# سرف — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B1%D9%81/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سرف

السَّرَف والإسْرافُ: مُجاوزةُ القَصْدِ. وأَسرفَ في ماله: عَجِلَ من غير قصد، وأَما السَّرَفُ الذي نَهَى اللّه عنه، فهو ما أُنْفِقَ في غير طاعة اللّه، قليلاً كان أَو كثيراً. والإسْرافُ في النفقة: التبذيرُ. وقوله تعالى: والذين إذا أَنْفَقُوا لم يُسْرِفُوا ولم يَقْتُروا؛ قال سفيان: لم يُسْرِفُوا أَي لم يضَعُوه في غير موضعه ولم يَقْتُروا لم يُقَصِّروا به عن حقه؛ وقوله ولا تُسْرِفوا، الإسْرافُ أَكل ما لا يحل أَكله، وقيل: هو مُجاوزةُ القصد في الأَكل مما أَحلَّه اللّه، وقال سفيان: الإسْراف كل ما أُنفق في غير طاعة اللّه، وقال إياسُ بن معاوية: الإسرافُ ما قُصِّر به عن حقّ اللّه. والسَّرَفُ: ضدّ القصد. وأَكَلَه سَرَفاً أَي في عَجَلة. ولا تأْكلُوها إسْرافاً وبِداراً أَن يَكْبَرُوا أَي ومُبادَرة كِبَرهِم، قال بعضهم: إِسْرافاً أَي لا تَأَثَّلُوا منها وكلوا القوت على قدر نَفْعِكم إياهم، وقال بعضهم: معنى من كان فقيراً فليأْكل بالمعروف أَي يأْكل قَرْضاً ولا يأْخذْ من مال اليتيم شيئاً لأَن المعروف أَن يأْكل الإنسان ماله ولا يأْكل مال غيره، والدليل على ذلك قوله تعالى: فإذا دفعتم إليهم أَموالهم فأَشْهِدُوا عليهم. وأَسْرَفَ في الكلام وفي القتل: أَفْرَط. وفي التنزيل العزيز: ومَن قُتل مظلوماً فقد جعلنا لوليه سُلطاناً فلا يُسرِف في القتل؛ قال الزجاج: اخْتُلِفَ في الإسراف في القتل فقيل: هو أَنْ يقتل غير قاتل صاحبه، وقيل: أَن يقتل هو القاتلَ دون السلطان، وقيل: هو أَن لا يَرْضى بقتل واحد حتى يقتل جماعةً لشرف المقتول وخَساسة القاتل أَو أَن يقتل أَشرف من القاتل؛ قال المفسرون: لا يقتل غير قاتله وإذا قتل غير قاتله فقد أَسْرَفَ، والسَّرَفُ: تجاوُزُ ما حُدَّ لك. والسَّرَفُ: الخطأُ، وأَخطأَ الشيءَ: وَضَعَه في غير حَقِّه؛ قال جرير يمدح بني أُمية:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدوها ثمانِيةٌ،
ما في عَطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
أَي إغْفالٌ، وقيل: ولا خطأ، يريد أَنهم لم يُخْطِئوا في عَطِيَّتِهم ولكنهم وضَعُوها موضعها أَي لا يخْطِئون موضع العَطاء بأَن يُعْطُوه من لا يَسْتَحقُّ ويحرموه المستحق. شمر: سَرَفُ الماء ما ذهَب منه في غير سَقْي ولا نَفْع، يقال: أَروت البئرُ النخيلَ وذهب بقية الماء سَرَفاً؛ قال الهذلي:
