# سفد (س-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ف - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والفاء معهما
س د ف، ف س د، د س ف، س ف د مستعملات
سدف:
السَّدَفُ: ظَلامُ اللَّيْل، أو سَوادُ شَخصٍ تراه من بعيد.
والسُّدْفةُ طائفةٌ من اللَّيل، يقال أسدَف اللّيْلُ.
والسَّديف: شَحْمُ السَّنامِ.
والسُّدْفة: البابُ، وأنشَدَ لامرأة من قيسٍ تَهْجُو زَوُجَها: لا يرتدي مَراديَ الحريرِ ولا يُرَى بسُدْفةِ الأميرِ
دسف:
الدّسفانُ: الذي يطلُبُ الشَّيءَ شِبْهُ الرسُول، وجمعُه قال أمَيَّةُ: قال أمَيَّهُ: وأرسَلُوه يسُوفَ العَيثَ دُسْفانا
فسد:
الفَساد: نَقيضُ الصَّلاح، وفَسَدَ يفسُدُ، وأفْسَدُته.
سفد:
وسَفِدَها سِفْاداً، ولغة سَفَدَها سَفداً.
والسَّفافيدُ: جمع السُّفّودِ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**الفاء** معهما
**س د ف**، **ف س د**، **د س ف**، **س ف د** مستعملات

**سدف**:
**السَّدَفُ**: gecenin karanlığı; yahut uzaktan gördüğün bir şahsın karalığı.
**والسُّدْفةُ** geceden bir taifedir; “**أسدَف** gece” denir.
**والسَّديف**: hörgücün içyağı.
**والسُّدْفة**: kapıdır; Kays’tan bir kadına, kocasını hicvederek, şu inşad edilmiştir:
لا يرتدي مَراديَ الحريرِ ولا يُرَى بسُدْفةِ الأميرِ

**دسف**:
**الدّسفانُ**: elçi benzeri olarak şeyi isteyen; onun çoğulu; Ümeyye dedi ki:
قال أمَيَّهُ: وأرسَلُوه يسُوفَ العَيثَ دُسْفانا

**فسد**:
**الفَساد**: **الصَّلاح**’ın zıddı; **فَسَدَ** bozulur, **يفسُدُ**; ve “onu bozdum”: **وأفْسَدُته**.

**سفد**:
Ve “ona çiftleşti”: **سَفِدَها** **سِفْاداً**; ve bir lehçe: **سَفَدَها** **سَفداً**.
**والسَّفافيدُ**: **السُّفّودِ**’un çoğuludur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السِفادُ: نَزْوُ الذكر على الأنثى. وقد سَفِدَ بالكسر يَسْفَدُ سِفاداً. يقال ذلك في التَيسِ، والبعير، والثور، والسباع، والطير، وسَفَدَ بالفتح لغةٌ فيه. وأَسْفَدَهُ غيره. وتَسافَدَت السباعُ. والسَفَّودُ، بالتشديد: الحديدةُ التي يُشوَى بها اللحم.

##### Türkçe

**السِفادُ**: erkeğin dişinin üzerine sıçraması. Ve gerçekten o, kesre ile **سَفِدَ**; **يَسْفَدُ**; **سِفاداً**. Bu, **التَيسِ**’te, **البعير**’de, **الثور**’da, **السباع**’da ve **الطير**’de söylenir; ve fetha ile **سَفَدَ** onda bir dildir. Ve başkası onu **أَسْفَدَهُ**. Ve **السباعُ** karşılıklı **تَسافَدَت**. Ve şeddeli olarak **السَفَّودُ**: etin onunla kızartıldığı demir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د ف
سدف ، سفد ، فسد ، فدس ، دسف ، دفس : مستعمل .
سدف : أبو عُبيد عن أبي زيد : السُّدْفة في لُغة تميم : الظُّلْمة . قال : والسُّدْفة في لغة قيْس : الضَّوْء ، وكذلك قال أبو محمد اليزيديّ ، وأنشدنا للعجّاج :
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
أي : أُظلم . قال : وبعضهم يَجعل السُّدفةَ اختلاط الضَّوء والظُّلمة معاً كوقتِ ما بين طلوع الفجر إلى أوّل الإسفار .
الحرّاني : عن ابن السكّيت قال : السَّدَفُ والسُّدفة : الظُّلْمة والضَّوء أيضاً .
ويقال : أَسدفِ السِّترَ ، أي : أرفَعه حتى يُضيءَ البيت . قال :
وقال عمارة : السدْفة ظُلمةٌ فيها ضوءٌ من أوّل الليل وآخره ، ما بين الظلمة إلى الشفق وما بين الفَجْر إلى الصلاة .
قلتُ : والصحيح ما قاله عمارة .
اللحياني : أتيتُه بسُدْفةٍ من الليل ، وشُدْفة وشَدْفة وهو السَّدَف والشَدَف .
وقال أبو عُبَيْد : أَسدَفَ الليلُ وأَشْدَفَ : إذا أَرخَى سُتورَه وأَظلَم .
قال : والإسدافُ من الأضداد .
يقال : أَسدِفْ لنا ، أي : أضِيءْ لنا .
قال : وقال أبو عَمْرو : إذا كان رجلٌ قائمٌ بالباب قلتَ له : أسدِف ، أي : تَنَحَّ عن الباب حتى يُضيءَ لنا البيتُ .
وقال الفرّاء : السَّدَف والشَّدَف : الظُّلْمة والسَّدَف أيضاً : الصُّبْح وإقبالُه ، وأنشد :
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
يقول : سوَادُ أعينهم في الملاحم باقٍ ، لأنّهم أَنجادٌ لا تَبرقُ أعينُهم من الفَزَع فيغيب سَوادُها .
ويقال : سَدَفْتُ الحجابَ ، أي : أرخيتُه . وحجاب مَسدوف ؛ قال الأعشى :
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
ورواه الرُّواة : مَصْدوف بالصاد ، وفسّروه أنه المَسْتُور .
وفي حديث أمِّ سَلَمة أنها قالت لعائشة لمّا أرادت الخُروجَ إلى البَصْرة : تَرَكْت عُهَّيْدَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَوجَّهْتِ سِدَافَتَه .
أَرادت بالسِّدَافة الحِجابَ ، وتوجيهُها كشفُها .
ويقال : وجّه فلانٌ سِدافته : إذا ترَكها وخرج منها .
وقيل للسِّتْر : سِدافة ، لأنه يُسْدَف ، أي : يُرخى عليه .
وقال الليثُ : السُّدْفةُ : اللباب وأنشد لامرأةٍ من قيسٍ تهجو زَوْجَها :
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ
أبو عُبَيد : السَّدِيف : شَحْمُ السَّنام ، ومنه قول طَرَفة :
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ
وقال غيره : السُّدوف والشدُوف : الشُّخوص تراها من بُعْد ، وقال الهُذَلِيّ :
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ
أبو العباس عن عمرو عن أبيه : يقال : أسْدَف الرجلُ وأَزْرَفَ وأغْدَف : إِذا نام .
وقال ابن شُميل : أَسدَف الليلُ وأَزْدَف : إذا أظلَم .
سفد : أبو عُبيد عن الأصمعي : يقال للسِّباع : كلها سَفَدَ أُنْثاه يسفِدُها سِفاداً ، والتَّيْسُ والثَّوْرُ مِثلُها .
وقال أبو زيد نحوَه .
وقال الأصمعي : إذا ضَرَب الجملُ الناقَة قيل : فَقَا وقَاعَ ، وسَفِد يَسفَد .
وأجازَ غيرُه : سَفَد يَسفِد . والسَّفُّود معروف ، وجمعُه سفافِيد .
ثعلب عن ابن الأعرابي : استسفد فلان بعيره : أتاه من خلفه فركبه .
وقال أبو زيد : أتاه فتسفَّده ، وتعرقبه مثله .
دسف : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدْسفَ الرجل إذا صارَ مَعاشُه من الدُّسْفة ، وهي القِيادة ، وهو الدُّسْفان .
وقال الليث : والدُّسْفانُ : شِبْه الرَّسول يطلبُ الشيءَ .
وقال أميّة :
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا
دفس : ثعلب عن ابن الأعرابي : أدفس الرَّجلُ : إذا اسوَدَّ وجهُه من غير عِلَّة .
قلتُ : لم أسمَع هذا الحرفَ لغيره .
فدس : قال ابن الأعرابيّ : أفْدَسَ الرجلُ : إذا صارَ في إنائه الفِدَسة ، وهي العَناكِبُ .
عمرو عن أبيه : الفُدْسُ : العنكبوت .
قلتُ : ورأيتُ بالخَلْصاء دَحْلاً يُعْرَف بالفِدَسيّ ، ولا أدري إلى أيّ شيء نُسِبَ .
فسد : قال الليث : الفَساد : نقيضُ الصَّلاح ، والفعل فَسَد يَفْسُدُ فساداً .
قلتُ : ولغة أخرى : فَسُد فُسُوداً .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً ) ( المائدة : 33 ) ، نصب ( فساداً ) لأنه مفعول له ، كأنّه قال : يَسعَوْن في الأرض للفساد .
ويقال : أفسَدَ فلانٌ المالَ يُفسِدُه إفساداً وفساداً ) وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ ) ( البقرة : 205 ) وفَسَّد الشيءَ : إذا أَبارَه .
وقال أبو جُنْدَب :
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
أي : إذا شَدَّتْ على قوم قَطَّعَتْ أدبارهم ما لم تُخفَّر الأدبار ، أي : ما لم تُمنَع .
واستسفد السلطان قائده : إذا ساء إليه حتى استعصى عليه .

