küçük bir sürüngen şey; bir ağacı deler, sonra içinde odun parçalarından bir mesken yapar; bunları örümcek ağına benzeyen bir şey vasıtasıyla birleştirir: yahut çok küçük, toprak renginde bir sürüngen şey; bir odun parçasına gelir ve onu oyar; sonra bir odun parçası getirip içine koyar, sonra bir başkasını, sonra bir başkasını; sonra örümcek ağına benzeyen şeyi örer: yahut AHn’a göre, kurt gibi belli bir küçük sürüngen şey; bir derece siyahlığa meyleden; **حَمْض** denilen [bitkiler] üzerinde bulunur; odun parçalarından dört köşeli yahut kare bir mesken yapar; bunların uçlarını örümcek ağına benzeyen bir şey vasıtasıyla birleştirir: yahut bazı ağaçlar üzerinde [ağ] ören ve onların yapraklarını yiyen ve geri kalanını o örme ile bozan kurt [yahut tırtıl]: yahut parmak gibi, kıllı, siyah yahut beyaz benekli belli bir kurt [yahut tırtıl]; ağaçların yapraklarını onları çıplak bırakacak şekilde yer: yahut kendi üzerine, uzunlukça parmak boyunda, **قِرْطَاس** [yahut kâğıt rulosu, yahut tomar] gibi bir şey ören belli bir kurt [yahut tırtıl]; ona girer, böylece ele geçmez olur: yahut örümcek gibi hafif, küçük bir sürüngen şey: (M:) çoğulu **سُرَفٌ**. (TA.) Buradan darbımesel: **أَصْنَعُ مِنْ سُرْفَةٍ** [Bir **سُرْفَة**’den daha mahir]. (S, M, K.) Ve ayrıca şöyle denir: **أَخَفُّ مِنْ سُرْفَةٍ** [Bir **سُرْفَة**’den daha hafif]. (M.)

**سَرَافٌ**
[ **سَرَافٌ** ذ , Freytag’a göre (fakat o, dayanağını adlandırmamıştır,) ağaç kemiriciler tarafından bir ağacın aşındırılması (“teredines,” bununla **سُرَف**’i, **سُرْفَةٌ**’nin çoğulunu kastediyor).]

**سَرُوفٌ**
**سَرُوفٌ** ذ Sert, şiddetli yahut zor; büyük, mühim yahut dehşetli: (O, K, TA:) bir güne nispet edilen bir sıfat. (O, TA.)

**سَرِيفٌ**
**سَرِيفٌ** ذ Üzüm asmalarından bir sıra. (O, K.)

**سَرَافِيلُ**
**سَرَافِيلُ** ذ : aşağıda **اـِسْرَافِيلُ**’e bak.

**أُسْرُفٌ**
**أُسْرُفٌ** ذ **آنُكٌ** ile aynı mânadadır [yani kurşun, yahut kara kurşun, yahut kalay, yahut kalaylı alaşım]; (O, K;) Farsça asıllı, (O,) Arapçalaştırılmış, **سُرُبْ**’den, (O, L, K,) yahut **أُسْرُبْ**’den. (CK.) [Ayrıca **أُسْرُبٌ**’e de bak.]

**اـِسْرَافِيلُ**
**اـِسْرَافِيلُ** ذ , (S, M, O, K,) ve El-Kanânî ↓ **سَرَافِيلُ** demeyi âdet edinirdi; belli bir meleğin adı; (M; [orada dört harfli köklü kelimeler arasında zikredilmiştir; fakat orada **اـ**’nın kök olabileceği söylenir;]) kıyamet gününde sûra üfleyecek melek: (Jel, vi. 73 vb.:) [**رُوحَانِىٌّ**’ye bak:] yabancı bir kelime (S, O, K) başa getirilmiş, (K,) yahut başa getirilmiş gibi, (S, O,) **اـِيلُ**’e: (S, O, K:) ve **اـِسْرَافِينُ** bunun lehçe varyantıdır; (Kh, S, M, O, K;) tıpkı **جَبْرِينُ** ve **اـِسْمَاعِينُ** ve **اـِسْرَائِينُ** dedikleri gibi. (Akh, S, O.)

**مُسْرِفٌ**
**مُسْرِفٌ** ذ [Adil yahut doğru sınırı, hududu yahut ölçüyü aşan; aşırılık vb. yapan: fiiline (4) bak]. ― -b2- Ayrıca **سَرِفٌ**’e de bak. ― -b3- [Ayrıca] Allah’ın nimetlerini yahut birliğini ve peygamberlerini ve şeriatını inkâr eden; kâfir, inkârcı yahut müşrik: Kur’ân xl. 36’da bu mânada kullanıldığı söylenir. (TA.)

**مَسْرُوفٌ**
**مَسْرُوفٌ** ذ **سُرْفَة** tarafından yenmiş. (TA.) Ve **شَجَرَةٌ مَسْرُوفَةٌ** Yaprakları **سُرْفَة** tarafından yenmiş bir ağaç; (S;) yahut **سُرْفَة** tarafından vurulmuş, yahut üzerine konmuş. (ISk, TA.) ― -b2- **شَاةٌ مَسْرُوفَةٌ** (mecaz:) Kulağı bütünüyle kesilmiş bir koyun yahut keçi. (M, A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَرَفَ
سَرَفَ U ( n. ac. سَرْف 1 ),
a.  Gnawed, ate ( leaves of a tree: insect ).

b.  Surfeited ( child: mother ).

سَرِفَ
سَرِفَ A ( n. ac. سَرَف 4 ),
a.  Neglected, took no heed of, overlooked.

b.  [ Min ]. Was addicted to ( wine ).

أَسْرَفَ
أَسْرَفَ IV
a.  [ Fī ], Was extravagant with, squandered, dissipated.

تَسَرَّفَ
تَسَرَّفَ V ,
a.  Devoured.

سُرْفَة
سُرْفَة 3t , ( pl. مَسْرُف 19 ),
a.  Wood-fretter; teredo; caterpillar.

سَرَف
سَرَف 4 ,
a.  Prodigality, waste; extravagance.

سَرِف
سَرِف 5 ,
a.  Ignorant.

b.  Negligent, careless.

سَرُوْف
سَرُوْف 26 ,
a.  Momentous, formidable.

