# سطع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B7%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B7%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سطع

سطع الغبار، كمنع، يسطع سطعا، وسطوعا، بالضم وسطيعا كأمير، وهو قليل، قال المرار بن سعيد الفقعسي:
  يثرن قساطلا يخرجن منهـا                      ترى دون السماء لها سطيعا : ارتفع أو انتثر، وكذا البرق والشعاع والصبح والرائحة والنور، وهو في الرائحة مجاز. وقيل: أصل السطوع إنما هو في النور، ثم إنهم استعملوه في مطلق الظهور، قال لبيد - رضي الله عنه - في صفة الغبار المرتفع:
  مشمولة غلثت بنابت عرفج                      كدخان نار ساطع أسنامها وقال سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  حرة تجلو شتـيتـا واضـحـا                      كشعاع الشمس في الغيم سطع ويروى: كشعاع البرق وقال أيضا يصف ثورا:
  كف خداه عـلـى ديبـاجة                      وعلى المتنين لون قد سطع وقال أيضا:
  صاحب المئرة لا يسأمها                      يوقد النار إذا الشر سطع وفي حديث ابن عباس رضي الله عنهما: كلوا واشربوا ما دام الضوء ساطعا. وقال الشماخ يصف رفيقه:
  أرقت له في القوم والصبح ساطع                      كما سطع المريخ شمره الغالـي قال ابن دريد: سطع بيديه سطعا، بالفتح: صفق بهما، والاسم: السطع، محركة، أو هو أن تضرب بيدك شيئا براحتك، أو أصابعك. وسمعت لوقعه سطعا، أي تصويتا شديدا، محركة، أي، صوت ضربه أو رميه، قال الليث: وإنما حرك لأنه حكاية لا نعت ولا مصدر، والحكايات يخالف بينها وبين النعوت أحيانا. السطاع، ككتاب: أطول عمد الخباء. قلت: وهو مأخوذ من الصبح الساطع، وهو المستطيل في السماء، كذنب السرحان، قال الأزهري: فلذلك قيل للعمود من أعمدة الخباء: سطاع. السطاع: الجمل الطويل الضخم، عن ابن عباد، ونقله الأزهري أيضا، وقال: على التشبيه بسطاع البيت، وقال مليح الهذلي:
  وحتى دعا داعي الفراق وأدنـيت                      إلى الحي نوق والسطاع المحملج والسطاع: خشبة تنصب وسط الخباء والرواق. قيل: هو عمود البيت، كما في الصحاح، وأنشد القطامي:
  أليسوا بالألى قسطـوا قـديمـا                      على النعمان، وابتدروا السطاعا وذلك أنهم دخلوا على النعمان قبته. ثم قوله هذا مع قوله: أطول عمد الخباء. واحد، فتأمل. السطاع: جبل بعينه، قال: قال صخر الغي الهذلي:
  فذاك السطاع خلاف النجا                      ء تحسبه ذا طلاء نتيفـا خلاف النجاء: أي بعد السحاب تحسبه جملا أجرب نتف وهنئ. السطاع: سمة في عنق البعير، أو جنبه بالطول. وقال الأزهري: هي في العنق بالطول، فإذا كان بالعرض فهو العلاط، والذي في الروض: أن السطاع والرقمة في الأعضاء. وسطعه تسطيعا: وسمه به، فهو مسطع، وإبل مسطعة، وأنشد ابن الأعرابي للبيد:
  درى باليسارى جنة عبقرية                      مسطعة الأعناق بلق القوادم

  والأسطع: الطويل العنق، يقال: جمل أسطع، وناقة سطعاء، وقد سطع، كفرح، وفي صفته صلى الله عليه وسلم: في عنقه سطع. أي طول. وظليم أسطع: كذلك. الأسطع: فرس كان لبكر بن وائل، وهو أبو زيم، وكان يقال له: ذو القلادة. المسطع، كمنبر: الفصيح كالمصقع، عن اللحياني، يقال: خطيب مسطع ومصقع، أي بليغ متكلم. السطيع، كأمير: الطويل. من المجاز: سطعتني رائحة المسك، كمنع، إذا طارت إلى أنفك، وكذا أعجبني سطوع رائحته، وسطعت الرائحة سطوعا: فاحت وعلت. ومما يستدرك عليه: السطيع، كأمير: الصبح؛ لإضاءته وانتشاره، وذلك أول ما ينشق مستطيلا، وهو الساطع أيضا. وسطع لي أمرك: وضح، عن اللحياني. وقال أبو عبيدة: العنق السطعاء: التي طالت، وانتصبت علابيها، ذكره في صفات الخيل. وسطع يسطع: رفع رأسه ومد عنقه، قال ذو الرمة يصف الظليم:
  فظل مختضعا يبدو فتنكـره                      حالا، ويسطع أحيانا فينتصب وعنق أسطع: طويل منتصب. وسطع السهم، إذا رمي به فشخص يلمع، قال الشماخ:
  أرقت له في القوم، والصبح ساطع                      كما سطع المريخ شمره الغالـي شمره، أي أرسله. وجمع السطاع بمعنى عمود الخباء: أسطعة وسطع، أنشد ابن الأعرابي:
  ينشنه نوشا بأمثال السطع والسطاع: العنق، على التشبيه بسطاع الخباء. وناقة ساطعة: ممتدة الجران والعنق، قال ابن فيد الراجز:
  ما برحت ساطعة الجـران                      حيث التقت أعظمها الثماني وناقة مسطوعة: موسومة بالسطاع. وإبل مسطعة: على أقدار السطع من عمد البيوت، وبه فسر قول لبيد الذي تقدم. وقال الليث هنا: اسطعته، وأنا أسطيعه إسطاعا، ولم يزد. قلت: السين ليست بأصلية، وسيذكر في ترجمة طوع.