##### Türkçe

س د ف
**سدف** ، **سفد** ، **فسد** ، **فدس** ، **دسف** ، **دفس** : kullanımdadır.

**سدف** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السُّدْفة** Temîm dilinde: karanlıktır. Dedi: **السُّدْفة** Kays dilinde: ışıktır; Ebû Muhammed el-Yezîdî de böyle söyledi. Ve bize el-Accecc’ten okuttu:
وأَقطَع الليلَ إذا ما أَسْدَفَا
yani: karardı. Dedi: Bazıları **السُّدفة**’yi, fecrin doğuşu ile ilk aydınlanmanın başlangıcı arasındaki vakit gibi, ışık ile karanlığın birlikte karışması yapar.

el-Harrânî: İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **السَّدَف** ve **السُّدفة**: karanlık ve ışık da(dır).

Ve denilir: **أَسدفِ السِّترَ**; yani: onu kaldır ki ev aydınlansın. Dedi:

Ve Umâre dedi: **السدْفة**: içinde ışık bulunan bir karanlıktır; gecenin başı ve sonunda, karanlık ile şafak arası ve fecr ile namaz arası.

Dedim: Doğru olan, Umâre’nin söylediğidir.

el-Lihyânî: Ona geceden bir **سُدْفة** ile geldim; ve **شُدْفة** ve **شَدْفة**; o, **السَّدَف** ve **الشَدَف**’tir.

Ebû Ubeyd dedi: **أَسدَفَ** gece ve **أَشْدَفَ**: örtülerini salıverip karardığı zaman. Dedi: **الإسداف** zıt anlamlılardandır.

Denilir: **أَسدِفْ لنا**; yani: bize ışık ver.

Dedi: Ebû Amr dedi: Bir adam kapıda ayakta olursa ona: **أسدِف** dersin; yani: kapıdan çekil ki ev bize aydınlansın.

el-Ferrâ dedi: **السَّدَف** ve **الشَّدَف**: karanlıktır; ve **السَّدَف** ayrıca: sabah ve onun gelişi(dir). Ve okudu:
بِيضٌ جِعادٌ كأنَّ أعيُنَهُمْ
يكْحَلُها في المَلاحِمِ السَّدَفُ
Der ki: savaşlarda gözlerinin siyahlığı kalıcıdır; çünkü onlar yiğitlerdir; korkudan gözleri parlamaz da siyahlığı kaybolmaz.

Ve denilir: **سَدَفْتُ الحجابَ**; yani: onu salıverdim. Ve **حجاب مَسدوف**; el-A‘şâ dedi ki:
بحِجابٍ مِن دُونِنا مَسْدُوفِ
Râviler onu **مَصْدوف** (ص ile) rivayet ettiler ve onu, örtülü olan diye açıkladılar.

Ümmü Seleme’nin hadîsinde: Âişe’ye, Basra’ya çıkmak istediğinde, dedi ki: “Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) **عُهَّيْدَى**’sını bıraktın ve onun **سِدَافَتَه**’sini yönelttin.”

**السِّدَافة** ile perdeyi kastetti; onu yöneltmesi, onu açmasıdır.

Ve denilir: Falan **سِدافته**’sini yöneltti: onu bırakıp ondan çıktığı zaman.

Ve perdeye **سِدافة** denildi; çünkü **يُسْدَف** olur; yani: üzerine salıverilir.

el-Leys dedi: **السُّدْفة**: ipekli kumaş; ve Kays’tan bir kadının, kocasını hicvederken söylediğini okudu:
لا يَرْتَدِي بِرَادِيَ الحريرِ
ولا يُرَى بسُدْفة الأميرِ

Ebû Ubeyd: **السَّدِيف**: hörgücün yağıdır; ondan Tarafe’nin sözü:
ويُسعى علينا بالسَّدِيفِ المُسَرْهَدِ

Başkası dedi: **السُّدوف** ve **الشدُوف**: uzaktan gördüğün siluetlerdir. Ve Huzelî dedi ki:
مُوَكَّلٌ بشُدُوفِ الصَّوْم يَنْظُرُها
من المغارِبِ مَخْطوفُ الحشَا زَرِمُ

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: Denilir: Adam **أسْدَف** etti ve **أَزْرَفَ** etti ve **أغْدَف** etti: uyuduğu zaman.

İbn Şümeyl dedi: **أَسدَف** gece ve **أَزْدَف**: karardığı zaman.

**سفد** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: yırtıcı hayvanlara denilir: hepsi dişisini **سَفَدَ** eder; onu **يسفِدُها** **سِفاداً** (ile); teke ve boğa da onun gibidir.

Ebû Zeyd de onun benzerini söyledi.

el-Asmaî dedi: Deve, dişi deveyi vurduğu zaman **فَقَا** ve **قَاعَ** denilir; ve **سَفِد** **يَسفَد**.

Başkası **سَفَد** **يَسفِد**’i caiz gördü. **السَّفُّود** bilinir; çoğulu **سفافِيد**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan, devesini **استسفد** etti: ona arkasından geldi de ona bindi.

Ebû Zeyd dedi: Ona geldi de onu **تسفَّده** etti; ve onu **تعرقبه** etti de onun gibidir.

