# سطر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B7%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سطر

السَّطْرُ والسَّطَرُ: الصَّفُّ من الكتاب والشجر والنخل ونحوها؛ قال جرير:
مَنْ شاءَ بايَعْتُه مالي وخُلْعَتَه،
ما يَكْمُلُ التِّيمُ في ديوانِهمْ سَطَرا
والجمعُ من كل ذلك أَسْطُرٌ وأَسْطارٌ وأَساطِيرُ؛ عن اللحياني، وسُطورٌ. ويقال: بَنى سَطْراً وغَرَسَ سَطْراً. والسَّطْرُ: الخَطُّ والكتابة، وهو في الأَصل مصدر. الليث: يقال سَطْرٌ من كُتُبٍ وسَطْرٌ من شجر معزولين ونحو ذلك؛ وأَنشد:
إِني وأَسْطارٍ سُطِرْنَ سَطْرا
لقائلٌ: يا نَصْرُ نَصْراً نَصْرَا
وقال الزجاج في قوله تعالى: وقالوا أَساطير الأَوّلين؛ خَبَرٌ لابتداء محذوف، المعنى وقالوا الذي جاء به أَساطير الأَولين، معناه سَطَّرَهُ الأَوَّلون، وواحدُ الأَساطير أُسْطُورَةٌ، كما قالوا أُحْدُوثَةٌ وأَحاديث. وسَطَرَ بَسْطُرُ إِذا كتب؛ قال الله تعالى: ن والقلم وما يَسْطُرُونَ؛ أَي وما تكتب الملائكة؛ وقد سَطَرَ الكتابَ يَسْطُرُه سَطْراً وسَطَّرَه واسْتَطَرَه. وفي التنزيل: وكل صغير وكبير مُسْتَطَرٌ. وسَطَرَ يَسْطُرُ سَطْراً: كتب، واسْتَطَرَ مِثْلُهُ. قال أَبو سعيد الضرير: سمعت أَعرابيّاً فصيحاً يقول: أَسْطَرَ فلانٌ اسمي أَي تجاوز السَّطْرَ الذي فيه اسمي، فإِذا كتبه قيل: سَطَرَهُ. ويقال: سَطَرَ فلانٌ فلاناً بالسيف سَطْراً إِذا قطعه به كَأَنَّهُ سَطْرٌ مَسْطُورٌ؛ ومنه قيل لسيف القَصَّابِ: ساطُورٌ.
الفراء: يقال للقصاب ساطِرٌ وسَطَّارٌ وشَطَّابٌ ومُشَقِّصٌ ولَحَّامٌ وقُدَارٌ وجَزَّارٌ.
وقال ابن بُزُرج: يقولون للرجل إِذا أَخطأَ فَكَنَوْا عن خَطَئِهِ: أَسْطَرَ فلانٌ اليومَ، وهو الإِسْطارُ بمعنى الإِخْطاءِ. قال الأَزهري: هو ما حكاه الضرير عن الأَعرابي أَسْطَرَ اسمي أَي جاوز السَّطْرَ الذي هو فيه.
والأَساطِيرُ: الأَباطِيلُ. والأَساطِيرُ: أَحاديثُ لا نظام لها، واحدتها إِسْطارٌ وإِسْطارَةٌ، بالكسر، وأُسْطِيرٌ وأُسْطِيرَةٌ وأُسْطُورٌ وأُسْطُورَةٌ، بالضم. وقال قوم: أَساطِيرُ جمعُ أَسْطارٍ وأَسْطارٌ جمعُ سَطْرٍ. وقال أَبو عبيدة: جُمِعَ سَطْرٌ على أَسْطُرٍ ثم جُمِعَ أَسْطُرٌ على أَساطير، وقال أَبو أُسطورة وأُسطير وأُسطيرة إِلى العشرة. قال: ويقال سَطْرٌ ويجمع إِلى العشرة أَسْطاراً، ثم أَساطيرُ جمعُ الجمعِ. وسَطَّرَها: أَلَّفَها. وسَطَّرَ علينا: أََتانا بالأَساطِيرِ. الليث: يقال سَطَّرَ فلانٌ علينا يُسَطْرُ إِذا جاء بأَحاديث تشبه الباطل. يقال: هو يُسَطِّرُ ما لا أَصل له أَي يؤلف. وفي حديث الحسن: سأَله الأَشعث عن شيء من القرآن فقال له: والله إِنك ما تُسَيْطِرُ عَلَيَّ بشيء أَي ما تُرَوِّجُ. يقال: سَطَّرَ فلانٌ على فلان إِذا زخرف له الأَقاويلَ ونَمَِّّْقَها، وتلك الأَقاويلُ الأَساطِيرُ والسُّطُرُ.