##### Türkçe

**سَرَفَ**
**سَرَفَ** U (n. ac. **سَرْف** 1),
a. Kemirdi, yedi (bir ağacın yapraklarını: böcek).

b. Doydu (çocuk: anne).

**سَرِفَ**
**سَرِفَ** A (n. ac. **سَرَف** 4),
a. İhmal etti, aldırış etmedi, gözden kaçırdı.

b. [Min]. (Şaraba) müptela oldu.

**أَسْرَفَ**
**أَسْرَفَ** IV
a. [Fī], (Bir şeyde) israf etti, saçıp savurdu, heder etti.

**تَسَرَّفَ**
**تَسَرَّفَ** V,
a. Yuttu, yiyip bitirdi.

**سُرْفَة**
**سُرْفَة** 3t, (pl. **مَسْرُف** 19),
a. Ağaç kemireni; teredo; tırtıl.

**سَرَف**
**سَرَف** 4,
a. Savurganlık, israf; aşırılık.

**سَرِف**
**سَرِف** 5,
a. Cahil.

b. İhmalkâr, dikkatsiz.

**سَرُوْف**
**سَرُوْف** 26,
a. Mühim, dehşetli.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سرف
سَرِفَ - يَسْرَفُ - أَسْرَفَ - يُسْرِفُ - إِسْرَاف - مُسْرِف - مُسْرِفُون
سَرِفَ- يَسْرَفُ + الشيء أو الأمر: يزيد مقداره أو فعله عن الوسطي المعتاد
سَرِفَ- يَسْرَفُ + كائن + في شيء أو الأمر: يَزِيْدُ مقدارُ اهتمامه أو فعله عن الوسطي المعتاد في الشيء أو الأمر
أَسْرَفَ - يُسْرِفُ: على وزن " أفعل " من " سَرِفَ - يَسْرَفُ " جعله " يَسْرَفُ "، أو جعل نفسَهُ " تَسْرَفُ": جعله يزيد عن الوسطي المعتاد: بالغ في عمل الفعل: ضد  " قتر " و" قصد": في الأكل: الزيادة عن الوسطي، وفي الإنفاق: الزيادة عن الوسطي، وفي الانتقام، وفي فعل المحرمات وما شابه
إسْرَاف: اسم فعل " أَسْرَفَ - يُسْرِفُ "
مُسْرِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَسْرَفَ - يُسْرِفُ "
مُسْرِفُوْن: جمع " مُسْرِف "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المبالغة والشطط والغلو في إنفاذ الفعل أو الاهتمام بأمر" وهي:
طَغَى - يَطْغَى، فَحَشَ - يَفْحُشُ، سَرِفَ- يَسْرَفُ، وَبَلَ - يَبِلُ، غَلَا - يَغْلُوْ، شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ)
أسرف - يسرف
في الأكل أو الصدقة ؟     في الأكل والشرب  	﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابهكلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام ﴿يابني آدم خذوا زينتكم عند كل مسجد وكلوا واشربوا ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (31)﴾ الأعراف
في الإنفاق	﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما (67)﴾ الفرقان ﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء
في الانتقام	﴿ولا تقتلوا النفس التي حرم الله إلا بالحق ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لوليه سلطانا فلا يسرف في القتل إنه كان منصورا(33)﴾ الإسراء
في العجب برأيه وعدم الإيمان	﴿وكذلك نجزي من أسرف ولم يؤمن بآيات ربه ولعذاب الآخرة أشد وأبقى(127)﴾ طه
في ارتكاب المحرمات	﴿قل ياعبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله يغفر الذنوب جميعا إنه هو الغفور الرحيم(53)﴾ الزمر ﴿وما كان قولهم إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا في أمرنا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين(147)﴾ آل عمران
مسرف - مسرفون
في الأكل والشرب﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (141)﴾ الأنعام ﴿يابني آدم خذوا زينتكم عند كل مسجد وكلوا واشربوا ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين (31)﴾ الأعراف
في الشهوات	﴿إنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون (81)﴾ الأعراف ﴿قالوا طائركم معكم أئن ذكرتم بل أنتم قوم مسرفون (19)﴾ يس
 	﴿أفنضرب عنكم الذكر صفحا أن كنتم قوما مسرفين (5)﴾ الزخرف
في الطغيان	﴿فما آمن لموسى إلا ذرية من قومه على خوف من فرعون وملئهم أن يفتنهم وإن فرعون لعال في الأرض وإنه لمن المسرفين (83)﴾ يونس ﴿من فرعون إنه كان عاليا من المسرفين (31)﴾ الدخان
 	﴿من أجل ذلك كتبنا على بني إسرائيل أنه من قتل نفسا بغير نفس أو فساد في الأرض فكأنما قتل الناس جميعا ومن أحياها فكأنما أحيا الناس جميعا ولقد جاءتهم رسلنا بالبينات ثم إن كثيرا منهم بعد ذلك في الأرض لمسرفون (32)﴾ المائدة
 	﴿ولا تطيعوا أمر المسرفين (151)﴾ الشعراء ﴿وإذا مس الإنسان الضر دعانا لجنبه أو قاعدا أو قائما فلما كشفنا عنه ضره مر كأن لم يدعنا إلى ضر مسه كذلك زين للمسرفين ما كانوا يعملون (12)﴾ يونس