**دسف** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدْسفَ** etti: geçimi **الدُّسْفة**’den olduğu zaman; o da pezevenkliktir; ve o, **الدُّسْفان**’dır.

el-Leys dedi: **الدُّسْفانُ**: bir şeyi isteyen, elçi benzeri(dir).

Ümeyye dedi:
وأَرْسَلُوه يسوفُ الغَيْثَ دُسْفانَا

**دفس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أدفس** etti: bir illet olmaksızın yüzü karardığı zaman.

Dedim: Bu harfi ondan başkasından işitmedim.

**فدس** : İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أفْدَسَ** etti: kabında **الفِدَسة** olduğu zaman; o da örümceklerdir.

Amr, babasından: **الفُدْسُ**: örümcektir.

Dedim: el-Halsâ’da **الفِدَسيّ** diye bilinen bir in gördüm; neye nisbet edildiğini bilmiyorum.

**فسد** : el-Leys dedi: **الفَساد**: **الصَّلاح**’ın zıddıdır; fiil **فَسَد** **يَفْسُدُ** **فساداً** (dır).

Dedim: Başka bir dil: **فَسُد** **فُسُوداً**.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( وَيَسْعَوْنَ فِى الاَرْضِ فَسَاداً ) ( المائدة : 33 ); ( **فساداً** )’ı mansûb kıldı; çünkü o, onun için mef‘ûldür; sanki dedi ki: yeryüzünde fesat için koşarlar.

Ve denilir: Falan malı **أفسَدَ** eder; onu **يُفسِدُه** **إفساداً** ve **فساداً** (ile). ( وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الْفَسَادَ ) ( البقرة : 205 ). Ve şeyi **فَسَّد** etti: onu bozduğu zaman.

Ebû Cündeb dedi:
وقلتُ لهمْ قد أدركَتْكُمْ كتِيبَةٌ
مُفَسَّدةُ الأدْبارِ ما لَمْ تُخَفّرِ
yani: bir kavme yüklendiği zaman, arka tarafları korunmadıkça arka taraflarını parçaladı; yani: arka taraflar engellenmedikçe.

Sultan, kumandanını **استسفد** etti: ona kötü davrandığı zaman; ta ki ona karşı başkaldırıp boyun eğmez oldu.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والفاء وما يثلثهما)
(سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه.
(سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع.
(سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك.
(سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض.
(سفه) السين والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خفّة وسخافة. وهو قياس مطَّرد. فالسَّفَه: ضدّ الحِلْم. يقال ثوب سفيه، أي رديء النسج. ويقال تَسَفَّهَت الريحُ، إذا مالت. قال ذو الرمة:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])وفي شعره أيضاً:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
يذكر الزّمام واضطرابه. ويقال تسفّهتُ فلاناً عن ماله، إذا خدعْتَه، كأنَّك مِلت به عنه واسْتَخْفَفْتَه. قال([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])وذكر ناسٌ * أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى. وهذا إن صحَّ فهو قريبٌ من ذاك القياس.
وكان أبو زيد يقول: سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ، إذا قاعَدْتَه فشربتَ منه ساعةً بعد ساعة. وأنشد:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])(سفو) السين والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة في الشيء. فالسَّفْو: مصدر سَفَا يَسْفو سَفْواً([11])، إذا مشى بسُرعة، وكذلك الطائر إذا أَسْرَعَ في طيرانه. والسَّفَا: خِفّة النّاصية، وهو يُكرَه في الخيلِ ويُحمَد في البِغال، فيقال بغلةٌ سفواء. وسَفت الريحُ التّراب تَسفيه سَفْياً. والسَّفا: ما تَطَايَرُ به الرِّيحُ من التُّراب. والسَّفا: شوك البُهْمَى، وذلك [أنه] إذا يبس خَفّ وتطايرت به الرّيح. قال رؤبة:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
ومن الباب: السَّفا، وهو تُراب القَبر. قال:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
والسَّفاءُ، مهموز: السَّفَه والطَّيش. قال:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ
(سفح) السين والفاء والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِراقة شيء. يقال سفح الدّمَ، إذا صبَّه. وسفح الدّم: هَرَاقه. والسِّفاح: صبُّ الماء بلا عَقد نكاح، فهو كالشيء يُسفَح ضَياعاً. والسَّفّاح: رجلٌ من رؤساء العرب([14])، سَفَح الماء في غزوةٍ غزاها فسُمّي سفَّاحاً. وأمَّا سَفْح الجبل فهو من باب الإبدال، والأصل فيه صَفح، وقد ذُكر في بابه. والسَّفيح: أحد السِّهام الثلاثة التي لا أنصباءَ لها، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه.
(سفد) السين والفاء والدال ليس أصلاً يتفرّع منه، وإنّما فيه كلمتان متباينتان في الظاهر، وقد يمكن الجمع بينهما من طريق الاشتقاق. من ذلك سِفاد الطَّائر، يقال سَفِد يَسْفَد، وكذلك التَّيس. والكلمة الأخرى السّفُّود، وهو معروف. قال النابغة:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ.
ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة  سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر.
ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً، والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب.
(سفط) السين والفاء والطاء ليس بشيء، وما في بابه ما يعوّل عليه، إلاّ أنّهم سمّوا هذا السَّفَط. ويقولون: السفيط السخيّ من *الرجال. وأنشدوا:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
وهذا ليس بشيء.
(سفع) السين والفاء والعين أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر تناوُل شيءٍ باليد.
فالأوّل السُّفْعَة، وهي السَّوَاد، ولذلك قيل للأثافيّ سُفْعٌ. ومنه قولهم: أرى به سُفْعَةً من غضب، وذلك إذا تَمَعَّرَ لونُهُ. والسَّفْعاء: المرأة الشاحبة؛ وكلُّ صَقْرٍ أسْفَعُ. والسَّفْعَاء: الحمامة، وسُفعتُها في عنقِها، دُوَينَ الرّأس وفُوَيقَ الطّوق. والسُّفْعة: في آثار الدار: ما خالَفَ من رَمادها سائرَ لونِ الأرض. وكان الخليل يقول: لا تكون السُّفْعَةُ في اللَّوْن إلاّ سواداً مشْرَباً حُمْرَة.
وأمّا الأصل الآخر فقولهم: سَفَعْتُ الفرسَ، إذا أخذْتَ بمقدّم رأسه، وهي ناصيته، قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]، وقال الشاعر:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
ويقال سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه، أي لَطَمَه. وسَفَعْتُ رأس فلان بالعصا، هذا محمولٌ على الأخْذ باليد. وفي كتاب الخليل: كان عُبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، أي خُذا بيده.
--------------ــــ
([1]) يقال بالضم والكسر.
([2]) في اللسان: "يقال هو من السفلة ولا يقال هو سفلة، لأنها جمع".
([3]) الجمهرة (3: 39).
([4]) في الأصل: ("خفيفاً")، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "وإنما جاء متلبداً على الأرض لئلا يراه الصيد فينفر منه". ورواية اللسان في عجزه الذي لم ينشد في المجمل: "لاصقاً كل ملصق".
([5]) ديوان الأعشى 19 والمجمل واللسان (سفن).
([6]) وكذا رواية المجمل. وفي الديوان 616 واللسان : "الرياح النواسم".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 553 واللسان (سفه):
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
    وفي شرح الديوان :"أبيض، يعني السيف. وقميصه، يعني جفنه. موشى: منقوش".
([8]) البيت من قصيدة لمزرد بن ضرار في المفضليات (1: 76).
([9]) المتغايد: المتثني، من قولهم رجل أغيد وامرأة غيداء، إذا كانت أعناقهما تتثنى للنعمة. وفي الأصل: "المتفائد"، تحريف.
([10]) دوى اللبن والمرق تدوية: صار عليه دواية، أي قشرة.
([11]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (3: 40)، لكن في المجمل واللسان (19: 111 س 24): "سفوا" بضم السين والفاء وتشديد الواو.
([12]) في الأصل "الفتق"، صوابه من الديوان 105 واللسان (قيق).
([13])  البيت لكثير عزة كما في اللسان (سفا). وأنشده في المجمل مقدم العجز على الصدر. وفي اللسان: "غمر النقيبة".
([14]) هو السفاح بن خالد، واسمه سلمة. وكان جراراً للجيوش، وإنما سمي السفاح لأنه سفح المزاد، أي صبها يوم كاظمة، وقال لأصحابه: قاتلوا، فإنّكم إن هزمتم متم عطشاً. ذكره ابن دريد في الاشتقاق 203، وأنشد:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) ديوان النابغة 20 واللسان (فأد).
([16]) الجمهرة (2: 333).
([17]) في اللسان: "وفي الحديث أنَّ عمر رضي الله عنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فقال: لو أمرت بهذا البيت فسفر".
([18]) البيت لذي الرمة في ديوانه 19 واللسان (سفر). والشهب، بالتحريك، والشهبة بالضم: لون بياض يصدعه سواد في خلاله.
([19]) في اللسان: "السفرة طعام يتخذه المسافر، وأكثر ما يحمل في جلد مستدير". وفي المجمل: "والسفرة طعام يتخذ للمسافر؛ وبه سميت الجلدة سفرة". في الأصل: "مسفرة"، تحريف.
([20]) لحميد الأرقط كما في اللسان (سفط). وأنشده في المجمل بدون نسبة. في الأصل: "ليس بيني" صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لعمرو بن معد يكرب، كما في تفسير أبي حيان (8: 491)، وصدره:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الفاء** ve ikisini üçleyen(ler) babı)
(**سفق**) **السين** ve **الفاء** ve **القاف** aslîdir; **السخافة**’nin zıddına delâlet eder. O hâlde **السَّفيق** **الصفيق**’te bir lugattır; o, **السخيف**’in zıddıdır. Ondandır: **سَفَقْتُ الباب** da **فانْسَفَقَ**, onu kapattığım zaman. Ve o, şu kıyasa döner. Ondandır: **رجل سَفيق الوجه**, hayâsı az olduğu zaman. Ve babdandır: **سفَقْت وجهَه**, onu tokatladım.

