# سعر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D8%B9%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: سعر

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanımdadır; **ر ع س** ihmaldir) **عسر**: **العُسْرُ**: eldekî varlığın azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** muhalefet ve bükülmedir.
**أمرٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve **يومٌ عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve işitmedim: **رجلٌ عَسِرٌ**.
Ve iş zorlaştı: **عسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً**; ve **عَسارة** caiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve **عَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta çekiminin farklı oluşundan dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve **رجلٌ أَعْسَرُ** apaçık **العَسَرِ** sahibidir. Ve **أَعْسَرُ** **يَسَرٌ**; ve iki eliyle birlikte çalışırsa **امرأةٌ يسراء عسرة** (sağ elli, sol elli)dir; eğer **الشُّمْلَى** eliyle çalışır ve o **اليُمْنَى** üzerine galip olursa, o **أَعْسَرُ**’dır.
Ve adam **أَعْسَرَ** oldu; **مَيْسَرَة**’den **عُسْرة**’ye dönüştüğü zaman. Ve ona sert davrandım: **عَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً**; ona **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmadığın zaman.
Ve **المعسورُ**: üzerine daraltılmış olan. Ve onun **معسور**’una ulaştım; ona yumuşak davranmadığın zaman. Ve ona zorlaştırdım: **عَسَّرْتُ عليه تعسيراً**; yahut ona karşı geldin zaman **عَسَرْتُ عليه عُسْراً**.
Ve Araplardan, aralarını ayırmak için, “iş zorlaştı”da **عَسُرَ الأمر** ve “adam zor oldu”da **عَسِرَ الرّجل** diyen vardır.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denilir: Allah onu **للعُسْرَى** kolaylaştırdı; yani onu **لليُسْرَى** muvaffak kılmadı. Ve ne kadar da **أعسر** idi; ve gerçekten **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu zor buldum: **واستعسرته**; onun **معسور**’unu istedim.
Ve iş zorlaştı: **واستعسر الأمر وتعسَّر**; yani: büküldü.
Ve iplik **بالغين المعجمة** ile **تغسّر** oldu; karıştığı zaman, onu ayıklamaya güç yetiremez; ve **بالعين المهملة** ile ancak “yüklenme” anlamında söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor oldu. Ve denildi: beddua edildiği zaman **أَعْسَرت** ve dişilleştirildi; ve dua edildiği zaman **أيسرت** ve erkekleştirildi.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde gebe kalmayıp inat eden dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denilir: dişi deve **عَسِرَ** oldu; ve koştuğu zaman **ناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ**; yani: kuyruğunu kaldırır.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve **ناقَةٌ عَوْسَرانيّة**: terbiye edilmeden önce binilen dişi devedir. Ve erkek için **عَيْسرانّي** nisbetli gibi (denir). Ve istersen yâ’yı atar, **السين**’i **الخيُزران**’da zammelediğin gibi zammeleyip **عَيْسُران** dersin; ve **الغَيْدَقان**’ı fetha ettiğin gibi **السين**’i de fetha edip **عَيْسَران** dersin.

**عرس**:
**العِرْسُ**: adamın karısı.
Ve aslanın dişisinin **عِرْسُه**’si (eşi)dir.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; ikisi birbirine **عَرَّس** ettiği müddetçe, kendi **تعريس**lerinde.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denilmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ**; yani: bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır. Ve Araplar **العُرْس**’u müennes yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’u **يُعْرِسُ** edendir; ve o, **العَروس** için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
**عرّام** dedi: adam **عَرِسَ** olur: **عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً**; yani: azdı. Ve denilir: ona **عَرِسَ به**; yani: ona yapıştı. Ve ondan **اعترسوا عنه**; yani: dağıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: sansar yavrusunun rengine benzeyen bir boya türüdür.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaç ve korulukların en sık dolaşmış olanında, ağaçtan bir kümelik içinde setin barınağıdır. Ve Cerîr’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
yani: kökünün bitiş yeri kendi kavmi içinde.
Ve **التَّعريس**: gecenin sonundan seferde kavmin konaklamasıdır; sonra bir uykuya yatarlar, sonra göçerler. Züheyr dedi ki:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
**ابن عرس**: **السّنَّوْر**’dan küçük bir küçük hayvancık; alacalı, kısa kulaklı; ve bazen eve alışır da orada dışkılar. Onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; erkek olsun dişi olsun böyle çoğul yapılır.