والمُسَيْطِرُ والمُصَيْطِرُ: المُسَلَّطُ على الشيء لِيُشْرِف عليه ويَتَعَهَّدَ أَحوالَه ويكتبَ عَمَلَهُ، وأَصله من السَّطْر لأَن الكتاب مُسَطَّرٌ، والذي يفعله مُسَطِّرٌ ومُسَيْطِرٌ. يقال: سَيْطَرْتَ علينا. وفي القرآن: لست عليهم بِمُسْيِطرٍ؛ أَي مُسَلَّطٍ. يقال: سَيْطَرَِ يُسَيِطِرُ وتَسَيطَرَ يتَسَيْطَرُ، فهو مُسَيْطِرٌ ومَتَسَيْطِرٌ، وقد تقلب السين صاداً لأَجل الطاء، وقال الفراء في قوله تعالى: أَم عندهم خزائن ربك أَم هم المُسَيْطِرُونَ؛ قال: المصيطرون كتابتها بالصاد وقراءتها بالسين، وقال الزجاج: المسيطرون الأَرباب المسلطون. يقال: قد تسيطر علينا وتصيطر، بالسين والصاد، والأَصل السين، وكل سين بعدها طاء يجوز أَن تقلب صاداً. يقال: سطر وصطر وسطا عليه وصطا. وسَطَرَه أَي صرعه.
والسَّطْرُ: السِّكَّةُ من النخل. والسَّطْرُ: العَتُودُ من المَعَزِ، وفي التهذيب: من الغنم، والصاد لغة. والمُسَيْطِرُ: الرقيب الحفيظ، وقيل: المتسلط، وبه فسر قوله عز وجل: لستَ عليهم بمسيطر، وقد سَيْطْرَ علينا وسَوْطَرَ. الليث: السَّيْطَرَةُ مصدر المسيطر، وهو الرقيب الحافظ المتعهد للشيء. يقال: قد سَيْطَرَ يُسَيْطِرُ، وفي مجهول فعله إِنما صار سُوطِر، ولم يقل سُيْطِرَ لأَن الياء ساكنة لا تثبت بعد ضمة، كما أَنك تقول من آيَسْتُ أُويِسَ يوأَسُ ومن اليقين أُوقِنَ يُوقَنُ، فإِذا جاءت ياء ساكنة بعد ضمة لم تثبت، ولكنها يجترها ما قبلها فيصيرها واواً في حال (* قوله:
«في حال» لعل بعد ذلك حذفاً والتقدير في حال تقلب الضمة كسرة للياء مثل وقولك أَعيس إلخ). مثل قولك أَعْيَسُ بَيِّنُ العِيسةِ وأَبيض وجمعه بِيضٌ، وهو فُعْلَةٌ وفُعْلٌ، فاجترت الياء ما قبلها فكسرته، وقالوا أَكْيَسُ كُوسَى وأَطْيَبُ طُوبَى، وإِنما تَوَخَّوْا في ذلك أَوضحه وأَحسنه، وأَيما فعلوا فهو القياس؛ وكذلك يقول بعضهم في قسمة ضِيزَى إِنما هو فُعْلَى، ولو قيل بنيت على فِعْلَى لم يكن خطأ، أَلا ترى أَن بعضهم يهمزها على كسرتها، فاستقبحوا أَن يقولوا سِيطِرَ لكثرة الكسرات، فلما تراوحت الضمة والكسرة كان الواو أَحسن، وأَما يُسَيْطَرُ فلما ذهبت منه مَدة السين رجعت الياء. قال أَبو منصور: سَيْطَرَ جاء على فَيْعَلَ، فهو مُسَيْطِرٌ، ولم يستعمل مجهول فعله، وينتهي في كلام العرب إِلى ما انتهوا إِليه. قال: وقول الليث لو قيل بنيتْ ضِيزَى على فِعْلَى لم يكن خطأَ، هذا عند النحويين خطأَ لأَن فِعْلَى جاءت اسماً ولم تجئ صفة، وضِيزَى عندهم فُعْلَى وكسرت الضاد من أَجل الياء الساكنة، وهي من ضِزْتُه حَقَّهُ أَضُيزُهُ إِذا نقصته، وهو مذكور في موضعه؛ وأَما قول أَبي دواد الإِيادي: وأَرى الموتَ قد تَدَلَّى، مِنَ الحَضْـ
ـرِ، عَلَى رَبِّ أَهلِهِ السَّاطِرونِ
فإِن الساطرون اسم ملك من العجم كان يسكن الحضر، وهو مدينة بين دِجْلَةَ والفرات، غزاه سابور ذو الأَكتاف فأَخذه وقتله.