 	﴿وقال رجل مؤمن من آل فرعون يكتم إيمانه أتقتلون رجلا أن يقول ربي الله وقد جاءكم بالبينات من ربكم وإن يك كاذبا فعليه كذبه وإن يك صادقا يصبكم بعض الذي يعدكم إن الله لا يهدي من هو مسرف كذاب (28)﴾ غافر ﴿ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولا كذلك يضل الله من هو مسرف مرتاب (34)﴾ غافر
 	﴿لا جرم أنما تدعونني إليه ليس له دعوة في الدنيا ولا في الآخرة وأن مردنا إلى الله وأن المسرفين هم أصحاب النار(43)﴾ غافر
 	﴿ثم صدقناهم الوعد فأنجيناهم ومن نشاء وأهلكنا المسرفين (9)﴾ الأنبياء ﴿مسومة عند ربك للمسرفين (34)﴾ الذاريات
إسراف
 ﴿وما كان قولهم إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا في أمرنا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين(147)﴾ آل عمران ﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء
العقاب على الإسراف
في الدنيا
إهلاك        	﴿قالوا إنا أرسلنا إلى قوم مجرمين (32) لنرسل عليهم حجارة من طين (33) مسومة عند ربك للمسرفين (34)﴾ الذاريات ﴿إنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون (81)﴾ ﴿وأمطرنا عليهم مطرا فانظر كيف كان عاقبة المجرمين (84)﴾  الأعراف ﴿ثم صدقناهم الوعد فأنجيناهم ومن نشاء وأهلكنا المسرفين (9)﴾ الأنبياء
أو عذاب معيشة ضنكى	﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيامة أعمى (124) قال رب لم حشرتني أعمى وقد كنت بصيرا (125) قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى (126) وكذلك نجزي من أسرف ولم يؤمن بآيات ربهولعذاب الآخرة أشد وأبقى (127)﴾ طه
في الآخرة
 ﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيامة أعمى (124) قال رب لم حشرتني أعمى وقد كنت بصيرا (125) قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى (126) وكذلك نجزي من أسرف ولم يؤمن بآيات ربهولعذاب الآخرة أشد وأبقى (127)﴾ طه
مختار الصحاح
● [سرف] س ر ف: السَّرَفُ بفتحتين ضد القصد والسرف أيضا الضراوة وفي الحديث ﴿إن لِلَّحم سَرفا كسرف الخمر﴾ وقيل هو من الإسراف و الإسْرَافُ في النفقة التبذير و إسْرَافِيلُ اسم أعجمي كأنه مضاف إلى إيل و إسْرَافِينُ لغة فيه كما قالوا جبرين وإسماعين وإسراءين
الراغب
سرف
- السرف: تجاوز الحد في كل فعل يفعله الإنسان، وإن كان ذلك في الإنفاق أشهر. قال تعالى: }والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا﴿[الفرقان/ 67]،﴾ولا تأكلوها إسرافا وبدارا﴿[النساء/6]، ويقال تارة اعتبارا بالقدر، وتارة بالكيفية، ولهذا قال سفيان: (ما أنفقت في غير طاعة الله فهو سرف، وإن كان قليلا) (انظر: البصائر 3/216)، قال الله تعالى:﴾ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين﴿[الأنعام/141]،﴾وأن المسرفين هم أصحاب النار﴿[غافر/ 43]، أي المتجاوزين الحد في أمورهم، وقال:﴾إن الله لا يهدي من هو مسرف كذاب﴿[غافر/28]، وسمي قوم لوط مسرفين (قال تعالى:﴾ولوطا إذ قال لقومه: أتأتون الفاحشة ما سبقكم بها من أحد من العالمين *** إنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم مسرفون﴿الأعراف 80 - 81)، من حيث إنهم تعدوا في وضع البذر في الحرث المخصوص له المعني بقوله:﴾نساؤكم حرث لكم﴿[البقرة/223]، وقوله:﴾يا عبادي الذين أسرفوا على أنفسهم﴿[الزمر/53]، فتناول الإسراف في المال، وفي غيره. وقوله في القصاص:﴾فلا يسرف في القتل{ [الإسراء/33]، فسرفه أن يقتل غير قاتله، إما بالعدول عنه إلى من هو أشرف منه، أو بتجاوز قتل القاتل إلى غيره حسبما كانت الجاهلية تفعله، وقولهم: مررت بكم فسرفتكم (حكى الأصمعي عن بعض الأعراب وواعده أصحاب له من المسجد مكانا، فأخلفهم، فقيل له في ذلك، فقال: مررت بكم فسرفتكم، أي: أغفلتكم. انظر الصحاح، والعباب: سرف)، أي: جهلتكم، من هذا، وذاك أنه تجاوز ما لم يكن حقه أن يتجاوز فجهل، فلذلك فسر به، والسرفة: دويبة تأكل الورق، وسمي بذلك لتصور معنى الإسراف منه، يقال: سرفت الشجرة فهي مسروفة.
ملخص اللسان
1.     السَّرَف والإسْرافُ: مُجاوزةُ القَصْدِ.
2.     وأَسرفَ في ماله: عَجِلَ من غير قصد،
3.     والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ.   قال