(**سفك**) **السين** ve **الفاء** ve **الكاف** bir tek kelimedir. Denir: **سَفَكَ دمَه** **يسفِكه** **سفْكاً**, onu akıttığı zaman; ve aynı şekilde gözyaşı.

(**سفل**) **السين** ve **الفاء** ve **اللام** bir tek asıldır; o da yükseklik zıddı olan şeydir. O hâlde **السُّفل**([1]) evin ve başkasının aşağısıdır. Ve **السُّفُول**: **العُلُوّ**’nun zıddıdır. Ve **السَّفِلة**: insanlardan aşağı olan(lar); denir: o, **سَفِلة الناس**’tandır; **سَفِلة**([2]) denmez. Ve **السَّفَال**: **العَلاء**’ın nakîzidir. Ve muhakkak onların işi **سَفَال** içindedir. Ve denir: rüzgârın **سُفالة**’sinde ve **عُلاوة**’sında oturdu. Ve **العُلاوة** estiği yer itibarıyladır; **السُّفالة** ise bunun karşısında olan şeydir.

(**سفن**) **السين** ve **الفاء** ve **النون** bir tek asıldır; bir şeyin, bir şeyin yüzünden uzaklaştırılmasına delâlet eder; kabuk soyma gibi. İbn Düreyd([3]) dedi: **السفينة** “**فعيلة**” vezninde, “**فاعلة**” mânâsınadır; çünkü o suyu **تسفِن** eder; sanki onu soyuyormuş gibi. Ve **السَّفّان**: geminin denizcisi. Babın aslı **السَّفْن**’dir; o da kabuktur. Denir: **سَفَنْتُ العودَ** **أسفِنُه** **سَفْناً**. İmru’ul-Kays dedi:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])
Ve **السَّفَن**: onunla yontulan demirdir. A‘şâ dedi:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])
Ve rüzgâr toprağı yerin yüzünden **سفنت** etti.

(**سفه**) **السين** ve **الفاء** ve **الهاء** bir tek asıldır; hafifliğe ve sefâhete delâlet eder. Ve o, muttarid bir kıyastır. O hâlde **السَّفَه**: **الحِلْم**’in zıddıdır. Denir: **ثوب سفيه**, yani dokuması kötü. Ve denir: **تَسَفَّهَت الريحُ**, meylettiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])
Ve onun şiirinde yine:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
Dizgini ve onun çalkalanmasını zikreder. Ve denir: **تسفّهتُ فلاناً عن ماله**, onu malından aldattığım zaman; sanki onu ondan çevirmiş ve onu hafife almışsın gibi. Dedi([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])
Ve birtakım kimseler zikretti: * **أنَّ السَّفَه** insanın su içmeyi çoğaltmasıdır da kanmamasıdır. Bu sahih olursa, şu kıyasa yakındır.
Ve Ebû Zeyd derdi: **سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ**, onunla oturup ondan saatten sonra saat içtiğim zaman. Ve inşâd etti:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])

(**سفو**) **السين** ve **الفاء** ve illetli harf bir tek asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. O hâlde **السَّفْو**: **سَفَا يَسْفو سَفْواً**([11])’nın masdarıdır; hızlı yürüdüğü zaman; ve aynı şekilde kuş, uçuşunda hızlandığı zaman. Ve **السَّفَا**: perçemin hafifliğidir; atlarda mekruh görülür, katırlarda övülür; denir: **بغلةٌ سفواء**. Ve rüzgâr toprağı **سَفت** eder: **تَسفيه** ile **سَفْياً**. Ve **السَّفا**: rüzgârın topraktan uçurduğu şeydir. Ve **السَّفا**: **البُهْمَى**’nın dikenidir; bu, [şu sebepledir ki] kuruduğu zaman hafifler ve rüzgâr onu uçurur. Ru’be dedi:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
Ve babdandır: **السَّفا**, o da kabir toprağıdır. Dedi:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
Ve **السَّفاءُ**, hemzeli: **السَّفَه** ve taşkınlık. Dedi:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ

(**سفح**) **السين** ve **الفاء** ve **الحاء** bir tek asıldır; bir şeyin dökülmesine delâlet eder. Denir: **سفح الدّمَ**, onu döktüğü zaman. Ve **سفح الدّم**: onu akıtmasıdır. Ve **السِّفاح**: nikâh akdi olmaksızın su dökmektir; o, zayi olarak dökülen şey gibidir. Ve **السَّفّاح**: Arap reislerinden bir adamdır([14]); bir gazvede suyu döktü de **سفَّاحاً** diye adlandırıldı. Ama **سَفْح الجبل** ise ibdâl babındandır; aslı onda **صَفح**’tır; onun babında zikredilmiştir. Ve **السَّفيح**: payları olmayan üç oktan biridir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**سفد**) **السين** ve **الفاء** ve **الدال** ondan dallanılan bir asıl değildir; ancak onda, görünüşte birbirinden ayrı iki kelime vardır; ve iştikak yoluyla ikisini birleştirmek mümkün olabilir. Ondan: kuşun **سِفاد**’ı; denir: **سَفِد يَسْفَد**; ve aynı şekilde teke. Diğer kelime **السّفُّود**’dur; o mâlûmdur. Nâbiga dedi:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])