**سعر**:
**السّعْرُ**: pazarın, fiyatla üzerine kaim olduğu fiyatıdır. Dersin: pazar ehli fiyat koydu: **أسعر أهل السّوق إسعاراً**; ve bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman **وسّعروا تسعيراً**.
Ve Peygamber’e (Allah’ın salâtı onun üzerine ve âline olsun) denildi: “Bize fiyat koy: **سَعِّرْ لنا**.” O dedi: “Fiyat koyan **المُسَعّرُ** Allah’tır.”
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın yakıtıdır. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun ve savaşta ateşi alevlendirdim: **وسعّرت النار في الحطب والحرب**; ve kavmi şerre alevlendirdim: **وسعّرت القوم شراً**; ve hafifletme ile de caiz olur. Ve odun içinde ateş tutuştu: **واستعرت النار في الحطب**; ve savaş ve şer tutuştu: **واستعرت الحرب والشرّ**.
Ve **رجل مِسْعَر حربٍ**: yani ona yakıcıdır. Kör (şair) dedi: ona yakıcıdır; ve **السّاعور**: yere kazılan, tandır gibi bir şeydir.
Ve **السعير**: ateştir. Ve **السُّعار** onun hararetidir; ve o **السُّعر** da olur. Ve adam **سُعِرَ** olur; o zaman o **مسعور**’dur; semûm ve susuzluk ona vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

yani: uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: esmerliğin biraz üstünde, siyahlığa çalan bir renktir. Ve eşyalarda **السُّعرة** bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’ı: dudaklarıdır. Ebû Leylâ dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**; ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denilir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: güneşten eve düşen ışıkta, kopmuş tozdan, gidip gelen şeydir.

**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışında, yağmurun boşanmasında ve benzerinde süratten (olan şey)dir. Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten o **سَرُع** oldu: **سُرْعة** ile.
Senin “**قد أسرع**” sözün ise, anlamı bir mef‘ûl bih üzerine gizli olarak vâki olan, geçişli bir fiildir; yani: yürüyüşü ve başkasını hızlandırdı; muhataplar yanında bilindiği için, onu açığa vurmaktan müstağni kalıp gizledi. Bunun benzeri: “Falanca **أفْصَح** etti”; yani sözü açıkladı. Ve adam **فُصح** oldu: **فصاحةً**; yani: fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asmanın çubuklarından bir çubuk olan bir yıllık çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ سُرُوعاً**. O hâlde o **سارعة**’dır. Hepsi, öncü sürgünü onu sevk ettiği müddetçe **سوارع**’dır.
Ve **السَّرْع** özellikle çubuğun adıdır; ve her çubuğa, taze yaş olduğu müddetçe, **سَرَعْرَع** denilir. Ve onu müennes yaparsan **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve insanların **سَرَعانُ**’ı: bir işe önce koşan, onların evvelleridir.
Ve “Şunu yaptığım ne çabuk” anlamında: **لسُرعان ما صنعت كذا** denilir; ve “Çıkması ne yakın” anlamında: **ولوُ شكان ما خرجت** (denilir). Ve bunlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve **عرّام** **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. Bişr dedi ki:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ottan olan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. İmru’ul-Kays dedi ki:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurtçuğu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ve Ebû’d-Dakîş dedi; onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu tür kurtçuğu, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve yâ’yı zammelemek bir lehçedir; ve onun çoğulu **يساريع**’dır. Dedi ki: biz o kurtçuğa **السُّرْفَةَ** adını veririz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.

**رسع**:
Adamın gözünü **رسعتَ**; yani: bozuldu ve değişti. **رجُلٌ مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ**; iki lugattır. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا
