# سطح (س-ط-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B7%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Mistah, hurma kurutulan yerdir

- Harfler: س - ط - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سُطِحَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/siga/%D8%B3%D9%8F%D8%B7%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فُعِلَتْ | Düzleştirildi | 1 | 1 | [88:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/ayet/88:20.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سطح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md), [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md), [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [كور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin üstünü veya yüzeyini yaymak, uzatmak, düz ve serili kılmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün insanın yerleşip yaşayabileceği geniş bir zemin halinde serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaotik ve engebeli unsurların işlevsel bir düzlem ve platform haline getirilmesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin fenomenolojik ve işlevsel yayılma anlamını yok sayıp kaba bir geometrik düz dünya iddiasına indirgenmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سط | Uzatmak, yaymak, bir hat veya satıh boyunca enlemesine açmak; nitekim [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md) kökünde satır ve düzenli çizgi, [سطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D9%88.md) kökünde ise boylu boyunca uzanıp hâkimiyet kurma anlamı mevcuttur | ح | Boğaz harfi olan ح sesinin getirdiği açılma, ferahlık ve yayılma boyutuyla çekirdeğin uzama hareketi salt çizgisel bir hat olmaktan çıkıp iki boyutlu geniş bir yüzeyin serilmesine ve düzleştirilmesine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Sağlam bir dayanak noktası oluşturma, alttan destekleme ve zemini sabitleme hareketini kurar |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Çevreleyen bir yayılım, kapsayıcı bir genişleme ve sınırları içine alan bir yayılma etkisi verir |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Bir alanı korunaklı, sınırları belirlenmiş ve kullanılabilir bir avlu veya düzlük halinde tecrit eder |
| سطح | Sağlam bir zemin desteğinin (س) çevreye doğru yayılarak kapsayıcı hale gelmesi (ط) ve emniyetli, serili bir yaşam alanı olarak sınırlanması (ح) hareketidir |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir çadırın, evin veya damın üstünün düzlenip yayılması; çöl hayatında hurmaların kurutulmak üzere serildiği düzlenmiş toprak alan (el-mesṭaḥ) ve zayıflıktan yahut ölümden ötürü boylu boyunca yere serilip uzanmış kişi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çadırın üstünü açıp geren direk ve örtü anlamında Huzaa kabilesinden bir adamı yeren şu beyitte geçer: تَعَرَّضَ ضَيْطَارُو خُزاعةَ دوننا / وما خير ضَيْطارٍ يقلِّبُ مِسطَحا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde savaşta yere serilen maktule es-satîh denmesi, yolculukta taşınan ve yayvan yapısıyla yere yayılan su kabına es-satîha adı verilmesi ve uzuvlarında kemik bulunmadığı için daima yere serili durduğu rivayet edilen Cahiliye kâhini Satîh الذئبي nisbesiyle anılır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça سطح kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde çok belirgin ve fonetik denkliği tam olan bir yayılma matrisine dayanır. İbranicede שטח (šāṭaḥ) fiili doğrudan «yaymak, sermek, serip genişletmek» (örneğin tahılları kurutmak için yaymak veya elleri dua için açmak) anlamına gelir. Süryanicede ܫܛܚ (šṭaḥ) kökü de benzer biçimde «düzleştirmek, sermek, boylu boyunca uzatmak» manasında işlenir. Akadca šaṭāḫu kökü ise «uzun olmak, boylu boyunca uzanmak, genişlemek» anlamıyla bu semantik ailenin birincil eksenini gösterir. Sami dillerindeki bu ortak miras, kökün temel çekirdeğinin dikey bir yükselme değil, yatay eksende bir şeyin katlarını açarak veya engebelerini gidererek onu yayvan, kullanılabilir ve serili bir alan haline getirme hareketi olduğunu kanıtlar.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Serme, yayma, dam yapma, düzleme | Bir nesneyi ya da zemini yatay olarak açıp üzerine basılabilir veya bir şey serilebilir hale getirme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שטח ve Süryanice ܫܛܚ | İbranice ve Süryanicede kurutulacak nesneleri veya yaygıları yere serme, yayma eylemiyle tam kök ve anlam denkliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yatay açılma kökleri | Çad ve Kuşitik dillerinde yer yer serilme ve yayılma bildiren ikili ses yapılarıyla tematik yakınlık | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سطح | Anlamlı | Yaymak, düzleştirmek | Bir yüzeyi serip kullanılabilir ve düz hale getirmek | Kur'an'da geçer, hedef kök |
| [سحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B7.md) | Anlamlı | Kesmek, helak etmek | Boğazlamak, şiddetle tüketip ortadan kaldırmak | Anlam ekseni dikey kesişe kaymıştır, Kur'an'da geçmez |
| طسح | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir, Kur'an'da geçmez |
| [طحس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D8%B3.md) | Anlamlı | Yere sermek, ezmek | Şiddetle vurup yere yapıştırmak veya helak etmek | Yere indirme yönüyle zayıf bir temas taşır, Kur'an'da geçmez |
| حسط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir, Kur'an'da geçmez |
| حطس | Anlamlı | Kırmak, ezmek | Sert bir darbeyle yere çalmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سطح | Merkez | Yüzeyi yaymak ve düzlemek | Bir şeyin üst tabakasını engebesiz bir platform gibi yaymaktır | Zemin oluşturma ve yüzey düzlüğü asıldır |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Genişletmek, açmak | Genişlik ve engelsizlik katar; yüzeyin düzlenmesinden ziyade sahanın darlığının giderilmesidir | Bolluk ve ferahlık boyutu baskındır |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Beşik gibi hazırlamak | Bir canlının barınması için şefkatle ve konforla döşemektir | Bakım, hazırlık ve himaye yönü belirleyicidir |
| [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) | Komşu | Yaygı sermek | Bir şeyin altına yatak veya örtü sermektir | Tabanlık ve altta kalma vasfı öne çıkar |
| [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Çekip uzatmak | Çizgisel veya mekânsal sınırları ileriye doğru taşımaktır | Süreklilik ve boyutça uzama esastır |
| [كور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Sarmak, dürmek, yuvarlamak | Bir şeyi yaymak yerine toplayıp küre haline getirmek veya sarmaktır | Yüzeyin yayılmasının zıddı olan bükülme hareketidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سطح | Düzleştirmek, sermek | Bir nesnenin üstünü açıp yayarak düz bir zemin haline getirmek | Kesin |
| Latince | Planare, sternere | Düzeltmek, sermek | Planare yüzeydeki pürüzleri giderip düzlem yapmayı; sternere ise yere sermeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To flatten, to level, to spread out | Düzleştirmek, yaymak | Flatten engebesiz kılmayı, spread out ise yatay alana yaymayı verir; kökün zemin hazırlama vasfını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Ebnen, ausbreiten | Düzlemek, yaymak | Ebnen sathın pürüzsüzlüğünü, ausbreiten ise genişleyen yüzey hareketini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Aplanir, étendre | Düzleştirmek, yaymak | Aplanir sathın düzlemselliğini, étendre ise genişleyerek açılmasını sağlar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سُطِحَتْ | Yeryüzünün insanın yaşamasına, yerleşmesine ve seyrine elverişli bir zemin kılınması | Gözlemcinin ufkuna hitap eden kevnî ayetler ve ilahi kudret delilleri bağlamı; Gâşiye [88:20](https://lisan.digital/tr/ayet/88:20.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî deliller ve hudûs | Yeryüzünün serilişinin tesadüfle değil, bilinçli bir tanzim ve in'âm gayesiyle yapılmış olması | İlahi kudret ve hikmetin tabiat üzerindeki fiili |
| Fıkıh | İmar, mülkiyet ve namaz | Evlerin ve mescidlerin damları (es-sutûh), damda namaz kılmanın hükmü ve dam kullanımındaki komşuluk hakları | Üst yüzey ve çatı zeminlerinin hukuki tasarrufu |
| Tefsir | Gâşiye suresinin nüzul bağlamı | Ayetteki ifadenin küreselliğe mani olup olmadığı; bedevî gözlem ufkundan hareketle insanın algıladığı pratik düzlük | Fenomenolojik hitap ve beşeri tecrübe zemini |
| Hadis | Âdâb ve fıtnat rivayetleri | Çatısında veya damında korkuluk bulunmayan yüksek yerlerde uyuma yasağı; ayrıca kâhin Satîh ile ilgili tarihsel aktarımlar | Korunaksız yüksek düzlükler ve boylu boyunca serilme hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılışın hikmeti | İmtihan platformu | İnsanın üzerinde ibadet ve kulluk yapabileceği kararlı bir yaşam alanı kurmak | Yeryüzü insanın ibadetini ifa edebileceği elverişli bir zemin olarak döşenmiştir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel coğrafya ve algı | Fenomenolojik zemin | Yerel ölçekte gözlemcinin hareketini ve inşa faaliyetini mümkün kılmak | Küresel bütünlük içinde dahi insanın temas ettiği yüzey teğetsel bir düzlem olarak işler | Güçlü |
| Siyasi | Hâkimiyet alanı | Toprak bütünlüğü | Sınırları belirlenebilir ve üzerinde nizam kurulabilir bir egemenlik sahası sağlamak | Düzlenen ve serilen toprak idari yönetimin üzerinde icra edildiği tabandır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim sahası | Tarım ve yerleşim zemini | Ekin ekmeye, hayvan otlatmaya ve yerleşim kurmaya müsait taban oluşturmak | Engebeli arazinin aksine düzlenmiş yüzeyler üretimin ve ticaret yollarının ana arteri olur | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Diferansiyel geometride teğet düzlem (tangent plane approximation) | Eğri bir manifoldun (kürenin) her yerel noktasında teğet olan düzlem sayesinde yüzeyin yerel olarak $\mathbb{R}^2$ düzlemi gibi davranması ve hesaplanabilmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fırsat eşitliği zemini (level playing field) | Toplumsal kuralların bireyler arasındaki haksız pürüz ve uçurumları gidererek herkes için yürünebilir, adil bir taban üretmesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayette geçen «sutihat» fiilini modern geometrik anlamda mutlak düzlük veya tepsi biçiminde bir dünya modeli olarak yorumlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'ın hitap pedagojisi gereği, insanın gözlem alanına giren coğrafyanın dağlar, kayalıklar ve vadiler arasında boğulmayıp üzerinde yürünebilir, yerleşilebilir geniş sahalar halinde yayılmış olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın varlık ufkunu beşeri algı ve tecrübeden kopararak lafzî bir kozmolojik polemiğe hapsetmek; böylece ayetin asıl maksadı olan şükür ve tefekkür çağrısını bilimsel uyumsuzluk iddiasıyla gölgelemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan idrakine ve dolaysız gözlemine nasıl hitap ettiğini, varlığı tasvir ederken insanın pratik yaşam tecrübesini (fenomenolojiyi) nasıl esas aldığını gösteren en temel kavramsal sınırlardan biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Devenin yaratılışı, göğün yükseltilişi ve dağların dikilişiyle birlikte yeryüzünün serilişini ardışık bir tefekkür dizisi halinde sunan kevnî ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerin modern jeodezik ve astrofizik tanımlar vermek için değil; muhatabın dünyayı bir nimet, karargâh ve intizam alanı olarak kavraması için indiğini hatırlatarak anakronik bilimselcilik ile anakronik lafızcılık hatalarını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir örtüyü, hurmayı veya yapının üstünü engebesiz biçimde yaymak; zemini boylu boyunca sererek kullanılabilir düz bir yüzey haline getirmek.
- Soyut anlam: Bir sistemdeki dağınıklık, sarp engeller ve kaotik pürüzlerin giderilerek üzerinde eylem yapılabilir, kararlı ve kapsayıcı bir etkinlik platformunun inşa edilmesi.
- Sistematik karşılık: Eğri ve karmaşık bir yapının yerel ölçekte düzlemleştirilerek yaşam, idrak ve hareket için kararlı bir tabana (substratum) dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in M \mid \lim_{r \to 0} \nabla f(x) \cdot (y - x) = 0 \} \implies P \subset \mathbb{R}^2$$
- LaTeX açıklaması: Bu modelde $M$ eğrilik barındıran genel kütleyi veya manifold yapısını; $x$ insan algısının ve yaşamının temas ettiği yerel koordinatı; $\nabla f(x)$ bu noktadaki zemin yönelimini; $P$ ise yerel ölçekte pürüzsüzleşip açılan iki boyutlu yaşamsal düzlemi (satıh) simgeler. Model, kökün özündeki «eğriliği veya engebesi olan bir yapının insan tecrübesi ölçeğinde yayılıp düz bir zemin haline getirilmesi» dinamiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Gaşiye 88:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/ayet/88:20.md) — سُطِحَتْ

وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ

Meal (IK): Yere de. Nasıl yayılmıştır?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Mistah, hurma kurutulan yerdir. Sath kelimesi bir yeri bir şey için kullanmak amacıyla düzeltilerek meydana gelen sahadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والسين والطاء معهما
س ط ح، س ح ط يستعملان فقط
سطح:
السَطْحُ: البَسْطُ، يقالُ في الحَرْب سَطَحُوهم أي أَضْجَعُوهم على الأرض. والسَطيحُ: المَسْطُوح، وهو القَتيل، قال:
حتّى تَراه وَسْطَنا سَطحيا
وسَطيح: اسمُ رجلٍ من بني ذِئبٍ في الجاهليّة الجَهْلاء، كان يَتَكَهَّنُ، سُمِّيَ سَطحياً لأنه لم يكن بين مفاصِلِه قَصَب يَعمِدُه، كانّ لا يقدِرُ على قُعُوٍد ولا قيام، وكان مسطحاً على ألأرض وفيه يقول الأعشى:
ما نَظَرتْ ذاتُ أشفارٍ كنَظْرتها		يَوماً كما صَدَقَ الذِئبيُّ إذ سجعا
والسَطْح: ظَهْر البَيْت إذا كان مُستَوياً، والفِعلُ التَسَطيح. والمِسْطَح: شِبْهُ مِطهَرةٍ ليسَتْ بمُرَبَّعة. والمِسْطَحةُ: الكُوزُ ذو الجَنْب الواحد يُتَّخَذُ للأسفار، قال:
فلم يُلْهِنا استِنْجاءُ وَطْبٍ ومِسْطَح.
الاستِنْجاء: التَشَمُّم ها هنا. والمِسْطَح: عُودٌ من عِيدان الخِباء والفُسْطاط ونحوه، قال مالك بن عوف النضري:
تَعَرَّضَ ضَيْطارو خُزاعةَ دونَنا		وما خَيْرُ ضَيْطارٍ يُقَلَّبُ مِسْطَحاً
سحط:
سَحَطْتُ الشاةَ سَحْطاً، وهو ذَبْحٌ وحِيٌّ.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **السين** ve **الطاء** onlarla birlikte

**س ط ح**، **س ح ط** yalnızca kullanılırlar

**سطح**:
**السَطْحُ**: yayma/düzleme. Savaşta “**سَطَحُوهم**” denir; yani onları yere yatırdılar.
**السَطيحُ**: düzlenmiş/üstü düzlenmiş; o, öldürülmüş (maktul)dür. Dedi ki:
حتّى تَراه وَسْطَنا سَطحيا

Ve **سَطيح**: cahiliye döneminde Benî Zi’b’den bir adamın adıdır; kehânetle bulunurdu. **سَطحياً** diye adlandırıldı; çünkü eklemleri arasında onu doğrultacak kamış yoktu; sanki oturmaya da kalkmaya da güç yetiremezdi; yere serilmişti. Onun hakkında A‘şâ şöyle der:
ما نَظَرتْ ذاتُ أشفارٍ كنَظْرتها		يَوماً كما صَدَقَ الذِئبيُّ إذ سجعا

Ve **السَطْح**: düz olduğu zaman evin sırtı/üstü; fiil **التَسَطيح**tır.
Ve **المِسْطَح**: kare olmayan, bir tür abdestlik benzeri.
Ve **المِسْطَحةُ**: yolculuklar için edinilen, tek yanlı testi/kupa; dedi ki:
فلم يُلْهِنا استِنْجاءُ وَطْبٍ ومِسْطَح.

**الاستِنْجاء**: burada koklama/teşemmümdür.
Ve **المِسْطَح**: çadırın ve fustatın ve benzerinin çubuklarından bir çubuk; Nadrî Mâlik b. Avf dedi ki:
تَعَرَّضَ ضَيْطارو خُزاعةَ دونَنا		وما خَيْرُ ضَيْطارٍ يُقَلَّبُ مِسْطَحاً

**سحط**:
**سَحَطْتُ** koyunu **سَحْطاً**; o, canlı iken boğazlamadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَطْح معروف، وهو من كل شيء أعلاه. وسَطَحَ الله الأرضَ سَطْحاً: بَسَطَها. وتَسْطيح القبْرِ: خلاف تَسْنيمه. وأَنْفٌ مُسَطَّحٌ: مُنْبَسِطٌ جداً. والسَطيحة والسَطيحُ: المَزادَةُ. والسَطيح: المُسْتَلْقي عَلى قَفاه من الزَمانَةِ. وانْسَطَحَ الرجُل: امتدّ على قفاهُ ولم يتحرك. والسُطَّاحُ بالضم والتشديد: نَبْتٌ، الواحد سُطّاحَةٌ. والمِسْطَحُ: الصَفاةُ يحاط عليها بالحجارة فيجتمع فيه الماء. والمِسْطَحُ أيضاً: عَمودَ الخِباءِ. والمسْطَحُ: الموضع الذي يُبْسَطُ فيه التَمر ويُجَفّف، يُفتح مِيمُه ويُكْسَر.

##### Türkçe

**السَطْح** bilinir; ve o, her şeyden onun en üstüdür. Ve “Allah yeri **سَطْحاً** **سَطَحَ**”: onu yaydı. Ve **تَسْطيح** kabir: onun **تَسْنيم**’inin zıddıdır. Ve **أَنْفٌ مُسَطَّحٌ**: çok yayvan olandır. Ve **السَطيحة** ve **السَطيحُ**: **المَزادَةُ**’dir. Ve **السَطيح**: **الزَمانَةِ** sebebiyle sırtüstü yatan kimsedir. Ve “adam **انْسَطَحَ**”: sırtüstü uzandı ve hareket etmedi. Ve **السُطَّاحُ** (ضم ve تشديد ile): bir bitkidir; teki **سُطّاحَةٌ**’dır. Ve **المِسْطَحُ**: üzerine taşlarla çevre yapılan **الصَفاةُ**’dır; böylece su onda toplanır. Ve **المِسْطَحُ** ayrıca: **الخِباءِ** direğidir. Ve **المسْطَحُ**: hurmanın yayıldığı ve kurutulduğu yerdir; onun **مِيمُه**’i فتح edilir ve كسر edilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح س ط
سطح ، سحط ، طحس
استعمل منه : سطح ، سحط ، طحس .
سطح : قال الليث : السَّطْحُ : سَطْحُك الشيءَ على وجه الأرض ، كما تقول في الحرب : سَطَحُوهُم أي أَضْجَعُوهُم على الأَرْضِ ، والسَّطِيحُ المسطوح هو القَتِيلُ ، وأنشد :
حتى تَراهُ وَسْطَهَا سَطيحاً
وسَطِيحٌ الذِّئْبِيُّ كان في الجاهلية يتكَهَّنُ سُمِّي سطيحاً ، لأنه لم يكن له بين مَفَاصِلِه قَصَبٌ فكان لا يقدر على قيام ولا قعود ، وكان مُنْسَطِحاً على الأرض ، وحَدَّثنا بقصته محمدُ ابنُ إسْحَاق السّعْدِيّ قال : حدثنا علي بن حرب المَوْصِليّ ، قال : حدثنا أبو أيوب يَعْلَى بن عمْران البَجَلِيّ ، قال : حدثني مخزوم بن هانىء المخزومي عن أبيه ، وأَتَتْ له خمسون ومائة سنة قال : لما كانت ليلة ولد فيها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ارْتَجَس إيوانُ كِسْرَى ، وسقطت منه أربعَ عشرة شُرْفَةً ، وخَمِدَت نارُ فارِس ، ولم تَخْمَد قبل ذلك مائة عام ، وغاضت بُحَيْرَة سَاوَةَ ، ورأى المُوبِذَان إِبِلاً صِعاباً تقود خَيْلاً عِراباً قد قَطَعَتْ دِجْلَةَ ، وانتشرت في بلادها فلمّا أصبح كسرى أفزعه ما رأى ، فلَبِس تاجه وأخبر مَرازِبَتَه بما رأى ، فورد عليه كتَابٌ بخمود النار ، فقال المُوبِذَانُ : وأنا رأيت في هذه الليلة وقَصَّ عليه رؤياه في الإبل ، فقال له الملك : وأيُّ شيء يكون هذا ؟ قال : حادث من ناحية العرب ، فبعث كسرى إلى النعمان بن المنذر أن ابْعَثْ إليّ برجل عَالِمٍ ليخبرني عمَّا أسأله ، فوجه إليه بعبد المسيح بن عمرو بن نُفَيْلَة الغَسَّانِي ، فأخبره بما رأى ، فقال : عِلْم هذا عند خالي سَطِيح ، قال : فأته وسَلْه وأتِني بجوابه ، فقدم على سَطِيح وقد أَشْفَى على الموت فأنْشَأَ يقول :
أَصَمُّ أم يَسْمَعُ غِطْرِيفُ اليمَن
أم فَادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَن
يا فَاصِلَ الْخُطَّة أَعْيَتْ مَنْ ومَنْ
أَتَاكَ شَيْخُ الحَيِّ من آل سَنَنْ
رَسُولُ قَيْل العُجْم يَسْرِي لِلْوَسَن
وأمّه من آل ذئْب بن حَجَن
أَبْيَضُ فَضْفَاضُ الرِّداء والبَدَنْ
تَجُوبُ بي الأرضَ عَلَى ذات شَجَن
تَرْفَعُني وَجْنَاءُ تَهْوِي من وَجَن
حتى أَتَى عاري الجبين والقَطَن
لا يَرْهَبُ الرَّعدَ ولا ريْبَ الزَّمن
تَلُفُّهُ في الرِّيح بَوْغَاءٌ الدِّمَن
كأَنَّما حُثْحِثَ من حِضْنَي ثَكَن
فلما سمع سَطِيح شِعْرَه رفع رأسَه فقال : عبد المسيح على جَمَلٍ مُشيح يهوي إلى سَطيح وقد أوفى على الضَّرِيح ، بَعَثَكَ مَلِك من بني سَاسَان لارْتجَاسِ الإيوان وخمود النيران ورُؤْيا المُوبِذان ، رأى إبِلاً صِعَاباً تقود خَيْلاً عِرَاباً . يا عبدَ المسيح ، إذا كَثُرَت التِّلاوة ، وبُعِثَ صاحبُ الهِرَاوَة ، وغاضت بُحَيرةُ سَاوَة ، فليس الشأم لِسَطيح شَأماً ، يَمْلكُ منهم ملوك ومَلِكات على عَدَدِ الشُّرُفات ، وكلّ ما هو آتٍ آت ، ثم قُبِضَ سَطِيحٌ مكانه ، ونهض عبد المسيح إلى راحلته وهو يقول :
شَمِّر فإنك ما عُمِّرْتَ شِمِّيرُ
لا يُفْزِعَنَّكَ تَفْرِيقٌ وتَغْيِيرُ
إن يُمْسِ مُلْكُ بني ساسان أفرطهم
فإنَّ ذا الدَّهْرِ أَطْوَارٌ دَهَارِيرُ
فرُبَّما رُبَّمَا أَضْحَوْا بِمَنْزِلَةٍ
تخَافُ صَوْلَهُم أُسْدٌ مَهَاصِير
منهم أخو الصَّرْح بَهْرَامٌ وإخْوَتهُم
وهْرْمُزَانٌ وسَابُورٌ وسَابُورُ
والناسُ أولاد عَلاَّتٍ فمن عَلِمُوا
أَنْ قد أقلَّ فَمَهْجُورٌ ومَحْقُورُ
وهُم بَنُو الأُمِّ لَمَّا أن رَأَوْا نَشَباً
فذاك بالغَيْبِ مَحْفُوظٌ ومَنْصُورُ
والخيرُ والشَّرُّ مقرونان في قَرَنٍ
فالخيرُ مُتَّبَعٌ والشَّرُّ مَحْذُورُ
فلمّا قدم على كِسْرى أخبره بقول سطيح فقال كِسْرى : إلى أن يَمْلِكَ مِنَّا أربعةَ عشرَ مَلِكاً تكون أمُورٌ ، فملك منهم عَشَرَة في أربع سنين ، ومَلَك الباقون إلى زَمَن عُثمان .
قلت : وهذا الخبر فيه ذكر آية من آيات نبوة محمد ( صلى الله عليه وسلم ) قبل مبعثه ، وهو حديث حسن غريب .
وقال الليث : السَّطحُ : ظَهْرُ البيت إذا كان مُسْتَوِياً ، وفِعْلُكه التَّسْطِيح .
قال : والمِسْطَح والمِسْطَحَةُ : شبه مِطْهَرَة ليست بمُربَّعة ، قال : ويُسَمَّى هذا الكوزُ الذي يُتَّخَذُ للسفر ذُو الجَنْبِ الواحِدِ مِسْطَحاً .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّ حَمَلَ بن مالك قال للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) كنتُ بين جَارَتَين لي فضَرَبَت إحداهما الأخرى بمِسْطح فألقت جَنيناً ميِّتاً وماتت ، فقضى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بدية المقتولة على عاقلة القاتلة ، وجعل في الجنين غُرَّة .
قال أبو عُبَيد : المِسْطح : عُودٌ من عِيدان الخِباءِ أو الفُسْطاط . وأنشد قول عوف بن مالك النَّضْرِيّ :
تَعرَّض ضَيْطَارُو فُعَالة دوننا
وما خَيْرُ ضَيْطَارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحا
يقول : ليس له سلاح يقاتل به غير مِسْطح .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان في بعض أسفاره ، ففقدوا الماء ، فأرسل عَلِيّاً وفلاناً يبغيان الماء فإذا هما بامرأة بين سطيحتين .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي والكِسَائي : السَّطِيحةُ : المزادَةُ تكون من جلدين ، والمزادة أكبر منها .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّطِيحة من المزاد : إذا كانت من جلدين قُوبِل أحدهما بالآخر فَسُطح عليه فهي سطيحة .
وقال غيره : المِسْطحُ : حصيرٌ يُسَفُّ من خُوصِ الدَّوْمِ ، ومنه قولُ تَمِيم بن مُقبل :
إذا الأمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأنه
من الحَرِّ في حَدِّ الظهيرة مِسطَحُ
والمِسْطَح : أيضاً : صفيحة عريضة من الصخر يُحَوَّط عليه لماء السماء ، ورُبما خلق الله عند فم الرَّكِيَّة صفَاةً ملساء مستويةً فيُحَوَّط عليها بالحجارة ، ويُسقَى فيها للإبل شبه الحوض ، ومنه قول الطّرمّاح :
. . . في جَنْبَيْ مَدِيَ ومِسْطَح
والمِسْطَح أيضاً : مكان مُسْتَوٍ يُجَفَّفُ عليه التمر ويُسَمَّى الجَرِين .
والسُّطَّاحَة : بقلة ترعاها الماشية ، ويُغسَل بورقها الرؤوس .
وقال الفرّاء : هو المِسْطح والمِحْورُ والشُّوبق .
قال ابن شميل : إذا عُرِّش الكرْمُ عُمِدَ إلى دعائم يُحْفَر لها في الأرض ، لكل دعامة شُعْبَتان ، ثم تؤخَذُ خَشَبَةٌ فَتُعَرَّضُ على الدّعامَتَيْن ، وتُسَمَّى هذه الخشبة المعروضة المِسْطح ، ويجعل على المساطِح أُطُرٌ من أدناها إلى أقصاها تُسمَّى المساطِح بالأُطُر مساطِح .
طحس : قال ابن دريد : الطَّحْس يُكْنى به عن الجماع . يقال : طَحَسَهاوطَحَزَها ، قلت : وهذا من مَناكِير ابن دريد .
سحط : أبو عمرو والأصمعي : سَحَطه وشَحَطه إذا ذَبَحه .
وقال الليث : سَحَط الشَّاةَ وهو ذَبْحٌ وَحِيٌّ .
وقال المُفَضَّل : المَسْحُوط من الشراب كلِّه : الممْزُوج .
وقال ابن دريد : أَكلَ طعاماً فَسَحَطه أي أَشرقَه ، وأنشد ابنُ السِّكِّيت :
كاد اللُّعاعُ من الحَوْذَان يَسْحطُها
ورِجْرِجٌ بين لَحْيَيْها خَناطِيلُ

##### Türkçe

ح س ط
**سطح** , **سحط** , **طحس**
Ondan kullanılan: **سطح** , **سحط** , **طحس** .

**سطح** : Leys dedi: **السَّطْحُ**: bir şeyi yerin yüzü üzerine yaymandır; nitekim savaşta dediğin gibi: **سَطَحُوهُم** yani onları yere yatırdılar; ve **السَّطِيحُ** (yassılanmış olan) **المسطوح** (yassılanmış) öldürülmüş olandır; ve inşad etti:
حتى تَراهُ وَسْطَهَا سَطيحاً

Ve **سَطِيحٌ الذِّئْبِيُّ** cahiliyede kâhinlik ederdi; **سطيحاً** diye adlandırıldı; çünkü eklemleri arasında kamış yoktu; bu yüzden ne ayağa kalkmaya ne de oturmaya güç yetiremezdi; ve yerde yayılmış olurdu. Ve bize onun kıssasını Muhammed b. İshak es-Sa‘dî anlattı; dedi: Ali b. Harb el-Mevsılî bize haber verdi; dedi: Ebû Eyyûb Ya‘lâ b. ‘Imrân el-Becelî bize haber verdi; dedi: Mahzûm b. Hânî el-Mahzûmî bana babasından haber verdi—ona yüz elli yıl gelmişti—dedi: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) doğduğu gece olunca, Kisrâ’nın eyvânı sarsıldı, ondan on dört şerefe düştü; Fars’ın ateşi söndü, bundan önce yüz yıl sönmemişti; Sâve gölü çekildi; ve Mûbezân, zor develerin, soylu atları sevk ettiğini, Dicle’yi geçmiş olduklarını ve ülkesinde yayıldıklarını gördü. Kisrâ sabahlayınca gördüğü şey onu korkuttu; tacını giydi ve gördüğünü merâzibelerine bildirdi. Ona ateşin sönmesi hakkında bir mektup geldi; bunun üzerine Mûbezân dedi: Ben de bu gece develer hakkında gördüm; ve ona rüyasını anlattı. Kral ona dedi: Bu ne şey olur? Dedi: Arap taraflarından bir hadise. Bunun üzerine Kisrâ, Nu‘mân b. Münzir’e: Bana, kendisine soracağım şey hakkında beni haber verecek âlim bir adam gönder, diye gönderdi. O da ona, Abdülmesîh b. ‘Amr b. Nüfeyle el-Gassânî’yi yönlendirdi. Ona gördüğünü haber verdi. Dedi: Bunun ilmi dayım **سَطِيح**’ın yanındadır. Dedi: Ona git, ona sor ve cevabıyla bana gel. Böylece **سَطِيح**’a geldi; o da ölüme yaklaşmıştı; derken söylemeye başladı:
أَصَمُّ أم يَسْمَعُ غِطْرِيفُ اليمَن
أم فَادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَن
يا فَاصِلَ الْخُطَّة أَعْيَتْ مَنْ ومَنْ
أَتَاكَ شَيْخُ الحَيِّ من آل سَنَنْ
رَسُولُ قَيْل العُجْم يَسْرِي لِلْوَسَن
وأمّه من آل ذئْب بن حَجَن
أَبْيَضُ فَضْفَاضُ الرِّداء والبَدَنْ
تَجُوبُ بي الأرضَ عَلَى ذات شَجَن
تَرْفَعُني وَجْنَاءُ تَهْوِي من وَجَن
حتى أَتَى عاري الجبين والقَطَن
لا يَرْهَبُ الرَّعدَ ولا ريْبَ الزَّمن
تَلُفُّهُ في الرِّيح بَوْغَاءٌ الدِّمَن
كأَنَّما حُثْحِثَ من حِضْنَي ثَكَن

**سَطِيح** onun şiirini işitince başını kaldırdı ve dedi: Abdülmesîh, bir deve üzerinde, yüz çeviren; **سَطيح**’a doğru iniyor; ve kabre yaklaşmış olanın yanına. Seni, Sâsân oğullarından bir kral gönderdi: eyvânın sarsılması, ateşlerin sönmesi ve Mûbezân’ın rüyası için; zor develer gördü, soylu atları sevk ediyor. Ey Abdülmesîh! Tilâvet çoğalınca, **الهِرَاوَة** sahibi gönderilince, Sâve gölü çekilince; Şam, **سَطيح** için Şam değildir; onlardan, şerefelerin sayısı kadar krallar ve kraliçeler hükmeder; ve gelecek olan her şey gelecektir. Sonra **سَطِيح** bulunduğu yerde kabzedildi. Abdülmesîh binitine kalktı; o da şöyle diyordu:
شَمِّر فإنك ما عُمِّرْتَ شِمِّيرُ
لا يُفْزِعَنَّكَ تَفْرِيقٌ وتَغْيِيرُ
إن يُمْسِ مُلْكُ بني ساسان أفرطهم
فإنَّ ذا الدَّهْرِ أَطْوَارٌ دَهَارِيرُ
فرُبَّما رُبَّمَا أَضْحَوْا بِمَنْزِلَةٍ
تخَافُ صَوْلَهُم أُسْدٌ مَهَاصِير
منهم أخو الصَّرْح بَهْرَامٌ وإخْوَتهُم
وهْرْمُزَانٌ وسَابُورٌ وسَابُورُ
والناسُ أولاد عَلاَّتٍ فمن عَلِمُوا
أَنْ قد أقلَّ فَمَهْجُورٌ ومَحْقُورُ
وهُم بَنُو الأُمِّ لَمَّا أن رَأَوْا نَشَباً
فذاك بالغَيْبِ مَحْفُوظٌ ومَنْصُورُ
والخيرُ والشَّرُّ مقرونان في قَرَنٍ
فالخيرُ مُتَّبَعٌ والشَّرُّ مَحْذُورُ

Kisrâ’ya gelince, ona **سطيح**’ın sözünü haber verdi. Bunun üzerine Kisrâ dedi: Bizden on dört kral hükmedinceye kadar işler olur. Onlardan on tanesi dört yılda hükmetti; kalanlar da Osman zamanına kadar hükmetti.

Dedim: Bu haberin içinde, Muhammed’in ( صلى الله عليه وسلم ) nübüvvetinin, gönderilişinden önceki âyetlerinden bir âyetin zikri vardır; ve o, güzel, garîb bir hadistir.

Ve Leys dedi: **السَّطحُ**: düz olursa evin sırtıdır; ve onun fiilin **التَّسْطِيح**’tır.

Dedi: **المِسْطَح** ve **المِسْطَحَةُ**: kare olmayan, **مِطْهَرَة** benzeri; dedi: ve yolculuk için yapılan, tek yanlı olan bu testi **مِسْطَحاً** diye adlandırılır.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: Hamel b. Mâlik Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: Benim iki komşum arasında idim; onlardan biri diğerini **مِسْطح** ile vurdu; bir cenini ölü olarak düşürdü ve (kadın) öldü. Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) öldürülenin diyetine, öldürenin âkılesi üzerine hükmetti; ve ceninde **غُرَّة** kıldı.

Ebû Ubeyd dedi: **المِسْطح**: çadırın yahut **الفُسْطاط**’ın direklerinden bir direktir. Ve Avf b. Mâlik en-Nadrî’nin sözünü inşad etti:
تَعرَّض ضَيْطَارُو فُعَالة دوننا
وما خَيْرُ ضَيْطَارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحا
Der ki: Onun, **مِسْطح**’tan başka, onunla savaşacağı bir silahı yoktur.

Başka bir hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bazı seferlerinde idi; suyu kaybettiler; Ali’yi ve falanı su aramak üzere gönderdi; derken ikisi, iki **سطيحة** arasında bir kadınla karşılaştı.

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve Kisâî dedi: **السَّطِيحةُ**: iki deriden olan **المزادَة**’dir; **المزادة** ondan daha büyüktür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَّطِيحة** **المزاد**’dan (şudur): iki deriden olursa, biri ötekine karşı getirilir de onun üzerine yayılırsa, o **سطيحة**’dir, dedi.

Ve başkası dedi: **المِسْطحُ**: **خُوصِ الدَّوْمِ**’dan örülen bir hasırdır; ve ondan, Temîm b. Mukbil’in sözü:
إذا الأمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأنه
من الحَرِّ في حَدِّ الظهيرة مِسطَحُ

Ve **المِسْطَح**: ayrıca: gökten gelen su için etrafı çevrilen, kayadan geniş bir levhadır; ve bazen Allah, kuyunun ağzı yanında, pürüzsüz, düz bir kaya yaratır; ona taşlarla çevre yapılır; ve onda, deve için, havuz benzeri sulama yapılır; ve ondan, Tırimmâh’ın sözü:
. . . في جَنْبَيْ مَدِيَ ومِسْطَح

Ve **المِسْطَح** ayrıca: üzerinde hurmanın kurutulduğu düz bir yerdir; ve **الجَرِين** diye adlandırılır.

Ve **السُّطَّاحَة**: hayvanların otladığı bir ottur; ve yaprağıyla başlar yıkanır.

Ferrâ dedi: O, **المِسْطح** ve **المِحْورُ** ve **الشُّوبق**’tır.

İbn Şümeyl dedi: Üzüm asması çardak yapılınca, yere kazılan dayanaklara gidilir; her dayanağın iki dalı vardır; sonra bir tahta alınır da iki dayanak üzerine enlemesine konur; bu enlemesine konulan tahta **المِسْطح** diye adlandırılır. Ve **المساطِح** üzerine, en aşağısından en yukarısına kadar çerçeveler konur; bu çerçevelerle birlikte **المساطِح**’a **مساطِح** denir.

**طحس** : İbn Düreyd dedi: **الطَّحْس** onunla cima‘dan kinaye edilir. Denir: **طَحَسَها** ve **طَحَزَها**. Dedim: Bu, İbn Düreyd’in münkerlerindendir.

**سحط** : Ebû Amr ve Asma‘î: **سَحَطه** ve **شَحَطه**: onu boğazladı, (derler).

Ve Leys dedi: **سَحَط** koyunu; ve o, zayıf bir boğazlamadır.

Mufaddal dedi: İçkinin hepsinden **المَسْحُوط**: karıştırılmış olandır.

Ve İbn Düreyd dedi: Bir yemek yedi de **فَسَحَطه** yani onu boğazına taktı. Ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
كاد اللُّعاعُ من الحَوْذَان يَسْحطُها
ورِجْرِجٌ بين لَحْيَيْها خَناطِيلُ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والطاء وما يثلثهما)
(سطع) السين والطاء والعين أصلٌ يدلُّ على طول الشيء وارتفاعِهِ في الهواء. فمن ذلك السَّطع، وهو طول العنق. ويقال ظليم أسطَعُ، ونَعامة سَطْعاء. ومن الباب السِّطاع، وهو عمود من عُمُد البيت. قال القطاميّ:
أليسُوا بالأُولى قَسَطوا جميعاً  *** على النُّعمانِ وابتدروا السِّطاعا([1])ويقال سَطَع الغبارُ* وسطعت الرائحة، إذا ارتفعت. والسَّطْع: ارتفاع صوت الشيء إذا ضربتَ عليه شيئاً. يقال سطعَه. ويقال: إنَّ السَّطيع الصبح. وهذا إنْ صحَّ فهو من قياس الباب؛ لأنه شيء يعلو ويرتفع. فأما السِّطاع في شعر هذيل فهو جَبَل بِعينه([2]).
(سطل) السين والطاء واللام ليس بشيء. على أنَّهم يسمُّون إناء من الآنية سَطلاً وسَيْطلا.
(سطم) السين والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على أصل شيء ومجتمَعِهِ. يقولون: الأسطمّ: مجتمع البحر. ويقال هذه أُسْطُمَّةُ الحَسَب، وهي واسطته. والناس في أُسطُمّة الأمر. ويقال إنَّ الأسطمّ والسِّطام: نَصل السيف. وفي الحديث: "سِطَام الناس" أي حَدُّهم.
(سطن) السين والطاء والنون، هو على مذهب الخليل أصلٌ، لأنه يجعل النون فيه أصلية. قال الخليل: أُسْطُوانة أُفْعُوَالة. تقول هذه أساطينُ مُسَطَّنة. قال: ويقال جملٌ أُسطوانٌ، إذا كان مرتفعاً. قال:
* جَرَّبْنَ منِّي أُسطواناً أَعْنَقَا([3]) *
(سطا) السين والطاء والحرف المعتل أصلٌ يدلُّ على القهر والعلوّ. يقال سطا عليه يسطو، وذلك إذا قهره ببطش. ويقال فرسٌ ساطٍ، إذا سطا على سائر الخيل. والفحلُ يسطو على طَرُوقته. ويقال سطا الرَّاعي على الشاة، إذا مات ولدُها في بطنها فسطا عليها فأخرجَه. ويقال سطا الماء، إذا كثُر. وقال بعض أهل اللغة في الفرس السَّاطي: هو الذي يرفع ذنبه في الحُضْر. قال الشيبانيّ:  السَّاطي: البعير إذا اغتلم خرج من إبلٍ إلى إبل. قال:
* هامته مثل الفَنيق السَّاطِي([4]) *
(سطح) السين والطاء والحاء أصلٌ يدلّ على بسط الشيء ومَدّه، من ذلك السَّطْح معروف. وسَطح كلِّ شيء: أعلاه الممتدُّ معه. ويقال انْسَطَح الرجلُ، إذا امتدَّ على قفاه فلم يتحرَّك، ولذلك سمِّي المنبسط على قفاه من الزَّمانة سَطيحاً. وسطيحٌ الكاهن سُمّي سطيحاً لأنه كذلك خُلِقَ بلا عَظْم. والمَسْطَح، بفتح الميم: الموضع الذي يبسط فيه التَّمر. والمِسطح، بكسر الميم: الخِباء، والجمع مساطح. قال الشاعر:
تَعَرَّضَ ضَيْطَارُو خُزاعةَ دوننا  *** وما خير ضَيْطارٍ يقلِّبُ مِسطَحا([5])وإّنّما سمِّيَ بذلك لأنه تمدُّ الخيمةُ به مَدَّا. والسَّطيحة: المزادة، وإنّما سمِّيت بذلك لأنّه إذا سقط انسطح، أي امتَدَّ. والسُّطَّاح: نبت من نبات الأرض، وذلك أنّه ينبسط على الأرض.
(سطر) السين والطاء والراء أصلٌ مطّرد يدلُّ على اصطفافِ الشيء، كالكتاب والشجر، وكلِّ شيء اصطَفَّ. فأمَّا الأساطير فكأنها أشياءُ كُتبت من الباطل فصار ذلك اسماً لها، مخصوصاً بها. يقال سَطَّر فلانٌ علينا تسطيراً، إذا جاء بالأباطيل. وواحد الأساطير إسطار وأُسطورة.
ومما شذ عن الباب المُسَيطِر([6])، وهو المتعهّد للشيء المتسلّط عليه.
---------------------ــ
([1]) ديوان القطامي 41 واللسان (سطع). وفي شرح الديوان: "أراد قتل عمرو بن كلثوم عمرو بن هند".
([2]) يعني في قول صخر الغي الهذلي. اللسان (سطع):
فذاك السطاع خلاف النجا *** ء تحسبه ذا طلاء نتيفا
    وقصيدته في شرح السكري للهذليين 42 ونسخة الشنقيطي 57.
([3]) لرؤبة في اللسان  (سطن).
([4]) لزياد الطماحي، كما في اللسان (سطا).
([5]) البيت لمالك بن عوف النصري، كما في اللسان (سطح، ضطر). وقد سبق في (2: 102).
([6]) في الأصل: "المسطير"، صوابه من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** ve **الطاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**سطع**) **السين** ve **الطاء** ve **العين**; bir asıl(=kök)tır; şeyin uzunluğuna ve havada yükselmesine delâlet eder. Bundan: **السَّطع**; o, boynun uzunluğudur. Ve denir: **ظليم أسطَعُ** ve **نَعامة سَطْعاء**. Ve babdan: **السِّطاع**; o, evin direklerinden bir direktektir. **القطاميّ** dedi:
أليسُوا بالأُولى قَسَطوا جميعاً  *** على النُّعمانِ وابتدروا السِّطاعا([1])Ve denir: **سَطَع الغبارُ** ve **سطعت الرائحة**; yükseldiği zaman. Ve **السَّطْع**: bir şeye bir şey vurduğun zaman şeyin sesinin yükselmesidir. Denir: **سطعَه**. Ve denir: muhakkak **السَّطيع** sabah(=tan)dır. Bu sahih ise, o babın kıyasındandır; çünkü o, yükselen ve yükselip-çıkan bir şeydir. Amma **السِّطاع** Hüzeyl şiirinde ise, o, bizzat bir dağdır([2]).

(**سطل**) **السين** ve **الطاء** ve **اللام** bir şey değildir. Şu var ki, onlar kaplardan bir kabı **سَطلاً** ve **سَيْطلا** diye adlandırırlar.

(**سطم**) **السين** ve **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin köküne ve onun toplanma yerine delâlet eder. Derler: **الأسطمّ**: denizin toplandığı yer. Ve denir: bu, **أُسْطُمَّةُ الحَسَب**’dir; o, onun vasıtasıdır. Ve insanlar işin **أُسطُمّة**’sindedir. Ve denir: muhakkak **الأسطمّ** ve **السِّطام**: kılıcın ağzıdır. Ve hadiste: " **سِطَام الناس** " yani onların keskinliği(=haddi).

(**سطن**) **السين** ve **الطاء** ve **النون**; Halîl’in mezhebi üzere bir asıldır; çünkü o, içindeki **النون**’u aslî kılar. **الخليل** dedi: **أُسْطُوانة** **أُفْعُوَالة**’dır. Dersin: bunlar **أساطينُ مُسَطَّنة**. Dedi: ve denir: **جملٌ أُسطوانٌ**; yüksek olduğu zaman. Dedi:
* جَرَّبْنَ منِّي أُسطواناً أَعْنَقَا([3]) *

(**سطا**) **السين** ve **الطاء** ve illetli harf; kahra ve yüceliğe delâlet eden bir asıldır. Denir: **سطا عليه يسطو**; bu, onu bir yakalayışla kahrettiği zamandır. Ve denir: **فرسٌ ساطٍ**; diğer bütün atlara saldırdığı zaman. Ve aygır, **طَرُوقته**’sine saldırır. Ve denir: **سطا الرَّاعي على الشاة**; onun yavrusu karnında öldüğü zaman, ona saldırdı da onu çıkardı. Ve denir: **سطا الماء**; çoğaldığı zaman. Ve dil ehlinden bazıları **الفرس السَّاطي** hakkında dedi: o, yürüyüşte kuyruğunu kaldıran kimsedir. **الشيبانيّ** dedi: **السَّاطي**: deve, azgınlaştığı zaman develerden develere çıkar. Dedi:
* هامته مثل الفَنيق السَّاطِي([4]) *

(**سطح**) **السين** ve **الطاء** ve **الحاء**; şeyin yayılmasına ve uzatılmasına delâlet eden bir asıldır; bundan **السَّطْح** ma‘lûmdur. Ve her şeyin **سَطح**’ı: onunla birlikte uzayıp giden en üst kısmıdır. Ve denir: **انْسَطَح الرجلُ**; sırtüstü uzanıp hareket etmediği zaman; bundan dolayı, sırtüstü yayılmış olan zamâne(=felçlilik) sahibine **سَطيحاً** adı verildi. Ve kâhin **سطيحٌ**’a **سطيحاً** adı verildi; çünkü o, öyle yaratıldı: kemiksiz. Ve **المَسْطَح** (mimin fethiyle): hurmanın yayıldığı yer. Ve **المِسطح** (mimin kesriyle): çadır; çoğulu **مساطح**. Şair dedi:
تَعَرَّضَ ضَيْطَارُو خُزاعةَ دوننا  *** وما خير ضَيْطارٍ يقلِّبُ مِسطَحا([5])Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü çadır onunla bir uzatmayla uzatılır. Ve **السَّطيحة**: su tulumu; ancak bununla adlandırıldı; çünkü düştüğü zaman **انسطح** eder; yani uzar. Ve **السُّطَّاح**: yer bitkilerinden bir bitkidir; çünkü o, yer üzerine yayılır.

(**سطر**) **السين** ve **الطاء** ve **الراء**; kitap ve ağaç gibi, ve saf saf dizilen her şey gibi, şeyin dizilişine delâlet eden, düzenli bir asıldır. Amma **الأساطير** ise, sanki bâtıldan yazılmış şeylerdir de bu, ona bir isim oldu; ona mahsus kılındı. Denir: falan bize **تسطيراً** yaptı; bâtılları getirdiği zaman. Ve **الأساطير**’in teki **إسطار** ve **أُسطورة**’dur.
Ve babdan şâz olan: **المُسَيطِر**([6]); o, şeye bakan, ona musallat olan kimsedir.
---------------------ــ
([1]) **ديوان القطامي** 41 ve **اللسان** (**سطع**). Ve divanın şerhinde: "Amr b. Kulthûm’u, Amr b. Hind’i öldürmeyi kastetti."
([2]) Yani Sahr el-Gayy el-Huzelî’nin sözü içinde. **اللسان** (**سطع**):
فذاك السطاع خلاف النجا *** ء تحسبه ذا طلاء نتيفا
Ve kasidesi, es-Sukkerî’nin Huzelîler şerhinde 42 ve eş-Şankîtî nüshası 57.
([3]) Rü’be’nindir; **اللسان** (**سطن**)’da.
([4]) Ziyâd et-Tamâhî’nindir; **اللسان** (**سطا**)’da olduğu gibi.
([5]) Beyit, Mâlik b. Avf en-Nasrî’nindir; **اللسان** (**سطح**، **ضطر**)’da olduğu gibi. Ve (2: 102)’de geçti.
([6]) Asılda: " **المسطير** "; doğrusu **المجمل**’dendir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السطح: أعلى البيت. يقال: سطحت البيت: جعلت له سطحا، وسطحت المكان: جعلته في التسوية كسطح، قال: ﴿وإلى الأرض كيف سطحت﴾ [الغاشية/20]، وانسطح الرجل: امتد على قفاه، قيل: وسمي سطيح الكاهن (راجع: خبره في أعلام النبوة للماوردي ص 165) لكونه منسطحا لزمانة. والمسطح: عمود الخيمة الذي يجعل به لها سطحا، وسطحت الثريدة في القصعة: بسطتها.

##### Türkçe

- **السطح**: evin üstü. Denilir: **سطحت البيت**: ona bir **سطح** yaptım; ve **سطحت المكان**: onu, **سطح** gibi düzlemede yaptım. Dedi: ﴿وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ﴾ [الغاشية/20]. Ve **انسطح الرجل**: sırtüstü uzandı. Denildi: ve kâhin **سطيح** (bkz.: onun haberi, el-Mâverdî’nin Aʿlâmü’n-nübüvve’sinde s. 165) sakatlıktan dolayı düz (yassı) olduğundan isimlendirildi. Ve **المسطح**: çadırın direği; onunla ona bir **سطح** yapılır. Ve **سطحت الثريدة في القصعة**: onu (kâsede) yaydım.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ط ح
سطح الشيء‏:‏ بسطه وسواه ومنـه سطـح الخبـز بالمسطـح وهـو المحـور وسطـح الثريـدة فـي الصحفـة ومنـه سطح البيت وسطح مسطح‏:‏ مستو‏.‏
وأنف مسطح‏:‏ منبسط جداً‏.‏
وبسط لنا المسطح والمساطح وهو ا لحصير من الخـوص‏.‏
وضربـه فسطحـه إذا بطحـه علـى قفـاه ممتـداً فانسطـح وهـو سطيـح ومنسطـح وبـه سمـي سطيـح‏.‏
وضربـه بالمسطـح وهو عمود الخباء‏.‏
وشرب من السطيحة وهي المزادة‏.‏
وبات بين سطيحتين‏.‏