4.     سفيان: لم يُسْرِفُوا أَي لم يضَعُوه في غير موضعه ؛وقيل: هو مُجاوزةُ القصد في الأَكل مما أَحلَّه اللّه،
5.     والسَّرَفُ: ضدّ القصد.
6.     والسَّرَفُ: تجاوُزُ ما حُدَّ لك.
7.     والسَّرَفُ: الخطأُ، وأَخطأَ الشيءَ: وَضَعَه في غير حَقِّه؛ وسَرِفَ الشيءَ، بالكسر، سَرَفاً: أَغْفَلَه وأَخطأَه وجَهِلَه،   وذلك سَرْفَتُه وسِرْفَتُه. والسَّرَفُ: الإغفالُ
8.     سَرَفُ الماء ما ذهَب منه في غير سَقْي ولا نَفْع،
9.     وسَرِفْتُ يَمينَه أَي لم أَعْرِفْها؛
10.                        والسَّرَفُ: الضَّراوةُ.
11.                        والسَّرَفُ: اللَّهَجُ بالشيء.
12.                        والسَّرَف بالشيء:الجهلُ به، والغالب على ذكره الإكثار من الذُّنُوب والخطايا واحْتِقابِ الأَوْزار والآثام..
13.                        وسَرِفُ العقل أَي قليل.
14.                        وسَرِفَتِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً إذا أَكلت ورَقها؛
15.                        وشاة مَسروفَةٌ: مقطوعة الأُذن أَصلاً
لسان العرب
● - سرف: السَّرَف والإسْرافُ: مُجاوزةُ القَصْدِ. وأَسرفَ في ماله: عَجِلَ   من غير قصد، وأَما السَّرَفُ الذي نَهَى اللّه عنه، فهو ما أُنْفِقَ في   غير طاعة اللّه، قليلاً كان أَو كثيراً. والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ.   وقوله تعالى: والذين إذا أَنْفَقُوا لم يُسْرِفُوا ولم يَقْتُروا؛ قال   سفيان: لم يُسْرِفُوا أَي لم يضَعُوه في غير موضعه ولم يَقْتُروا لم   يُقَصِّروا به عن حقه؛ وقوله ولا تُسْرِفوا، الإسْرافُ أَكل ما لا يحل أَكله،   وقيل: هو مُجاوزةُ القصد في الأَكل مما أَحلَّه اللّه، وقال سفيان:   الإسْراف كل ما أُنفق في غير طاعة اللّه، وقال إياسُ بن معاوية: الإسرافُ ما   قُصِّر به عن حقّ اللّه. والسَّرَفُ: ضدّ القصد. وأَكَلَه سَرَفاً أَي في   عَجَلة. ولا تأْكلُوها إسْرافاً وبِداراً أَن يَكْبَرُوا أَي ومُبادَرة   كِبَرهِم، قال بعضهم: إِسْرافاً أَي لا تَأَثَّلُوا منها وكلوا القوت على   قدر نَفْعِكم إياهم، وقال بعضهم: معنى من كان فقيراً فليأْكل بالمعروف أَي   يأْكل قَرْضاً ولا يأْخذْ من مال اليتيم شيئاً لأَن المعروف أَن يأْكل   الإنسان ماله ولا يأْكل مال غيره، والدليل على ذلك قوله تعالى: فإذا دفعتم   إليهم أَموالهم فأَشْهِدُوا عليهم. وأَسْرَفَ في الكلام وفي القتل:   أَفْرَط. وفي التنزيل العزيز: ومَن قُتل مظلوماً فقد جعلنا لوليه سُلطاناً   فلا يُسرِف في القتل؛ قال الزجاج: اخْتُلِفَ في الإسراف في القتل فقيل: هو   أَنْ يقتل غير قاتل صاحبه، وقيل: أَن يقتل هو القاتلَ دون السلطان، وقيل:   هو أَن لا يَرْضى بقتل واحد حتى يقتل جماعةً لشرف المقتول وخَساسة   القاتل أَو أَن يقتل أَشرف من القاتل؛ قال المفسرون: لا يقتل غير قاتله وإذا   قتل غير قاتله فقد أَسْرَفَ، والسَّرَفُ: تجاوُزُ ما حُدَّ لك.   والسَّرَفُ: الخطأُ، وأَخطأَ الشيءَ: وَضَعَه في غير حَقِّه؛ قال جرير يمدح بني   أُمية:   أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدوها ثمانِيةٌ،   ما في عَطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ   أَي إغْفالٌ، وقيل: ولا خطأ، يريد أَنهم لم يُخْطِئوا في عَطِيَّتِهم   ولكنهم وضَعُوها موضعها أَي لا يخْطِئون موضع العَطاء بأَن يُعْطُوه من لا   يَسْتَحقُّ ويحرموه المستحق. شمر: سَرَفُ الماء ما ذهَب منه في غير سَقْي   ولا نَفْع، يقال: أَروت البئرُ النخيلَ وذهب بقية الماء سَرَفاً؛ قال   الهذلي:   فكأَنَّ أَوساطَ الجَدِيّةِ وَسْطَها،   سَرَفُ الدِّلاء من القَلِيبِ الخِضْرِم   وسَرِفْتُ يَمينَه أَي لم أَعْرِفْها؛ قال ساعِدةُ الهذلي:   حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتُ يَمِينَه،   ولِكُلِّ ما قال النُّفُوسُ مُجَرّبُ   يقول: ما أَخْفَيْتُك وأَظْهَرْت فإنه سيظهر في التَّجْرِبةِ.   والسَّرَفُ: الضَّراوةُ. والسَّرَفُ: اللَّهَجُ بالشيء. وفي الحديث: أَنَّ عائشة،   رضي اللّه عنها، قالت: إنَّ للَّحْم سَرَفاً كسَرَفِ الخمر؛ يقال: هو من   الإسْرافِ، وقال محمد بن عمرو: أَي ضَراوةً كضراوةِ الخمر وشدّة   كشدَّتها، لأَن من اعتادَه ضَرِيَ بأَكله فأَسْرَفَ فيه، فِعْلَ مُدَمِن الخمر في   ضَراوته بها وقلة صبره عنها، وقيل: أَراد بالسرَفِ الغفلة؛ قال شمر: ولم   أَسمع أَن أحداً ذَهب بالسَّرَفِ إلى الضراوة، قال: وكيف يكون ذلك   تفسيراً له وهو ضدّه؟ والضراوة للشيء: كثرةُ الاعتِياد له، والسَّرَف بالشيء:   الجهلُ به، إلا أَن تصير الضراوةُ نفسُها سَرَفاً، أَي اعتيادُه وكثرة   أَكله سرَفٌ، وقيل: السّرَفُ في الحديث من الإسرافِ والتبذير في النفقة   لغير حاجة أَو في غير طاعة اللّه، شبهت ما يَخْرج في الإكثار من اللحم بما   يخرج في الخمر، وقد تكرر ذكر الإسراف في الحديث، والغالب على ذكره الإكثار   من الذُّنُوب والخطايا واحْتِقابِ الأَوْزار والآثام. والسَّرَفُ:   الخَطَأُ. وسَرِفَ الشيءَ، بالكسر، سَرَفاً: أَغْفَلَه وأَخطأَه وجَهِلَه،   وذلك سَرْفَتُه وسِرْفَتُه. والسَّرَفُ: الإغفالُ. والسَّرَفُ:   الجَهْلُ.وسَرِفَ القومَ: جاوَزهم. والسَّرِفُ: الجاهلُ ورجل سَرِفُ الفُؤاد:   مُخْطِئُ الفُؤادِ غافِلُه؛ قال طَرَفةُ:   إنَّ امْرأً سَرِفَ الفُؤاد يَرى   عَسَلاً بماء سَحابةٍ شَتْمِي   سَرِفُ الفؤاد أَي غافل، وسَرِفُ العقل أَي قليل. أَبو زيادٍ الكلابي في   حديث: أَرَدْتكم فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم. وقوله تعالى: من هو   مُسْرِفٌ مُرْتاب؛ كافر شاكٌّ. والسرَفُ: الجهل. والسرَفُ: الإغْفال. ابن   الأَعرابي: أَسْرَفَ الرجل إذا جاوز الحَدَّ، وأَسْرَفَ إذا أَخْطأَ،   وأَسْرَفَ إذا غَفَل، وأَسرف إِذا جهِلَ. وحكى الأَصمعي عن بعض الأعرابي وواعده   أَصحاب له من المسجد مكاناً فأخلفهم فقيل له في ذلك فقال: مررت   فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم.   والسُّرْفةُ: دُودةُ القَزِّ، وقيل: هي دُوَيْبَّةٌ غَبْراء تبني بيتاً   حسَناً تكون فيه، وهي التي يُضرَبُ بها المثل فيقال: أَصْنَعُ من   سُرْفةٍ، وقيل: هي دُويبة صغيرة مثل نصف العَدَسة تثقب الشجرة ثم تبني فيها   بيتاً من عِيدانٍ تجمعها بمثل غزل العنكبوت، وقيل: هي دابة صغيرة جدّاً   غَبْراء تأْتي الخشبة فَتَحْفِرُها، ثم تأْتي بقطعة خشبة فتضعها فيها ثم أُخرى   ثم أُخرى ثم تَنْسِج مثل نَسْج العنكبوت؛ قال أَبو حنيفة: وقيل   السُّرْفةُ دويبة مثل الدودة إلى السواد ما هي، تكون في الحَمْض تبني بيتاً من   عيدان مربعاً، تَشُدُّ أَطراف العيدان بشيء مثل غَزْل العنكبوت، وقيل: هي   الدودة التي تنسج على بعض الشجر وتأْكل ورقه وتُهْلِكُ ما بقي منه بذلك   النسج، وقيل: هي دودة مثل الإصبع شَعْراء رَقْطاء تأْكل ورق الشجر حتى   تُعَرِّيَها، وقيل: هي دودة تنسج على نفسها قدر الإصْبع طولاً كالقرطاس ثم   تدخله فلا يُوصل إليها، وقيل: هي دويبة خفيفة كأَنها عنكبوت، وقيل: هي   دويبة تتخذ لنفسها بيتاً مربعاً من دقاق العيدان تضم بَعضها إلى بعض بلعابها   على مثال الناووس ثم تدخل فيه وتموت. ويقال: أَخفُّ من سُرْفة. وأَرض   سَرِفةٌ: كثيرة السُّرْفةِ، ووادٍ سَرِفٌ كذلك. وسَرِفَ الطعامُ إذا ائْتَكل   حتى كأَنَّ السرفة أَصابته. وسُرِفَتِ الشجرةُ: أَصابتها السُّرْفةُ.   وسَرِفَةِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً إذا أَكلت ورَقها؛ حكاه   الجوهري عن ابن السكيت. وفي حديث ابن عمر أَنه قال لرجل: إذا أَتيتَ مِنًى   فانتهيت إلى موضع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَدْ ولم تُسْرَفْ، سُرَّ   تحتها سبعون نبيّاً فانزل تحتها؛ قال اليزيدي: لم تُسْرَفْ لم تُصِبْها   السُّرْفةُ وهي هذه الدودة التي تقدَّم شرحها. قال ابن السكيت: السَّرْفُ،   ساكن الراء، مصدر سُرِفَتِ الشجرةُ تُسْرَفُ سَرْفاً إذا وقعت فيها   السُّرْفةُ، فهي مَسْرُوفةٌ. وشاة مَسروفَةٌ: مقطوعة الأُذن أَصلاً.   والأَُسْرُفُّ: الآنُكُ، فارسية معرَّبة.   وسَرِفٌ: موضع؛ قال قيس بن ذَريحٍ:   عَفا سَرِفٌ من أَهْله فَسُراوِعُ   وقد ترك بعضهم صَرْفَه جعله اسماً للبقعة؛ ومنه قول عيسى بن أَبي جهمة   الليثي وذكر قيساً فقال: كان قَيْسُ بن ذَريحٍ منَّا، وكان ظريفاً شاعراً،   وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْدٍ وسَرِف وحولَ مكة في بواديها. غيره:   وسَرِف اسم موضع. وفي الحديث: أَنه تزوّج مَيْمُونةً بِسَرِف، هو بكسر   الراء، موضع من مكة على عشرة أَميال، وقيل: أَقل وأكثر. ومُسْرِفٌ: اسم،   وقيل: هو لقب مسلم بن عُقْبَةَ المُرِّي صاحب وقْعةٍ الحَرَّة لأَنه قد   أَسْرفَ فيها؛ قال عليّ بن عبد اللّه بن العباس:   هُمُ مَنَعُوا ذِمارِي، يومَ جاءتْ   كتائِبُ مُسْرِفٍ، وبنو اللَّكِيعَهْ   وإسرافيلُ: اسم أعْجمي كأَنه مضاف إلى إيل، قال الأخفش: ويقال في لغة   إسْرافِينُ كما قالوا جِبْرِينَ وإِسْمعِينَ وإسْرائين، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ  أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير:
أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])
ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة:
إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])
وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى.
ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ".
القاموس المحيط:
السَّرَفُ، محرَّكةً ضِدُّ القَصْدِ، والإِغْفالُ، والخَطَأُ. سَرِفَهُ، كفرِحَ أغْفَلَهُ، وجَهِلَهُ. و من الخَمْرِ ضَراوَتُها، وجَدُّ محمدِ بنِ حاتِمٍ المُحدِّثِ، وفي الحديثِ " لا يَنْتَهِبُ الرجُلُ نُهْبَةً ذاتَ سَرَفٍ وهو مُؤْمِنٌ " ، أي ذاتَ شَرَفٍ وقَدْرٍ كبيرٍ، ورُوِي بالشينِ أيضاً. وككتِفٍ ع قُرْبَ التَّنْعيمِ.
ورجلٌ سَرِفُ الفُؤادِ: مُخْطِئُه غافِلُه. والسُّرْفَةُ، بالضم: دُوَيْبَّةٌ تَتّخِذُ بَيْتاً من دِقاقِ العِيدانِ فَتَدْخُلُهُ وتَموتُ، ومنه المَثَلُ: " أصْنَعُ من سُرْفَةٍ " . وسَرَفَتِ السُّرْفَةُ الشجرةَ: أكَلَتْ ورَقَها، وأرْضٌ سَرِفَةٌ كفَرِحَةٍ: كثيرَتُها، و الْأُمُّ ولَدَها: أفْسَدَتْهُ بِسَرَفِ اللَّبَنِ. والسُّرُفُ، بضَمَّتَيْنِ: شيءٌ أبْيَضُ كأَنَّهُ نَسْجُ دُودِ القَزِّ. وكصَبُورٍ: الشديدُ العَظيمُ. وكأَميرٍ: السَّطْرُ من الكَرْمِ. والْأُسْرُفُّ، بالضمِّ: الآنُكُ، مُعَرَّبُ: أُسْرُبٍّ. وذَهَبَ ماءُ الحَوْضِ سَرَفاً، مُحرَّكةً: فاضَ من نَواحِيهِ. وإسْرَافِيلُ: لُغَةٌ في إسْرافينَ، أعْجَمِيٌّ مُضافٌ إلى إيلَ. والإِسْرافُ: التَّبْذيرُ، أو ما أُنْفِقَ في غَيْر طاعَةٍ. ومُسْرِفٌ: لَقَبُ مُسْلِمِ بنِ عُقْبَةَ المُرِّيِّ صاحِبِ وَقْعَةِ الحَرَّةِ، لأنَّهُ أسْرَفَ فيها. وسِيرافُ، كشيرازَ: د بِفارِسَ أعْظَمُ فُرْضَةٍ لَهُمْ، كانَ بِناؤُهُمْ بالسَّاجِ في تَأنُّقٍ زائِدٍ.
تاج العروس:
س ر ف
السَّرَفُ مُحَرَّكَةً : ضِدُّ الْقَصْدِ كما في الصَّحاحِ والعُبَابِ وفي اللِّسَانِ : مُجَاوَزَةُ القَصْدِ وقال غيرُه : هو تَجَاوُزُ ما حُدَّ لك
السَّرَفُ أَيضاً : الإِغْفَالُ والْخَطَأُ وقد سَرِفَهُ كَفَرِحَ : أَغْفَلَهُ وجَهِلَهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ قال وحَكَى الأَصْمَعِيُّ عن بَعْضِ الأَعْرَابِ ووَاعَدَهُ أَصْحابٌ له مِن المَسْجِدِ مَكَاناً فأَخْلَفَهُمْ فقِيل له في ذلك فقال : مَرَرْتُ بكُمْ فسَرِفْتُكُم أَي : أَغْفَلْتُكُمْ ومنه قَوْلُ جَرِيرٍ يَمْدَحُ بني أُمَيَّةَ :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوهَا ثَمَانِيَةٌ ... مَا فِي عَطَائِهِمُ مَنٌّ ولاَ سَرَفُ أَي : إِغْفَالٌ ويُقَال : ولا خَطَأٌ أَي لا يُخْطِئُونَ مَوْضِعَ العَطَاءِ بأَن يُعْطُوه مَن لا يَسْتَحِقُّ ويَحْرِمُوا المُسْتَحِقَّ
السَّرَفُ مِن الْخَمْرِ : ضَرَاوَتُهَا ومنه حديثُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهَا ( إنَّ لِلَّحْمِ سَرَفاً كَسَرَفِ الخَمْرِ ) أَي : مَن اعْتَادَهُ ضَرِىَ بأَكْلِهِ فأسْرَفَ فيه فِعْلَ المُعَاقِرِ في ضَرَاوَتِهِ بالخَمْرِ وقِلَّةِ صَبْرِه عنها أو المُرَادُ بالسَّرَفِ : الغَفْلَةُ أو الفَسَادُ الحاصِلُ مِن جِهَةِ غِلْظَةِ القَلْبِ وقَسْوَتِهِ والجَرَاءَةِ علَى المَعْصِيَةِ والانْبِعَاثِ للشَّهْوَةِ قال شَمِرٌ : ولم أسْمَعْ أنَّ أَحَداً ذَهَبَ بالسَّرَفِ إِلَى الضَّرَاوَةِ قال : وكيف يكونُ ذلك تَفْسِيراً له وهو ضِدُّهُ والضَّرَاوَةُ للشَّيءِ : كَثْرَةُ الاعْتِيَادِ له والسَّرَفُ بالشَّيءِ : الجَهْلُ به إِلاَّ أَن تَصِيرَ الضَّراوَةُ نَفْسُهَا سَرَفاً أَي : اعْتِيادُه وكَثْرَةُ أَكْلِهِ سَرَفٌ وقيل : السَّرفُ في الحديثِ : مِن الإِسْرافِ فِي النَّفَقَةِ لِغَيْرِ حَاجَةٍ أَو في غيرِ طَاعَةِ اللهِ : السَّرَفُ جَدُّ محمدِ بنِ حاتِمِ بنِ السَّرَفِ المُحَدِّثِ الأَزْدِيِّ عن مُوسَى بن نُصَيْرٍ الرَّازِيِّ وعنه عُمَرُ بنُ أَحمدَ القَصَبَانِيُّ . وفي الْحَدِيثِ : ( لا يَنْتَهِبُ الرَّجُلُ نُهْبَةً ذَاتَ سَرَفٍ وهُو مُؤْمِنٌ أَي : ذَاتَ شَرَفٍ وقَدْرٍ كَبِيرٍ يُنْكِرُ ذلك الناسُ وَيَتَشَرَّفُونَ إِليه ويَسْتَعْظِمُونَه ويُرْوَى بِالشِّينِ المُعْجَمَةِ أَيْضاً كما سَيَأْتي