فكأَنَّ أَوساطَ الجَدِيّةِ وَسْطَها،
سَرَفُ الدِّلاء من القَلِيبِ الخِضْرِم
وسَرِفْتُ يَمينَه أَي لم أَعْرِفْها؛ قال ساعِدةُ الهذلي: حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتُ يَمِينَه،
ولِكُلِّ ما قال النُّفُوسُ مُجَرّبُ
يقول: ما أَخْفَيْتُك وأَظْهَرْت فإنه سيظهر في التَّجْرِبةِ. والسَّرَفُ: الضَّراوةُ. والسَّرَفُ: اللَّهَجُ بالشيء. وفي الحديث: أَنَّ عائشة، رضي اللّه عنها، قالت: إنَّ للَّحْم سَرَفاً كسَرَفِ الخمر؛ يقال: هو من الإسْرافِ، وقال محمد بن عمرو: أَي ضَراوةً كضراوةِ الخمر وشدّة كشدَّتها، لأَن من اعتادَه ضَرِيَ بأَكله فأَسْرَفَ فيه، فِعْلَ مُدَمِن الخمر في ضَراوته بها وقلة صبره عنها، وقيل: أَراد بالسرَفِ الغفلة؛ قال شمر: ولم أَسمع أَن أحداً ذَهب بالسَّرَفِ إلى الضراوة، قال: وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه؟ والضراوة للشيء: كثرةُ الاعتِياد له، والسَّرَف بالشيء: الجهلُ به، إلا أَن تصير الضراوةُ نفسُها سَرَفاً، أَي اعتيادُه وكثرة أَكله سرَفٌ، وقيل: السّرَفُ في الحديث من الإسرافِ والتبذير في النفقة لغير حاجة أَو في غير طاعة اللّه، شبهت ما يَخْرج في الإكثار من اللحم بما يخرج في الخمر، وقد تكرر ذكر الإسراف في الحديث، والغالب على ذكره الإكثار من الذُّنُوب والخطايا واحْتِقابِ الأَوْزار والآثام. والسَّرَفُ: الخَطَأُ. وسَرِفَ الشيءَ، بالكسر، سَرَفاً: أَغْفَلَه وأَخطأَه وجَهِلَه، وذلك سَرْفَتُه وسِرْفَتُه. والسَّرَفُ: الإغفالُ. والسَّرَفُ: الجَهْلُ.وسَرِفَ القومَ: جاوَزهم. والسَّرِفُ: الجاهلُ ورجل سَرِفُ الفُؤاد: مُخْطِئُ الفُؤادِ غافِلُه؛ قال طَرَفةُ:
إنَّ امْرأً سَرِفَ الفُؤاد يَرى
عَسَلاً بماء سَحابةٍ شَتْمِي
سَرِفُ الفؤاد أَي غافل، وسَرِفُ العقل أَي قليل. أَبو زيادٍ الكلابي في حديث: أَرَدْتكم فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم. وقوله تعالى: من هو مُسْرِفٌ مُرْتاب؛ كافر شاكٌّ. والسرَفُ: الجهل. والسرَفُ: الإغْفال. ابن الأَعرابي: أَسْرَفَ الرجل إذا جاوز الحَدَّ، وأَسْرَفَ إذا أَخْطأَ، وأَسْرَفَ إذا غَفَل، وأَسرف إِذا جهِلَ. وحكى الأَصمعي عن بعض الأعرابي وواعده أَصحاب له من المسجد مكاناً فأخلفهم فقيل له في ذلك فقال: مررت فسَرِفْتُكم أَي أَغْفَلْتُكم.
والسُّرْفةُ: دُودةُ القَزِّ، وقيل: هي دُوَيْبَّةٌ غَبْراء تبني بيتاً حسَناً تكون فيه، وهي التي يُضرَبُ بها المثل فيقال: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وقيل: هي دُويبة صغيرة مثل نصف العَدَسة تثقب الشجرة ثم تبني فيها بيتاً من عِيدانٍ تجمعها بمثل غزل العنكبوت، وقيل: هي دابة صغيرة جدّاً غَبْراء تأْتي الخشبة فَتَحْفِرُها، ثم تأْتي بقطعة خشبة فتضعها فيها ثم أُخرى ثم أُخرى ثم تَنْسِج مثل نَسْج العنكبوت؛ قال أَبو حنيفة: وقيل السُّرْفةُ دويبة مثل الدودة إلى السواد ما هي، تكون في الحَمْض تبني بيتاً من عيدان مربعاً، تَشُدُّ أَطراف العيدان بشيء مثل غَزْل العنكبوت، وقيل: هي الدودة التي تنسج على بعض الشجر وتأْكل ورقه وتُهْلِكُ ما بقي منه بذلك النسج، وقيل: هي دودة مثل الإصبع شَعْراء رَقْطاء تأْكل ورق الشجر حتى تُعَرِّيَها، وقيل: هي دودة تنسج على نفسها قدر الإصْبع طولاً كالقرطاس ثم تدخله فلا يُوصل إليها، وقيل: هي دويبة خفيفة كأَنها عنكبوت، وقيل: هي دويبة تتخذ لنفسها بيتاً مربعاً من دقاق العيدان تضم بَعضها إلى بعض بلعابها على مثال الناووس ثم تدخل فيه وتموت. ويقال: أَخفُّ من سُرْفة. وأَرض سَرِفةٌ: كثيرة السُّرْفةِ، ووادٍ سَرِفٌ كذلك. وسَرِفَ الطعامُ إذا ائْتَكل حتى كأَنَّ السرفة أَصابته. وسُرِفَتِ الشجرةُ: أَصابتها السُّرْفةُ. وسَرِفَةِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً إذا أَكلت ورَقها؛ حكاه الجوهري عن ابن السكيت. وفي حديث ابن عمر أَنه قال لرجل: إذا أَتيتَ مِنًى فانتهيت إلى موضع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَدْ ولم تُسْرَفْ، سُرَّ تحتها سبعون نبيّاً فانزل تحتها؛ قال اليزيدي: لم تُسْرَفْ لم تُصِبْها السُّرْفةُ وهي هذه الدودة التي تقدَّم شرحها. قال ابن السكيت: السَّرْفُ، ساكن الراء، مصدر سُرِفَتِ الشجرةُ تُسْرَفُ سَرْفاً إذا وقعت فيها السُّرْفةُ، فهي مَسْرُوفةٌ. وشاة مَسروفَةٌ: مقطوعة الأُذن أَصلاً. والأَُسْرُفُّ: الآنُكُ، فارسية معرَّبة.
وسَرِفٌ: موضع؛ قال قيس بن ذَريحٍ:
عَفا سَرِفٌ من أَهْله فَسُراوِعُ
وقد ترك بعضهم صَرْفَه جعله اسماً للبقعة؛ ومنه قول عيسى بن أَبي جهمة الليثي وذكر قيساً فقال: كان قَيْسُ بن ذَريحٍ منَّا، وكان ظريفاً شاعراً، وكان يكون بمكة ودونها من قُدَيْدٍ وسَرِف وحولَ مكة في بواديها. غيره: وسَرِف اسم موضع. وفي الحديث: أَنه تزوّج مَيْمُونةً بِسَرِف، هو بكسر الراء، موضع من مكة على عشرة أَميال، وقيل: أَقل وأكثر. ومُسْرِفٌ: اسم، وقيل: هو لقب مسلم بن عُقْبَةَ المُرِّي صاحب وقْعةٍ الحَرَّة لأَنه قد أَسْرفَ فيها؛ قال عليّ بن عبد اللّه بن العباس:
هُمُ مَنَعُوا ذِمارِي، يومَ جاءتْ
كتائِبُ مُسْرِفٍ، وبنو اللَّكِيعَهْ
وإسرافيلُ: اسم أعْجمي كأَنه مضاف إلى إيل، قال الأخفش: ويقال في لغة إسْرافِينُ كما قالوا جِبْرِينَ وإِسْمعِينَ وإسْرائين، واللّه أَعلم.