(**سفر**) **السين** ve **الفاء** ve **الراء** bir tek asıldır; açığa çıkmaya ve açıklığa delâlet eder. Ondan: **السَّفَر**; insanlar yerlerinden açığa çıktıkları için bununla adlandırıldı. Ve **السَّفْر**: yolcular. İbn Düreyd([16]) dedi: **رجلٌ سَفْرٌ** ve **قوم سَفْرٌ**.
Ve babdandır, ki o asıldır: **سَفَرتُ البَيت**; onu süpürdüm. Ve ondan hadis: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". Bu sebeple ağaç yaprağından düşen şeye **السَّفِير** denir. Dedi:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])
Ancak ona **سفيراً** denmiştir; çünkü rüzgâr onu **تسفره** eder. Ama onların sözü: **سَفَر بَيْن القوم سِفارة**, ıslah ettiği zaman; o babdandır; çünkü orada olan düşmanlığı ve ihtilâfı giderdi. Ve kadın **سَفَرت** yüzünden, onu açtığı zaman. Ve sabah **أسفر** etti; bu, karanlığın açılmasıdır. Ve **وجه مُسفِر**, sevinçle parıldayan olduğu zaman. Ve denir: **استفَرَت الإبل**; tasarruf etti ve yeryüzünde gitti. Ve yolcu için yapılan yemeğe **سُفْرة** denir. Ve deri **سُفْرة**([19]) diye adlandırıldı. Ve denir: **بعير مِسفَر**, yani sefere güçlü.
Ve babdan şâz olanlardandır **السِّفار**: deve burnuna konulan bir demirdir. Ve o, şu sözdür:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
Ve onda başka bir söz vardır: o, ucunun deve yularına bağlandığı bir iptir; onun üzerinde döndürülür; ve ağzına gem olarak yapılır. Ve **السَّفْر**: yazıdır. Ve **السفَرَة**: kâtiblerdir; bununla adlandırıldı; çünkü yazı, yazılan şeyden ihtiyaç duyulanı açığa çıkarır.

(**سفط**) **السين** ve **الفاء** ve **الطاء** bir şey değildir; ve babında dayanılacak bir şey yoktur; ancak onlar bu **السَّفَط**’ı adlandırdılar. Ve derler: **السفيط** erkeklerden cömert olan. Ve inşâd ettiler:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
Ve bu bir şey değildir.

(**سفع**) **السين** ve **الفاء** ve **العين** iki asıldır: birisi renklerden bir renktir; diğeri bir şeyi elle almaktır.
Birincisi **السُّفْعَة**’dır; o, siyahlıktır; bu sebeple ocak taşlarına **سُفْعٌ** denmiştir. Ve ondan onların sözü: onda öfkeden **سُفْعَةً** görüyorum; bu, rengi değiştiği zaman. Ve **السَّفْعاء**: solgun kadın; ve her doğan **أسْفَعُ**’dır. Ve **السَّفْعَاء**: güvercindir; onun **سُفعتُها**’sı boynundadır; başın aşağısında ve gerdanlığın üst tarafında. Ve **السُّفْعة**: ev izlerinde, külünden yerin geri kalan renginden farklı olan şeydir. Ve Halîl derdi: **السُّفْعَةُ** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur.
Ama diğer asıl, onların sözü: **سَفَعْتُ الفرسَ**, başının önünden aldığın zaman; o, perçemidir. Allah, cellet senâuhu, dedi: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]. Ve şair dedi:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
Ve denir: kuş, eşini **سَفَعَ** etti; yani onu tokatladı. Ve **سَفَعْتُ** falanın başını sopayla; bu, elle almaya hamledilmiştir. Halîl’in kitabında: Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, şu sözü söylemeye düşkündü: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، yani elinden tutun da onu kaldırın.

--------------ــــ
([1]) Zamme ve kesre ile söylenir.
([2]) Lisân’da: "denir: o **السفلة**’dendir; ‘o **سفلة**’dir’ denmez; çünkü o cem‘dir."
([3]) el-Cemhere (3: 39).
([4]) Asılda: ("خفيفاً"); doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır. Lisân’da: "ancak av onu görüp ürkmesin diye yere yapışık geldi." Ve Lisân rivayeti, Mücmel’de inşâd edilmeyen aczinde: "لاصقاً كل ملصق".
([5]) A‘şâ divanı 19 ve el-Mücmel ve Lisân (**سفن**).
([6]) El-Mücmel rivayeti de böyledir. Divanda 616 ve Lisân’da: "الرياح النواسم".
([7]) Beytin tamamı, divanda 553 ve Lisân’da (**سفه**) olduğu üzere:
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
Divan şerhinde: "أبيض, yani kılıç. Ve قميصه, yani kını. موشى: nakışlı."
([8]) Beyit, Müzerrid b. Dırâr’ın el-Mufaddaliyât’ta (1: 76) bir kasidesindendir.
([9]) **المتغايد**: salınan; onların sözü: **رجل أغيد** ve **امرأة غيداء**, boyunları nimet sebebiyle bükülür olduğu zaman. Asılda: "المتفائد", tahriftir.
([10]) Süt ve et suyu **تدوية** ile **دوى** etti: üzerinde **دواية** oldu; yani kabuk.
([11]) Asılda ve el-Cemhere’de (3: 40) böyle ضبط edilmiştir; fakat el-Mücmel ve Lisân’da (19: 111 s 24): "سفوا" **السين** ve **الفاء**’ın zammıyla ve **الواو**’un teşdîdiyle.
([12]) Asılda "الفتق"; doğrusu divan 105 ve Lisân’dan (**قيق**).
([13]) Beyit, Lisân’da (**سفا**) olduğu üzere Kesîr Azze’nindir. El-Mücmel’de aczi sadra takdim ederek inşâd etti. Lisân’da: "غمر النقيبة".
([14]) O, Saffâh b. Hâlid’dir; adı Seleme’dir. Orduları sürükleyendi; ancak ona **السفاح** denmiştir; çünkü **المزاد**’ı döktü; yani Kâzıme günü onları boşalttı; ve arkadaşlarına dedi: savaşın; çünkü siz yenilirseniz susuzluktan ölürsünüz. İbn Düreyd onu el-İştikâk 203’te zikretti ve inşâd etti:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) Nâbiga divanı 20 ve Lisân (**فأد**).
([16]) el-Cemhere (2: 333).
([17]) Lisân’da: "hadiste: Ömer, radıyallahu anh, Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, yanına girdi de dedi: ‘لو أمرت بهذا البيت فسفر’."
([18]) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 19 ve Lisân’da (**سفر**). Ve **الشهب**, hareke ile; ve **الشهبة** zamme ile: içinde siyahlık bulunan bir beyazlık rengidir.
([19]) Lisân’da: "**السفرة** yolcunun edindiği yemektir; çoğu, yuvarlak bir deride taşınır." El-Mücmel’de: "ve **السفرة** yolcu için edinilen yemektir; onunla deriye **سفرة** adı verildi." Asılda: "مسفرة", tahriftir.
([20]) Humeyd el-Arkat’ındır; Lisân’da (**سفط**) olduğu üzere. El-Mücmel’de nisbesiz inşâd etti. Asılda: "ليس بيني"; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([21]) Beyit, Amr b. Ma‘dîkerib’indir; Ebû Hayyân tefsirinde (8: 491) olduğu üzere; ve onun sadrı:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ف د
سفد الطائر أنثاء وسافدها سفاداً وتسافدت الطيـور ويكنـى بـه عـن الجمـاع فيقـال‏:‏ سفـد امرأته ومنه السفود لأنه يعلق بما يشوى به علوق السافد‏.‏