( و ) سَرِفٌ كَكَتِفٍ : ع على عَشْرةِ أَمْيَالٍ مِن مَكَّةَ وقيل : أَقَلّ أَو أَكْثَر قُرْبَ التَّنْعِيمِ تَزَوَّجَ به النبيُّ صَلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ مَيْمُونَةَ بنتَ الحارِثِ الهِلاَلِيَّةَ رَضِيَ اللهُ عنها سَنَةَ تِسْعٍ مِن الهجرَةِ في عُمْرَةِ القَضَاءِ وَبَنَى بها بسَرِفٍ وكانتْ وَفَاتُهَا أَيضاً بسَرِفٍ ودُفِنَتْ هنالك قال خِدَاشُ بنُ زُهَيْرٍ :
" فإِنْ سَمِعْتُمْ بجَيْشٍ سَالِكٍ سَرِفاًأَو بَطْنَ مَرٍّ فأَخْفُوا الجَرْسَ واكْتَتِمُوا وقال عُبَيْدُ اللهِ بنُ قَيْسِ الرُّقَيَّاتِ :
" سَرِفٌ مَنْزِلٌ لِسَلْمَةَ فالظَّهْرَانُ منها مَنَازِلٌ فالْقَصِيمُ وقال قَيْسُ بنُ ذَرِيْحٍ :
" عَفَا سَرِفٌ مِنْ أَهْلِهِ فَسُرَاوِعُ وقد تَرَكَ بعضُهم صَرْفَهُ جَعَلَه اسْماً للبُقْعَةِ
مِن المَجَازِ : رَجُلٌ سَرِفُ الْفُؤَادِ : أَي مُخْطِئُهُ غَافِلُهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وكذا : سَرِفُ العَقْلِ أَي : فَاسِدُه قال الزَّمَخْشَرِيُّ : وأَصْلُهِ مِن سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الخَشَبَةَ فسَرِفَتْ كما تقول : حَطَمَتْه السِّنُّ فَحَطِمَ وصَعَقَتْهُ السَّمَاءُ فصَعِقَ وقال طَرَفَةُ :
إِنَّ امْرَأً سَرِفَ يَرَى ... عَسَلاً بِمَاءِ سَحَابَةٍ شَتْمِى والسُّرْفَةُ بالضَّمِّ : دُوَيْبَّةٌ تَتَّخِذُ لِنَفْسِهَا بَيْتاً مُرَبَّعاً مِن دِقَاقَ الْعِيدَانِ تَضُمُّ بَعْضَهَا إِلَى بَعْضٍ بلُعابِهَا علَى مِثَالِ النَّاوُوسِ فَتَدْخُلُهُ وتَمُوتُ كما في الصَّحاحِ وقيل : هي دُودَةُ القَزِّ وهي غَبْرَاءُ وقيل : هي دُوَيْبَّةٌ صَغِيرَةٌ مِثْلُ نِصْفِ العَدَسَةِ تَثْقُبُ الشَّجَرةَ ثم تَبْنِى فيها بَيْتاً مِن عِيدَانٍ تَجْمَعُها بمِثْلِ غَزْلِ العَنْكَبُوتِ وقيل : تَأْتِي الخَشَبَةَ فتَحْفِرُها ثم تأْتي بقِطْعَةِ خَشَبَةٍ فتَضَعُهَا فيها ثم أُخْرَى ثُمَّ أُخْرَى ثُمَّ تَنْسِجُ مِثْلَ نَسْجِ العَنْكَبُوتِ قال أبو حنيفَةَ : قِيل : السُّرْفَةُ : دُوَيْبَّة مِثْلُ الدُّودَةِ إِلى السَّوَادِ ما هيَ تكونُ في الحَمْضِ تَبْنِى بَيْتاً من عِيدَانٍ مُرَبَّعاً تَشُدُّ أَطْرَافَ العِيدَانِ بشيءٍ مِثْل غَزْلِ العَنْكَبُوتِ وقيل : هي الدُّودَةُ التي تَنْسِجُ علَى بعضِ الشَّجَرِ وتَأْكلُ وَرَقَهُ وتُهْلِكُ ما بَقِىَ منه بذلِكَ النَّسْجِ وقيلَ : هِيَ دُودَةٌ مِثْلُ الأُصْبُعِ شَعْرَاءُ رَقْطَاءُ تَأْكلُ وَرَقَ الشَّجَرِ حتى تُعَرِّيَهَا وقيل : هي دُودَةٌ تَنْسِجُ علَى نَفْسِهَا قَدْرَ الأُصْبُعِ طُولاً كالقِرْطاسِ ثم تدخُله فلا يُوصَلُ إِليها ومنه الْمَثَلُ : ( أَصْنَعُ مِنْ سُرْفَةٍ ) و ( أَخَفُّ مِنْ سُرْفَةٍ ) . قد سَرَفَتِ السُّرْفَةُ الشَّجَرَةَ مِن حَدِّ نَصَرَ تَسْرُفُها سَرْفاً : إِذا أَكَلَتْ وَرَقَهَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ السِّكِّيتِ
وأَرْضٌ سَرِفَةٌ كَفَرِحَةٍ : كَثِيرَتُهَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ووَادٍ سَرِفٌ كذلك . من المَجَازِ : سَرَفَتِ الأُمُّ وَلَدَهَا : إِذا أَفْسَدَتْهُ بِسَرَفِ اللَّبَنِ أَي : بكَثْرَتِهِ نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ . والسُّرُفُ بِضَمَّتَيْنِ : شَيْءٌ أَبْيَضُ كَأَنَّهُ نَسْجُ دُودِ الْقَزِّ نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ . قال : السَّرُوفُ كَصَبُورٍ : الشَّدِيدُ الْعَظِيمُ يُقَال : يَوْمٌ سَرُوفٌ أي : عظيمٌ . السَّرِيفُ كَأَمِيرٍ : السَّطْرُ مِن الْكَرْمِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . والأُسْرُفُّ بالضَّمِّ : الآنُكُ فارسَّيةٌ مُعَرَّبُ أَسْرُبّ كما في العُبَابِ . يُقَال : ذَهَبَ مَاءُ الحَوْضِ سَرَفاً مُحَرَّكَةً : إِذا فَاضَ مِنْ نَوَاحِيهِ وهو مَجَازٌ