### Türkçe

**سطع** toz yükseldi; **كمنع** (yani “menʿa” babı gibi), **يسطع** “yastau”, **سطعا** “satʿan” ve **سطوعا** “sutûʿan”, (mastar) damme ile; ve **سطيعا** “satîʿan”, **كأمير** (yani “emîr” vezni gibi); ve o azdır. **المرار بن سعيد الفقعسي** dedi:
  “Onlar, ondan çıkarıp kaldırdıkları bir toz bulutu savururlar;                      onun için göğün altında bir **سطيعا** görürsün.”
: yükseldi yahut saçıldı; şimşek, ışın, sabah, koku ve nur da böyledir; kokuda ise mecazdır. Ve denildi ki: **السطوع**un aslı ancak nurdadır; sonra onu mutlak görünüşte kullandılar. **لبيد** -Allah ondan razı olsun- yükselen tozun sıfatında dedi:
  “Bir **عرفج** bitkisiyle kaplanmış, sertleşmiş;                      tepeleri, yükselen bir ateş dumanı gibi.”
Ve **سويد بن أبي كاهل اليشكري** dedi:
  “Hür (bir kadın), açık seçik dağınığı giderir;                      bulutta güneş ışını gibi **سطع**.”
Ve rivayet olunur: “şimşek ışını gibi.” Ve yine bir boğayı vasfederek dedi:
  “İki yanağı, bir **ديباجة** üzerinde (gibi);                      ve iki böğür üzerinde bir renk ki **سطع**.”
Ve yine dedi:
  “Azık sahibi, ondan usanmaz;                      şer **سطع** edince ateşi yakar.”

Ve İbn Abbas’ın -Allah ikisinden de razı olsun- hadisinde: “Işık **ساطعا** oldukça yiyin ve için.” Ve **الشماخ** yoldaşını vasfederek dedi:
  “Kavim içinde ona uykusuz kaldım; sabah **ساطع** iken;                      tıpkı **المريخ** (Merih) **سطع** ettiği gibi; onu **الغالـي** (okçu) **شمره** (salıverdi).”

İbn Düreyd dedi: **سطع** iki eliyle **سطعا**; fetha ile: ikisiyle çırptı. İsim: **السطع**, harekeli; yahut o, avucunla yahut parmaklarınla elinle bir şeyi vurmandır. Ve onun düşüşünün **سطعا**sını işittim; yani şiddetli bir ses çıkarma; harekeli; yani onun vurmasının yahut atılmasının sesi. **الليث** dedi: Ancak onu harekeli kıldı; çünkü o, sıfat da değil mastar da değil, bir taklittir; taklitler bazen sıfatlardan ayrılır.

**السطاع**, **ككتاب**: çadırın direklerinin en uzunu. Dedim: O, **الصبح الساطع**tan alınmıştır; o, gökte uzayıp giden (ışık)tır; kurt kuyruğu gibi. **الأزهري** dedi: Bundan dolayı çadır direklerinden direğe **سطاع** denildi.

**السطاع**: uzun, iri deve; İbn Abbâd’dan; **الأزهري** de onu nakletti ve dedi: evin **سطاع**ına benzetme üzerinedir. **مليح الهذلي** dedi:
  “Ayrılık çağırıcısı çağırıncaya dek; ve yaklaştırıldı                      mahalleye, dişi develer ve yüklenmiş **السطاع**.”

Ve **السطاع**: çadırın ve revakın ortasına dikilen bir ağaç. Denildi ki: o, evin direğidir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **القطامي** şu beyti okudu:
  “Onlar değil mi ki eskiden adaletle paylaştırdılar                      Nuʿmân üzerine; ve **السطاع**a koştular.”
Bu, onların Nuʿmân’ın kubbesine girmelerindendir. Sonra onun bu sözü, “çadırın direklerinin en uzunu” sözüyle birlikte, tek (bir şey)dir; öyleyse düşün.

**السطاع**: belirli bir dağdır. Dedi ki: **صخر الغي الهذلي** dedi:
  “İşte o **السطاع**dır; **خلاف النجا**ء (buluttan sonra);                      onu, yolunmuş bir uyuz deve sanırsın.”
**خلاف النجاء**: yani buluttan sonra; onu, yolunmuş ve merhem sürülmüş uyuz bir deve sanırsın.

**السطاع**: devenin boynunda yahut yanında uzunlamasına bir damga. **الأزهري** dedi: o, boyunda uzunlamasınadır; enlemesine olursa o **العلاط**tır. Ve **الروض**’da olan: **السطاع** ve **الرقمة** uzuvlardadır.

**وسطعه** **تسطيعا**: onu onunla damgaladı; o halde o **مسطع**tır; ve **إبل مسطعة**. İbnü’l-Aʿrâbî, Lebîd’den şu beyti okudu:
  “Sol yanla, bir **عبقرية** cenneti (gibi) bilir;                      boyunları **مسطعة**; önleri alaca.”

Ve **الأسطع**: uzun boyunlu. Denilir: **جمل أسطع** ve **ناقة سطعاء**; ve **قد سطع**; **كفرح** (yani “fariha” gibi). Ve onun -sallallahu aleyhi ve sellem- sıfatında: “Boynunda **سطع** vardır.” Yani uzunluk. Ve **ظليم أسطع**: böyledir.

**الأسطع**: Bekr b. Vâil’in bir atı idi; o, **أبو زيم**dir; ve ona **ذو القلادة** denilirdi.

**المسطع**, **كمنبر**: fasih; **المصقع** gibi; Lihyânî’den. Denilir: **خطيب مسطع** ve **مصقع**; yani beliğ konuşan.

**السطيع**, **كأمير**: uzun. Mecazdan: **سطعتني رائحة المسك**, **كمنع**; yani burnuna uçup geldiğinde. Ve yine: “Onun kokusunun **سطوع**u beni hayran bıraktı.” Ve **سطعت الرائحة سطوعا**: yayıldı ve yükseldi.

Ve ona ek olarak (müstedrek): **السطيع**, **كأمير**: sabah; aydınlığı ve yayılması sebebiyle; ve bu, ilk olarak uzunlamasına yarılıp ortaya çıkar; o, **الساطع** da olur.

Ve **وسطع لي أمرك**: açık oldu; Lihyânî’den.

**أبو عبيدة** dedi: **العنق السطعاء**: uzayan ve üst kısımları dikilen (boyun); onu atların sıfatlarında zikretti.

**وسطع يسطع**: başını kaldırdı ve boynunu uzattı. **ذو الرمة** devekuşunu vasfederek dedi:
  “Böylece eğilmiş kalır; görünür de onu yadırgarsın                      bir hâl üzere; bazen **يسطع** eder de dikilir.”

Ve **عنق أسطع**: uzun, dik.

Ve **وسطع السهم**: onunla atıldığında, parlayarak yükselip belirginleşti. **الشماخ** dedi:
  “Kavim içinde ona uykusuz kaldım; sabah **ساطع** iken;                      tıpkı **المريخ** **سطع** ettiği gibi; onu **الغالـي** **شمره**.”
**شمره**: yani onu salıverdi.

Ve çadır direği manasında **السطاع**ın çoğulu: **أسطعة** ve **سطع**. İbnü’l-Aʿrâbî şu beyti okudu:
  “Onu, **السطع** benzerleriyle dürterek dürterler.”

Ve **السطاع**: boyun; çadırın **سطاع**ına benzetme üzere.

Ve **ناقة ساطعة**: gerdanı ve boynu uzamış. İbn Fîd er-Râciz dedi:
  “Sekiz kemiği birleştiği yerde                      **ساطعة الجـران** olarak durmaktan geri kalmadı.”

Ve **ناقة مسطوعة**: **السطاع** ile damgalanmış. Ve **إبل مسطعة**: evlerin direklerinden **السطع** ölçülerine göre; ve bununla, daha önce geçen Lebîd’in sözü tefsir edildi.

**الليث** burada dedi: **اسطعته**; ve ben onu **أسطيعه** **إسطاعا** (yaparım); ve artırmadı. Dedim: **السين** aslî değildir; ve **طوع** maddesinde zikredilecektir.