##### Türkçe

س ف د
**سفد**: kuş, dişisini aştı; **سافدها**: onu aşan (erkek) oldu; **سفاداً**: aşma olarak. **وتسافدت الطيـور**: kuşlar karşılıklı aştılar. Bununla cima‘dan kinaye edilir; şöyle denir: **سفـد امرأته**: karısıyla cima‘ etti. Ondandır **السفود**; çünkü onunla kızartılan şeye, aşanın tutunuşu gibi tutunur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّفادُ: نَزْوُ الذكر على الأُنثى.
الأَصمعي: يقال للسباع كلها: سَفَدَ وسَفِدَ أُنْثاه، وللتيس والثور والبعير والطير مثلها. وتسافدت السباع وقد سَفِدَها، بالكسر، يَسْفَدُها وسَفَدَها، بالفتح، يَسْفِدُها سَفْداً وسِفاداً فيهما جميعاً، يكون في الماشي والطائر، وقد جاء في الشعر في السابح. وأَسْفَدَه غيرُه وأَسْفِدْني تَيْسَك؛ عن اللحياني، أَي أَعِرْني إِياه ليُسْفِدَ عَنزي؛ واستعاره أُمية بن أَبي الصلت للزند فقال:
والأَرض صَيَّرها الإِلهُ طَرُوقةً
للماء، حتى كلُّ زَنْدٍ مُسْفِدُ
وفي ترجمة جعرلُعْبة يقال لها سَفْدُ اللِّفاح، وذلك انتظام الصبيان بعضهم في إِثر بعض كلُّ واحد آخِذٌ بحُجْزة صاحبه من خلفه. الأَصمعي: إِذا ضرب الجمل الناقة قيل: قَعَا وقاعَ وسَفِدَ يَسْفَدُ، وأَجاز غيره سَفَدَ يَسْفِدُ.
ابن الأَعرابي: اسْتَيْفَدَ فلانٌ بعيره إِذا أَتاه من خلفه فركبه؛ وقال أَبو زيد: أَتاه فَتَسَفَّده وتعَرْقَبَه مثله.
والسُّفُود من الخيل: التي قُطِعَ عنها السِّفادُ حتى تمت مُنْيَتُها، ومُنيتها عشرون يوماً؛ عن كراع. وتَسَفَّدَ فرسَه واسْتسْفَدها؛ الأَخيرة عن الفارسي: ركبها من خلف.
والسَّفُّودُ والسُّفُود، بالتشديد: حديدة ذات شُعَب مُعَقَّفَة معروف يُشْوي به اللحم، وجمعه سفافيد.

##### Türkçe

**السِّفادُ**: erkeğin dişinin üzerine sıçraması.

el-Asma‘î: bütün yırtıcı hayvanlar için şöyle denir: **سَفَدَ** ve **سَفِدَ أُنْثاه**; teke, boğa, deve ve kuş için de bunun gibidir. Yırtıcı hayvanlar **تسافدت**; ve onu, kesre ile, **سَفِدَها** (denir), **يَسْفَدُها**; ve onu, fetha ile, **سَفَدَها** (denir), **يَسْفِدُها**; her ikisinde de **سَفْداً** ve **سِفاداً** (olarak gelir); yürüyen (kara hayvanı) ve uçanda olur; ve şiirde yüzen (hakkında) da gelmiştir. Başkası onu **أَسْفَدَه**; ve “**أَسْفِدْني تَيْسَك**” (denir); el-Lihyânî’den: yani “onu bana ödünç ver ki benim keçimi **يُسْفِدَ**.” Onu, çakmaktaşa dair, Ümeyye b. Ebî’s-Salt ödünç aldı da şöyle dedi:
والأَرض صَيَّرها الإِلهُ طَرُوقةً
للماء، حتى كلُّ زَنْدٍ مُسْفِدُ

Ve **جعرلُعْبة** tercümesinde “ona **سَفْدُ اللِّفاح** denir” (ifadesi vardır); bu, çocukların birinin diğerinin izinde dizilmesi; her birinin, arkasından, arkadaşının kuşağından tutmasıdır. el-Asma‘î: deve (erkek) dişi deveye vurduğunda şöyle denir: **قَعَا** ve **قاعَ** ve **سَفِدَ يَسْفَدُ**; başkası **سَفَدَ يَسْفِدُ**’ü caiz gördü.

İbnü’l-A‘râbî: falan kimse devesini **اسْتَيْفَدَ** ettiğinde; ona arkadan geldi de ona bindi (demektir); Ebû Zeyd dedi: ona geldi de onu **فَتَسَفَّده** ve onu **تعَرْقَبَه**; bunun gibidir.

Atlardan **السُّفُود**: ondan **السِّفادُ** kesilmiş olan; ta ki onun menisi tamam oluncaya kadar; ve onun menisi yirmi gündür; Kurâ‘dan. Ve atını **تَسَفَّدَ** etti ve onu **اسْتسْفَدها**; sonuncusu el-Fârisî’den: ona arkadan bindi.

Ve **السَّفُّودُ** ve **السُّفُود** (şeddeli olarak): kıvrık çatalları olan, bilinen bir demir; onunla et kızartılır; çoğulu **سفافيد**’dir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ف د * * السَّفُّودُ * بوزن التنور الحديدة التي يشوى بها اللحم

##### Türkçe

* س ف د * * **السَّفُّودُ** * **التنور** vezninde: onunla etin kızartıldığı demir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سفد الذكر على الأنثى، كضرب وعلم يسفدها ويسفدها سفدا، وسافدها سفادا بالكسر فيهما جميعا نزا، ويكون في الماشي والطائر، وقد جاء في الشعر: في السابح. وقال الأصمعي: يقال للسباع كلها: سفد أنثاه، وللتيس والثور، والبعير، والسباع، والطير. وأسفدته، ويقال أسفدني تيسك، عن اللحياني، أي أعزني إيأه ليسفد عنزي. واستعاره أمية بن أبي الصلت للزند، فقال:
  والأرض صيرها إلإله طروقة                      للماء حتى كل زند مسـفـد وتسافد السباع والطيور. ويكنى به عن الجماع. وقال الأصمعي: إذا ضرب الجمل الناقة قيل: قعأ وقاع، وسفد يسفد.وأجاز غيره: سفد يسفد. وسفود كتنور، ويضم: حديدة ذات شعب معقفة يشوى بها، وفي بعض النسخ: به، اللحم وجمعه: سفافيد. وتسفيد اللحم: نظمه فيها للاشتواء، وجعله الزمخشري من المجاز، حيث قال: ويكنى به عن الجماع، ومنه السفود، لأنه يعلق بما يشوى عليه علوق السافد. وعن ابن الأعرابي: استسفد بعيره إذا أتاه من خلفه فركبه. وتسفده، أي فرسه، واستسفدها، الأخيرة عن الفارسي؛ تعرقبه، أي ركبه من خلف. والإسفند، وتكسر الفاء: الخمر وزعم أرباب الاشتقاق أن الدال بدل من الطاء في الإسفنط الذي هو من أسماء الخمر، كما سيأتي.
 ومما يستدرك عليه: السفود من الخيل، كصبور: التي قطع عنها السفاد حتى تمت منيتها، ومنيتها عشرون يوما، عن كراع. وفي التهذيب في ترجمة جعر: لعبة يقال لها: سفد اللقاح، وذلك انتظام الصبيان بعضهم في إثر بعض، كل واحد آخذ بحجزة صاحبه من خلفه.

##### Türkçe

**سفد** erkeğin dişinin üzerine (çıkmasıdır); **ضرب** ve **علم** gibi; onu **يسفدها** ve **يسفدها** **سفدا** (diye) **سافدها** **سفادا** ile (de; her ikisinde de kesre ile) sıçradı. Yürüyen ve uçanda olur. Şiirde gelmiştir: yüzende. **الأصمعي** dedi: bütün yırtıcılara denir: **سفد** dişisini; ve teke ile boğaya, deveye, yırtıcılara ve kuşa. Ve onu **أسفدته**. Ve denir: **أسفدني** senin teken, **اللحياني**’den; yani onu bana aziz kıldı ki benim keçimi **ليسفد** etsin. Ve onu **أمية بن أبي الصلت** çakmak taşına ödünç aldı; şöyle dedi:
  Ve yeri ilâh su için bir **طروقة** kıldı; ta ki her çakmak taşı **مسـفـد** (olsun). Ve yırtıcılar ve kuşlar **تسافد** eder. Onunla cima’dan kinaye edilir. **الأصمعي** dedi: deve dişiyi vurduğu zaman denir: **قعأ** ve **قاع**; ve **سفد** **يسفد**. Başkası caiz gördü: **سفد** **يسفد**. Ve **سفود** **تنور** gibi; ve zamme ile (de gelir): eğri çatallı bir demir; onunla kızartılır; bazı nüshalarda: onunla, et; ve çoğulu: **سفافيد**. Ve etin **تسفيد**’i: kızartılmak için onu onun içine dizmesidir. **الزمخشري** onu mecazdan kıldı; şöyle dediği yerde: onunla cima’dan kinaye edilir; ve ondan **السفود**; çünkü üzerine kızartılan şeyin asılması, **السافد**’in asılışı gibi, onunla asılır. **ابن الأعرابي**’den: devesini **استسفد** etti; ona arkasından geldiğinde ona bindi. Ve onu **تسفده**; yani atını; ve onu **استسفدها**; sonuncusu **الفارسي**’den; onu arkasından binmesi; yani arkasından bindi. Ve **الإسفند**; ve **الفاء** kırılır: şarap. Türetme erbabı, şarabın adlarından olan **الإسفنط**’ta **الدال**’in **الطاء**’dan بدل olduğunu zannettiler; ileride geleceği üzere.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: atlardan **السفود**; **صبور** gibi: ondan **السفاد** kesilmiş olan; ta ki onun menisi tamam olsun; ve onun menisi yirmi gündür; **كراع**’dan. Ve **التهذيب**’de **جعر** maddesinde: **سفد اللقاح** denilen bir oyun: bu, çocukların bazısının bazısının ardına dizilmesidir; her biri arkadaşının arkasından kuşağından tutucu olarak.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 سَفِدَ ذ and سَفَدَ , (S,) or سَفِدَ عَلَى الأُنْثَى and [عَلَيْهَا] سَفَدَ, (K,) or سَفِدَهَا (M, Msb) and سَفَدَهَا, (M, A,) aor. of the former سَفَدَ , (S, M, Msb, K,) and of the latter سَفِدَ , (M, K,) inf. n. سِفَادٌ (S, M, Msb) and سَفْدٌ, which are of both the verbs; (M;) and ↓ سَافَدَهَا, inf. n. سِفَادٌ; (A;) He leaped the female: (S, K:) said of a bird, (A, Msb,) &c.; (Msb;) or of any beast or bird of prey; (As, TA;) or of a quadruped and of a bird; (M, TA;) or of a goat (S, TA) and of a camel (As, S, TA) and of a bull and of a beast of prey and of a bird; (S, TA;) and, in poetry, of a swimmer [app. meaning a fish]: (M, TA:) sometimes, also, it is used to convey an allusion to الجِمَاع [relating to human beings]. (A.)

تَسْفِيدُ اللَّحْمِ
2 تَسْفِيدُ اللَّحْمِ ذ (assumed tropical:) The arranging of the flesh- meat upon the سَفُّود, to roast: (K:) Z [app.] makes it tropical, by his derivation of سَفُّودٌ [q. v.]. (TA.)

3 سَاْفَدَ see 1: ― -b2- and see also 6.

اسفدهُ
4 اسفدهُ ذ He made him to leap [the female]. (S, * K, * PS, TK.) ― -b2- أَسْفِدْنِى تَيْسَكَ, mentioned by Lh, means Lend me thy he-goat in order that he may leap my she-goat: and Umeiyeh Ibn-Abi-s-Salt uses its pass. part. n. metaphorically in relation to the زَنْد [or piece of stick used for producing fire]; saying,
وَالأَرْضُ صَيَّرَهَا الاـِلٰهُ طَرُوقَةً
↓ لِلْمَآءِ حَتَّى كُلُّ زَنْدٍ مُسْفَدُ
[And the land, God made it to be soaked by the water, so that every زند was lent; no man being able to go far enough to cut one for himself]. (M, TA.)

تسفّد فَرَسَهُ
5 تسفّد فَرَسَهُ ذ He mounted his mare from behind; (M;) as also ↓ استسفدها: (AAF, M:) or بَعِيرَهُ ↓ استسفد he came to his camel from behind, and mounted him: (IAar, K:) and [in like manner] تسفّدَهُ i. q. تَعَرْقَبَهُ, (K,) i. e. he mounted him from behind. (TA.)

تسافدت السِبَاعُ
6 تسافدت السِبَاعُ ذ (S) and الطُّيُورُ, (A,) or تسافد السِبَاعُ (K) and الطُّيُورُ, (TA,) and الشِيَاهُ ↓ سافدت, (Msb, [perhaps a mistranscription for تسافدت,]) The beasts of prey [and the birds and the sheep or goats] leaped one another. (TK.)

10 اـِسْتَسْفَدَ see 5, in two places.

سَفْدُ اللِقَاحِ
سَفْدُ اللِقَاحِ ذ A certain game, in which boys arrange themselves one behind another, every one laying hold upon the حُجْزَة [or uppermost part of the waist-wrapper] of his fellow, from behind him. (T in art. جعر, and TA.)

سَفُودٌ
سَفُودٌ ذ A mare that is not allowed to be leaped [by the stallion] until she has completed her مُنْيَة, which is a period of twenty days. (Kr, M.)