التهذيب: المُسْطَارُ الخمر الحامض، بتخفيف الراء، لغة رومية، وقيل: هي الحديثة المتغيرة الطعم والريح، وقال: المُسْطَارُ من أَسماء الخمر التي اعتصرت من أَبكار العنب حديثاً بلغة أَهل الشام، قال: وأُراه روميّاً لأَنه لا يشبه أَبنية كلام العرب؛ قال: ويقال المُسْطار بالسين، قال: وهكذا رواه أَبو عبيد في باب الخمر وقال: هو الحامض منه. قال الأَزهري: المسطار أَظنه مفتعلاً من صار قلبت التاء طاء. الجوهري: المسطار،
(* قوله:
«الجوهري المسطار بالكسر إلخ» في شرح القاموس قال الصاغاني: والصواب الضم، قال: وكان الكسائي يشدد الراء فهذا دليل على ضم الميم لأَنه يكون حينئذٍ من اسطارّ يسطارّ مثل ادهامّ يدهامّ). بكسر الميم، ضرب من الشراب فيه حموضة.

### Türkçe

**السَّطْرُ** ve **السَّطَرُ**: kitapta, ağaçta, hurmada ve benzerlerinde “sıra”dır;
Cerîr dedi:
İsteyen kimseye malımı ve hil‘atını satmışımdır,
onların divanında **التِّيمُ** bir **سَطَرا** olarak tamam olmaz
Bunların hepsinin çoğulu **أَسْطُرٌ** ve **أَسْطارٌ** ve **أَساطِيرُ**’dür; Lihyânî’den (naklen),
ve **سُطورٌ**. Ve denir: “Bir **سَطْراً** bina etti” ve “Bir **سَطْراً** dikti.” Ve **السَّطْرُ**: çizgi ve yazıdır,
ve o aslında bir mastardır. Leys: denir ki “kitaplardan bir **سَطْرٌ**” ve “ayrılmış ağaçtan bir **سَطْرٌ**”
ve benzeri; ve şu beyti okudu:
Ben ve **أَسْطارٍ** ki **سُطِرْنَ سَطْرا**
bir söyleyici için: ey Nasr, Nasr’ı Nasr!
Ve Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve dediler: **أَساطير الأَوّلين**”; (bu) hazfedilmiş bir başlangıcın haberidir,
mana: “Ve dediler: onun getirdiği şey **أَساطير الأَوّلين**’dir”; manası: onu
öncekiler satır satır yazmıştır; ve **الأَساطير**’in teki **أُسْطُورَةٌ**’dir, tıpkı “**أُحْدُوثَةٌ**” ve “**أَحاديث**” dedikleri gibi.
Ve **سَطَرَ** **يَسْطُرُ**: yazdığı zaman (böyledir); Allah تعالى dedi: **ن والقلم وما يَسْطُرُونَ**;
yani meleklerin yazdığı şey; ve “kitabı” **سَطَرَ** **يَسْطُرُه** **سَطْراً** ve **سَطَّرَه**
ve **اسْتَطَرَه**. Ve tenzilde: **وكل صغير وكبير مُسْتَطَرٌ**. Ve **سَطَرَ** **يَسْطُرُ**
**سَطْراً**: yazdı; ve **اسْتَطَرَ** onun gibidir. Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: işittim
fasih bir bedevî şöyle diyordu: “Falan, ismimi **أَسْطَرَ** etti”; yani ismimin bulunduğu **السَّطْرَ**ı aştı,
artık onu yazdığı zaman “**سَطَرَهُ**” denir. Ve denir: “Falan, falanı kılıçla **سَطْراً** **سَطَرَ**”
yani onunla kesti; sanki o, yazılmış bir satır gibi bir **سَطْرٌ مَسْطُورٌ**’dur; bundan dolayı kasabın kılıcına:
**ساطُورٌ** denmiştir.
Ferrâ: kasaba **ساطِرٌ** ve **سَطَّارٌ** ve **شَطَّابٌ** ve **مُشَقِّصٌ** ve **لَحَّامٌ**
ve **قُدَارٌ** ve **جَزَّارٌ** denir.
İbn Buzurc dedi: adam hata ettiği zaman, hatasını kinaye ederek şöyle derler:
“Falan bugün **أَسْطَرَ** etti”; bu da **الإِسْطارُ**dur, “hata etmek” manasındadır. Ezherî dedi: bu,
Darîr’in bedevîden naklettiği şeydir: “İsmimi **أَسْطَرَ** etti”; yani içinde bulunduğu **السَّطْرَ**ı
aştı.
