# سعب (س-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
ع س ب- ع ب س-س ب ع- استعمالda olanlar: **س ع ب**- **ب ع س**- **ب س ع** ihmal edilmişler
**عسب**:
**العسب**: atın aşımıdır; şair onu bazen insanlar hakkında da kullanmıştır. Züheyr dedi ki:
فلولا **عَسْبُه** لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
Ebû Leylâ dedi ki: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir: Allah onun **عَسْبَه**’ini kesti; yani: suyunu ve çocuğunu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış dişi develeri vasfederek dedi ki:
يغادرن **عسب** الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
**أمّ الطريق**: onun çoğu (ana kısmı). Diyor ki: bu develer ceninlerini atar; sonra kuşlar ve yırtıcı hayvanlar onları yer.
Ve **عسيب الذَّنَبِ**: onda kılların bittiği (çıktığı) kuyruk kemiğidir.
Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları soyulan, düzgün, ince, doğru bir dal (cريد)dır. Çoğulu **عِسبان**; ve (sayılı çoğul olarak) üçü: **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeğidir; ve denir: o, içinde itaat edilen büyük bir **دَبْرة**’dir; geldiğinde gelir, döndüğünde döner.
Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**’dan bir türdür; onların en irilerindendir. Ebû Leylâ dedi ki: o, **الحجلان**’dan **اليَعقوب**’dur; **اليعسوب** değil.
Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, binicinin ayağının isabet ettiği yerde bir dairedir.
Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflığı/inceliği sebebiyle atların ve köpeklerin kendisine benzetildiği bir kuştur.

**عبس**:
**عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً**: yüzü asık, öfkeli olarak; o, yüzü asık, kızgındır.
Eğer asıklığında dişlerini açığa çıkarırsa, **كلح** dedin.
Eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse, **بَسَرَ** dedin; Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü de böyledir: “**عبس وبسر**”.
Ve bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâmı arz ettiği bir adama yönelmişti; derken İbn Ümm Mektûm ona geldi; ona, sorduğu şeylerin bazısını sordu; böylece onu o adamdan alıkoydu; bunun üzerine Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; bu, onu hafife almaktan değildir; fakat o adamın İslâmından umduğu şey sebebiyledir; bunun üzerine Allah indirdi: “**عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى**”. Ve onu bununla birlikte kızgın görürsen, **بسل** dedin.
Ve onu bununla birlikte iki gözünün arasını büzmüş görürsen, **قطب** dedin; ve **قطب** da (böyledir); o, yüzü asık ve kaşlarını çatandır: **عابس** ve **قاطب**. Ve **العَبَسُ**: kuyruk kılları üzerinde dışkı ve idrardan kuruyup kalan şeydir; o, develerde, koyunlarda kuyruklarına, butlarına ve husyelerine yapışan **الوَذَحِ** gibidir; bu, semizlikten olur.
Hadiste: “Resûlullah, idrarlarında **عبست** olmuş develere uğradı da elbisesiyle örtündü.”
Ve **عبست** olmuştur; o, **عبسة**’dir. Dedi ki:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من **عَبَس** الصّيف قرونَ الأيّل
Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (gün).

**سبع**:
**السَّبُع**: yırtıcı hayvanların biridir. Dişisi **سَبُعة**’dir.
Ve falanı falan kimsenin yanında **سبعت**: ona zarar verici bir çekiştirme (kötüleme) ile düştüğünde (hakkında konuştuğunda).
Ve Hüzeyl dilinde **عبد مسبع**: nimet içinde bırakılmış bir köledir. Ve denir: insanlara karşı cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Bu, **الدّعيّ** dilindedir. el-Acçâc dedi ki:
إنّ تميما لم يُراضِعْ **مُسْبَعا**
ولم تلده أمّه مقنّعا
Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.
Ebû Leylâ dedi ki: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çoban; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi ki:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
Ebû Leylâ ve Arrâm dedi ki: **المسبع** zina çocuğudur. Ebû Züeyb dedi ki:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Ancak Arrâm, onu Ebû Züeyb’den **مُسْبع** olarak işittiğini zikretti; ve denir: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nisbet edilendir.
Ve dediler ki: **المسبع** ayrıca: yedi aylık doğan kimsedir; aylar onu rahimde olgunlaştırmamış ve tamamlanmamıştır.
Ve kadın **أسبعت**; o, **مُسْبعٌ**’dır; yedi ay için doğurduğunda.
Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamıdır; bunun hepsine bir **أسبوع** denir; çoğulu: **أسابيع**. Keza **الأسبوع** **الطوف** ve benzerindendir; ve **أسبوعات** üzere çoğul yapılır.
İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.
Ve **سَبَعْتُ** kavmi: onların yedincisi oldum. Ve şey altı iken onu yediye tamamladığında **أسبعت** ettin.
Ve onu **تسبيعا** olarak da **سبعته** ettin.
Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk (aralığı) türlerindendir; develerin suya gelişleri (varışları) olmaz.
Develeri **سبعا** suladık; yani içtiği günden itibaren yedinci günde. Eğer (çoğul) olursa, **أسبع**. Ve **السَّبيعُ**: yediden bir parçadır; tıpkı ondan bir parça olan **العَشيِر** gibi.
Ve derler: yedi ağırlığında on dirhem; çünkü on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: falan kimseye **سَبْعَة** ameli yapacağını mutlaka bilirim; yani şerde mübalağa ve nihayete ulaşma. Denir: bununla yedi adamın ameli kastedildi.
Ve denir: **السَّبْعة** ile dişi aslan (**اللَّبُؤة**) kastedildi; böylece **الباء** hafifletildi. Ve yedi adam manasını isteyen, **الباء**’yı nasb etti ve bazı lehçelerde ağırlaştırdı; o, aslında cezmdir; Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü gibi: “**سبعة وثامنهم كلبهم**”. Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; tıpkı **مذؤوبةٌ** ve **وَذِئَبةٌ** denildiği gibi; yani: yırtıcı hayvanlar ve kurtlar sahibi. Dedi ki:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً **مَسْبَعه**
وفلواتٍ بعد ذاك **مَضْبَعَه**
Yani: sırtlanları çok.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قال الأصمعي: فُوهُ يَجْري سَعاببيبَ وثَعابيبَ، وهو أن يجرِيَ منه ماءٌ صافٍ فيه تَمَدُّدٌ.