سَفُّودٌ
سَفُّودٌ ذ (S, M, Msb, K) and سُفُّودٌ (M, TA) (assumed tropical:) An iron instrument, (S, M, K,) with curved prongs, (M, TA,) with which flesh-meat is roasted: (S, K:) Z makes is to be tropical, saying [in the A] that it is so called because of its adhering to that which is roasted upon it: (TA:) pl. سَفَافِيدُ. (Msb, TA.) [For instances of substs. similar to سَفُّودٌ and سُفُّودٌ, see سُبُّوحٌ.]

اـِسْفَنْدٌ
اـِسْفَنْدٌ ذ and اـِسْفِنْدٌ Wine: (K:) the etymologists assert that its د is a substitute for the ط in اـِسْفَنْطٌ, which is one of the names of wine. (TA.)

مُسْفَدٌ
مُسْفَدٌ ذ pass. part. n. of 4, q. v.

##### Türkçe

١
1 **سَفِدَ** ذ ve **سَفَدَ** , (S,) yahut **سَفِدَ عَلَى الأُنْثَى** ve [**عَلَيْهَا**] **سَفَدَ**, (K,) yahut **سَفِدَهَا** (M, Msb) ve **سَفَدَهَا**, (M, A,) muzârîsi, ilkinin **سَفَدَ** , (S, M, Msb, K,) ve ikincisinin **سَفِدَ** , (M, K,) mastarı **سِفَادٌ** (S, M, Msb) ve **سَفْدٌ**, ki ikisi de iki fiilin de mastarıdır; (M;) ve ↓ **سَافَدَهَا**, mastarı **سِفَادٌ**; (A;) Dişinin üzerine atladı: (S, K:) kuş hakkında söylenir, (A, Msb,) vb.; (Msb;) yahut herhangi bir yırtıcı hayvan veya kuş hakkında; (As, TA;) yahut dört ayaklı hakkında ve kuş hakkında; (M, TA;) yahut keçi hakkında (S, TA) ve deve hakkında (As, S, TA) ve boğa hakkında ve yırtıcı hayvan hakkında ve kuş hakkında; (S, TA;) ve şiirde, bir yüzücü hakkında [görünüşe göre balık mânâsında]: (M, TA:) bazen de, **الجِمَاع**’a (insanlarla ilgili olarak) bir kinaye taşımak için kullanılır. (A.)

**تَسْفِيدُ اللَّحْمِ**
2 **تَسْفِيدُ اللَّحْمِ** ذ (mecaz olduğu varsayılan:) Etin, kızartmak için **سَفُّود** üzerine dizilmesi: (K:) Z [görünüşe göre] onu mecaz kılar; **سَفُّودٌ**’u [bkz.] türetmesine binaen. (TA.)

3 **سَاْفَدَ** bkz. 1: ― -b2- ve ayrıca bkz. 6.

**اسفدهُ**
4 **اسفدهُ** ذ Onu [dişinin üzerine] atlatır kıldı. (S, * K, * PS, TK.) ― -b2- Lh tarafından zikredilen **أَسْفِدْنِى تَيْسَكَ**, “Erkeğin benim dişi keçimin üzerine atlaması için bana senin teke’ni ödünç ver” demektir: ve Ümeyyeh İbn-Ebî’s-Salt onun edilgen ism-i mef’ûlünü **زَنْد** (yahut ateş çıkarmak için kullanılan çubuk parçası) hakkında mecaz olarak kullanır; şöyle diyerek,
وَالأَرْضُ صَيَّرَهَا الاـِلٰهُ طَرُوقَةً
↓ لِلْمَآءِ حَتَّى كُلُّ زَنْدٍ مُسْفَدُ
[Ve yeri, Tanrı onu su ile ıslanmış kıldı; öyle ki her **زَنْد** ödünç verilmiş oldu; hiçbir kimse kendisi için bir tane kesmeye yetecek kadar uzağa gidemedi]. (M, TA.)

**تسفّد فَرَسَهُ**
5 **تسفّد فَرَسَهُ** ذ Kısrağının üzerine arkadan bindi; (M;) bunun gibi ↓ **استسفدها**: (AAF, M:) yahut **بَعِيرَهُ** ↓ **استسفد** devesine arkadan geldi ve ona bindi: (IAar, K:) ve [aynı şekilde] **تسفّدَهُ** yani **تَعَرْقَبَهُ**’dur, (K,) yani ona arkadan bindi. (TA.)

**تسافدت السِبَاعُ**
6 **تسافدت السِبَاعُ** ذ (S) ve **الطُّيُورُ**, (A,) yahut **تسافد السِبَاعُ** (K) ve **الطُّيُورُ**, (TA,) ve **الشِيَاهُ** ↓ **سافدت**, (Msb, [belki **تسافدت** yerine bir yanlış yazımdır,]) Yırtıcı hayvanlar [ve kuşlar ve koyunlar yahut keçiler] birbirlerinin üzerine atladı. (TK.)

10 **اـِسْتَسْفَدَ** bkz. 5, iki yerde.

**سَفْدُ اللِقَاحِ**
**سَفْدُ اللِقَاحِ** ذ Çocukların birbiri ardınca, her birinin arkasındaki arkadaşının **حُجْزَة**’sini [yahut bel kuşağının en üst kısmını] arkadan tutarak dizildiği belirli bir oyun. (T, md. **جعر**’de, ve TA.)

**سَفُودٌ**
**سَفُودٌ** ذ **مُنْيَة**’sini tamamlayıncaya kadar (ki o yirmi günlük bir süredir) [aygır tarafından] üzerine atlanmasına izin verilmeyen bir kısrak. (Kr, M.)

**سَفُّودٌ**
**سَفُّودٌ** ذ (S, M, Msb, K) ve **سُفُّودٌ** (M, TA) (mecaz olduğu varsayılan:) Etin kızartıldığı, (S, M, K,) eğri dişleri olan, (M, TA,) demir bir âlet: (S, K:) Z onu mecaz kılar; [A’da] onun, üzerinde kızartılan şeye yapışmasından dolayı böyle adlandırıldığını söyleyerek: (TA:) çoğulu **سَفَافِيدُ**. (Msb, TA.) [**سَفُّودٌ** ve **سُفُّودٌ** benzeri isimler için, bkz. **سُبُّوحٌ**.]

**اـِسْفَنْدٌ**
**اـِسْفَنْدٌ** ذ ve **اـِسْفِنْدٌ** Şarap: (K:) etimologlar, onun **د**’sinin, şarabın adlarından biri olan **اـِسْفَنْطٌ**’daki **ط**’ın yerine geçen bir bedel olduğunu ileri sürerler. (TA.)

**مُسْفَدٌ**
**مُسْفَدٌ** ذ 4’ün edilgen ism-i mef’ûlüdür, bkz. o.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَفَدَ
سَفَدَ I سَفِدَ A ( n. ac. سَفْد 1 ,  سِفَاْد 23 )
a.  [ 'Ala ], Leaped, covered ( female ).

سَفَّدَ
سَفَّدَ II ,
a.  Put on the spit, spitted .  سَفُّوْد 31 ,  سُفُّوْد 32 , ( pl. سَفَاْفِيْدُ 70 ), Spit, meathook.

##### Türkçe

سَفَدَ
سَفَدَ I سَفِدَ A (mastar: **سَفْد** 1, **سِفَاْد** 23)
a. [ **'Ala** ], sıçradı, (dişiyi) örttü.

سَفَّدَ
سَفَّدَ II,
a. şişe geçirdi, şişledi. **سَفُّوْد** 31, **سُفُّوْد** 32, (çoğulu **سَفَاْفِيْدُ** 70), şiş, et kancası.