Ve **الأَساطِيرُ**: bâtıllardır. Ve **الأَساطِيرُ**: nizamı olmayan hadislerdir,
tekili **إِسْطارٌ** ve **إِسْطارَةٌ**’dır, kesre ile; ve **أُسْطِيرٌ** ve **أُسْطِيرَةٌ** ve **أُسْطُورٌ**
ve **أُسْطُورَةٌ**, damme ile. Ve bir kavim dedi: **أَساطِيرُ**, **أَسْطارٍ**’ın cem‘idir; **أَسْطارٌ** da
**سَطْرٍ**’ın cem‘idir. Ebû Ubeyde dedi: **سَطْرٌ**, **أَسْطُرٍ** üzerine cem‘ edildi; sonra **أَسْطُرٌ**
**أَساطير** üzerine cem‘ edildi; ve Ebû (Ubeyde): “**أُسطورة** ve **أُسطير** ve **أُسطيرة** on’a kadar (kullanılır)” dedi. Dedi ki: ve denir
**سَطْرٌ**; ve on’a kadar **أَسْطاراً** olarak cem‘ edilir; sonra **أَساطيرُ** cem‘in cem‘idir.
Ve “onu” **سَطَّرَها**: onu telif etti. Ve “bize” **سَطَّرَ علينا**: bize **الأَساطِيرِ** ile geldi. Leys:
denir: “Falan bize **سَطَّرَ** eder, **يُسَطْرُ**”; yani bâtıla benzeyen hadislerle geldiği zaman. Denir:
“o, aslı olmayan şeyi **يُسَطِّرُ** eder”; yani telif eder. Hasan’ın hadisinde: Eş‘as ona
Kur’an’dan bir şey sordu; ona dedi ki: “Vallahi sen bana bir şey ile **تُسَيْطِرُ** edemezsin”; yani
“revaç veremezsin.” Denir: “Falan, falana karşı **سَطَّرَ** etti”; yani sözleri ona süsledi
ve onları ince işledi; o sözler **الأَساطِيرُ** ve **السُّطُرُ**dur.
Ve **المُسَيْطِرُ** ve **المُصَيْطِرُ**: bir şey üzerine musallat kılınmış olandır; ona nezaret etmek,
hallerini gözetmek ve amelini yazmak için; aslı **السَّطْر**dandır; çünkü yazı
satır satır yazılmıştır (**مُسَطَّرٌ**); bunu yapan da **مُسَطِّرٌ** ve **مُسَيْطِرٌ**dir. Denir: “Bize
**سَيْطَرْتَ** ettin.” Kur’an’da: **لست عليهم بِمُسْيِطرٍ**; yani musallat (değilsin). Denir:
**سَيْطَرَِ** **يُسَيِطِرُ** ve **تَسَيطَرَ** **يتَسَيْطَرُ**; o halde o, **مُسَيْطِرٌ** ve **مَتَسَيْطِرٌ**dir; ve
**السين** harfi, **الطاء** sebebiyle **صاد**’a çevrilebilir. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında:
**أَم عندهم خزائن ربك أَم هم المُسَيْطِرُونَ**; dedi ki: **المصيطرون** yazılışı **صاد** ile, okunuşu **السين** ile.
Zeccâc dedi: **المسيطرون** rablerdir, musallat kılınmış olanlardır. Denir: “Bize **تسيطر** ettin ve **تصيطر** ettin”,
**السين** ile ve **الصاد** ile; asıl olan **السين**’dir; ve her **سين**’den sonra **طاء** gelirse **صاد**’a çevrilmesi caizdir.
Denir: **سطر** ve **صطر** ve “üzerine **سطا** etti” ve “üzerine **صطا** etti.” Ve “onu” **سَطَرَه**: yani onu yere serdi.