##### Türkçe

قال الأصمعي: Ağzı, **سَعاببيبَ** ve **ثَعابيبَ** akıyor; bu, ondan içinde bir uzama bulunan duru bir suyun akmasıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الباء
عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة .
عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير :
ولولا عَسْبه لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
قال أبو عبيد : معنى العَسْب في الحديث : الكِراء ، والأصل فيه الضراب ؛ والعرب تسمّي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سبَبه ، كما قالوا للمزادة : راوية وإنما الراوية : البعير الذي يُستقَى عليه . والعسيب : عسيب الذَّنَب وهو مستدَقُّه . والعَسِيب : جريد النخل إذا نحِّي عنه خُوصه . ويجمع عُسُباً وعُسْبَاناً . وعَسِيب : جبل بعالية نَجْد معروف ، يقال : لا أفعل كذا ما أقام عسيب . وفي حديث عليّ أنه ذكر فتنة فقال : ( فإذا كان ذلك ضَرَب يَعْسُوبُ الدِين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخَرِيف ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : أراد بقوله : يعسوب الدين أنه سيّد الناس في الدين يومئذ . وفي حديث آخر لعليّ أنه مرّ بعبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد مقتولاً يوم الجَمَل ، فقال : هذا يعسوب قريش ، يريد : سيّدها . قال الأصمعي : وأصل اليعسُوب : فَحْل النحل وسيّدها ، فشبَّهه في قريش بالفحل في النحل . قال أبو سعيد : معنى قوله : ضرب يعسوب الدين بذَنَبه أراد بيعسوب الدين ضعيفه ومحتقَره ، وذليله ، فيومئذ يعظم شأنه حتّى يصير غير اليعسوب . قال : وضَرْبه بذنبه : أن يغرِزه في الأرض إذا باض كما تَسْرأ الجراد . فمعناه : أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو . قال : وقول عليّ في عبد الرحمن بن أسِيد على التحقير له والوضع من قدره ، لا على التفخيم لأمره . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ لا ما قاله أبو سعيد في اليعسوب . قلت : وروى شمر الحديث الأول : ضرب يعسوب الدين بذَنبه فما زاد في تفسيره على ما قال أبو عبيد شيئاً . قلت : ومعنى قوله : ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه أي فارق الفتنة وأهلها في أهل دينه . وذَنَبه : أتباعه الذين يتّبعونه على رأيه ويَجْتَبُون ما اجتباه من اعتزال الفِتن . ومعنى قوله : ضَرَب أي ذهب في الأرض مسافراً ومجاهداً ، يقال : ضرب في الأرض مسافراً وضرب فلان الغائط إذا أبعد فيها للتغوّط . وقوله : بذَنَبه أي
في ذَنَبه وأتباعه ، وأقام الباء مُقَام في أو مقام مع ، وكلُّ ذلك من كلام العرب . ورَوَى ابن الأعرابي عن المفضّل أنه أنشده :
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان
قال : ومعناه : أن الرئيس إذا قُتل جُعل رأسُه على سِنَان ، فمعناه أن العيش إذا كان هكذا فهو الموت . وقال شمر : قال ابن شُميل : عَسْب الفحل : ضِرَابه . يقال : إنه لشديد العَسْب . ويقال للولد : عَسْب . وقال كثيّر يصف خيلاً أسقطت أولادها :
يغادرن عَسْب الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
فالعَسْب : الولد ويقال : ماء الفحل . والعرب تقول : استعسب فلان استعساب الكلب وذلك إذا ما هاج واغتلم . وكلب مُسْتَعْسِب . وقال الليث : اليعسوب : دائرة عند مَرْكَض الفارس حيث يركُض برجله من جَنب الفرس . قلت : وهذا غلط ، اليعسوب عند أبي عبيدة وغيره : خطّ من بياض الغُرَّة ينحدر حتى يمسّ خَطْم الدابَّة ثم ينقطع . وقد قاله ابن شميل . وقال الأصمعي : اليعسوب أيضاً : طائر أصغر من الجرادة طويل الذَنَب . وقال الليث : هو طائر أعظم من الجرادة . والقول ما قال الأصمعيّ .
عبس : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نظر إلى نَعَم بني المُصْطَلِق وقد عَبِست في أبوالها وأبعارها فتقنَّع بثوبه وقرأ : ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) قال أبو عبيد : قوله : قد عَبِست في أبوالها يعني : أن تجفَّ أبوالُها وأبعارها على أفخاذها ، وذلك إنما يكون من كثرة الشحم ، وذلك العَبَسُ . وأنشد لجرير يصف راعية :
ترى العَبَس الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
ونحو ذلك قال الليث في العَبَس . قال : وهو الوَذَح أيضاً . ويقال للرجل إذا قطَّب ما بين عينيه : عَبَس يَعْبِس عبُوساً فهو عابس ، وعبّس تعبيساً إذا كرَّه وجهَهُ . فإن كَشَر عن أسنانه مع عبوسِه فهو كالح . وعَبْس : قبيلة من قَيس عَيْلان ، وهي إحدى الجَمَرات . وعُبَيس : اسم . وعبّاس : اسم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العبّاس : الأسَد الذي تَهْرُبُ منه الأُسْد ، وبه سمّي الرجل عبّاساً . وقال أبو تراب : يقال : هو جِبْس عِبْس لِبْس إتباع ، ويوم عَبُوس : شديد .
سبع : السَبْع من العدد معروف . تقول : سبع نسوة وسبعة رجال . والسبعون معروف ، وهو العِقْد الذي بين الستّين والثمانين . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( للبِكر سَبْع وللثيِّب ثلاث ) . ومعناه : أن الرجل يكون له امرأة فيتزوّج أخرى ، فإن كانت بِكراً أقام عندها سَبْعاً لا يحسبها في القَسْم بينهما ؛ وإن كانت ثيّباً أقام عندها ثلاثاً غير محسوبة في القَسْم . وقد سبَّع الرجلُ عند امرأته إذا أقام عندها سبع ليال . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لأمّ سَلَمة حين تزوّجها وكانت ثيّباً : ( إن شئتِ سبَّعت
عندك ثم سبَّعت عند سائر نسائي ، وإن شئت ثلثت ثم دُرْت ) ، أي لا أحتسِب الثلاث عليك . ويقال : سبَّع فلان القرآن إذا وظَّف عليه قراءته في سبع ليال . وفي الحديث : سبَّعت سُلَيم يوم الفتح أي تمَّت سبعمائة رجل . وقال الليث : الأُسبوع من الطواف سبعة أطواف ، ويجمع على أسبوعات . قال : والأيّام التي يدور عليها الزمان في كل سبعة منها جمعة تسمَّى الأُسبوع وتجمع أسابيع ، ومن العرب من يقول سُبُوع في الأيام والطواف بلا ألف ، مأخوذة من عدد السبع . والكلام الفصيح : الأُسْبوع ، أبو عبيد عن أبي زيد : السَبِيع بمعنى السُبُع كالثَمين بمعنى الثُمن ، وقال شمر : لم أسمع سَبيعاً لغيره . وفي الحديث : ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم السَبْع ) ؟ قال ابن الأعرابي : السبع : الموضع الذي إليه يكون المحشَر يوم القيامة ، أراد : من لها يوم القيامة وروي عن ابن عباس أنه سئل عن مسألة فقال : إحدى من سَبْع . قال شمر : يقول إذا اشتدّ فيها الفُتْيا قال : يجوز أن يكون الليالي السبع التي أرسل الله العذاب فيها على عاد ، ضربها مثلاً للمسألة إذا أشكلت . قال : وخلق الله السموات سبعاً والأرضين سبعاً وروي في حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن السِبَاع قال ابن الأعرابي : السِباع : الفِخار كأنه نهَى عن المفاخرة بكثرة الجماع .
وحكى أبو عمرو عن أعرابي أعطاه رجل درهماً فقال : سبَّع الله له الأجر ، قال : أراد : التضعيف ، وفي ( نوادر الأعراب ) : سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً أي تابع له الشيء بعد الشيء ، وهي دعوة تكون في الخير والشر ، والعرب تصنع التسبيع موضع التضعيف وإن جاوز السبع ، والأصل فيه قول الله جل وعز : ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) ثم قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ) . قلت : وأُرَى قول الله جَلّ ثناؤه لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) من باب التكثير والتضعيف لا من باب حَصْر العَدَد ، ولم يُرد الله جل ثناؤه أنهج إن زاد على السبعين غَفَر لهم ، ولكن المعنى : إن استكثرتَ من الدعاء والاستغفار للمنافقين لم يغفر الله لهم . وأمَّا قول الفرزدق :
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس والسَبْعَين في راحة اليد
فإنه أراد بالسبعَين : سبع سموات وسبع أرضين . ويقال : أقمت عنده سَبْعين أي جمعتين وأسبوعين .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُسْبَع : المهمَل . وهو في قول أبي ذؤيب :
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
ورَوَى شمر عن النضر بن شميل أنه قال : المُسْبَع : الذي يُنْسَب إلى أربع أمَّهات كلُّهن أمَة . وقال بعضهم : إلى سبع أمَّهات . قال : ويقال أيضاً : المُسْبع :
التابعة . يقال : الذي يولد لسبعة أشهر فلم تُنْضجه الرحِم ولم تتمَّ شهوره .
وقال العجّاج :
إن تميماً لم يراضع مُسْبَعا
قال النضر : ربّ غلام قد رأيته يراضِع . قال : والمراضعة : أن يرضع أمّه وفي بطنها ولد .
وروى أبو سعيد الضرير قول أبي ذؤيب :
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
بكسر الباء وزعم أن معناه : أنه قد وقع السباع في ماشيته فهو يصيح ويصرخ ، ويقال : سبَّعت الشيء إذا صيَّرته سبعة ، فإذا أردت أنك صيَّرته سبعين قلت : كمَّلته سبعين ، ولا يجوز ما قال بعض المولَّدين : سبعنته ولا قولهم : سبعنَتْ دراهمي أي كَمُلتْ سبعين . وقولهم : أخذت منه مئة درهم وزناً وزنَ سبعة المعنى فيه : أن كل عشرة منها تزن سبعة مثاقيل ولذلك نصب وزناً .
والسُبُع يقع على ماله ناب من السِباع ويَعْدُو على الناس والدوابّ فيفترسها ؛ مثل الأسَد والذئب والنَّمِر والفَهْد وما أشبهها .
والثعلب وإن كان له ناب فإنه ليس بسَبُع لأنه لا يعدو على صغار المواشي ولا ينيّب في شيء من الحيوان .
وكذلك الضَبُع لا يعدّ من السباع العادِية ، ولذلك وردت السنَّة بإباحة لحمها وبأنها تُجزَى إذا أصيبت في الحَرَم أو أصابها المحرم .
وأما الوَعْوع وهو ابن آوى فهو سَبُع خبيث ولحمه حرام لأنه من جنس الذئاب إلا أنه أصغر جِرْماً وأضعف بَدَناً . ويقال : سبَع فلان فلاناً إذا قَصَبه واقترضه أي عابه واغتابه . وسبع فلاناً إذا عضَّه بسنّه .
ومن أمثال العرب السائرة قولهم : أخذه أخذ سَبْعة . قال ابن السكيت : إنما أصلها سَبُعَة فخُفّفتْ . قال : واللَبُؤة زعموا أنزقُ من الأسَد ، قال وقال ابن الكلبيّ هو سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان من طيّىء ، وكان رجلاً شديداً .
وقال ابن المظفّر : أرادوا بقولهم : لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة : المبالغة وبلوغَ الغاية . قال : وقال بعضهم : أرادوا : عمل سبعة رجال . وأرضٌ مَسْبَعَة : كثيرة السِباع : ويقال : سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم إذا أخذت سُبُعَ أموالهم . وكذلك سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم إذا كنت سَابِعَهُم . وفي أظمَاء الإبل السِّبْعُ ، وذلك إذا أقامت في مراعيها خمسة أيام كواملَ ، ووردت اليوم السادس ، ولا يُحسب يومُ الصَدَر . وسَبُعَتْ الوحشيّةُ فهي مسبوعة إذا أكل السَبُع ولدها .
قال أبو بكر في قولهم : فلان يَسْبَع فلاناً قولان . أحدهما : يرميه بالقول القبيح من قولهم : سبعت الذئب إذا رميته . قال : ويدلّك على ذلك حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن السّبَاع وهو أن يتسابّ الرجلان فيرمي كلّ واحد منهما صاحبه بما يسوءه من القَذْع . وقيل : هو إظهار الرَفَث والمفاخرة بالجماع ، والإعراب بما يُكنَى عنه من أمر النساء .
قال والسَبُعَان : موضعٌ معروفٌ في ديار قَيس . ولا يعرف من كلامهم اسم على فَعُلاَن غيره .
وقال النضر بن شميل : السُبَاعِيُّ من الجِمال : العظيم الطويل . قال والرُباعيّ من الجمال ، مثل السُبَاعِي على طوله . قال : وناقة سُبَاعِيَّة ورباعيّة . وقال غيره : ثوبٌ سُبَاعِي إذا كان طوله سَبْع أذرع أو سبعة أشبار ؛ لأن الشِبْر مذكّر ، والذراع مؤنثة . أبو عبيد عن الأصمعي : سَبَعْتُه إذا وقعت فيه ، وأسْبَعْتُه إذا أطعمته السِباع .
وقال ابن السكيت : أسْبَعَ الراعي إذا وقع في ماشيته السِبَاع . وسَبَعَ الذئبُ الشاةَ إذا فرسها . وسَبَعَ فلان فلاناً إذا وقع فيه ، وأسْبَعَ عَبْدُه إذا أهمله .
سعب : أهمل الليث هذا الحرف ، وهو مستعمل . يقال : انسعب الماءُ ، وانْثَعَبَ إذا سال ، وفُوه يَجْرِي سَعَابِيبَ وثعابيبَ إذا سال مَرْغُه أي لُعَابه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَعَابيب التي تمتد شِبه الخيوط من العَسَل والخِطْمِيّ ونحوه . وقال ابن مقبل :
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على سعابيب ماء الضالة اللجِنِ
وقال ابن شميل : السعابيب ما اتَّبع يدَك من اللبن عند الحَلَب مثل النخاعة يتمطط والواحدة سُعْبوبة . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان مُسَعَّبٌ له كذا وكذا ، ومُسَغَّبٌ ، ومُسَوَّعٌ له كذا ، ومُسَوَّغٌ ومُزَغَّبٌ ، كل ذلك بمعنًى واحدٍ .

##### Türkçe

باب العين والسين مع الباء
**عسب** ، **عبس** ، **سبع** ، **سعب** : kullanımdadır.

**عسب** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre, **عَسْب الفَحْل**’den nehyetmiştir. Ebû Ubeyd dedi ki: Ümevî dedi ki: **العَسْب**: aygırın çiftleşmesinde alınan kiradır; bundan “**عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً**” denir; onu, bunun üzerine kira verdiğim zaman. Dedi ki: Ve başkası dedi ki: **العَسْب**: bizzat çiftleşmenin kendisidir. Züheyr dedi ki:
ولولا **عَسْبه** لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ

Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العَسْب**’in manası: kiradır; aslı ise çiftleşmedir; Araplar, onunla beraber olduğu yahut onun sebebinden olduğu zaman, bir şeyi başkasının adıyla adlandırırlar; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الراوية**: onun üzerinde su çekilen devedir. **العسيب**: kuyruk **عسيب**’idir; o da onun incelmiş kısmıdır. **العَسِيب**: hurma dalı; ondan **خُوصه** uzaklaştırıldığı zaman. **عُسُباً** ve **عُسْبَاناً** diye cem‘ olunur. Ve **عَسِيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır; “**لا أفعل كذا ما أقام عسيب**” denir. Ali’nin hadisinde, bir fitneyi zikrettiği rivayet edilmiştir; dedi ki: ( فإذا كان ذلك ضَرَب **يَعْسُوبُ الدِين** بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع **قَزَع الخَرِيف** ). Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: “**يعسوب الدين**” sözüyle, o gün din hususunda insanların efendisini kastetti. Ali’den başka bir hadiste: Cemel günü öldürülmüş olarak **عبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد**’e uğradı; dedi ki: “Bu, Kureyş’in **يعسوب**’udur”; yani: onun efendisi. Asmaî dedi ki: **اليعسُوب**’un aslı: arının erkeği ve onun efendisidir; Kureyş’te onu, arılardaki erkeğe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: “**ضرب يعسوب الدين بذَنَبه**” sözünün manası: dinin **يعسوب**’u ile onun zayıfını ve hor görülenini ve zelilini kastetti; o gün onun işi büyür; ta ki **اليعسوب**’dan başkası olur. Dedi ki: Onun kuyruğuyla vurması: yumurtladığı zaman, çekirgenin **تَسْرأ** ettiği gibi, onu yere saplamasıdır. Manası: o gün ayakta duran, insanlar ona dönünceye ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar sabit kalır. Dedi ki: Ali’nin, **عبد الرحمن بن أسِيد** hakkında sözü, onu küçültme ve kadrinden düşürme üzerinedir; işini büyütme üzere değildir. Ezherî dedi ki: Söz, Asmaî’nin dediği gibidir; Ebû Saîd’in **اليعسوب** hakkında dediği gibi değil. Dedim ki: Şemmer, birinci hadisi şöyle rivayet etti: “**ضرب يعسوب الدين بذَنبه**”; tefsirinde Ebû Ubeyd’in dediği üzerine hiçbir şey artırmadı. Dedim ki: “**ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه**” sözünün manası: fitneden ve ehlinden, din ehli içinde ayrıldı. Ve onun **ذَنَبه**’i: onun görüşü üzere ona tâbi olan ve fitnelerden uzak durma hususunda onun seçtiğini seçen tâbileridir. Ve “**ضَرَب**” sözünün manası: yeryüzünde yolcu ve mücahid olarak gitti; “**ضرب في الأرض**” yolcu olarak gitti denir; ve “**ضرب فلان الغائط**” denir; büyük abdest için onda uzaklaştığı zaman. Ve “**بذَنَبه**” sözü: yani
“**في ذَنَبه**” ve tâbileri içinde; ve **الباء**’yı “**في**” yahut “**مع**” makamına ikame etti; bunların hepsi Arapların sözündendir. Ve İbnü’l-A‘râbî, Mufaddal’den rivayet etti: ona şu beyti okuttu:
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة **يعسوبٍ** برأس سِنان

Dedi ki: Manası: reis öldürüldüğü zaman, başı bir mızrak ucuna konur; manası: yaşayış böyle olursa o, ölümdür. Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **عَسْب الفحل**: onun çiftleşmesidir. “O, şiddetli **العَسْب** sahibidir” denir. Ve çocuğa: **عَسْب** denir. Kesîr, yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi ki:
يغادرن **عَسْب** الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها

Buna göre **العَسْب**: çocuktur; ve aygırın suyu (meni) denir. Araplar der ki: “Falan, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب** etti”; bu, azıp şehvetlendiği zaman olur. Ve **كلب مُسْتَعْسِب**. Leys dedi ki: **اليعسوب**: süvarinin koşu yerinde, atın yanında ayağıyla koştuğu yerde bir dairedir. Dedim ki: Bu yanlıştır; Ebû Ubeyde ve başkalarına göre **اليعسوب**: **الغُرَّة**’nin beyazlığından bir çizgidir; binek hayvanının **خَطْم**’una değinceye kadar iner, sonra kesilir. İbn Şümeyl de bunu söylemiştir. Asmaî dedi ki: **اليعسوب** ayrıca: çekirgelerden daha küçük, uzun kuyruklu bir kuştur. Leys dedi ki: O, çekirgelerden daha büyük bir kuştur. Söz, Asmaî’nin dediğidir.

**عبس** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildiğine göre, **بني المُصْطَلِق**’ın davarına baktı; o, idrarları ve dışkıları içinde **عَبِست** olmuştu; bunun üzerine elbisesiyle örtündü ve şunu okudu: ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) Ebû Ubeyd dedi ki: “**قد عَبِست في أبوالها**” sözü: idrarlarının ve dışkılarının butları üzerinde kuruması demektir; bu ancak yağın çokluğundan olur; işte o **العَبَس**’tır. Cerîr’den, bir çoban kadını vasfederken şu beyit okundu:
ترى **العَبَس** الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل

Leys, **العَبَس** hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi ki: O, **الوَذَح** dadır. Adam için, iki kaşı arasını büktüğü zaman: “**عَبَس يَعْبِس عبُوساً**” denir; o, **عابس**’tir. Ve “**عبّس تعبيساً**” denir; yüzünü çirkinleştirdiği zaman. Eğer asık suratlılığıyla beraber dişlerini gösterirse, o **كالح**’tır. Ve **عَبْس**: **قَيس عَيْلان**’dan bir kabiledir; o, **الجَمَرات**’tan biridir. Ve **عُبَيس**: bir isimdir. Ve **عبّاس**: bir isimdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **العبّاس**: aslanların kendisinden kaçtığı aslandır; bu sebeple adama **عبّاس** adı verilmiştir. Ebû Turâb dedi ki: “O, **جِبْس عِبْس لِبْس**” denir; bu, tâbi‘ kılmadır. Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli (gün).

**سبع** : **السَبْع** sayıdan bilinen (bir sayıdır). “**سبع نسوة**” ve “**سبعة رجال**” dersin. Ve **السبعون** bilinen (bir sayıdır); o, altmış ile seksen arasındaki akittir. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediği (rivayet edilmiştir): ( للبِكر **سَبْع** وللثيِّب ثلاث ). Manası: bir adamın bir karısı olur da bir başkasıyla evlenir; eğer o **بِكراً** ise, onun yanında **سَبْعاً** kalır; ikisi arasında taksimde onu saymaz; eğer **ثيّباً** ise, onun yanında üç kalır; taksimde sayılmamış olarak. Adam, karısının yanında yedi gece kaldığı zaman: “**سبَّع الرجلُ عند امرأته**” denmiştir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), onunla evlendiği ve o **ثيّب** olduğu zaman Ümmü Seleme’ye dedi ki: ( إن شئتِ **سبَّعت** عندك ثم **سبَّعت** عند سائر نسائي ، وإن شئت **ثلثت** ثم **دُرْت** ) yani üçü senin aleyhine saymam. Ve “Falan Kur’an’ı **سبَّع** etti” denir; okumasını yedi geceye vazife kıldığı zaman. Hadiste: “**سبَّعت سُلَيم يوم الفتح**” yani yedi yüz erkek tamam oldu. Leys dedi ki: **الأُسبوع** tavaftan yedi tavaftır; **أسبوعات** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki: Zamanın döndüğü günler, her yedisinde bir cuma vardır; ona **الأُسبوع** denir; **أسابيع** diye cem‘ olunur. Araplardan, günlerde ve tavafta, elifsiz **سُبُوع** diyen vardır; yedinin sayısından alınmıştır. Fasih söz: **الأُسْبوع**’dur. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَبِيع** manaca **السُبُع** gibidir; **الثَمين**’in **الثُمن** manasında olması gibi. Şemmer dedi ki: Ondan başkası için **سَبيعاً** işitmedim. Hadiste: ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم **السَبْع** )? İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السبع**: kıyamet günü mahşerin olacağı yerdir; “kıyamet günü ona kim (sahip çıkacak)?” demek istedi. İbn Abbâs’tan rivayet edildi: bir mesele hakkında kendisine soru soruldu; dedi ki: “**إحدى من سَبْع**”. Şemmer dedi ki: fetva onda şiddetlendiği zaman söyler; Âd kavmi üzerine Allah’ın azabı gönderdiği yedi gece olabilir; onu, mesele müşkil olduğu zaman misal yaptı. Dedi ki: Allah gökleri yedi, yerleri yedi yarattı. Başka bir hadiste rivayet edildi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **السِبَاع**’dan nehyetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِباع**: övünmedir; sanki çok cinsel birleşmeyle övünmekten nehyetti.

Ebû Amr, bir bedevîden nakletti: bir adam ona bir dirhem verdi; bedevî dedi ki: “Allah ona ecri **سبَّع** etsin.” Dedi ki: çoğaltmayı kastetti. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: “Allah falana **تسبيعاً** ile **سبّع** etsin ve ona **تَتْبيعاً** ile **تبَّع** etsin” yani şeyi şeyden sonra ona ard arda getirsin; bu, hayırda ve şerde olan bir duadır. Araplar, yediyi aşsa bile, **التسبيع**’i çoğaltma yerinde yaparlar. Bunun aslı, Allah عز وجل’ün sözüdür: ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) sonra Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ). Dedim ki: Allah جلّ ثناؤه’nun Peygamberine ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) sayı hasrı babından değil, çokluk ve çoğaltma babındandır; Allah جل ثناؤه, yetmişten fazla olursa onlara mağfiret edeceğini murad etmedi; fakat mana: münafıklar için dua ve istiğfarı çoğaltsan da Allah onlara mağfiret etmez. Ama Ferazdak’ın sözü:
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس و**السَبْعَين** في راحة اليد

Burada **السبعَين** ile: yedi gök ve yedi yer kastetti. Ve “Onun yanında **سَبْعين** kaldım” denir; yani iki cuma ve iki hafta topladım.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُسْبَع**: ihmâl edilmiş (kimsedir). Bu, Ebû Züeyb’in şu sözündedir:
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**

Şemmer, Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti: dedi ki: **المُسْبَع**: dört anneye nisbet edilen; onların hepsi cariye olan (kimsedir). Bazıları dedi ki: yedi anneye (nisbet edilen). Dedi ki: Ve ayrıca **المُسْبع** denir: **التابعة**. Denir ki: yedi ay için doğan; rahim onu olgunlaştırmadı ve ayları tamam olmadı.

A‘câc dedi ki:
إن تميماً لم يراضع **مُسْبَعا**

Nadr dedi ki: Nice oğlan gördüm ki emzirir. Dedi ki: **المراضعة**: annesini emmesi; annesinin karnında bir çocuk varken.

Ebû Saîd ed-Darîr, Ebû Züeyb’in sözünü rivayet etti:
عبد لآل أبي ربيعة مسبع

**الباء**’yı kesre ile (okudu) ve manasının: yırtıcılar onun hayvanlarına düşmüştür; o da bağırıp çağırır, olduğunu ileri sürdü. Ve “Bir şeyi **سبَّعت** ettim” denir; onu yedi yaptığın zaman. Eğer onu yetmiş yaptığını kast edersen: “Onu yetmişe **كمَّلته**” dersin. Bazı müvelledlerin dediği “**سبعنته**” caiz değildir; ve onların “**سبعنَتْ دراهمي**” yani yetmiş tamam oldu, sözleri de (caiz değildir). Ve onların “Ondan yüz dirhem aldım; ağırlıkça **وزنَ سبعة**” sözlerinde mana: her onunun yedi miskal çekmesidir; bu sebeple **وزناً** mansub oldu.

**السُبُع**: yırtıcılardan, dişi olan ve insanlara ve binek hayvanlarına saldırıp onları parçalayan şeye söylenir; aslan, kurt, kaplan, pars ve benzerleri gibi.

Tilki, dişi olsa da **سَبُع** değildir; çünkü küçük davarlara saldırmaz ve hayvandan bir şeyi parçalamaz.

Aynı şekilde sırtlan, saldıran yırtıcılardan sayılmaz; bu sebeple onun etinin helalliği ve haremde vurulursa yahut ihramlı onu vurursa cezası olduğuna dair sünnet varid olmuştur.

Ama **الوَعْوع** ki o, çakaldır; o, habis bir **سَبُع**’dur; eti haramdır; çünkü kurtların cinsindendir; ancak cirmce daha küçük ve bedençe daha zayıftır. Ve “Falan, falanı **سبَع** etti” denir; onu **قَصَبه** etti ve **اقترضه** etti; yani onu ayıpladı ve gıybet etti. Ve “Falanı **سبع** etti” denir; onu dişiyle ısırdığı zaman.

Arapların dolaşan mesellerinden sözleri: “Onu, **أخذ سَبْعة** alışıyla aldı.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: Aslı ancak **سَبُعَة** idi; hafifletildi. Dedi ki: **اللَبُؤة**’nin aslandan daha atılgan olduğunu zannettiler. Dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi: O, Tayy’dan **سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان**’dır; şiddetli bir adamdı.

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: “Falanla **عمل سَبْعة** yapacağım” sözleriyle, mübalağa ve nihayete varmayı kastettiler. Dedi ki: Bazıları dedi: yedi adamın işi (kast edildi). Ve **أرضٌ مَسْبَعَة**: yırtıcıları çok olan (arazi). Ve “Kavmi **سَبَعْتُ** ederim, onları **أسْبَعُهم**” denir; mallarının **سُبُعَ**unu aldığım zaman. Ve aynı şekilde “Onları **سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم**” denir; onların yedincisi olduğum zaman. Develerin susuzluk nöbetlerinde **السِّبْعُ** vardır; bu, meralarında beş tam gün kaldıkları, altıncı gün suya geldikleri zamandır; **يومُ الصَدَر** sayılmaz. Ve yabanî dişi, **سَبُعَتْ** olur; o, **مسبوعة**’dur; yırtıcı onun yavrusunu yediği zaman.

Ebû Bekir dedi ki: “Falan, falanı **يَسْبَع** eder” sözlerinde iki görüş vardır. Birincisi: çirkin sözle ona atar; “Kurda **سبعت** ettim” sözünden; onu attığım zaman. Dedi ki: Buna delil, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) **السّبَاع**’dan nehyetmesi hadisidir; o, iki adamın birbirine sövüşmesi; her birinin, ötekine, **القَذْع**’dan onu kötüleyecek şeyi atmasıdır. Ve denildi ki: o, **الرَفَث**’i açığa vurmak ve cinsel birleşmeyle övünmek; kadınlar işinden kinaye edilen şeyi açıkça söylemektir.

Dedi ki: Ve **السَبُعَان**: Kays diyarında bilinen bir yerdir. Onların sözünden, bunun dışında **فَعُلاَن** vezninde bir isim bilinmez.

Nadr b. Şümeyl dedi ki: Develerden **السُبَاعِيُّ**: büyük, uzun olandır. Dedi ki: Develerden **الرُباعيّ**: uzunluğu bakımından **السُبَاعِي** gibidir. Dedi ki: **ناقة سُبَاعِيَّة** ve **رباعيّة**. Başkası dedi ki: **ثوبٌ سُبَاعِي**: uzunluğu yedi arşın yahut yedi karış olduğu zaman; çünkü **الشِبْر** müzekkerdir, **الذراع** müennestir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “Onun içine düştüğüm zaman **سَبَعْتُه**; yırtıcılara yedirdiğim zaman **أسْبَعْتُه**.”

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Çoban, yırtıcılar sürüsüne düştüğü zaman **أسْبَعَ** eder. Ve kurt, koyunu parçaladığı zaman: “**سَبَعَ الذئبُ الشاةَ**”. Ve “Falan, falanın içine düştü” manasında: “**سَبَعَ فلان فلاناً**”. Ve kölesini ihmâl ettiği zaman: “**أسْبَعَ عَبْدُه**”.

**سعب** : Leys bu harfi ihmâl etti; o ise kullanımdadır. Denir ki: “**انسعب الماءُ**” ve “**انْثَعَبَ**”; aktığı zaman. Ve “Ağzı, **سَعَابِيبَ** ve **ثعابيبَ** akıtır” denir; **مَرْغُه** yani tükürüğü aktığı zaman. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَعَابيب**: baldan, **الخِطْمِيّ**’den ve benzerinden, iplikler gibi uzayan (şeyler)dir. İbn Mukbil dedi ki:
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على **سعابيب** ماء الضالة اللجِنِ

İbn Şümeyl dedi ki: **السعابيب**: sağımda, balgam gibi uzayıp esneyerek, elini takip eden sütten (parçalar)dır; bir tanesi **سُعْبوبة**’dur. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: “Falan, kendisine şu ve şu olan **مُسَعَّبٌ**’dır; ve **مُسَغَّبٌ**; ve kendisine şu olan **مُسَوَّعٌ**; ve **مُسَوَّغٌ** ve **مُزَغَّبٌ**”; bunların hepsi tek bir manadadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ع ب
إمتدت سعابيب العسل والخطميّ وهي خيوطه‏.‏
يقال للصبيّ‏:‏ فوه يجري سعابيب‏.‏

##### Türkçe

س ع ب
Balın ve **الخُطْمِيّ**’nin **سَعَابِيب**’leri uzadı; o, onun iplikleridir.
Oğlan çocuğu için denir: “Ağzı **سَعَابِيب** akıtıyor.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّعابِـيبُ التي تَمْتَدُّ شِبْهَ الخُيُوطِ من العَسَل والخِطْمِـيّ ونَحْوِه؛ قال ابن مقبل: يَعْلُون، بالـمَرْدَقُوشِ، الوَرْدَ ضاحيةً،  *  على سَعابِـيبِ ماءِ الضالةِ اللَّجِنِ يقول: يَجْعَلْنَه ظاهراً فوقَ كلِّ شيءٍ، يَعْلُون به الـمُشْطَ. وقوله: ماءِ الضالةِ، يُريدُ ماءَ الآسِ، شَبَّه خُضْرَتَه بخُضْرَةِ ماءِ السِّدْرِ؛ وهذا البيت وقَعَ في الصِّحاحِ، وأَظُنُّه في الـمُحْكَم أَيضاً ماء الضالَة اللَّجِزِ، بالزاي؛ وفَسَّره فقال: اللجِزُ الـمُتَلَزِّجُ؛ وقال الجوهري: أَراد اللَّزِجَ، فَقَلَبه، ولم يَكْفِه أَنْ صَحَّف، إِلى أَنْ أَكـَّد التَّصْحيف بهذا القَوْل؛ قال ابن بري: هذا تصحيف تَبع فيه الجوهري ابن السكيت، وإِنما هو اللَّجِن بالنونِ، من قصيدة نُونِـيَّةٍ؛ وقَبْلَه: مِن نِسْوةٍ شُمُسٍ، ولا مَكْرَهٍ عُنُفٍ،  *  ولا فَواحِشَ في سِرٍّ، ولا عَلَنِ قوله: ضاحِـيةً، أَراد أَنها بارِزة للشمسِ. والضَّالَة: السِّدْرة، أَراد ماءَ السِّدْرِ، يُخْلَطُ به الـمَرْدَقوشُ ليُسَرِّحْن به رؤُوسَهنّ. والشُّمُس: جمع شَمُوسٍ، وهي النافِرة من الرِّيبةِ والخَنَا. والـمَكْرَه: الكَريهاتُ الـمَنْظَرِ، وهو مما يوصَف به الواحدُ والجمعُ.وسال فَمُه سَعابِـيبَ وثَعابِـيبَ: امْتَدَّ لُعابُه كالخُيوطِ؛ وقيل: جَرى منه ماءٌ صافٍ فيه تَمدُّدٌ، واحدها سُعْبُوبٌ. وانْسَعَبَ الماءُ وانْثَعَبَ إِذا سالَ.
وقال ابن شميل: السَّعابِـيبُ ما أَتْبَعَ يَدَكَ من اللَّبنِ عند الـحَلْبِ، مثلَ النُّخاعة يَتَمَطَّطُ، والواحدةُ سُعْبُوبةٌ. \<ص:468>
وتَسَعَّبَ الشيءُ: تَمَطَّطَ.
والسَّعْبُ: كلُّ ما تَسَعَّبَ من شرابٍ أَو غيرِه.
وفي نوادر الأَعراب: فلانٌ مُسَعَّبٌ له كذا وكذا. ومُسَغَّبٌ ومُسَوَّعٌ له كذا وكذا، ومُسَوَّغٌ ومُرَغَّب، كلُّ ذلك بمعنًى واحدٍ(1) (1 أي مُعطى له عطاءً خالصاً.).

##### Türkçe

**السَّعابِـيبُ**: baldan, **الخِطْمِـيّ**’den ve benzerinden iplikler gibi uzayıp gidenlerdir; İbn Mukbil dedi ki:

“**الـمَرْدَقُوشِ** ile, güneşe açık bir halde, gülü yükseltirler,  *  **ماءِ الضالةِ اللَّجِنِ**’in **سَعابِـيبِ**’leri üzerine”

Der ki: onu her şeyin üstünde görünür kılarlar; onunla tarağı yükseltirler.

Ve onun sözü: **ماءِ الضالةِ**; **الآسِ**’in suyunu kasteder; onun yeşilliğini **السِّدْرِ** suyunun yeşilliğine benzetti; ve bu beyit **الصِّحاحِ**’ta vâki oldu, ve zannederim **الـمُحْكَم**’da da (vardır):

**ماء الضالَة اللَّجِزِ**; **الزاي** ile; onu tefsir etti de dedi ki: **اللجِزُ** yapışkanlaşmış olandır; ve el-Cevherî dedi ki: **اللَّزِجَ**’i kastetti, onu ters çevirdi; ve ona, tashif ettiğine, bu sözle tashifi pekiştirinceye kadar yetmedi; İbn Berrî dedi ki: bu bir tashiftir; el-Cevherî bunda İbnü’s-Sikkît’e tâbi oldu; hâlbuki o, **اللَّجِن**’dir, **النونِ** ile, bir **نُونِـيَّةٍ** kasidesindendir; ve ondan önce:

“Güneş yüzlü kadınlardan; ne çirkin görünüşlü sertlerden,  *  ne gizlide, ne açıkta fuhuşlardan”

Onun sözü: **ضاحِـيةً**; güneşe karşı belirgin olduğunu kastetti. Ve **الضَّالَة**: **السِّدْرة**’dir; **السِّدْرِ** suyunu kastetti; onunla **الـمَرْدَقوشُ** karıştırılır ki onunla başlarını tarasınlar.

Ve **الشُّمُس**: **شَمُوسٍ**’un cemidir; o, şüpheden ve çirkinlikten ürküp kaçan olandır.

Ve **الـمَكْرَه**: görünüşü çirkin olanlardır; o, onunla tekil ve çoğulun vasfedildiği şeylerdendir. Ve ağzı **سَعابِـيبَ** ve **ثَعابِـيبَ** olarak aktı: tükürüğü iplikler gibi uzadı; ve denildi ki: ondan, içinde uzama bulunan berrak bir su aktı; onun teki **سُعْبُوبٌ**’dur.

Ve su **انْسَعَبَ** ve **انْثَعَبَ** olur; aktığı zaman.

İbn Şümeyl dedi ki: **السَّعابِـيبُ**, sağım esnasında sütten elini takip eden şeydir; balgam gibi uzayıp gider; ve teki **سُعْبُوبةٌ**’dur.

\<ص:468>

Ve şey **تَسَعَّبَ** oldu: uzayıp gitti.

Ve **السَّعْبُ**: içecekten veya başkasından **تَسَعَّبَ** olan her şeydir.

Ve **نوادر الأَعراب**’da: falan kimse, kendisine şu ve şu verilmiş olarak **مُسَعَّبٌ**’dır. Ve **مُسَغَّبٌ**,

ve kendisine şu ve şu verilmiş olarak **مُسَوَّعٌ**’dır; ve **مُسَوَّغٌ** ve **مُرَغَّب**; bunların hepsi tek bir mânâdadır(1)

(1 yani kendisine, hâlis bir bağış olarak verilmiş.)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السعابيب: التي تمد وفي نسخة تمتد شبه الخيوط من العسل والخطمي ونحوه قال ابن مقبل:
  يعلون بالمردقوش الورد ضاحية                      على سعابيب ماء الضالة اللجن يقول: يجعلنه ظاهرا فوق كل شيء يعلون بن المشط. وماء الضالة: ماء الآس. شبه خضرته بخضرة ماء السدر. قال ابن منظور: وهذا البيت وقع في الصحاح، وأظنه في المحكم أيضا ماء الضالة اللجز بالزاي، وفسره فقال: اللجز: المتلزج. وقال الجوهري: أراد اللزج فقلبه ولم يكفه أن صحف إلى أن أكد التصحيف بهذا القول. قال ابن بري: هذا تصحيف تبع فيه الجوهري ابن السكيت، وإنما هو اللجن بالنون، من قصيدة نونية. وتلجن الشيء: تلزج وقبله:
  من نسوة شمس لا مكره عنف                      ولا فواحش في سر ولا علن وأشار إليه شيخنا باختصار وقال: أغفله المصنف مع أنه من أغراضه. وقال الصاغاني بعد قوله: وهذا تصحيف قبيح مثل قول ابن بري الذي تقدم ما نصه وهذا موضع المثل رب كلمة تقول دعني، والرواية اللجن بالنون، والقصيدة نونية، وأولها:
  قد فرق الدهر بين الحي بالظعن                      وبين أهواء شرب يوم ذي يقن وقبله:
  يرفلن في الربط لم تنقب دوابرهمشي النعاج بحقف الرملة الحرن
  يثنين أعناق أدم يختلين بها                      حب الأراك وحـــب الـــضـــال مـــن دنــــن يعلون......الخ واللجن: المتلجن يصير مثل الخطمي إذا أو خف بالماء. قلت: وسيأتي في ل ج ز وفي ل ج ن إن شاء الله تعالى. يقال: سال فمه سعابيب وثعابيب أي امتد لعابه كالخيوط، وقيل: جرى منه ماء صاف فيه تمدد، واحدها سعبوب. وقال ابن شميل: السعابيب:ما أتبع يدك عند الحلب مثل النخاعة يتمطط، والواحدة سعبوبة. وتسعب الشيء: تمطط وكذلك تسعبب، عن الصاغاني. والسغب: كل ما تثعب من شراب وغيره وفي نسخة: أو غيره. وانسعب الماء وانثعب إذا سال. في نوادر الأعراب: هو مسعب له كذا وكذا ومسغب و مسوغ ومزعب كل ذلك بمعنى واحد.