### Türkçe

**السَّرَف** ve **الإسْرافُ**: kastı aşmaktır. Ve malında **أَسرفَ**: kast olmaksızın acele etti; Allah’ın yasakladığı **السَّرَف** ise, Allah’a itaat dışında harcanan şeydir; az da olsa çok da olsa. Harcamada **الإسْرافُ**: savurganlıktır. Yüce Allah’ın sözü: “Ve onlar ki harcadıkları zaman ne **أَسرفُوا** ederler ne de kısarlar”; Süfyân dedi ki: “**لم يُسْرِفُوا**” yani onu yerli yerine koymadılar (demek değildir), onu yerli yerinde olmayan yere koymadılar; “**ولم يَقْتُروا**” (da) onun hakkından kısmazlar; ve (yine) “**ولا تُسْرِفوا**” sözü: **الإسْرافُ**, yenilmesi helâl olmayanı yemektir; denildi ki: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede kastı aşmaktır. Süfyân dedi ki: **الإسْراف** Allah’a itaat dışında harcanan her şeydir. İyâs b. Muâviye dedi ki: **الإسْرافُ**, Allah’ın hakkından kısılana denir. **السَّرَفُ**: kastın zıddıdır. “Onu **سَرَفاً** yedi” yani aceleyle. “Onları **إسْرافاً** ve **بِداراً** yemeyin; büyümelerinden önce” yani onların büyümesine acele ederek; bazısı dedi ki: **إِسْرافاً** yani ondan servet biriktirmeyin; size onları faydalandırmanız ölçüsünce azığı yiyin. Bazısı dedi ki: “Kim fakirse **بالمعروف** yesin”in manası: borç olarak yesin; yetimin malından hiçbir şey almasın; çünkü **المعروف** (olan), insanın kendi malını yemesidir, başkasının malını yememesi; bunun delili Yüce Allah’ın sözü: “Onlara mallarını verdiğinizde, üzerlerine şahit tutun.” Sözde ve öldürmede **أَسْرَفَ**: aşırı gitti. Aziz tenzilde: “Kim mazlum olarak öldürülürse, velisine bir yetki verdik; o hâlde öldürmede **يُسرِف** etmesin”; Zeccâc dedi ki: öldürmede **الإسْراف** hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: o, arkadaşının katili olmayanı öldürmesidir; denildi ki: sultanın dışında katili kendisinin öldürmesidir; denildi ki: öldürülenin şerefi ve katilin düşüklüğü sebebiyle bir kişinin öldürülmesiyle razı olmayıp bir topluluğu öldürmesidir; yahut katilden daha şerefli olanı öldürmesidir. Müfessirler dedi ki: katilinden başkasını öldürmez; katilinden başkasını öldürürse **أَسْرَفَ** etmiştir. **السَّرَفُ**: sana sınırlandırılanı aşmaktır.

**السَّرَفُ**: hatadır. Bir şeyi **أَخطأَ**: onu hakkı olmayan yere koydu; Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدوها ثمانِيةٌ،
ما في عَطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
Yani gaflet; denildi ki: ve hata yok. Yani: bağışlarında hata etmediler; fakat onu yerine koydular; yani bağışın yerini şaşırmazlar: hak etmeyene verip hak edeni mahrum bırakmak suretiyle. Şemmer: suyun **سَرَفُ**u, ondan sulama ve fayda dışında giden şeydir. Denir ki: kuyu hurmaları suladı, suyun kalanı **سَرَفاً** gitti; Hüzeli dedi ki:
فكأَنَّ أَوساطَ الجَدِيّةِ وَسْطَها،
سَرَفُ الدِّلاء من القَلِيبِ الخِضْرِم
Ve “onun yeminini **سَرِفْتُ**” yani onu bilmedim; Sâide el-Hüzeli dedi ki:
حَلِفَ امْرِئٍ بَرٍّ سَرِفْتُ يَمِينَه،
ولِكُلِّ ما قال النُّفُوسُ مُجَرّبُ
Der ki: sana gizlediğim ve açıkladığım her ne ise, o tecrübede ortaya çıkacaktır.

**السَّرَفُ**: düşkünlüktür. **السَّرَفُ**: bir şeye düşkünlükle bağlanmadır. Hadiste: Âişe, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Etin bir **سَرَف**ı vardır; şarabın **سَرَف**ı gibi.” Denir ki: o, **الإسْراف**tandır. Muhammed b. Amr dedi ki: yani şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük ve onun şiddeti gibi bir şiddet; çünkü ona alışan, onu yemeye düşkün olur da onda **أَسْرَفَ** eder; şaraba müptelânın ona düşkünlüğü ve ondan az sabrı gibi. Denildi ki: **السَّرَف** ile gafleti kastetti. Şemmer dedi ki: **السَّرَف**i düşkünlüğe götüren birini işitmedim. Dedi ki: bu onun için nasıl bir tefsir olur; hâlbuki o onun zıddıdır? Bir şeye düşkünlük: ona çok alışmaktır; bir şeyde **السَّرَف**: onu bilmemektir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani ona alışmak ve onu çok yemek bir **سَرَف**tir. Denildi ki: hadisteki **السّرَفُ**, ihtiyaç olmaksızın yahut Allah’a itaat dışında harcamada **الإسراف** ve **التبذير**dendir; ette çoğaltmada çıkan şey, şarapta çıkana benzetildi. Hadiste **الإسراف** zikri tekrar etmiştir; onun zikrinde galip olan, günahları ve hataları çoğaltmak, yükleri ve günahları yüklenmektir. **السَّرَفُ**: hatadır. Bir şeyi **سَرِفَ** (kesre ile) **سَرَفاً**: onu gaflet etti, onda hata etti ve onu bilmedi; bu da onun **سَرْفَتُه**si ve **سِرْفَتُه**dir. **السَّرَفُ**: gaflettir. **السَّرَفُ**: cehalettir. “Kavmi **سَرِفَ**” : onları aştı. **السَّرِفُ**: cahildir. Ve “kalbi **سَرِفُ** bir adam”: kalbi hata eden, onun gafili; Tarafe dedi ki:
إنَّ امْرأً سَرِفَ الفُؤاد يَرى
عَسَلاً بماء سَحابةٍ شَتْمِي
“**سَرِفُ الفؤاد**” yani gafil; “**سَرِفُ العقل**” yani az. Ebû Ziyâd el-Kilâbî’nin bir rivayetinde: “Sizi istedim de sizi **سَرِفْتُ**” yani sizi gaflet ettim. Yüce Allah’ın sözü: “**مُسْرِفٌ مُرْتاب**” : kâfir, şüphe eden. **السرَفُ**: cehalettir. **السرَفُ**: gaflettir. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَسْرَفَ** eder, sınırı aşarsa; ve **أَسْرَفَ** eder, hata ederse; ve **أَسْرَفَ** eder, gaflet ederse; ve **أَسرف** eder, cahil olursa. Asma‘î, bazı bir bedevîden nakletti: mescidden bir yerde arkadaşları ona sözleşmişti; onlara muhalefet etti; bu hususta ona denildi; o da dedi ki: “Geçtim de sizi **فسَرِفْتُكم**” yani sizi gaflet ettim.

**والسُّرْفةُ**: ipekböceği kurdudur; denildi ki: o, güzel bir ev yapan toprak renkli küçük bir canlıdır; onunla mesel vurulur da “**أَصْنَعُ من سُرْفةٍ**” denir. Denildi ki: o, mercimeğin yarısı gibi küçük bir canlıdır; ağacı deler, sonra içinde, örümcek ipliği gibi bir şeyle birleştirdiği çubuklardan bir ev yapar. Denildi ki: o, çok küçük, toprak renkli bir hayvandır; tahtaya gelir, onu oyar; sonra bir parça tahta getirip içine koyar, sonra bir başkasını, sonra bir başkasını; sonra örümcek dokuması gibi dokur. Ebû Hanîfe dedi ki: denildi ki **السُّرْفةُ**, siyaha çalan bir kurt gibi küçük bir canlıdır; **الحَمْض**da bulunur; çubuklardan kare bir ev yapar; çubukların uçlarını örümcek ipliği gibi bir şeyle bağlar. Denildi ki: o, bazı ağaçlar üzerinde dokuyan, yaprağını yiyen ve o dokumayla kalanını helâk eden kurttur. Denildi ki: o, parmak gibi, kıllı, benekli bir kurttur; ağaç yaprağını yer, onu soyuncaya kadar. Denildi ki: o, kendi üzerine, uzunlukça parmak miktarı, kâğıt gibi dokur; sonra içine girer de ona ulaşılamaz. Denildi ki: o, sanki örümcek gibi hafif bir küçük canlıdır. Denildi ki: o, ince çubuklardan, birbirini salyasıyla birbirine katan, tabut örneği üzere kare bir ev edinir; sonra içine girer ve ölür. Denir ki: “**أَخفُّ من سُرْفة**”. Ve “**أَرض سَرِفةٌ**”: **السُّرْفة**si çok olan (yer). Ve “**وادٍ سَرِفٌ**” de böyledir. “Yemek **سَرِفَ** oldu” : yenildi, sanki ona **السرفة** isabet etmiş gibi. “Ağaç **سُرِفَت**” : ona **السُّرْفةُ** isabet etti. “**سَرِفَةِ السُّرْفةُ الشجرةَ تَسْرُفها سَرْفاً**” : yaprağını yediği zaman; Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. İbn Ömer hadîsinde: bir adama dedi ki: “Minâ’ya geldiğinde ve falan yere vardığında, orada bir **سَرْحةً** vardır; **لم تُجْرَدْ** ve **لم تُسْرَفْ**; onun altında yetmiş peygamber sürülmüştür; onun altında in.” Yezîdî dedi ki: “**لم تُسْرَفْ**” yani ona **السُّرْفةُ** isabet etmemiştir; o da, açıklaması daha önce geçen bu kurttur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّرْفُ** (râ’sı sâkin), “ağaç **سُرِفَت**”in masdarıdır; “**تُسْرَفُ سَرْفاً**” : içine **السُّرْفةُ** düştüğü zaman; o hâlde o **مَسْرُوفةٌ**dur. “**وشاة مَسروفَةٌ**”: kulağı aslından kesik (koyun). **والأَُسْرُفُّ**: **الآنُكُ**; Farsça’dan Arapçalaştırılmıştır.

**وسَرِفٌ**: bir yerdir; Kays b. Zerîh dedi ki:
عَفا سَرِفٌ من أَهْله فَسُراوِعُ
Bazıları onun **صَرْف**ını terk etti; onu bölgenin adı yaptı. Ondandır: Îsâ b. Ebî Cehme el-Leysî’nin sözü; Kays’ı anıp dedi ki: Kays b. Zerîh bizdendi; zarif bir şairdi; Mekke’de ve onun aşağısında, **قُدَيْدٍ** ve **سَرِف**’te ve Mekke’nin çevresinde, onun vadilerinde bulunurdu. Başkası: **وسَرِف** bir yer adıdır. Hadiste: onun **بِسَرِف**’te Meymûne ile evlendiği (geçer); o, râ’nın kesresi iledir; Mekke’den on mil uzaklıkta bir yerdir; denildi ki: daha az ve daha çok. **ومُسْرِفٌ**: bir isimdir; denildi ki: o, Harre vak‘asının sahibi Müslim b. Ukbe el-Murrî’nin lakabıdır; çünkü onda **أَسْرفَ** etmiştir; Ali b. Abdullah b. Abbas dedi ki:
هُمُ مَنَعُوا ذِمارِي، يومَ جاءتْ
كتائِبُ مُسْرِفٍ، وبنو اللَّكِيعَهْ
**وإسرافيلُ**: yabancı bir isimdir; sanki **إيل**’e izafe edilmiş gibidir. Ahfeş dedi ki: bir dilde **إسْرافِينُ** de denir; tıpkı **جِبْرِينَ** ve **إِسْمعِينَ** ve **إسْرائين** dedikleri gibi; Allah daha iyi bilir.