##### Türkçe

س ط ح
**سطح الشيء**: onu yaydı ve düzledi; bundan: **سطح الخبز بالمسطح**; ve o, **المحور**dur; ve **سطح الثريدة في الصحفة**; bundan: **سطح البيت**; ve **سطح مسطح**: düz.
Ve **أنف مسطح**: çok yayvan.
Ve bize **المسطح** ve **المساطح**ı yaydı; ve o, hurma yaprağından (örülmüş) hasırdır.
Ve ona vurdu da **فسطحه**; yani onu sırtüstü uzanmış hâlde yere serdi; böylece **فانسطح**; ve o, **سطيح** ve **منسطح**tır; ve bununla **سطيح** adlandırıldı.
Ve ona **بالمسطح** ile vurdu; ve o, çadır direğidir.
Ve **السطيحة**dan içti; ve o, su tulumudur.
Ve iki **سطيحة** arasında geceledi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَطَحَ الرجلَ وغيره يَسطَحه، فهو مسْطوحٌ وسَطِيح: أَضْجَعَه وصرعه فبسطه على الأَرض. ورجل مَسْطُوحٌ وسَطِيحٌ: قَتيلٌ منبَسِطٌ؛ قال الليث: السَّطِيحُ المَسْطُوحُ هو القتيل: وأَنشد:
حتى يَراه وَجْهها سَطِيحا
والسَّطِيح: المنبسط، وقيل: المنبسط البطيء القيام من الضعف. والسَّطِيح: الذي يولد ضعيفاً لا يقدر على القيام والقعود، فهو أَبداً منبسط. والسَّطِيح: المستلقي على قفاه من الزمانة.
وسَطِيحٌ: هذا الكاهن الذِّئْبيُّ، من بني ذِئْب، كان يتكهن في الجاهلية، سمي بذلك لأَنه كان إِذا غضب قعد منبسطاً فيما زعموا؛ وقيل: سمي بذلك لأَنه لم يكن له بين مفاصله قَضِبٌ تَعْمِدُه، فكان أَبداً منبسطاً مُنْسَطِحاً على الأَرض لا يقدر على قيام ولا قعود، ويقال: كان لا عظم فيه سوى رأْسه. روى الأَزهري بإِسناده عن مَخْزُوم بن هانئٍ المخزومي عن أَبيه: وأَتت له خمسون ومائة سنة؛ قال: لما كانت الليلة التي ولد فيها سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ارْتَجَسَ إِيوانُ كِسْرى وسقطت منه أَربع عشرة شُرْفةً، وخَمِدَتْ نار فارِسَ ولم تَخْمَدْ قبل ذلك مائة عام، وغاضت بُحَيْرَة ساوَةَ؛ ورأَى المُوبِذانُ إِبلاً صِعاباً تقود خيلاً عِراباً قد قطعت دِجْلَة وانتشرت في بلادها، فلما أَصبح كسرى أَفزعه ما رأَى فلبس تاجه وأَخبر مرازِبَتَه بما رأَى، فورد عليه كتاب بخمود النار؛ فقال المُوبِذانُ: وأَنا رأَيت في هذه الليلة، وقَصَّ عليه رؤياه في الإِبل، فقال له: وأَيُّ شيء يكون هذا؟ قال: حادث من ناحية العرب. فبعث كسرى إِلى النعمان بن المنذر: أَنِ ابْعَثْ إِليَّ برجل عالم ليخبرني عما أَسأَله؛ فَوَجَّه إِليه بعبد المَسيح بن عمرو بن نُفَيلَة الغسَّانيّ، فأَخبره بما رأَى؛ فقال: علم هذا عند خالي سَطِيح، قال: فأْتِه وسَلْه وأْتنِي بجوابه؛ فَقَدِمَ على سَطِيح وقد أَشْفى على الموت، فأَنشأَ يقول: أَصَمّ أَم يَسْمَعُ غِطرِيفُ اليَمنْ؟
أَم فادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ؟
يا فاصِلَ الخُطَّةِ أَعْيَتْ مَنْ ومَنْ
(* قوله «يا فاصل إلخ» في بعض الكتب، بين هذين الشطرين، شطر، وهو: «وكاشف الكربة في الوجه الغضن».)،
أَتاكَ شَيْخُ الحَيِّ من آلِ سَنَنْ
رسولُ قَيْلِ العُجْمِ يَسْري للوَسَنْ،
وأُمُّه من آلِ ذِئْبِ بنِ حَجَنْ
أَبْيضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ،
تَجُوبُ بي الأَرْضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ،
تَرْفَعُنِي وَجْناً وتَهْوِي بي وَجَنْ
(* قوله «ترفعني وجناً إلخ» الوجه، بفتح فسكون، وبفتحتين: الأرض الغليظة الصلبة كالوجين، كأمير. ويروى وجناً، بضم الواو وسكون الجيم، جمع وجين اهـ. نهاية.)،
حتى أَتى عارِي الجآجي والقَطَنْ،
لا يَرْهَبُ الرَّعْدَ ولا رَيْبَ الزَّمَنْ،
تَلُفُّهُ في الرِّيحِ بَوْغاءُ الدِّمَنْ
(* قوله «بوغاء الدمن» البوغاء: التراب الناعم. والدمن، جمع دمنة، بكسر الدال: ما تدمّن أي تجمع وتلبد، وهذا اللفظ كأنه من المقلوب تقديره تلفه الريح في بوغاء الدمن، وتشهد له الرواية الأخرى: «تلفه الريح ببوغاء الدمن» اهـ. من نهاية ابن الأثير.)،
كأَنما حُثْحِثَ مِنْ حِضْنَيْ ثَكَنْ
(* قوله «كأَنما حثحث» أي حثّ وأسرع من حضني، تثنية حضن، بكسر الحاء: الجانب. وثكن، بمثلثة محركاً: جبل اهـ.)
قال: فلما سمع سطيح شعره رفع رأْسه، فقال: عبدُ المسيح، على جَمَل مُسيح، إِلى سَطيح، وقد أَوْفى على الضَّريح، بعثك مَلِكُ بني ساسان، لارتجاس الإِيوان، وخُمُود النيران، ورُؤيا المُوبِذان، رَأَى إِبلاً صِعاباً، تَقُود خَيْلاً عِراباً، يا عَبْدَ المسيح إِذا كثرت التِّلاوَة، وبُعِثَ صاحب الهِراوة، وغاضَتْ بُحَيْرَة ساوة، فليس الشام لسطيح شاماً (* قوله
«فليس الشام لسطيح شاما» هكذا في الأصل وفي عبارة غيره فليست بابل للفرس مقاماً ولا الشام إلخ اهـ.)، يملك منهم مُلوكٌ ومَلِكات، على عددِ الشُّرُفاتِ، وكل ما هو آتٍ آت، ثم قُبِضَ سطيحٌ مكانه، ونهض عبد المسيح إِلى راحلته وهو يقول:
شَمَّرْ فإِنك، ما عُمِّرْتَ، شِمِّيرُ
لا يُفْزِعَنَّك تَفْريقٌ وتَغْييرُ
إِن يُمْسِ مُلْكُ بني ساسانَ أَفْرَطَهُمْ،
فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهارِيرُ
فَرُبَّما رُبَّما أَضْحَوا بمنزلةٍ،
تَخافُ صَولَهُمُ أُسْدٌ مَهَاصِيرُ
منهم أَخُو الصَّرْحِ بَهْرام، وإِخْوَتُهُمْ،
وهُرْمُزانٌ، وسابورٌ، وسَابُورُ
والناسُ أَوْلادُ عَلاَّتٍ، فمن عَلِمُوا
أَن قد أَقَلَّ، فمَهْجُورٌ ومَحْقُورُ
وهم بنو الأُمِّ لمَّا أَنْ رَأَوْا نَشَباً،
فذاكَ بالغَيْبِ محفوظٌ ومنصورُ
والخيرُ والشَّرُّ مَقْرُونانِ في قَرَنٍ،
فالخَيرُ مُتَّبَعٌ والشَّرُّ مَحْذورُ
فلما قدم على كسرى أَخبره بقول سطيح؛ فقال كسرى: إِلى أَن يملك منا أَربعة عشر ملكاً تكون أُمور، فملك منهم عشرة في أَربع سنين، وملك الباقون إِلى زمن عثمان، رضي ا؟لله عنه؛ قال الأَزهري: وهذا الحديث فيه ذكر آية من آيات نبوّة سيدنا محمد، صلى الله عليه وسلم، قبل مبعثه، قال: وهو حديث حسن غريب.
وانْسَطَحَ الرجلُ: امتدَّ على قفاه ولم يتحرك.
والسَّطْحُ: سَطْحُك الشيءَ على وجه الأَرض كما تقول في الحرب: سَطَحُوهم أَي أَضْجَعُوهم على الأَرض. وتَسَطَّحَ الشيءُ وانْسَطَحَ: انبسط.وفي حديث عمر، رضي الله تعالى عنه، قال للمرأَة التي معها الصبيان: أَطْعِمِيهم وأَنا أَسْطَحُ لك أَي أَبْسُطه حتى يَبْرُدَ. والسَّطْحُ: ظهر البيت إِذا كان مستوياً لانبساطه؛ معروف، وهو من كل شيء أَعلاه، والجمع سُطوح، وفعلُك التَّسطيحُ. وسَطَحَ البيتَ يَسْطَحُه سَطْحاً وسَطَّحه سوَّى سَطْحه. ورأَيت الأَرضَ مَساطِحَ لا مَرْعَى بها: شبهت بالبيوت المسطوحة.
والسُّطَّاحُ من النبت: ما افْتَرَشَ فانبسط ولم يَسْمُ؛ عن أَبي حنيفة. وسَطَحَ اللهُ الأَرضَ سَطْحاً: بسطها. وتَسطِيحُ القبر: خلاف تَسْنِيمِه. وأَنفٌ مُسَطَّحٌ: منبسِط جدًّا. والسُّطَّاحُ، بالضم والتشديد: نَبتَةٌ سُهْلِيَّة تَنسَطِح على الأَرض، واحدته سُطَّاحة. وقيل: السُّطَّاحة شجرة تنبت في الديار في أَعطان المياه مُتَسَطِّحَة، وهي قليلة، وليست فيها منفعة؛ قال الأَزهري: والسُّطَّاحة بقلة ترعاها الماشية ويُغْسَلُ بوَرَقِها الرؤوس.
وسَطَحَ الناقة: أَناخها.
والسَّطيحة: المَزادة التي من أَدِيمَيْن قُوبل أَحدُهما بالآخر، وتكون صغيرة وتكون كبيرة، وهي من أَواني المياه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان في بعض أَسفاره فَفَقَدوا الماءَ، فأَرْسَل عليّاً وفلاناً يَبْغِيان الماء فإِذا هما بامرأَة بين سَطِيحَتَيْن؛ قال: السَّطِيحة المَزادة تكون من جلدين أَو المَزادة أَكبر منها. والمِسْطَحُ: الصَّفاة يحاط عليها بالحجارة فيجتمع فيها الماء؛ قال الأَزهري: والمِسْطَحُ أَيضاً صَفِيحة عريضة من الصَّخْر يُحَوَّط عليها لماء السماء؛ قال: وربما خلق الله عند فَمِ الرَّكِيَّة صَفاةً مَلْساء مستوية فَيُحَوَّطُ عليها بالحجارة وتُسْقَى فيها الإِبلُ شِبْهَ الحَوْض؛ ومنه قول الطِّرِمَّاح:
في جنبي مريٍّ ومِسْطَحِ
(* قوله «في جنبي مري ومسطح» كذا بالأصل.)
والمِسْطَحُ: كُوز ذو جَنْبٍ واحد، يتخذ للسفر. والمِسْطَحُ والمِسْطَحَةُ: شبه مِطْهَرة ليست بمربعة، والمَِسْطَحُ، تفتح ميمه وتكسر: مكان مستوٍ يبسط عليه التمر ويجفف ويُسَمَّى الجَرِينَ، يمانية. والمِسْطَحُ: حصير يُسَفُّ من خوص الدَّوْم؛ ومنه قول تميم بن مقبل:
إِذا الأَمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأَنه،
من الحَرِّ في حَدِّ الظهيرة، مِسْطَحُ
الأَزهري: قال الفراء هو المِسْطَحُ
(* قوله «هو المسطح إلخ» كذا
بالأصل، وفي القاموس: المسطح المحور، يبسط به الخبز. وقال في مادة شبق: الشوبق، بالضم، خشبة الخباز، معرب.) والمِحْوَرُ والشُّوبَقُ. والمِسْطَحُ: عمودٌ من أَعمِدَة الخِباءِ والفُسْطاط؛ وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنَّ حَمَلَ بن مالك قال للنبي، صلى الله عليه وسلم: كنت بين جارتين لي فضربتْ إِحداهما الأُخرى بمسْطَح، فأَلقت جنيناً ميتاً وماتت، فقضى رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بدية المقتولة على عاقلة القاتلة؛ وجعل في الجنين غُرَّة؛ وقال عوف بن مالك النَّضْرِيُّ، وفي حواشي ابن بري مالك بن عوف النضري:
تَعرَّضَ ضَيطارُو خُزاعَةَ دونَنا،
وما خَيرُ ضَيطارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحا
يقول: ليس له سلاح يقاتل به غير مِسْطَح. والضَّيْطارُ: الضخم الذي لا غَناءَ عنده. والمِسْطَحُ: الخشبة المُعَرَّضة على دِعامَتَيِ الكَرْم بالأُطُرِ؛ قال ابن شُمَيْل: إِذا عُرِّشَ الكَرْمُ، عُمِدَ إِلى دعائم يحفر لها في الأَرض، لكل دِعامةً شُْعْبَتان، ثم تؤْخذ شعبة فتُعَرَّضُ على الدِّعامَتين، وتسمَّى هذه الخشبة المعرّضة المِسْطَح، ويجعل على المَساطِح أُطُرٌ من أَدناها إِلى أَقصاها؛ تسمى المَساطِحُ بالأُطُر مَساطِحَ.

##### Türkçe

**سَطَحَ** adamı ve başkasını **يَسطَحه**: o hâlde o **مسْطوحٌ** ve **سَطِيح**tir: onu yatırdı
ve yere serdi; onu yere yaydı. Ve **رجل مَسْطُوحٌ** ve **سَطِيحٌ**: yayılmış bir ölüdür; dedi ki
**الليث**: **السَّطِيحُ** **المَسْطُوحُ** olan, ölüdür: ve inşad etti:
حتى يَراه وَجْهها سَطِيحا
Ve **السَّطِيح**: yayılmış olandır; ve denildi: zayıflıktan dolayı kalkması yavaş olan yayılmış.
Ve **السَّطِيح**: zayıf doğan, ayağa kalkmaya ve oturmaya güç yetiremeyen kimsedir; o, daima yayılmıştır.
Ve **السَّطِيح**: sakatlıktan dolayı sırtüstü yatan kimsedir.
Ve **سَطِيحٌ**: bu, **الكاهن الذِّئْبيُّ** olan kâhindir; **بني ذِئْب**’dendir; cahiliye devrinde kâhinlik ederdi;
bununla adlandırıldı; çünkü öfkelendiğinde, iddia ettiklerine göre, yayılmış olarak otururdu; ve denildi:
bununla adlandırıldı; çünkü eklemleri arasında onu doğrultan bir **قَضِبٌ** yoktu; bu yüzden daima yayılmış,
yere **مُنْسَطِحاً** olarak yatık olurdu; ayağa kalkmaya da oturmaya da güç yetiremezdi; ve denilir: başı dışında
onda kemik yoktu. **الأَزهري** isnadıyla **مَخْزُوم بن هانئٍ المخزومي**’den, babasından rivayet etti:
Ve ona yüz elli yıl geldi; dedi: Efendimiz
Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم, doğduğu gece olunca, **إِيوانُ كِسْرى** sarsıldı ve ondan
on dört **شُرْفةً** düştü; **نار فارِسَ** söndü ve bundan önce yüz yıl sönmemişti; ve
**بُحَيْرَة ساوَةَ** çekildi; ve **المُوبِذانُ** zor develerin, asil atları sevk ettiğini gördü;
**دِجْلَة**’yi kesip geçmiş ve ülkesine yayılmışlardı; Kisrâ sabahlayınca gördüğü şey onu korkuttu;
tacını giydi ve **مرازِبَتَه**’ine gördüğünü haber verdi; ona ateşin sönmesi hakkında bir mektup geldi;
dedi ki **المُوبِذانُ**: Ben de bu gece gördüm; ve develer hakkındaki rüyasını ona anlattı;
ona dedi: Bu ne olur? Dedi: Arap taraflarından bir hadise. Kisrâ **النعمان بن المنذر**’e gönderdi:
Bana, kendisine soracağım şeyi haber verecek âlim bir adam gönder; o da ona
**عبد المَسيح بن عمرو بن نُفَيلَة الغسَّانيّ**’yi yönlendirdi; ona gördüğünü haber verdi;
dedi: Bunun bilgisi dayım **سَطِيح**’ın yanındadır; dedi: Ona git, ona sor ve
cevabını bana getir; **سَطِيح**’ın yanına geldi; o, ölüme yaklaşmıştı; derken söylemeye başladı:
أَصَمّ أَم يَسْمَعُ غِطرِيفُ اليَمنْ؟
أَم فادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ؟
يا فاصِلَ الخُطَّةِ أَعْيَتْ مَنْ ومَنْ
(* «يا فاصل إلخ» sözü: bazı kitaplarda, bu iki mısra arasında bir mısra vardır; o da:
«وكاشف الكربة في الوجه الغضن».)،
أَتاكَ شَيْخُ الحَيِّ من آلِ سَنَنْ
رسولُ قَيْلِ العُجْمِ يَسْري للوَسَنْ،
وأُمُّه من آلِ ذِئْبِ بنِ حَجَنْ
أَبْيضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ،
تَجُوبُ بي الأَرْضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ،
تَرْفَعُنِي وَجْناً وتَهْوِي بي وَجَنْ
(* «ترفعني وجناً إلخ» sözü: **الوجه**, fetha sonra sükûn ile ve iki fetha ile: **الوجين** gibi, kalın sert yer;
**أمير** vezninde. Ve **وجناً** diye rivayet edilir; **الواو** damme ile, **الجيم** sükûn ile; **وجين**’in çoğulu.
هـ. **نهاية**.)،
حتى أَتى عارِي الجآجي والقَطَنْ،
لا يَرْهَبُ الرَّعْدَ ولا رَيْبَ الزَّمَنْ،
تَلُفُّهُ في الرِّيحِ بَوْغاءُ الدِّمَنْ
(* «بوغاء الدمن» sözü: **البوغاء**: ince toprak. **الدمن**, **دمنة**’nin çoğulu; **الدال** kesra ile:
yani birikmiş ve yapışıp kalmış olan. Bu lafız sanki ters çevrilmişten; takdiri: rüzgâr onu **بوغاء الدمن** içinde sarar.
Buna diğer rivayet şahitlik eder: «تلفه الريح ببوغاء الدمن». هـ. **نهاية ابن الأثير**’den.)،
كأَنما حُثْحِثَ مِنْ حِضْنَيْ ثَكَنْ
(* «كأَنما حثحث» sözü: yani itti ve hızlandı; **حضني**’den: **حضن**’un tesniyesi; **الحاء** kesra ile: yan.
Ve **ثكن**, **مثلثة** ile harekeli: dağ. هـ.)
Dedi: **سطيح** onun şiirini işitince başını kaldırdı; dedi: **عبدُ المسيح**,
**جَمَل مُسيح** üzerinde, **سَطيح**’a; o, **الضَّريح**’e yaklaşmışken; seni **مَلِكُ بني ساسان** gönderdi:
**الإِيوان**’un sarsılması, **النيران**’ın sönmesi ve **المُوبِذان**’ın rüyası için; zor develer gördü,
asil atları sevk ediyor; ey **عَبْدَ المسيح**: **التِّلاوَة** çoğalınca ve
**صاحب الهِراوة** gönderilince ve **بُحَيْرَة ساوة** çekilince, artık Şam, **سطيح** için Şam değildir
(* «فليس الشام لسطيح شاما» sözü: asılda böyle; başkasının ibaresinde: Fars için Babil ikametgâh değildir ve Şam da… هـ.)،
onlardan krallar ve kraliçeler, **الشُّرُفاتِ** sayısınca hükmeder; ve her ne gelecekse gelecektir.
Sonra **سطيح** bulunduğu yerde kabzedildi; **عبد المسيح** binitine kalktı; o şöyle diyordu:
شَمَّرْ فإِنك، ما عُمِّرْتَ، شِمِّيرُ
لا يُفْزِعَنَّك تَفْريقٌ وتَغْييرُ
إِن يُمْسِ مُلْكُ بني ساسانَ أَفْرَطَهُمْ،
فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهارِيرُ
فَرُبَّما رُبَّما أَضْحَوا بمنزلةٍ،
تَخافُ صَولَهُمُ أُسْدٌ مَهَاصِيرُ
منهم أَخُو الصَّرْحِ بَهْرام، وإِخْوَتُهُمْ،
وهُرْمُزانٌ، وسابورٌ، وسَابُورُ
والناسُ أَوْلادُ عَلاَّتٍ، فمن عَلِمُوا
أَن قد أَقَلَّ، فمَهْجُورٌ ومَحْقُورُ
وهم بنو الأُمِّ لمَّا أَنْ رَأَوْا نَشَباً،
فذاكَ بالغَيْبِ محفوظٌ ومنصورُ
والخيرُ والشَّرُّ مَقْرُونانِ في قَرَنٍ،
فالخَيرُ مُتَّبَعٌ والشَّرُّ مَحْذورُ
Kisrâ’nın yanına gelince, ona **سطيح**’ın sözünü haber verdi; Kisrâ dedi: Bizden
on dört kral hükmedinceye kadar olaylar olur; onlardan on tanesi dört yılda hükmetti; kalanlar
Osman’ın zamanına kadar hükmetti, رضي ا؟لله عنه; dedi **الأَزهري**: Bu hadis, Efendimiz Muhammed’in, صلى الله عليه وسلم,
gönderilmesinden önce, nübüvvetinin âyetlerinden bir âyetin zikrini içerir; dedi: o, güzel, garip bir hadistir.
Ve **انْسَطَحَ الرجلُ**: sırtüstü uzandı ve hareket etmedi.
Ve **السَّطْحُ**: senin bir şeyi yer yüzüne karşı **سَطْحُك** etmen; savaşta dediğin gibi:
**سَطَحُوهم** yani onları yere yatırdılar. Ve **تَسَطَّحَ** şey ve **انْسَطَحَ**:
yayılıp düzleşti. Ömer’in, رضي الله تعالى عنه, hadisinde: yanında çocuklar olan kadına dedi:
Onları doyur; ben senin için **أَسْطَحُ** ederim; yani onu yayarım ki soğusun.
Ve **السَّطْحُ**: yayılıp düzleşmesinden dolayı düz olunca evin üstüdür; bilinen; ve her şeyin
en üstüdür; çoğulu **سُطوح**; senin fiilin **التَّسطيح**tır. Ve **سَطَحَ** evi **يَسْطَحُه**
**سَطْحاً**; ve **سَطَّحه**: onun **سَطْح**ını düzeltti. Ve yeri **مَساطِحَ** gördüm, onda otlak yok:
düzlenmiş evlere benzettin.
Ve bitkiden **السُّطَّاحُ**: serilip yayılıp yükselmeyen şeydir; Ebû Hanîfe’den.
Ve Allah yeri **سَطْحاً** **سَطَحَ**: onu yaydı. Ve kabrin **تَسطِيحُ**i, onun
**تَسْنِيمِ**ine zıttır. Ve **أَنفٌ مُسَطَّحٌ**: pek çok yayvan. Ve **السُّطَّاحُ**, damme ve şedde ile:
yere yayılıp düzleşen bir ova bitkisidir; tekili **سُطَّاحة**.
Ve denildi: **السُّطَّاحة**; diyar(lar)da, su yataklarının ağıllarında, yayılıp düzleşmiş olarak biten bir ağaçtır;
azdır; onda fayda yoktur; dedi **الأَزهري**: **السُّطَّاحة**; hayvanların otladığı bir ottur ve
yapraklarıyla başlar yıkanır.
Ve **سَطَحَ** dişi deveyi: onu çöktürdü.
Ve **السَّطيحة**: iki deriden olan, birinin ötekine karşı getirildiği **المَزادة**dır; küçük olur, büyük olur;
o, su kaplarındandır. Hadiste: Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, bazı seferlerinde olduğu; suyu kaybettiler;
Ali’yi ve falanı su aramak üzere gönderdi; ikisi de bir kadını iki **سَطِيحَتَيْن** arasında buldu; dedi:
**السَّطِيحة**: iki deriden olur; yahut **المَزادة** ondan daha büyüktür.
Ve **المِسْطَحُ**: üzerine taşlarla çevre yapılan **الصَّفاة**dır; onda su toplanır; dedi **الأَزهري**:
**المِسْطَحُ** ayrıca, gök suyuna (yağmur suyuna) taşla çevre yapılan geniş bir kaya levhasıdır; dedi:
Bazen Allah, **الرَّكِيَّة**’nin ağzında düz, pürüzsüz, düzgün bir **صَفاةً** yaratır; ona taşlarla çevre yapılır;
orada develer, havuz benzeri olarak sulanır; ve ondan **الطِّرِمَّاح**’ın sözü:
في جنبي مريٍّ ومِسْطَحِ
(* «في جنبي مري ومسطح» sözü: asılda böyle.)
Ve **المِسْطَحُ**: tek yanlı bir **كُوز**dur; yolculuk için yapılır. Ve **المِسْطَحُ**
ve **المِسْطَحَةُ**: kare olmayan, **مِطْهَرة** benzeri (bir şey)dir. Ve **المَِسْطَحُ**,
mimi fetha ile ve kesra ile: hurmanın üzerine serilip kurutulduğu düz yer; **الجَرِينَ** diye adlandırılır; Yemenîdir.
Ve **المِسْطَحُ**: **الدَّوْم** hurmasının yaprak liflerinden örülen hasırdır; ondan Temîm b. Mukbil’in sözü:
إِذا الأَمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأَنه،
من الحَرِّ في حَدِّ الظهيرة، مِسْطَحُ
**الأَزهري**: **الفراء** dedi ki o, **المِسْطَحُ**
(* «هو المسطح إلخ» sözü: asılda böyle; **القاموس**’ta: **المسطح**: **المحور**; ekmek onunla yayılır. Ve **شبق** maddesinde dedi:
**الشوبق**, damme ile: fırıncının tahtası; Arapçalaştırılmış.) **المِحْوَرُ** ve **الشُّوبَقُ**tur. Ve **المِسْطَحُ**:
çadırın ve **الفُسْطاط**ın direklerinden bir direkte. Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, hadisinde:
**حَمَلَ بن مالك** Peygambere, صلى الله عليه وسلم, dedi: İki komşum arasında idim; onlardan biri ötekine
bir **مسْطَح** ile vurdu; ölü bir cenin düşürdü ve (kadın) öldü; Allah’ın Resûlü, صلى الله عليه وسلم,
öldürülenin diyetine, öldürenin **عاقلة**si üzerine hükmetti; ceninde de **غُرَّة** kıldı. Ve
**عوف بن مالك النَّضْرِيُّ** dedi; İbn Berrî’nin haşiyelerinde: Mâlik b. Avf en-Nadrî:
تَعرَّضَ ضَيطارُو خُزاعَةَ دونَنا،
وما خَيرُ ضَيطارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحا
Der ki: Onun, **مِسْطَح** dışında savaşacağı silahı yoktur. Ve **الضَّيْطارُ**: yanında yarar olmayan iri kimsedir.
Ve **المِسْطَحُ**: bağın iki dayanağı üzerine, **الأُطُرِ** ile, enlemesine konulan tahta; dedi İbn Şümeyl:
Bağ çardak yapılınca, yere kazılan dayanaklara gidilir; her dayanak için iki **شُْعْبَتان** vardır; sonra bir **شعبة**
alınır; iki dayanak üzerine enlemesine konur; bu enlemesine tahta **المِسْطَح** diye adlandırılır; ve
**المَساطِح** üzerine, en aşağısından en yukarısına kadar **أُطُرٌ** konur; **المَساطِحُ**a, **الأُطُر** ile birlikte, **مَساطِحَ** denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ط ح * * سَطْحُ * كل شيء أعلاه و * سطَحَ * الله الأرض بسطها من باب قطع و * تَسْطِيحُ * القبر ضد تسنيمه و * السَّطِيحُ * و * السَّطِيحةُ * بكسر الطاء فيهما المزاودة و * المَسْطَحُ * بفتح الميم وكسرها الموضع الذي يُبسط فيه التمر ويُجفف

##### Türkçe

* **س ط ح** * * **سَطْحُ** * her şeyin üstü ve * **سطَحَ** * Allah yeri düzledi, onu yaydı; باب قطع’dandır ve * **تَسْطِيحُ** * kabrin (mezarın) düzlenmesi, onun tümsek yapılmasının zıddıdır ve * **السَّطِيحُ** * ve * **السَّطِيحةُ** * طاء’nın kesresiyle; ikisinde de mübalağa vardır ve * **المَسْطَحُ** * ميم’in fethasıyla ve kesresiyle: hurmanın üzerinde yayıldığı ve kurutulduğu yer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السطح: ظهر البيت  إذا كان مستويا، لانبساطه، وهو معروف،  وأعلى كل شيء  ، والجمع سطوح. السطح:  ع بين الكسوة وغباغب  ، الكسوة، بالضم: قرية بدمشق، وسيأتي. وتقدم غباغب،  كان فيه وقعة للقرمطي أبي القاسم  نسبوا إلى حمدان بن الأشعث الملقب بقرمط  صاحب الناقة  . سطحه يسطحه  كمنعه  فهو مسطوح وسطيح:  بسطه  . وفي حديث عمر رضي الله عنه: قال للمرأة التي معها الصبيان:  أطعميهم وأنا أسطح لك  ، أي أبسطه حتى يبرد. سطحه: إذا  صرعه  أو صرعه فبسطه على الأرض، كما في اللسان. سطحه يسطحه:  أضجعه  . وفي الأساس: ضربه فسطحه: بطحه على قفاه ممتدا، فانسطح، وهو سطيح ومنسطح. ومثله في التهذيب. وانسطح الرجل: امتد على قفاه فلم يتحرك. سطح  سطوحه سواها  . وسطح البيت يسطحه سطحا:  كسطحها  تسطيحا. سطح  السخل: أرسله مع أمه  .  والسطيح: القتيل المنبسط  . وقال الليث: السطيح:  كالمسطوح  ، وأنشد:
  حتى يراه وجهها سطيحا

  قيل: السطيح: هو  المنبسط البطيء القيام لضعف  وقد أنكره شيخنا. وهو موجود في أمهات اللغة. والسطيح أيضا: الذي يولد ضعيفا لا يقدر على القيام والقعود، فهو أبدا منبسط،  أو  السطيح: المستلقي على قفاه من  زمانة  . السطيح:  المزادة  التي من أديمين قوبل أحدهما بالآخر، وتكون صغيرة وتكون كبيرة،  كالسطيحة  ، وهي من أواني المياه. وفي الحديث  أن النبي صلى الله عليه وسلم كان في بعض أسفاره، ففقدوا الماء، فأرسل عليا وفلانا يبغيان الماء، فإذا هما بامرأة بين سطيحتين  . قال: السطيحة: المزادة تكون من جلدين، أو المزادة أكبر منها. سطيح:  كاهن بني ذئب  ، كان يتكهن في الجاهلية، واسمه ربيعة بن عدي بن مسعود بن مازن ابن ذئب بن عدي بن مازن بن غسان. كان يخبر بمبعث نبينا صلى الله عليه وسلم. عاش ثلاثمائة سنة. ومات في أيام أنو شروان، بعد مولده صلى الله عليه وسلم. سمي بذلك لأنه كان إذا غضب قعد منبسطا، فيما زعموا. وقيل: سمي بذلك لأنه لم يكن له بين مفاصله قصب تعمده، فكان أبدا منبسطا منسطحا على الأرض، لا يقدر على قيام ولا قعود. يقال:  ما كان فيه عظم سوى رأسه  . وهو خال عبد المسيح بن عمرو بن نفيلة الغساني؛ كذا في شرح المواهب، وفي المضاف والمنسوب: أن سطيحا كان يطوى كما تطوى حصيرة، ويتكلم بكل أعجوبة. السطاح  كرمان: نبت  ، والواحدة سطاحة. قال الأزهري: السطاحة: بقلة ترعاها الماشية، وتعسل بورقها الرؤوس. وقيل: هي نبتة سهلية وقيل: هي شجرة تنبت في الديار في أعطان المياه متسطحة، وهي قليلة، وليست فيها منفعة. قيل: السطاح:  ما افترش من النبات فانبسط  ، ولم يسم؛ عن أبي حنيفة. المسطح  كمنبر  وتفتح ميمه؛ قاله الجوهري: مكان مستو يبسط عليه التمر ويجفف؛ كذا في الروض للسهيلي، ويسمى  الجرين  ، يمانية. المسطح:  عمود للخباء  . وفي الحديث  أن حمل بن مالك قال للنبي صلى الله عليه وسلم: كنت بين جاريتين لي، فضربت إحداهما الأخرى بمسطح، فألقت جنينا ميتا وماتت  . فقضى رسول الله صلى الله عليه وسلم بدية المقتولة على عاقلة القاتلة، وجعل في الجنين غرة  . وقال عوف بن مالك النصري. وفي حواشي ابن بري: مالكث بن عوف:
  تعرض ضيطارو خزاعة دوننا                      وما خير ضيطار يقلب مسطحا يقول: ليس له سلاح يقاتل به غير مسطح. والضيطار: الضخم الذي لا غناء عنده. المسطح:  الصفاة يحاط عليها بالحجارة ليجتمع فيها الماء  . وفي التهذيب: المسطح: صفيحة عريضة من الصخر، يحوط عليها لماء السماء. قال: وربما خلق الله عند فم الركية صفاة ملساء مستوية فيحوط عليها بالحجارة ويستقى فيها للإبل، شبه الحوض. المسطح  كوز  يتخذ  للسفر ذو جنب واحد  كالمسطحة، وهي شبه مطهرة ليست بمربعة. المسطح:  حصير  يسف  من خوص الدوم  . ومنه قول تميم بن مقبل:
  إذا الأمعز المحزو آض كـأنـه                      من الحر في حد الظهيرة مسطح

  وقال الأزهري: قال الفراء: هو المسطح والمحور، المسطضح:  مقلى عظيم للبر  يقلى فيه. المسطح:  الخشبة المعرضة على دعامتي الكرم بالأطر  . قال ابن شميل: إذا عرش الكرم عمد إلى دعائم يحفر لها في الأرض، لكل دعامة شعبتان، ثم تؤخذ شعبة فتعرض على الدعامتين، وتسمى هذه الخشبة المعرضة المسطح، ويجعل على المساطح أطر من أدناها إلى أقصاها. المسطح:  المحور يبسط به الخبز  . مسطح  بن أثاثة  بن عباد ابن عبد المطلب بن عبد مناف  الصحابي  ، رضي الله عنه، وأمه أم مسطح: مطلبية.  وأنف مسطح، كمحمد: منبسط جدا  . وسطح مسطح: مستو. ومما يستدرك عليه: رأيت الأرض مساطح، لا مرعى بها، شبهت بالبيوت المسطوحة. وتسطح الشيء وانسطح: انبسط. وتسطيح القبر: خلاف تسنيمه. وسطح الناقة: أناخها. والمسطاح: لغة في المسطح، بمعنى الجرين. وأم سطيح: قرية بمصر.

##### Türkçe

**السطح**: düz olduğu vakit evin sırtı; yayılıp düzleşmesinden dolayı; ve o bilinen (şey)dir; ve her şeyin üstü; çoğulu **سطوح**.

**السطح**: **غباغب** ile **الكسوة** arasında bir yer; **الكسوة** (ضم ile): Dımaşk’ta bir köy; ve gelecektir. **غباغب** daha önce geçti; onda Karmatî Ebü’l-Kāsım’ın bir vak‘ası vardı; **قرمط** lakabıyla lakaplanan HAMDÂN b. el-Eş‘as’a nisbet olundular; **صاحب الناقة**.

**سطحه يسطحه**: **كمنعه** (gibi); o hâlde o **مسطوح** ve **سطيح**: onu yaydı/düzledi. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: yanında çocuklar bulunan kadına dedi ki: “Onları doyur, ben de senin için **أسطح** ederim”; yani onu yayarım ki soğusun.

**سطحه**: onu yere serdiği vakit; yahut onu devirdi de onu yer üzerine yaydı; **اللسان**’da olduğu gibi.

**سطحه يسطحه**: onu yatırdı. **الأساس**’ta: ona vurdu da onu **سطحه** etti: onu sırtüstü uzanmış olarak yüzüstü bıraktı; derken **انسطح** etti; ve o **سطيح** ve **منسطح**tır. Bunun benzeri **التهذيب**’dedir.

**وانسطح الرجل**: sırtüstü uzandı da hareket etmedi.

**سطح سطوحه**: onu düzledi.

**وسطح البيت يسطحه سطحا**: onu düzledi; **كسطحها** **تسطيحا**.

**سطح السخل**: onu anasıyla birlikte salıverdi.

**والسطيح**: yayılıp düzleşmiş ölü.

Leys dedi ki: **السطيح**: **كالمسطوح** gibidir; ve şu beyti okudu:
حتى يراه وجهها سطيحا

Denildi ki: **السطيح**: zayıflıktan dolayı yayılıp (kalkması) ağır olan (kimsedir); şeyhimiz bunu inkâr etti. O, dilin ana kaynaklarında mevcuttur. **السطيح** ayrıca: zayıf doğan, ayağa kalkmaya ve oturmaya güç yetiremeyen; böylece daima yayılıp düzleşmiş olan; yahut **السطيح**: **زمانة**dan dolayı sırtüstü yatan.

**السطيح**: iki deriden olan, birinin ötekine karşı getirildiği **المزادة**; küçük olur ve büyük olur; **كالسطيحة** gibi; ve o su kaplarındandır. Hadîste: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bazı seferlerinde idi; suyu kaybettiler; bunun üzerine Ali’yi ve falancayı su arıyorlar diye gönderdi; derken ikisi, iki **سطيحتين** arasında bir kadın (buldular). Dedi ki: **السطيحة**: iki deriden olan **المزادة**dır; yahut **المزادة** ondan daha büyüktür.

**سطيح**: Benî Zi’b’in kâhini; câhiliyede kehânet ederdi; adı: Rabîa b. Adî b. Mes‘ûd b. Mâzin b. Zi’b b. Adî b. Mâzin b. Gassân. Nebîmizin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gönderilişini haber verirdi. Üç yüz yıl yaşadı. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) doğumundan sonra, Enûşirvân günlerinde öldü. Ona bu ad verildi; çünkü öfkelendiği vakit, zannettiklerine göre, yayılmış olarak otururdu. Ve denildi ki: Ona bu ad verildi; çünkü eklemleri arasında onu doğrultacak kamış yoktu; böylece daima yayılmış, düzleşmiş olarak yer üzerinde olurdu; ayağa kalkmaya da oturmaya da güç yetiremezdi. Denilir: “Başından başka onda kemik yoktu.” O, Abdülmesîh b. Amr b. Nefîle el-Gassânî’nin dayısıdır; **شرح المواهب**’de böyledir. **المضاف والمنسوب**’da: **سطيح** hasır dürülür gibi dürülürdü ve her türlü acayiplikle konuşurdu.

**السطاح** (Kirmân gibi): bir bitkidir; teki **سطاحة**. Ezherî dedi ki: **السطاحة**: davarın otladığı bir ottur; yaprağıyla başlar bal gibi (yapışkan) olur. Ve denildi ki: o bir ova bitkisidir; ve denildi ki: o, diyar(lar)da su başlarının ağıl yerlerinde yayvan olarak biten bir ağaçtır; ve o azdır; onda fayda yoktur. Denildi ki: **السطاح**: bitkiden serilip yayılmış olan şeydir; isimlendirilmemiştir; Ebû Hanîfe’den.

**المسطح** (minber gibi) ve mîm’i fetha ile de okunur; Cevherî söyledi: üzerine hurma serilip kurutulan düz yer; Süheylî’nin **الروض**’unda böyledir; ve **الجرين** diye adlandırılır; Yemenî (lehçesiyle).

**المسطح**: çadır için bir direk. Hadîste: Hamel b. Mâlik Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “İki câriyem arasında idim; derken onlardan biri ötekine bir **مسطح** ile vurdu; bunun üzerine ölü bir cenin düşürdü ve (kadın) öldü.” Bunun üzerine Allah’ın Elçisi (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) öldürülenin diyetine, öldürenin âkılesi üzerine hükmetti; ve ceninde bir **غرة** kıldı. Avf b. Mâlik en-Nasrî dedi. İbn Berrî’nin hâşiyelerinde: Mâlikes b. Avf:
تعرض ضيطارو خزاعة دوننا                      وما خير ضيطار يقلب مسطحا
Der ki: onun, **مسطح**tan başka kendisiyle savaşacağı silahı yoktur. **الضيطار**: yanında fayda olmayan iri (kimsedir).

**المسطح**: taşlarla çevrilip içinde su toplanan **الصفاة**. **التهذيب**’de: **المسطح**: gök suyuna (yağmur suyuna) (toplanması için) etrafı çevrilen, kayadan geniş bir levha. Dedi ki: Allah bazen kuyunun ağzı yanında pürüzsüz, düz bir **صفاة** yaratır; bunun üzerine taşlarla çevrilir ve deve(ler) için oradan su çekilir; havuza benzetilir.

**المسطح** (kûz gibi): sefer için yapılan, tek yanlı; **كالمسطحة** gibi; o, kare olmayan, bir **مطهرة** benzeridir.

**المسطح**: **الدوم** hurmasının yaprak lifinden örülen bir **حصير**. Ondan Temîm b. Mukbil’in sözü:
إذا الأمعز المحزو آض كـأنـه                      من الحر في حد الظهيرة مسطح

Ezherî dedi ki: Ferrâ dedi: o **المسطح** ve **المحور**dur. **المسطضح**: buğdayın içinde kavrulduğu, büyük bir **مقلى**.

**المسطح**: üzüm asmasının iki dayanağı üzerine enlemesine konulan tahta; **الأطر** ile. İbn Şümeyl dedi ki: asma çardak yapıldığı vakit, yer içinde kendileri için çukurlar kazılan dayanaklara yönelinir; her dayanağın iki dalı vardır; sonra bir dal alınır da iki dayanak üzerine enlemesine konur; bu enlemesine konulan tahta **المسطح** diye adlandırılır; ve **أطر**lar, en aşağısından en sonuna kadar **المساطح**lar üzerine konur.

**المسطح**: ekmeğin onunla yayıldığı **المحور**.

**مسطح بن أثاثة بن عباد ابن عبد المطلب بن عبد مناف**: sahâbî; Allah ondan razı olsun. Anası **أم مسطح**: Muttalibiyye.

**وأنف مسطح** (Muhammed gibi): pek yayvan.

**وسطح مسطح**: düz.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: “Yeri **مساطح** (olarak) gördüm; onda otlak yoktu”; düz damlı evlere benzetildi.

**وتسطح الشيء وانسطح**: yayıldı.

**وتسطيح القبر**: onun **تسنيمه**’nin zıddıdır.

**وسطح الناقة**: onu çöktürdü.

**والمسطاح**: **المسطح**’ta bir dildir (lehçedir); **الجرين** mânâsıyla.

**وأم سطيح**: Mısır’da bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَطَحَهُ
1 سَطَحَهُ ذ , (A, K,) aor. سَطَحَ , (K,) inf. n. سَطْحٌ, (Msb,) He spread it, spread it out or forth, or expanded it: (A, Msb, K:) this is the primary signification. (Msb.) You say, سَطَحَ اللّٰهُ الأَرْضَ, inf. n. as above, God spread, or expanded, the earth. (S.) And سَطَحَ التَّمْرَ, aor. and inf. n. as above, He spread the dates [to dry]. (Msb.) And سَطَحَ الثَّرِيدَ فِى الصَّحْفَةِ [He spread evenly the crumbled, or broken, bread in the bowl]. (A.) And سَطَحَ سُطُوحَهُ He made even his سُطُوح [or flat roofs]; as also ↓ سَطَّحَهَا, (K,) inf. n. تَسْطِيحٌ. (TA.) And سَطَحَ البَيْتَ, aor. and inf. n. as above; [He made a flat roof to the house, or chamber;] as also ↓ سطّحهُ. (TA.) And القَبْرَ ↓ سَطَّحْتُ, inf. n. as above, I made the top [or roof] of the grave [flat] like the سَطْح [of a house]: (Msb:) تَسْطِيحُ القَبْرِ is the contr. of تَسْنِيمُهُ. (S, A.) ― -b2- He threw him down (A, L, K) [so that he lay] extended on the back of his neck, (A,) or spread upon the ground. (L.) And He threw him down on his side. (K.) And سَطَحَ النَّاقَةَ He made the she-camel to lie down on her breast. (TA.) ― -b3- And He sent him with his mother; namely, a lamb or kid, or a new-born lamb or kid. (O, K.)

2 سَطَّحَ see above, in three places.

5 تَسَطَّحَ see what next follows.

انسح
7 انسح ذ It was, or became, spread, spread out or forth, or expanded; as also ↓ تسطّح. (TA.) ― -b2- Said of a man, He became extended [lying] on the back of his neck, (S, Msb,) affected by a disease of long continuance, or crippled, (Msb,) and moved not: (S, Msb:) or he became thrown down [so that he lay] extended on the back of his neck. (A.)

Q. Q. 3  [accord to the S, but of an extr. form]. اِسْلَنْطَحَ It (a thing) was, or became, long and wide. (AA, S. [Mentioned in the S in this art., as though of the measure اِفْلَنْعَلَ: see also art. سلطح.])

سَطْحٌ
سَطْحٌ ذ a word of well-known meaning; (S;) The upper, or uppermost, part [or surface] of a house or chamber &c.; (Msb;) [the flat top or roof of a house &c.;] the back (ظَهْر) of a house or chamber (K, TA) when it is flat, level, or even; because of its expansion: (TA:) and the upper, or uppermost, part [or surface] of anything: (K:) or it has this last meaning [primarily]: and hence the سَطْح of a house or chamber: (A:) pl. سُطُوحٌ. (Msb, TA.) ― -b2- [In geometry, A plane; i. e.] the سَطْح is that which is divisible in length and breadth and is terminated by a line [or lines]. (KT.)

سَطِيحٌ
سَطِيحٌ ذ Spread, spread out or forth, or expanded; as also ↓ مَسْطُوحٌ. (TA.) ― -b2- Extended, (Msb,) or thrown down [so as to be lying] extended, (A,) or lying as though thrown down or extended, (S,) on the back of his neck, (S, A, Msb,) in consequence of disease of long continuance, or crippleness; (S, Msb;) and ↓ مُنْسَطِحٌ signifies the same: (A:) or spread [upon the ground], slow in rising, by reason of weakness, (L, K,) or And One born weak, unable to stand and to sit, so that he is always spread [upon the ground]. (TA.) And Slain, spread [upon the ground]; as also ↓ مَسْطُوحٌ. (K.) ― -b3- See also the next paragraph.

سَطِيحَةٌ
سَطِيحَةٌ ذ One of the vessels for water; (TA;) a [leathern water-bag of the kind called] مَزَادَة, (S, A, Mgh, Msb, K, TA,) made of two skins (Mgh, TA) placed opposite to each other; it is small, and large; but the مزادة [properly so called] is larger than it; (TA;) and ↓ سَطِيحٌ signifies the same. (S, K, TA.)

سُطَّاحٌ
سُطَّاحٌ ذ A certain kind of plant, (As, AHn, S, O, K,) of the plants that grow in plain, or soft, ground: (AHn, O:) n. un. with ة: (As, AHn, S, O:) accord. to Az, the سُطَّاحَة is a certain herb, or leguminous plant, upon which cattle pasture, and with the leaves of which the heads are washed: (TA:) or it is a certain plant growing in plain, or soft, tracts, and spreading upon the ground: or a certain tree, or shrub, that grows in the places where cattle recline around the waters, spreading, but scanty, and of no use. (L.) And Any kind of plant that spreads (AHn, O, K) upon the ground, and does not grow tall: such as run and extend, as the melon or water-melon (بِطِّيخ), and the cucumber (قِثَّآء), and the colocynth, are all called شَرْىٌ: and such especially as are eaten [by men], like the gourd, and the cucumber (قِثَّآء and خِيَار), and the melon or water-melon (بِطِّيخ), are called يَقْطِينٌ. (AHn, O.)

مَسْطَحٌ
مَسْطَحٌ ذ , (Msb,) or ↓ مِسْطَحٌ, (K,) or both, (S, O,) the former because it means a place, (O,) A place (S, R, O, Msb) that is even, or level, (R,) in which, (S, O, Msb,) or upon which, (R,) dates are spread (S, R, O, Msb) and dried; (S, R, O;) i. q. جَرِينٌ; (K;) of the dial. of El-Yemen: (TA:) [pl. مَسَاطِحُ.] ― -b2- رَأَيْتُ الأَرْضَ مَسَاطِحَ means I saw the land [bare, or] destitute of pasturage; likened to بُيُوت مَسْطُوحَة [i. e. flat-topped houses]. (TA.)

مِسْطَحٌ
مِسْطَحٌ ذ A rolling-pin; i. e. the implement with which bread [or dough] is expanded. (O, K.) ― -b2- The pole, (S, A, Mgh, O, Msb,) or a pole, (K,) of a [tent such as is called] خِبَآء, (S, A, O, Msb, K,) or of a [tent such as is called] فُسْطَاط. (Mgh.) ― -b3- The transverse piece of wood upon the two props of the grape-vine, with the hoops [that are affixed upon it]. (K.) ISh says that when a grape-vine had a raised support made for its branches to lie thereon, recourse was had to props, for [the feet of] which holes were dug in the ground, each prop having two forking portions [at the head]; then a piece of wood (خَشَبَةٌ, so in the O, in the TA [erroneously] شعبة,) is taken, and laid across two props, and this transverse piece of wood is called the مِسْطَح, [pl. مَسَاطِحُ,] and upon the مَسَاطِح are placed hoops, from the nearest part thereof to the furthest; (O, TA;) and the مساطح with the hoops are called مساطح. (O.) ― -b4- A smooth piece of rock or hard stone, surrounded with stones, in which water collects: (S, O, K:) or a wide slab of rock or hard stone, bordered round, for the rain-water [to collect therein]: and sometimes God creates, at the mouth of the well, a smooth, even, piece of rock or hard stone, [thus called,] which is surrounded with stones, and from which the camels are watered, like the حَوْض. (T, TA.) [See also حَوِيَّةٌ.] ― -b5- Also i. q. مَسْطَحٌ, q. v. (S, O.) ― -b6- And A mat (S, O, K) woven (O) of خُوص (A, K) or طُفْى (O) [i. e. leaves] of the دَوْم [or Theban palm]; (O, K;) as also ↓ مِسْطَاحٌ. (A.) ― -b7- A large roasting-pan (مِقْلًى) for wheat, (K, TA,) which is roasted therein. (TA.) ― -b8- And A mug (كُوز) that is used in travelling, having one جَنْب [app. here meaning flat side]; (O, K, TA;) as also ↓ مِسْطَحَةٌ: it is like the مِطْهَرَة; not foursided. (TA.)

مِسْطَحَةٌ
مِسْطَحَةٌ ذ : see what next precedes.

مُسَطَّحٌ
مُسَطَّحٌ ذ [Plane, or flat; opposed to كُرِىٌّ &c.]. ― -b2- A flat roof (سَطْحٌ) made even. (A, TA.) ― -b3- A nose spreading very widely. (S, K.)

مِسْطَاحٌ
مِسْطَاحٌ ذ : see مِسْطَحٌ, last sentence but two.

مَسْطُوحٌ
مَسْطُوحٌ ذ : see سَطِيحٌ, in two places. ― -b2- بَيْتٌ مَسْطُوحٌ [A house, or chamber, having a flat roof made to it]. (TA.)

مُنْسَطِحٌ
مُنْسَطِحٌ ذ : see سَطِيحٌ.

##### Türkçe

**سَطَحَهُ**
1 **سَطَحَهُ** ذ , (A, K,) muzârîsi **سَطَحَ** , (K,) mastar ismi **سَطْحٌ**, (Msb,) Onu yaydı, yaydı açtı yahut ileriye doğru yaydı, yahut genişletti: (A, Msb, K:) bu, aslî anlamdır. (Msb.) Şöyle dersin: **سَطَحَ اللّٰهُ الأَرْضَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Allah yeri yaydı yahut genişletti. (S.) Ve **سَطَحَ التَّمْرَ**, muzârî ve mastar ismi yukarıdaki gibi, hurmaları [kurutmak için] yaydı. (Msb.) Ve **سَطَحَ الثَّرِيدَ فِى الصَّحْفَةِ** [kâsede ufalanmış yahut kırılmış ekmeği eşitçe yaydı]. (A.) Ve **سَطَحَ سُطُوحَهُ** Onun **سُطُوح**unu [yahut düz damlarını] düzledi; bunun gibi ↓ **سَطَّحَهَا**, (K,) mastar ismi **تَسْطِيحٌ**. (TA.) Ve **سَطَحَ البَيْتَ**, muzârî ve mastar ismi yukarıdaki gibi; [eve yahut odaya düz bir dam yaptı;] bunun gibi ↓ **سطّحهُ**. (TA.) Ve kabri ↓ **سَطَّحْتُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, kabrin üstünü [yahut tavanını] evin **سَطْح**ı gibi [düz] yaptım: (Msb:) **تَسْطِيحُ القَبْرِ**, **تَسْنِيمُهُ**nun zıddıdır. (S, A.) ― -b2- Onu yere çaldı (A, L, K) [öyle ki] boynunun arkasının üstüne uzanmış haldeydi, (A,) yahut yere yayılmıştı. (L.) Ve onu yanının üzerine yere çaldı. (K.) Ve **سَطَحَ النَّاقَةَ** dişi deveyi göğsü üzerine yatırdı. (TA.) ― -b3- Ve onu annesiyle birlikte gönderdi; yani bir kuzu yahut oğlak, yahut yeni doğmuş bir kuzu yahut oğlak. (O, K.)

2 **سَطَّحَ**: yukarıya bak, üç yerde.

5 **تَسَطَّحَ**: hemen ardından gelene bak.

**انسح**
7 **انسح** ذ Yayılmış oldu yahut yayıldı, açılmış oldu yahut açıldı, yahut genişlemiş oldu; bunun gibi ↓ **تسطّح**. (TA.) ― -b2- Bir adam hakkında söylenir: Uzamış [yatar] halde boynunun arkasının üstüne uzanmış oldu, (S, Msb,) uzun süre devam eden bir hastalıktan etkilenmiş olarak, yahut sakat, (Msb,) ve hareket etmedi: (S, Msb:) yahut boynunun arkasının üstüne uzanmış halde yere atılmış oldu. (A.)

Q. Q. 3 [S’ye göre, fakat şâz bir vezinden]. **اِسْلَنْطَحَ** O (bir şey) uzun ve geniş oldu yahut oldu hale geldi. (AA, S. [S’de bu maddede, sanki vezni **اِفْلَنْعَلَ** imiş gibi zikredilmiştir: ayrıca madde **سلطح**’a da bak.])

**سَطْحٌ**
**سَطْحٌ** ذ iyi bilinen anlamlı bir kelimedir; (S;) bir evin yahut odanın vb. üst kısmı yahut en üst kısmı [yahut yüzeyi]; (Msb;) [bir evin vb. düz üstü yahut damı;] bir evin yahut odanın sırtı (**ظَهْر**) (K, TA) düz, seviyeli yahut düzgün olduğunda; genişlemesinden dolayı: (TA:) ve herhangi bir şeyin üst kısmı yahut en üst kısmı [yahut yüzeyi]: (K:) yahut bu son anlam [aslî olarak] ondadır: ve buradan evin yahut odanın **سَطْح**ı: (A:) çoğulu **سُطُوحٌ**. (Msb, TA.) ― -b2- [Geometride, bir düzlem; yani] **سَطْحٌ**, uzunluk ve genişlikte bölünebilen ve bir çizgi [yahut çizgiler] ile sınırlandırılan şeydir. (KT.)

**سَطِيحٌ**
**سَطِيحٌ** ذ Yayılmış, açılmış yahut ileriye doğru yayılmış, yahut genişlemiş; bunun gibi ↓ **مَسْطُوحٌ**. (TA.) ― -b2- Uzamış, (Msb,) yahut uzanmış halde yere atılmış, (A,) yahut sanki atılmış yahut uzatılmış gibi yatan, (S,) boynunun arkasının üstüne, (S, A, Msb,) uzun süre devam eden hastalık yahut sakatlık sebebiyle; (S, Msb;) ve ↓ **مُنْسَطِحٌ** aynı anlama gelir: (A:) yahut [yere] yayılmış, zayıflık sebebiyle kalkması ağır, (L, K,) yahut zayıf doğmuş, ayağa kalkmaya ve oturmaya güç yetiremeyen, öyle ki daima [yere] yayılmıştır. (TA.) Ve öldürülmüş, [yere] yayılmış; bunun gibi ↓ **مَسْطُوحٌ**. (K.) ― -b3- Ayrıca bir sonraki paragrafa da bak.

**سَطِيحَةٌ**
**سَطِيحَةٌ** ذ Su kaplarından biri; (TA;) [**مَزَادَة** denilen türden] bir deri su tulumu, (S, A, Mgh, Msb, K, TA,) iki deriden (Mgh, TA) birbirine karşı konulmuş olarak yapılır; küçüğü de vardır, büyüğü de; fakat [asıl] **مزادة** ondan daha büyüktür; (TA;) ve ↓ **سَطِيحٌ** aynı anlama gelir. (S, K, TA.)

**سُطَّاحٌ**
**سُطَّاحٌ** ذ Belli bir bitki türü, (As, AHn, S, O, K,) düz yahut yumuşak toprakta yetişen bitkilerden: (AHn, O:) tekili ة ile: (As, AHn, S, O:) Az’a göre, **سُطَّاحَة** sığırların otladığı ve yapraklarıyla başların yıkandığı belli bir ot yahut baklagil bitkisidir: (TA:) yahut düz yahut yumuşak arazilerde yetişen ve yere yayılan belli bir bitkidir: yahut sığırların suların etrafında çöktüğü yerlerde yetişen, yayılan fakat seyrek, ve faydasız olan belli bir ağaç yahut çalıdır. (L.) Ve yere yayılan ve boy atmayan her tür bitki: (AHn, O, K) kavun yahut karpuz (**بِطِّيخ**), hıyar (**قِثَّآء**), ve Ebu Cehil karpuzu gibi koşup uzayanların hepsine **شَرْىٌ** denir: ve özellikle [insanlar tarafından] yenilenler, kabak, hıyar (**قِثَّآء** ve **خِيَار**), ve kavun yahut karpuz (**بِطِّيخ**) gibi olanlara **يَقْطِينٌ** denir. (AHn, O.)