##### Türkçe

**السعابيب**: uzayan; bir nüshada: baldan, **الخُطْمِيّ**’den ve benzerinden iplikler gibi uzar. İbn Mukbil dedi ki:
  **يعلون بالمردقوش الورد ضاحية                      على سعابيب ماء الضالة اللجن**
Yani: onu her şeyin üstünde açık (zâhir) kılarlar; **المِشْط** ile yükseltirler. Ve **ماء الضالة**: **الآس** suyu. Onun yeşilliğini **ماء السدر**’in yeşilliğine benzetti. İbn Manzûr dedi ki: Bu beyit **الصحاح**’ta vâki olmuştur; ve zannederim **المحكم**’de de (vardır): **ماء الضالة اللجز** **بالزاي**; onu tefsir etti ve dedi ki: **اللجز**: yapışkanlaşan. El-Cevherî dedi ki: **اللَّزِج**’i kastetti; onu çevirdi; ve ona yetmedi ki tashîf etti, ta ki bu sözle tashîfi pekiştirdi. İbn Berrî dedi ki: Bu bir tashîftir; el-Cevherî bunda İbn es-Sikkît’e tâbi olmuştur; ancak o **اللجن** **بالنون**’dur; **قصيدة نونية**’dendir. Ve **تلجن** الشيء: yapışkanlaştı; ve ondan önce:
  **من نسوة شمس لا مكره عنف                      ولا فواحش في سر ولا علن**
Şeyhimiz ona kısaca işaret etti ve dedi ki: Musannif onu ihmal etti; hâlbuki o onun maksatlarındandır. Es-Sâğânî, “Ve bu, İbn Berrî’nin ileride geçen sözü gibi çirkin bir tashîftir” sözünden sonra, nas olarak şunu dedi: “Ve bu, meselin yeridir: **رب كلمة تقول دعني**; ve rivayet **اللجن** **بالنون**’dur; ve kaside **نونية**’dir; ve onun evveli:
  **قد فرق الدهر بين الحي بالظعن                      وبين أهواء شرب يوم ذي يقن**
Ve ondan önce:
  **يرفلن في الربط لم تنقب دوابرهمشي النعاج بحقف الرملة الحرن**
  **يثنين أعناق أدم يختلين بها                      حب الأراك وحـــب الـــضـــال مـــن دنــــن**
  **يعلون......الخ**
Ve **اللجن**: **المتلجن**; su ile ıslatıldığında veya su ile hafifletildiğinde **الخُطْمِيّ** gibi olur. Dedim ki: İnşâallah Teâlâ **ل ج ز**’de ve **ل ج ن**’de gelecektir. Denir ki: ağzı **سعابيب** ve **ثعابيب** olarak aktı; yani salyası iplikler gibi uzadı; ve denildi ki: ondan uzama bulunan duru bir su aktı; onun teki **سعبوب**’dur. İbn Şümeyl dedi ki: **السعابيب**: sağımda elini takip eden şeydir; **النخاعة** gibi uzar; ve bir tanesi **سعبوبة**’dir. Ve **تسعب** الشيء: uzadı; ve كذلك **تسعبب**; es-Sâğânî’den. Ve **السغب**: içecekten ve başkasından sızan her şey; bir nüshada: veya başkasından. Ve **انسعب** su ve **انثعب**: aktığında. **نوادر الأعراب**’da: “O, ona şöyle şöyle **مسعب**’dır; ve **مسغب** ve **مسوغ** ve **مزعب**”; bunların hepsi tek bir mânâdadır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

تسعّب
5 تسعّب ذ It (a thing, TA, [such as saliva, and any thick liquid,]) roped; i. e. drew out, with a viscous, glutinous, cohesive, sticky, ropy, or slimy, continuity of parts; or was, or became, viscous, glutinous, cohesive, sticky, ropy, or slimy; syn. تَمَطَّطَ. (K.)

انسعب
7 انسعب ذ It (water [&c.]) flowed; (K;) [or flowed in a continuous stream;] like انثعب (TA) [and انذعب].

سَعْبٌ
سَعْبٌ ذ Any kind of wine, or beverage, &c., that ropes; i. e. that draws out, with a viscous, glutinous, cohesive, sticky, ropy, or slimy, continuity of parts; or that is viscous, glutinous, &c. (K.)

سُعْبُوبٌ
سُعْبُوبٌ ذ and سُعْبُوبَةٌ: see the next paragraph.

سَعَابِيبُ
سَعَابِيبُ ذ What extend like threads, or strings, from honey (A, * K) and marsh-mallows, (K,) and the like: (A, K:) pl. of ↓ سُعْبُوبٌ. (TA.) You say, سَالَ فَمُهُ سَعَابِيبَ His slaver extended, or stretched out, like threads, or strings. (A, K.) And فُوهُ يَجْرِى سَعَابِيبَ His mouth runs with clear water, having an extended [or a ropy] flow; like يجرى ثَعَابِيبَ. (S.) ― -b2- And What follow the hand in milking, [stretching out] like phlegm: pl. of ↓ سُعْبُوبَةٌ. (ISh, TA.)

هُوَ مُسَعَّبٌ لَهُ كَذَا وَكَذَا
هُوَ مُسَعَّبٌ لَهُ كَذَا وَكَذَا ذ To him are allowed, or permitted, such and such things: (K:) like مُسَغَّبٌ and مُرَغَّبٌ. (TA.)

##### Türkçe

**تسعّب**
5 **تسعّب** ذ O (bir şey, TA, [tükürük gibi ve her kalın sıvı gibi,]) ip gibi uzadı; yani parçaların viskoz, yapışkan, birbirine tutunan, yapışıp kalan, ip gibi uzayan veya sümüksü bir sürekliliğiyle çekilip uzadı; yahut viskoz, yapışkan, birbirine tutunan, yapışıp kalan, ip gibi uzayan veya sümüksü oldu ya da öyle hâle geldi; eş anlamlısı **تَمَطَّطَ**. (K.)

**انسعب**
7 **انسعب** ذ O (su [&c.]) aktı; (K;) [yahut kesintisiz bir akışla aktı;] **انثعب** (TA) [ve **انذعب**] gibi.

**سَعْبٌ**
**سَعْبٌ** ذ İp gibi uzayan her türlü şarap, yahut içecek, &c.; yani parçaların viskoz, yapışkan, birbirine tutunan, yapışıp kalan, ip gibi uzayan veya sümüksü bir sürekliliğiyle çekilip uzayan; yahut viskoz, yapışkan, &c. olan. (K.)

**سُعْبُوبٌ**
**سُعْبُوبٌ** ذ ve **سُعْبُوبَةٌ**: bir sonraki paragrafa bak.

**سَعَابِيبُ**
**سَعَابِيبُ** ذ Baldan (A, * K) ve hatmîlerden, (K,) ve benzerlerinden, iplikler yahut sicimler gibi uzayan şeyler: (A, K:) ↓ **سُعْبُوبٌ**’un çoğuludur. (TA.) Şöyle dersin: **سَالَ فَمُهُ سَعَابِيبَ** Onun salyası iplikler yahut sicimler gibi uzadı yahut çekilip uzadı. (A, K.) Ve **فُوهُ يَجْرِى سَعَابِيبَ** Onun ağzı, uzamış [yahut ip gibi] bir akışa sahip olarak, berrak su ile akar; **يجرى ثَعَابِيبَ** gibi. (S.) ― -b2- Ve sağımda, balgam gibi [uzayarak] eli takip eden şeyler: ↓ **سُعْبُوبَةٌ**’nin çoğuludur. (ISh, TA.)

**هُوَ مُسَعَّبٌ لَهُ كَذَا وَكَذَا**
**هُوَ مُسَعَّبٌ لَهُ كَذَا وَكَذَا** ذ Ona şöyle şöyle şeyler helâl kılınmıştır yahut izin verilmiştir: (K:) **مُسَغَّبٌ** ve **مُرَغَّبٌ** gibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَعَب
سَعَب تَسَعَّبَ V ,
a.  Roped; drew out glutinously.

اِنْسَعَبَ
اِنْسَعَبَ VII ,
a.  Flowed ( water ).

سَعْتَر
سَعْتَر
a.  Thyme.

##### Türkçe

**سَعَب**
**سَعَب تَسَعَّبَ** V ,
a.  Halat yaptı; yapışkan biçimde çekip uzattı.

**اِنْسَعَبَ**
**اِنْسَعَبَ** VII ,
a.  Aktı (su).

**سَعْتَر**
**سَعْتَر**
a.  Kekik.