وقال شَمِرٌ : سَرَفُ الماءِ : مَا ذَهَبَ منه في غَيْرِ سَقْيٍ ولا نَفْعٍ يُقَال : أَرْوَتِ البِئْرُ النَّخِيلَ وذَهَبَ بَقِيَّةُ الماءِ سَرَفاً قال الهُذَلِيُّ :
" فكَأَنَّ أَوْسَاطَ الْجَدِيَّةِ وَسْطَهَاسَرَفُ الدِّلاَءِ مِنَ الْقَلِيبِ الْخِضْرِمِ وإِسْرَافِيلُ : لُغَةٌ في إسْرَفِينَ أَعْجَمِيٌّ كأَنَّهُ مُضَافٌ إلَى إِيلَ الأَخِيرةُ نَقَلَهَا الأَخْفَشُ قال : كما قالُوا : جِبْرينَ وإِسْمَاعِينَ وإِسْرَائِينَ
والإِسْرَافُ في النَّفَقَةِ : التَّبْذِيرُ ومُجَاوَزَةُ القَصْدِ وقيل : أَكْلُ ما لا يَحِلُّ أَكْلُهُ وبه فُسِّرَ قولُه تعالَى : ( وَلاَ تُسْرِفُوا ) وقيل : الإِسْرَافُ : وَضْعُ الشَّيْءِ في غيرِ مَوْضِعِهِ أَو هو مَا أُنْفِقَ في غَيْرِ طَاعَة اللهِ عَزَّ وجَلَّ وهو قَوْلُ سُفْيَانَ زاد غيرُه : قليلاً كانَ أَو كثيراً كالسَّرَفِ مُحَرَّكةً وقال إِياسُ بنُ مُعاوِيَةَ : الإِسْرَافُ : ما قُصِّرَ به عَن حَقِّ اللهِ
واخْتُلِفَ في قولِه تعالَى : ( فَلاَ يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ ) فقال الزَّّجَّاجُ : قيل : هو أَن يَقْتُلَ غيرَ قَاتِلِ صَاحبِه وقيل : أَن يَقْتُلَ هو القاتلَ دونَ السُّلْطَانِ وقيل : هو أَنْ لا يَرْضَى بقَتْلِ واحدٍ حتى يَقْتُلَ جَمَاعَةً لِشَرَفِ المَقْتُولِ وخَسَاسَةِ القاتلِ أَو أَنْ يَقْتُلَ أَشْرَفَ مِن الْقَاتِلِ قال المُفَسِّرُونَ : لا يَقْتُلُ غيرَ قَاتِله وإِذا قَتَلَ غَيْرَ قاتِله فقد أَسْرَفَ . ومُسْرِفٌ كمُحْسِنٍ : لَقَبُ مُسْلِمِ بنِ عُقْبَةَ الْمُرِّىِّ صَاحِبِ وَقْعَةِ الْحَرَّةِ بظَاهِرِ المدينَةِ علَى سَاكِنها أَفْضَلُ الصلاةِ والسَّلامِ وعلَى مُسْرِفٍ ما يَسْتَحِقُّ لأَنَّهُ قد أَسْرَفَ فيها علَى ما ذَكَره أَرْبَابُ السِّيَرِ بما في سَمَاعِه ونَقْلِه شَنَاعَةٌ وفيه يقولُ عليُّ بنُ عبدِ اللهِ ابنِ عَبَّاٍس :
وهُم مَنَعُوا ذِمَارِي يَوْمَ جَاءَتْ ... كَتَائِبُ مُسْرِفٍ وبَنُو اللَّكِيعَهْ وقد تقدَّم في ( ل ك ع )
وسِيرَافُ كَشِيرَازَ : د بِفَارِسَ على ساحِلِ البحرِ مِمَّا يَلِيِ كَرْمانَ أَعْظَمُ فُرْضَةٍ لهم كَانَ بِنَاؤُهُمْ بِالسَّاجِ في تَأَنُّقٍ زَائِدٍ وقد نُسِبَ إِليه جُمْلَةٌ مِن أَهلِ العِلْمِ كأَبِي سعيدٍ السِّيَرافِيِّ النَّحْوِيِّ اللُّغَويِّ وهو الحَسَنُ بن عبدِ اللهِ بنِ المَرْزُبَانِ ولد سنة 290 ، وتُوُفِّيَ سنة 368 ، وله شَرْحٌ عظيمٌ على كتابِ سِيبَوَيْه يأْتِي النَّقْلُ عنه في هذا الكتابِ كثيراً وولدُه أَبو محمدٍ يُوسُفُ بنُ أبي سعيدٍ فاضِلٌ كأبِيه شَرَحَ أَبْيَاتَ إِصْلاحِ المَنْطِقِ وكَمَّلَ كتابَ أَبِيهِ ( الإقْنَاعَ ) تُوُفِي سنة 385 ، عن خَمْسٍ وخمسينَ سَنَةً . ومّما يُسْتَدْرَكُ عليه : أَكَلَهُ سَرَفاً وإِسْرَافاً : أي في عَجَلَةٍ . وأسْرَفَ في الكلامِ : أفْرَطَ . وسَرِفْتُ يَمِينَهُ : أي لم أَعْرِفْها قال سَاعِدَةُ الهُذَلِيُّ :
حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتِ يَمِينَهُ ... ولِكُلِّ مَا قَال النُّفُوسُ مُجَرَّبُ يقول : كلُّ ما أَخْفَيْتَ وأَظْهَرْتَ فإِنَّه سيَظْهَر في التَّجْرِبَةِ . والسَّرَفُ مُحَرَّكَةً : اللَّهَجُ بالشَّيْءِ . والإِسْرَافُ أَيضاً : الإِكْثَارُ من الذُّنوبِ والخَطَايَا واحْتِقابِ الأَوْزارِ والآثَامِ . والسَّرِفُ ككَتِفٍ : الجاهِلُ كالمُسْرِفِ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ ورَجُلٌ سَرِفُ العَقْلِ : أي قَلِيلُهُ وقيل : فاَسِدُه
والمُسْرِفُ : الكافِرُ وبه فُسّرَ قَوْلُه تعالَى : ( مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ )
وسُرِفَ الطَّعَامُ كفَرِحَ : ائْتَكَلَ حتى كأَنَّ السُّرْفَةَ أَصَابَتْه وهو مَجَازٌ . وسُرِفَتِ الشَّجَرَةُ بالضَّمِّ سَرْفاً : إِذا وَقَعَتْ فيها السُّرْفَةُ فهي مَسْرُوفَةُ عن ابنِ السِّكِّيتِ
وشَاةٌ مَسْرُوفَةٌ : مَقْطُوَعُةُ الأُذُنِ أَصْلاً كما في اللِّسَانِ وفي الأَساسِ : شَاةٌ مَسْرُوفَةٌ اسْتَؤْصِلَتْ أُذُنُهَا وسُرِفَتْ أُذُنُهَا وهو مَجَازٌ
وهُوَ مُسْرَفٌ : أَكَلَتْهُ السُّرْفَةُ وجَمْعُ السُّرْفَةِ : سُرَفٌ ومن سَجَعَاتِ الأَسَاسِ : يَفْعَلُ السَّرَفُ بالنَّشَبِ ما يَفْعَلُ السُّرَفُ بالخَشَب

_Türkçe çeviri henüz yok_