Ve **السَّطْرُ**: hurmadan bir “sikke”dir (bir hat/şerit). Ve **السَّطْرُ**: keçiden bir **العَتُودُ**dur,
ve Tehzîb’de: koyundan; ve **الصاد** bir lehçedir. Ve **المُسَيْطِرُ**: gözeten, koruyan bekçidir; ve denildi:
müte­sallit olandır; bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **لستَ عليهم بمسيطر**; ve “bize
**سَيْطْرَ** etti” ve “**سَوْطَرَ** etti.” Leys: **السَّيْطَرَةُ**, **المسيطر**’ın mastarıdır; o, bir şey için
gözeten, koruyan, taahhüt eden (kimsedir). Denir: **سَيْطَرَ** **يُسَيْطِرُ**; fiilinin meçhulünde ancak
**سُوطِر** oldu; **سُيْطِر** denmedi; çünkü **الياء** sâkindir, dammeden sonra sabit kalmaz; nitekim sen
**آيَسْتُ**’tan “**أُويِسَ** **يوأَسُ**” dersin; ve **اليقين**’den “**أُوقِنَ** **يُوقَنُ**” dersin; artık sâkin bir **ياء**
dammeden sonra gelince sabit kalmaz; fakat ondan önce olan onu kendine çeker de onu **واواً** yapar, şu halde
(* Sözü: “**في حال**” galiba bundan sonra bir hazif vardır; takdir: “**في حال** dammenin **ياء** için kesreye dönmesi halinde, senin ‘**أَعيس**’ vb. demen gibi). “**أَعْيَسُ**” dersin, **بَيِّنُ العِيسةِ**; ve “**أَبيض**” dersin; çoğulu **بِيضٌ**’dur; o da **فُعْلَةٌ** ve **فُعْلٌ**dür; böylece **الياء** kendinden öncekini kendine çekti de onu kesreledi; ve “**أَكْيَسُ** **كُوسَى**” ve “**أَطْيَبُ** **طُوبَى**” dediler; bunda ancak daha açık ve daha güzel olanı hedeflediler;
hangi şeyi yaparlarsa o kıyastır; bunun gibi, bazıları **ضِيزَى**’nın taksiminde der ki: o ancak **فُعْلَى**dır;
eğer “**فِعْلَى** üzerine bina edildi” denilse hata olmazdı; görmez misin ki bazıları onu kesresi üzerine hemzeler;
“**سِيطِرَ**” demeyi, kesrelerin çokluğundan çirkin gördüler; damme ile kesre arasında gidip gelince **الواو** daha güzel oldu;
amma **يُسَيْطَرُ** ise, ondan **السين**’in meddi gidince **الياء** geri döndü. Ebû Mansûr dedi: **سَيْطَرَ**,
**فَيْعَلَ** vezni üzere geldi; o halde o **مُسَيْطِرٌ**dir; fiilinin meçhulü kullanılmadı; ve Arapların sözünde
vardıkları yere kadar varılır. Dedi ki: Leys’in “**ضِيزَى** **فِعْلَى** üzerine bina edilse hata olmazdı” sözü,
nahivcilere göre hatadır; çünkü **فِعْلَى** isim olarak geldi, sıfat olarak gelmedi; **ضِيزَى** onların yanında **فُعْلَى**dır;
**الضاد** sâkin **الياء** sebebiyle kesrelendi; o, “hakkını eksilttiğin zaman” **ضِزْتُه حَقَّهُ أَضُيزُهُ**’dendir;
bu, yerinde zikredilmiştir; Ebû Duvâd el-İyâdî’nin sözüne gelince:
Ve ölümü, **الحَضْرِ**’den sarkmış görürüm,
onun ehlinin rabbi üzerine, **السَّاطِرونِ**
şüphesiz **الساطرون**, Acemden bir melikin adıdır; **الحضر**’da otururdu; o, Dicle ile Fırat arasında bir şehirdir;
Zü’l-ektâf Sâbûr ona gazâ etti; onu yakaladı ve öldürdü.
Tehzîb: **المُسْطَارُ**, ekşi şaraptır; **الراء**’ın hafifletilmesiyle; Rumca bir dildir; ve denildi: o,
tadı ve kokusu değişmiş yeni (şarap)tır; ve dedi: **المُسْطَارُ**, Şam ehlinin diliyle,
üzümün bakirelerinden yeni sıkılmış şarabın adlarındandır; dedi: ve onu Rumca görüyorum;
çünkü Arap sözünün binalarına benzemez; dedi: ve **المُسْطار** **السين** ile de denir; dedi: Ebû Ubeyd bunu
şarap babında böyle rivayet etti ve dedi: onun ekşi olanıdır. Ezherî dedi: **المسطار**ı,
zannederim **صار**’dan **مفتعلاً**dır; **التاء** **طاء**’a çevrilmiştir. Cevherî: **المسطار**,
(* Sözü: “Cevherî: **المسطار** kesre ile vb.” Kâmûs şerhinde Sâgânî dedi: doğrusu dammedir; dedi: Kisâî **الراء**’ı şeddelerdi; bu, **الميم**’in dammesine delildir; çünkü o vakit “**اسطارّ يسطارّ**”dan olur; “**ادهامّ يدهامّ**” gibi). **الميم**’in kesresiyle, içinde
ekşilik bulunan bir içki türüdür.