**مَسْطَحٌ**
**مَسْطَحٌ** ذ , (Msb,) yahut ↓ **مِسْطَحٌ**, (K,) yahut ikisi de, (S, O,) birincisi yer anlamına geldiği için, (O,) Düz yahut seviyeli bir yer, (S, R, O, Msb) (R,) içinde, (S, O, Msb,) yahut üzerinde, (R,) hurmaların yayıldığı (S, R, O, Msb) ve kurutulduğu; (S, R, O;) **جَرِينٌ** ile eş anlamlıdır; (K;) Yemen diyalektindendir: (TA:) [çoğulu **مَسَاطِحُ**.] ― -b2- **رَأَيْتُ الأَرْضَ مَسَاطِحَ** demek, ben yeri [çıplak, yahut] otlaktan yoksun gördüm demektir; **بُيُوت مَسْطُوحَة**ye [yani düz damlı evlere] benzetilmiştir. (TA.)

**مِسْطَحٌ**
**مِسْطَحٌ** ذ Bir oklava; yani ekmeğin [yahut hamurun] genişletildiği alet. (O, K.) ― -b2- Bir **خِبَآء**ın (S, A, O, Msb, K,) yahut bir **فُسْطَاط**ın direği, (S, A, Mgh, O, Msb,) yahut bir direk. (K, Mgh.) ― -b3- Asma çubuğunun iki dayanağı üzerindeki enine tahta parçası, üzerindeki halkalarla birlikte. (K.) ISh der ki: Asmanın dallarının üzerine yatacağı yükseltilmiş bir dayanak yapıldığında, dayanaklara başvurulurdu; bunların [ayakları] için yerde çukurlar kazılırdı; her dayanağın [başında] iki çatallı kısmı olurdu; sonra bir tahta parçası (**خَشَبَةٌ**, O’da böyle, TA’da [yanlışlıkla] **شعبة**) alınır ve iki dayanağın üzerine enlemesine konur; bu enine tahta parçasına **مِسْطَح** denir, [çoğulu **مَسَاطِحُ**;] ve **مَسَاطِح**ın üzerine, en yakın kısmından en uzak kısmına kadar halkalar konur; (O, TA;) ve halkalarla birlikte olan **مساطح**lara **مساطح** denir. (O.) ― -b4- Taşlarla çevrili, içinde su biriken, kayadan yahut sert taştan pürüzsüz bir parça: (S, O, K:) yahut yağmur suyunun [orada] birikmesi için çevresi çevrilmiş geniş bir kaya yahut sert taş levhası: ve bazen Allah, kuyunun ağzında, taşlarla çevrili pürüzsüz, düz bir kaya yahut sert taş parçası yaratır; [bu adla anılır;] develer ondan, **حَوْض** gibi sulanır. (T, TA.) [Ayrıca **حَوِيَّةٌ**’ye de bak.] ― -b5- Ayrıca **مَسْطَحٌ** ile eş anlamlıdır, bk. (S, O.) ― -b6- Ve **دَوْم**un **خُوص**undan (A, K) yahut **طُفْى**sinden (O) [yani yapraklarından] örülmüş bir hasır. (S, O, K) (O); bunun gibi ↓ **مِسْطَاحٌ**. (A.) ― -b7- Buğday için büyük bir kavurma tavası (**مِقْلًى**), (K, TA,) içinde kavrulur. (TA.) ― -b8- Ve yolculukta kullanılan, bir **جَنْب**i [burada görünüşe göre düz yan] olan bir testi (**كُوز**); (O, K, TA;) bunun gibi ↓ **مِسْطَحَةٌ**: **مِطْهَرَة** gibidir; dört köşeli değildir. (TA.)

**مِسْطَحَةٌ**
**مِسْطَحَةٌ** ذ : hemen önce gelene bak.

**مُسَطَّحٌ**
**مُسَطَّحٌ** ذ [Düzlem, yahut düz; **كُرِىٌّ** vb.ne karşıt]. ― -b2- Düzlenmiş bir düz dam (**سَطْحٌ**). (A, TA.) ― -b3- Çok genişçe yayılan bir burun. (S, K.)

**مِسْطَاحٌ**
**مِسْطَاحٌ** ذ : **مِسْطَحٌ**’a bak, sondan iki cümle önce.

**مَسْطُوحٌ**
**مَسْطُوحٌ** ذ : **سَطِيحٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- **بَيْتٌ مَسْطُوحٌ** [düz dam yapılmış bir ev yahut oda]. (TA.)

**مُنْسَطِحٌ**
**مُنْسَطِحٌ** ذ : **سَطِيحٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَطَحَ
سَطَحَ A ( n. ac. سَطْح 1 ),
a.  Spread out; made even, levelled.

b.  Threw down.

سَطَّحَ
سَطَّحَ II ,
a.  see I (a) .

تَسَطَّحَ
تَسَطَّحَ V ,
a.  Was spread out, flattened, levelled; was thrown on his back.

اِنْسَطَحَ
اِنْسَطَحَ VII ,
a.  Lay on his back.

سَطْح
سَطْح 1 , ( pl. سُطُوْح 27 ),
a.  Surface, superficies, plane; terrace; flat roof; platform.

مِسْطَح
مِسْطَح 20 , ( pl. مَسَاْطِحُ 44 ),
a.  see 1 .

b.  Tent-pole.

c.  Roastingpan for wheat.

d.  Traveller's drinking-vessel.

e.  Rollingpin.

سَطِيْح
سَطِيْح 25 ,
a.  Spread; extended.

سَطِيْحَة
سَطِيْحَة 25t ,
a.  Water-vessel.

سَطڤحَ
N. P. سَطڤحَ I ,
a.  see 25 .

b.  Flatroofed house.

سَطَّحَ
N. P. سَطَّحَ II ,
a.  Flat; rectangle.

##### Türkçe

سَطَحَ
سَطَحَ A ( i. ac. **سَطْح** 1 ),
a. Yaydı; düzgün yaptı, tesviye etti.

b. Aşağı attı.

سَطَّحَ
سَطَّحَ II ,
a. I (a)’ya bak.

تَسَطَّحَ
تَسَطَّحَ V ,
a. Yayılmış oldu, yassılaştı, tesviye edilmiş oldu; sırtüstü atılmış oldu.

اِنْسَطَحَ
اِنْسَطَحَ VII ,
a. Sırtüstü yattı.

سَطْح
**سَطْح** 1 , ( çoğ. **سُطُوْح** 27 ),
a. Yüzey, satıh, düzlem; teras; düz dam; seki.

مِسْطَح
مِسْطَح 20 , ( çoğ. مَسَاْطِحُ 44 ),
a. 1’e bak.

b. Çadır direği.

c. Buğday için kavurma tavası.

d. Yolcunun içme kabı.

e. Oklava.

سَطِيْح
سَطِيْح 25 ,
a. Yayılmış; uzatılmış.

سَطِيْحَة
سَطِيْحَة 25t ,
a. Su kabı.

سَطڤحَ
N. P. سَطڤحَ I ,
a. 25’e bak.

b. Düz damlı ev.

سَطَّحَ
N. P. سَطَّحَ II ,
a. Düz; dikdörtgen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سطح
سَطَحَ - يَسْطَحُ، سُطِحَ - يُسْطَحُ

سَطَحَ - يَسْطَحُ + كائن + شيئاً: يجعل للشيء سطحاً: يجعل للشيء سطحاً مستوياً منبسطاً سهلاً: ويكون بمثابة غلاف أو قشرة أو جلد تستر ما تحته من النتوءات والخشونة
سُطِحَ - يُسْطَحُ: مبني للمجهول من " سَطَحَ - يَسْطَحُ "
﴿وَإِلَى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ﴾: لها قشرة أرضية منبسطة ومستوية بمثابة سطح فوق كتلة جوف الأرض الملتهبة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ والشئز"، وهي:
قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ، صَحَفَ - يَصْحُفُ، طَحَا - يَطْحُو (طَحَى - يَطْحَى)، دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)، سَطَحَ - يَسْطَحُ، سَهُلَ - يَسْهُلُ
سطح - سطحت
 	﴿وَإِلَى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ (20)﴾ الغاشية
مختار الصحاح
● [سطح] س ط ح: سَطْحُ كل شيء أعلاه و سطَحَ الله الأرض بسطها من باب قطع و تَسْطِيحُ القبر ضد تسنيمه و السَّطِيحُ و السَّطِيحةُ بكسر الطاء فيهما المزاودة و المَسْطَحُ بفتح الميم وكسرها الموضع الذي يُبسط فيه التمر ويُجفف
معجم الفرائد القرآنية:
س ط ح
"سُطِحَتْ" في قولـه تعالـى :" وَإِلَى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ "(20) الغاشية .
سُطِحَتْ: أي تبسطت واتسعت، وسطح البيت أعلاه.
الراغب
سطح
- السطح: أعلى البيت. يقال: سطحت البيت: جعلت له سطحا، وسطحت المكان: جعلته في التسوية كسطح، قال: }وإلى الأرض كيف سطحت{ [الغاشية/20]، وانسطح الرجل: امتد على قفاه، قيل: وسمي سطيح الكاهن (راجع: خبره في أعلام النبوة للماوردي ص 165) لكونه منسطحا لزمانة. والمسطح: عمود الخيمة الذي يجعل به لها سطحا، وسطحت الثريدة في القصعة: بسطتها.
ملخص اللسان
1.     وسَطَحَ البيتَ يَسْطَحُه سَطْحاً وسَطَّحه سوَّى سَطْحه.
2.     سَطَحُوهم أَي أَضْجَعُوهم على الأَرض.
3.     وتَسَطَّحَ الشيءُ وانْسَطَحَ:  انبسط.وفي حديث عمر، رضي الله تعالى عنه، قال للمرأَة التي معها الصبيان:  أَطْعِمِيهم وأَنا أَسْطَحُ لك أَي أَبْسُطه حتى يَبْرُدَ.
4.     والسَّطْحُ: ظهر البيت إِذا كان مستوياً لانبساطه؛ معروف، وهو من كل شيء  أَعلاه، والجمع سُطوح، وفعلُك التَّسطيحُ.
5.     ورأَيت الأَرضَ مَساطِحَ لا مَرْعَى بها:  شبهت بالبيوت المسطوحة.
6.     والسُّطَّاحُ من النبت: ما افْتَرَشَ فانبسط ولم يَسْمُ؛ عن أَبي حنيفة.
7.     وسَطَحَ اللهُ الأَرضَ سَطْحاً: بسطها.
8.     وتَسطِيحُ القبر: خلاف  تَسْنِيمِه.
9.     وأَنفٌ مُسَطَّحٌ: منبسِط جدًّا.
لسان العرب
● -   سطح: سَطَحَ الرجلَ وغيره يَسطَحه، فهو مسْطوحٌ وسَطِيح: أَضْجَعَه  وصرعه فبسطه على الأَرض. ورجل مَسْطُوحٌ وسَطِيحٌ: قَتيلٌ منبَسِطٌ؛ قال  الليث: السَّطِيحُ المَسْطُوحُ هو القتيل: وأَنشد:  حتى يَراه وَجْهها سَطِيحا  والسَّطِيح: المنبسط، وقيل: المنبسط البطيء القيام من الضعف.  والسَّطِيح: الذي يولد ضعيفاً لا يقدر على القيام والقعود، فهو أَبداً منبسط.  والسَّطِيح: المستلقي على قفاه من الزمانة.  وسَطِيحٌ: هذا الكاهن الذِّئْبيُّ، من بني ذِئْب، كان يتكهن في  الجاهلية، سمي بذلك لأَنه كان إِذا غضب قعد منبسطاً فيما زعموا؛ وقيل: سمي بذلك  لأَنه لم يكن له بين مفاصله قَضِبٌ تَعْمِدُه، فكان أَبداً منبسطاً  مُنْسَطِحاً على الأَرض لا يقدر على قيام ولا قعود، ويقال: كان لا عظم فيه سوى  رأْسه. روى الأَزهري بإِسناده عن مَخْزُوم بن هانئٍ المخزومي عن أَبيه:  وأَتت له خمسون ومائة سنة؛ قال: لما كانت الليلة التي ولد فيها سيدنا  رسول الله، صلى الله عليه وسلم، ارْتَجَسَ إِيوانُ كِسْرى وسقطت منه أَربع  عشرة شُرْفةً، وخَمِدَتْ نار فارِسَ ولم تَخْمَدْ قبل ذلك مائة عام، وغاضت  بُحَيْرَة ساوَةَ؛ ورأَى المُوبِذانُ إِبلاً صِعاباً تقود خيلاً عِراباً  قد قطعت دِجْلَة وانتشرت في بلادها، فلما أَصبح كسرى أَفزعه ما رأَى  فلبس تاجه وأَخبر مرازِبَتَه بما رأَى، فورد عليه كتاب بخمود النار؛ فقال  المُوبِذانُ: وأَنا رأَيت في هذه الليلة، وقَصَّ عليه رؤياه في الإِبل،  فقال له: وأَيُّ شيء يكون هذا؟ قال: حادث من ناحية العرب. فبعث كسرى إِلى  النعمان بن المنذر: أَنِ ابْعَثْ إِليَّ برجل عالم ليخبرني عما أَسأَله؛  فَوَجَّه إِليه بعبد المَسيح بن عمرو بن نُفَيلَة الغسَّانيّ، فأَخبره بما  رأَى؛ فقال: علم هذا عند خالي سَطِيح، قال: فأْتِه وسَلْه وأْتنِي  بجوابه؛ فَقَدِمَ على سَطِيح وقد أَشْفى على الموت، فأَنشأَ يقول:  أَصَمّ أَم يَسْمَعُ غِطرِيفُ اليَمنْ؟  أَم فادَ فازْلَمَّ به شَأْوُ العَنَنْ؟  يا فاصِلَ الخُطَّةِ أَعْيَتْ مَنْ ومَنْ  (* قوله «يا فاصل إلخ» في بعض الكتب، بين هذين الشطرين، شطر، وهو:  «وكاشف الكربة في الوجه الغضن».)،  أَتاكَ شَيْخُ الحَيِّ من آلِ سَنَنْ  رسولُ قَيْلِ العُجْمِ يَسْري للوَسَنْ،  وأُمُّه من آلِ ذِئْبِ بنِ حَجَنْ  أَبْيضُ فَضْفاضُ الرِّداءِ والبَدَنْ،  تَجُوبُ بي الأَرْضَ عَلَنْداةٌ شَزَنْ،  تَرْفَعُنِي وَجْناً وتَهْوِي بي وَجَنْ  (* قوله «ترفعني وجناً إلخ» الوجه، بفتح فسكون، وبفتحتين: الأرض الغليظة  الصلبة كالوجين، كأمير. ويروى وجناً، بضم الواو وسكون الجيم، جمع وجين  اهـ. نهاية.)،  حتى أَتى عارِي الجآجي والقَطَنْ،  لا يَرْهَبُ الرَّعْدَ ولا رَيْبَ الزَّمَنْ،  تَلُفُّهُ في الرِّيحِ بَوْغاءُ الدِّمَنْ  (* قوله «بوغاء الدمن» البوغاء: التراب الناعم. والدمن، جمع دمنة، بكسر  الدال: ما تدمّن أي تجمع وتلبد، وهذا اللفظ كأنه من المقلوب تقديره تلفه  الريح في بوغاء الدمن، وتشهد له الرواية الأخرى: «تلفه الريح ببوغاء  الدمن» اهـ. من نهاية ابن الأثير.)،  كأَنما حُثْحِثَ مِنْ حِضْنَيْ ثَكَنْ  (* قوله «كأَنما حثحث» أي حثّ وأسرع من حضني، تثنية حضن، بكسر الحاء:  الجانب. وثكن، بمثلثة محركاً: جبل اهـ.)  قال: فلما سمع سطيح شعره رفع رأْسه، فقال: عبدُ المسيح، على جَمَل  مُسيح، إِلى سَطيح، وقد أَوْفى على الضَّريح، بعثك مَلِكُ بني ساسان، لارتجاس  الإِيوان، وخُمُود النيران، ورُؤيا المُوبِذان، رَأَى إِبلاً صِعاباً،  تَقُود خَيْلاً عِراباً، يا عَبْدَ المسيح إِذا كثرت التِّلاوَة، وبُعِثَ  صاحب الهِراوة، وغاضَتْ بُحَيْرَة ساوة، فليس الشام لسطيح شاماً  (* قوله  «فليس الشام لسطيح شاما» هكذا في الأصل وفي عبارة غيره فليست بابل للفرس  مقاماً ولا الشام إلخ اهـ.)، يملك منهم مُلوكٌ ومَلِكات، على عددِ  الشُّرُفاتِ، وكل ما هو آتٍ آت، ثم قُبِضَ سطيحٌ مكانه، ونهض عبد المسيح إِلى  راحلته وهو يقول:  شَمَّرْ فإِنك، ما عُمِّرْتَ، شِمِّيرُ  لا يُفْزِعَنَّك تَفْريقٌ وتَغْييرُ  إِن يُمْسِ مُلْكُ بني ساسانَ أَفْرَطَهُمْ،  فإِنَّ ذا الدَّهْرَ أَطْوارٌ دَهارِيرُ  فَرُبَّما رُبَّما أَضْحَوا بمنزلةٍ،  تَخافُ صَولَهُمُ أُسْدٌ مَهَاصِيرُ  منهم أَخُو الصَّرْحِ بَهْرام، وإِخْوَتُهُمْ،  وهُرْمُزانٌ، وسابورٌ، وسَابُورُ  والناسُ أَوْلادُ عَلاَّتٍ، فمن عَلِمُوا  أَن قد أَقَلَّ، فمَهْجُورٌ ومَحْقُورُ  وهم بنو الأُمِّ لمَّا أَنْ رَأَوْا نَشَباً،  فذاكَ بالغَيْبِ محفوظٌ ومنصورُ  والخيرُ والشَّرُّ مَقْرُونانِ في قَرَنٍ،  فالخَيرُ مُتَّبَعٌ والشَّرُّ مَحْذورُ  فلما قدم على كسرى أَخبره بقول سطيح؛ فقال كسرى: إِلى أَن يملك منا  أَربعة عشر ملكاً تكون أُمور، فملك منهم عشرة في أَربع سنين، وملك الباقون  إِلى زمن عثمان، رضي ا؟لله عنه؛ قال الأَزهري: وهذا الحديث فيه ذكر آية من  آيات نبوّة سيدنا محمد، صلى الله عليه وسلم، قبل مبعثه، قال: وهو حديث  حسن غريب.  وانْسَطَحَ الرجلُ: امتدَّ على قفاه ولم يتحرك.  والسَّطْحُ: سَطْحُك الشيءَ على وجه الأَرض كما تقول في الحرب:  سَطَحُوهم أَي أَضْجَعُوهم على الأَرض. وتَسَطَّحَ الشيءُ وانْسَطَحَ:  انبسط.وفي حديث عمر، رضي الله تعالى عنه، قال للمرأَة التي معها الصبيان:  أَطْعِمِيهم وأَنا أَسْطَحُ لك أَي أَبْسُطه حتى يَبْرُدَ.  والسَّطْحُ: ظهر البيت إِذا كان مستوياً لانبساطه؛ معروف، وهو من كل شيء  أَعلاه، والجمع سُطوح، وفعلُك التَّسطيحُ. وسَطَحَ البيتَ يَسْطَحُه  سَطْحاً وسَطَّحه سوَّى سَطْحه. ورأَيت الأَرضَ مَساطِحَ لا مَرْعَى بها:  شبهت بالبيوت المسطوحة.  والسُّطَّاحُ من النبت: ما افْتَرَشَ فانبسط ولم يَسْمُ؛ عن أَبي حنيفة.  وسَطَحَ اللهُ الأَرضَ سَطْحاً: بسطها. وتَسطِيحُ القبر: خلاف  تَسْنِيمِه. وأَنفٌ مُسَطَّحٌ: منبسِط جدًّا. والسُّطَّاحُ، بالضم والتشديد:  نَبتَةٌ سُهْلِيَّة تَنسَطِح على الأَرض، واحدته سُطَّاحة.  وقيل: السُّطَّاحة شجرة تنبت في الديار في أَعطان المياه مُتَسَطِّحَة،  وهي قليلة، وليست فيها منفعة؛ قال الأَزهري: والسُّطَّاحة بقلة ترعاها  الماشية ويُغْسَلُ بوَرَقِها الرؤوس.  وسَطَحَ الناقة: أَناخها.  والسَّطيحة: المَزادة التي من أَدِيمَيْن قُوبل أَحدُهما بالآخر، وتكون  صغيرة وتكون كبيرة، وهي من أَواني المياه. وفي الحديث: أَن النبي، صلى  الله عليه وسلم، كان في بعض أَسفاره فَفَقَدوا الماءَ، فأَرْسَل عليّاً  وفلاناً يَبْغِيان الماء فإِذا هما بامرأَة بين سَطِيحَتَيْن؛ قال:  السَّطِيحة المَزادة تكون من جلدين أَو المَزادة أَكبر منها.  والمِسْطَحُ: الصَّفاة يحاط عليها بالحجارة فيجتمع فيها الماء؛ قال  الأَزهري: والمِسْطَحُ أَيضاً صَفِيحة عريضة من الصَّخْر يُحَوَّط عليها لماء  السماء؛ قال: وربما خلق الله عند فَمِ الرَّكِيَّة صَفاةً مَلْساء  مستوية فَيُحَوَّطُ عليها بالحجارة وتُسْقَى فيها الإِبلُ شِبْهَ الحَوْض؛  ومنه قول الطِّرِمَّاح:  في جنبي مريٍّ ومِسْطَحِ  (* قوله «في جنبي مري ومسطح» كذا بالأصل.)  والمِسْطَحُ: كُوز ذو جَنْبٍ واحد، يتخذ للسفر. والمِسْطَحُ  والمِسْطَحَةُ: شبه مِطْهَرة ليست بمربعة، والمَِسْطَحُ، تفتح ميمه وتكسر: مكان  مستوٍ يبسط عليه التمر ويجفف ويُسَمَّى الجَرِينَ، يمانية. والمِسْطَحُ: حصير  يُسَفُّ من خوص الدَّوْم؛ ومنه قول تميم بن مقبل:  إِذا الأَمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأَنه،  من الحَرِّ في حَدِّ الظهيرة، مِسْطَحُ  الأَزهري: قال الفراء هو المِسْطَحُ  (* قوله «هو المسطح إلخ» كذا  بالأصل، وفي القاموس: المسطح المحور، يبسط به الخبز. وقال في مادة شبق: الشوبق،  بالضم، خشبة الخباز، معرب.) والمِحْوَرُ والشُّوبَقُ. والمِسْطَحُ:  عمودٌ من أَعمِدَة الخِباءِ والفُسْطاط؛ وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم:  أَنَّ حَمَلَ بن مالك قال للنبي، صلى الله عليه وسلم: كنت بين جارتين لي  فضربتْ إِحداهما الأُخرى بمسْطَح، فأَلقت جنيناً ميتاً وماتت، فقضى رسول  الله، صلى الله عليه وسلم، بدية المقتولة على عاقلة القاتلة؛ وجعل في  الجنين غُرَّة؛ وقال عوف بن مالك النَّضْرِيُّ، وفي حواشي ابن بري مالك بن  عوف النضري:  تَعرَّضَ ضَيطارُو خُزاعَةَ دونَنا،  وما خَيرُ ضَيطارٍ يُقَلِّبُ مِسْطَحا  يقول: ليس له سلاح يقاتل به غير مِسْطَح. والضَّيْطارُ: الضخم الذي لا  غَناءَ عنده. والمِسْطَحُ: الخشبة المُعَرَّضة على دِعامَتَيِ الكَرْم  بالأُطُرِ؛ قال ابن شُمَيْل: إِذا عُرِّشَ الكَرْمُ، عُمِدَ إِلى دعائم يحفر  لها في الأَرض، لكل دِعامةً شُْعْبَتان، ثم تؤْخذ شعبة فتُعَرَّضُ على  الدِّعامَتين، وتسمَّى هذه الخشبة المعرّضة المِسْطَح، ويجعل على  المَساطِح أُطُرٌ من أَدناها إِلى أَقصاها؛ تسمى المَساطِحُ بالأُطُر مَساطِحَ.
مقاييس اللغة:
(سطح) السين والطاء والحاء أصلٌ يدلّ على بسط الشيء ومَدّه، من ذلك السَّطْح معروف. وسَطح كلِّ شيء: أعلاه الممتدُّ معه. ويقال انْسَطَح الرجلُ، إذا امتدَّ على قفاه فلم يتحرَّك، ولذلك سمِّي المنبسط على قفاه من الزَّمانة سَطيحاً. وسطيحٌ الكاهن سُمّي سطيحاً لأنه كذلك خُلِقَ بلا عَظْم. والمَسْطَح، بفتح الميم: الموضع الذي يبسط فيه التَّمر. والمِسطح، بكسر الميم: الخِباء، والجمع مساطح. قال الشاعر:
تَعَرَّضَ ضَيْطَارُو خُزاعةَ دوننا  *** وما خير ضَيْطارٍ يقلِّبُ مِسطَحا([5])
وإّنّما سمِّيَ بذلك لأنه تمدُّ الخيمةُ به مَدَّا. والسَّطيحة: المزادة، وإنّما سمِّيت بذلك لأنّه إذا سقط انسطح، أي امتَدَّ. والسُّطَّاح: نبت من نبات الأرض، وذلك أنّه ينبسط على الأرض.
القاموس المحيط:
السَّطْحُ ظَهْرُ البيتِ، وأَعْلى كُلِّ شيءٍ، وع بين الكُسْوَة وغُباغِبٍ، كان فيه وقْعَةٌ للقَرْمَطِيِّ أبي القاسمِ صاحِبِ الناقةِ. وكمَنَعَه بَسَطَه، وصَرَعَه، وأضْجَعَه، وسُطوحَه سَوَّاها، كسَطَّحَها، والسَّخْلَ أرْسَلَهُ مع أُمِّهِ. والسَّطيحُ القَتيلُ المُنْبَسِطُ، كالمَسْطوحِ، والمُنْبَسِطُ البَطيءُ القِيامِ لِضَعْفٍ أو زَمانَةٍ، والمَزادَةُ، كالسَّطيحَةِ، وكاهنُ بني ذِئْبٍ، وما كان فيه عَظْمٌ سِوى رَأسه. وكالرُّمَّانِ نبتٌ، وما افْتَرَشَ من النَّباتِ فانْبَسَطَ. وكمِنْبَرٍ الجَرينُ، وعَمودٌ للخِباءِ، والصَّفاةُ يُحاطُ عليها بالحِجارَةِ ليَجْتَمِعَ فيها الماءُ، وكوزٌ للسَّفَرِ ذُو جَنْبٍ واحدٍ، وحَصيرٌ من خُوصِ الدَّوْمِ، ومِقْلىً عظيمُ للبُرِّ، والخَشَبَةُ المُعَرَّضَةُ على دِعامَتي الكَرْم بالْأُطُرِ، والمِحْوَرُ يُبْسَطُ به الخُبْزُ، وابنُ أُثاثَةَ الصَّحابِيُّ. وأنْفٌ مُسَطَّحٌ، كمُحمَّدٍ مُنْبَسِطٌ جِدّاً.
تاج العروس:
سطح
" السَّطْح : ظَهْرُ البيتِ " إِذا كان مُسْتَوِياً لانْبِسَاطه وهو معروف " وأَعْلى كلِّ شيْءٍ " والجمع سُطُوحٌ . السَّطْح : " ع بين الكُسْوَةِ وغُبَاغِبٍ " الكُسْوَة بالضَّمّ : قَرْيَة بدمشقَ وسيأْتي . وتقدّم غُبَاغبٌ " كان فيه وَقْعَةٌ للقَرْمَطِيّ أَبي القاسِم " نُسِبُوا إِلى حَمْدَانَ بنِ الأَشْعَثِ الملقَّب بقَرْمَط " صاحِبِ النَّاقَة " . سَطَحَه يَسْطَحه " كمَنَعه " فهو مَسْطُوحٌ وسَطِيحٌ : " بَسَطَه " . وفي حديث عُمرَ رضي الله عنه : قال للمَرْأَةِ الّتي معها الصِّبْيَان : " أَطْعِمِيهم وأَنا أَسْطَح لك " أَي أَبْسُطه حتى يَبْرُدَ . سَطَحَه : إِذا " صَرَعَه " أَو صَرَعَه فبَسَطه على الأَرض كما في اللّسَان . سَطَحَه يَسْطَحُه : " أَضِجَعه " . وفي الأَساس : ضَرَبَه فسَطَحَه : بَطَحَه على قَفاه مُمْتَدّاً فانْسَطَحَ وهو سَطيحٌ ومُنْسَطِحٌ . ومثلُه في التَّهْذِيب . وانْسَطحَ الرَّجلُ : امتَدَّ على قَفَاه فلم يَتَحَرَّك . سَطَحَ " سُطوحَه سَوّاها " . وسَطَحَ البَيْتَ يَسْطَحه سَطْحاً : " كسَطَّحَهَا " تَسْطِيحاً . سَطَحَ " السَّخْلَ : أَرْسَلَه مع أَمِّه " . " والسَّطِيحُ : القَتيلُ المُنْبسِطُ " . وقال اللَّيث : السَّطِيحُ : " كالمَسْطُوح " وأَنشد :
" حَتَّى يَرَاه وَجْهها سَطِيحَا
قيل : السَّطِيح : هو " المُنْبَسِط البَطِيءُ القِيَامِ لضَعْفٍ " وقد أَنكره شيخنا . وهو موجودٌ في أُمَّهاتِ اللُّغة . والسَّطِيح أَيضاً : الّذِي يُولَد ضَعيفاً لا يَقْدِر على القِيَامِ والقُعودِ فهو أَبَداً مُنبسِطٌ " أَو " السَّطِيح : المُسْتَلْقِي على قَفاه من " زَمَانَةٍ " . السَّطِيح : " المَزادَة " الّتي من أَدِيمَيْنِ قُوبِلَ أَحَدُهما بالآخَر وتكون صَغيرَةً وتكون كبيرةً " كالسَّطيحةِ " وهي من أَوانِي المِيَاهِ . وفي الحديث " أَنّ النّبيّ صلَّى الله عليه وسلّم كان في بعض أَسْفَارِه ففَقَدُوا الماءَ فأَرْسَلَ عَلِيّاً وفُلانا يَبْغِيَانِ المَاءَ فإِذا هما بامرأَةٍ بين سَطِيحَتَيْنِ " . قال : السَّطِيحَةُ : المَزَادَةُ تكون من جِلْدَيْنِ أَو المَزَادَةُ أَكبَرُ مِنها . سَطِيحٌ : " كاهِنُ بني ذِئْبٍ " كان يَتَكَهَّن في الجاهليّة واسمُه رَبِيعَةُ بنُ عَدِيٍّ بنِ مسعودِ بنِ مازِنِ ابنِ ذِئِبِ بن عَدِيّ بنِ مازِنِ بنِ غَسَّانَ . كان يُخبِّر بمَبْعَثِ نبيِّنا صلَى الله عليه وسلّم . عاش ثلاثَمائة سَنَةٍ . ومات في أَيّامِ أَنو شِرْوَانَ بعد مَوْلِده صلَّى الله عليه وسلّم . سُمِّيَ بذلك لأَنه كان إِذا غَضِبَ قَعَدَ مُنْبَسِطاً فيما زَعَموا . وقيل : سُمِّيَ بذلك لأَنه لم يكن له بين مفاصِلِه قَصَبٌ تَعْمِده فكان أَبداً مُنْبَسِطاً مُنْسَطحاً على الأَرْضِ لا يَقدِرُ على قِيام ولا قُعود . يقال : " مَا كان فيه عَظْمٌ سِوَى رَأْسِه " . وهو خالُ عَبْد المَسِيحِ بنِ عَمْرِو بنِ نُفَيْلَةَ الغَسّانيّ ؛ كذا في شَرْح المَواهبِ وفي المُضاف والمنسوب : أَنّ سَطِيحاً كان يُطْوَى كما تُطْوَى حَصِيرَةٌ ويتكلَّمُ بكلّ أُعْجُوبةِ . السُّطَّاح " كرُّمّان : نَبْتٌ " والواحدة سُطَّاحَةٌ . قال الأَزهريّ : السُّطَّاحَة : بَقْلَةٌ تَرْعَاهَا المَاشِيَة وتُعْسَل بوَرَقِها الرُّؤُوس . وقيل : هي نَبْتَةٌ سُهْليّة وقيل : هي شَجرةٌ تَنْبُتُ في الدِّيَارِ في أَعْطَانِ المِيَاهِ مُتَسطِّحَةً وهي قليلةٌ وليست فيها مَنفعةٌ . قيل : السُّطَّاح : " ما افْتَرَشَ من النَّبَاتِ فانْبَسَطَ " ولم يَسْمُ ؛ عن أَبي حَنيفَة . المِسْطَحُ " كمِنْبَرٍ " وتُفتح مِيمه ؛ قاله الجَوْهَرِيّ : مكانٌ مُسْتَوٍ يُبْسَطُ عليه التَّمْرُ ويُجَفَّف ؛ كذا في الرّوض للسُّهيليّ ويُسمَّى " الجرِين " يَمانِيَةٌ . المِسْطَح : " عَمُودٌ للخِبَاءِ " . وفي الحديث " أَن حَمَلَ بنَ مالِكٍ قال للنّبيّ صلّى الله عليه وسلم : كُنْتُ بين جَارِيَتَيْنِ لي فضرَبَتْ إِحداهما الأُخْرَى بمِسْطَح فأَلْقَتْ جَنيناً مَيتاً وماتَتْ " . فقَضَى رَسُولُ اللهِ صلّى الله عليه وسلّم بِديَةِ المَقْتُولةِ على عاقِلَةِ القَاتِلَةِ وجَعَل في الجَنينِ غُرَّةً " . وقال عَوْفُ بن مالك النَّصْريّ . وفي حواشي ابن بَرِّيّ : مالكث بن عَوْفٍ :
تَعرَّضَ ضَيْطَارُو خُزاعةَ دُونَنا ... وما خَيْرُ ضَيْطَارٍ يُقلِّب مِسْطَحاً يقول : ليس له سِلاحٌ يُقاتِل به غير مِسْطَحٍ . والضَّيْطار : الضَّخْم الّذي لا غَنَاءَ عندَه . المِسْطَح : " الصَّفَاةُ يُحَاطُ عليها بالحِجَارَةِ ليَجْتَمِعَ فيها الماءُ " . وفي التَّهْذِيب : المِسْطَحُ : صَفيحَةٌ عَرِيضةٌ من الصَّخر يُحوَّط عليها لِماءِ السَّمَاءِ . قال : ورُبما خَلَقَ الله عند فَمِ الرَّكيَّة صَفَاةً مَلْسَاءَ مُسْتَوِيةً فيُحَوَّط عليها بالحجارة ويُسْتَقَى فيها للإِبل شِبْه الحَوْض . المِسْطَحُ " كُوزٌ " يُتَّخذ " للسَّفَر ذُو جَنْبٍ واحدٍ " كالمِسْطَحَةِ وهي شبه مِطْهَرَةٍ ليست بمُربَّعةٍ . المِسْطَحُ : " حَصِيرٌ " يُسَفُّ " من خُوصِ الدَّوْمِ " . ومنه قول تَميمِ بن مُقْبِل :
إِذا الأَمْعَزُ المَحْزُوُّ آضَ كأَنّه ... من الحَرِّ في حَدِّ الظَّهِيرةِ مِسْطَحُ
وقال الأَزهريّ : قال الفرَّاءُ : هو المِسْطَح والمِحْوَر المِسْطضح : " مِقْلىً عَظِيمٌ للبُرّ " يُقْلَى فيه . المِسْطَح : " الخَشَبَةُ المُعَرَّضة على دِعَامَتيِ الكَرْمِ بالأُطُر " . قال ابن شُمَيْل : إِذا عُرِّش الكرم عُمِدَ إِلى دَعَائِمَ يُحْفَر لها في الأَرض لكلّ دِعَامَةٍ شُعْبَتَانِ ثم تُؤْخَذ شُعْبَةٌ فتُعَرَّض على الدِّعَامَتَيْنِ وتُسَمَّى هذه الخَشَبَةُ المُعَرَّضَةُ المسْطَحَ ويُجْعَل على المَسَاطِح أُطُرٌ من أَدناها إِلى أٌقصاها . المِسْطَح : " المِحْوَر يُبْسَطُ به الخُبْزُ " . مِسْطَحُ " بن أُثَاثَةَ " بنِ عَبّادِ ابنِ عبد المُطَّلِب بن عبدِ مَنَافٍ " الصّحابيّ " رضي الله عنه وأُمُّه أُمّ مِسْطَحٍ : مُطَّلِبِيّة . " وأَنْفٌ مُسَطَّحٌ كمُحَمَّد : مُنْبَسِطٌ جِدّاً " . وسَطْحٌ مُسَطَّحٌ : مُسْتَوٍ . ومما يستدرك عليه : رَأَيْت الأَرْضَ مَسَاطِحَ لا مَرْعَى بها شُبِّهَتْ بالبُيُوت المَسطوحة . وتَسَطَّحَ الشَّيْءُ وانْسَطَح : انْبَسَطَ . وتَسْطِيحُ القَبْرِ : خِلاَفُ تَسْنِيمه . وسَطَحَ النَّاقَةَ : أَناخَها . والمِسْطَاحُ : لُغة في المِسْطَح بمعنَى الجَرينِ . وأُمّ سَطِيحٍ : قَرْيَة بمصْر

_Türkçe çeviri henüz yok_
