# سفر (س-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sufur” süpürgedir

- Harfler: س - ف - ر
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 8 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَفَرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8D.md) | فَعَلٍ | Yolculuk | 5 | 5 | [2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/2:184.md) |
| [أَسْفَارًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | أَفْعَالًا | Basılı kitaplar | 1 | 1 | [62:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/62:5.md) |
| [أَسْفَارِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَالِنَا | Yolculuklarımız | 1 | 1 | [34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/34:19.md) |
| [أَسْفَرَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Ağardı | 1 | 1 | [74:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/74:34.md) |
| [سَفَرَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعَلَةٍ | Yazıcılar | 1 | 1 | [80:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/80:15.md) |
| [سَفَرِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلِنَا | Yolculuğumuz | 1 | 1 | [18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/18:62.md) |
| [مُسْفِرَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مُفْعِلَةٌ | Aydınlık | 1 | 1 | [80:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/80:38.md) |
| [وَسَفَرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | وَفَعَلًا | Ve yolculuk | 1 | 1 | [9:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/9:42.md) |

## Mücavir kökler — 102 mücavir (128 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 30 · “Bürde” gocuk demektir
2. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Çukur
3. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Su bitkisi
4. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Birbirinize dokundunuz
5. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Bayır, yokuş yer demektir
6. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Büyük akarsu
7. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · “Sume” damga demektir
8. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Mesih
9. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Sütle dolu memedir
10. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Yüz demektir
11. [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Rfd (dat) torbadan veya tulumdan sızan su demektir…
12. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Su birikintisidir
13. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · El ve kol demektir
14. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
15. [مزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Pamuk tüyüdür
16. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İyi
17. [رهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
18. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
19. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kadınlar
20. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Güç
21. [كعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Topuk demektir
22. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Su
23. [أدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İdave matara (su kabı) demektir
24. [جوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit…
25. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
26. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Tam
27. [حمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yaban eşeği demektir
28. [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sükker seyrek taneli üzüm salkımı demektir
29. [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kemik iliğidir
30. [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve avuçlarlar
31. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Namaz
32. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
33. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
34. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Kevn, tepe demektir
35. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
36. [حلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hilye süs demektir
37. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zorluk
38. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fidye
39. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
40. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
41. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
43. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
44. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baş demektir
45. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
46. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
47. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kepçe, kefe demektir
48. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
49. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
50. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
51. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şıkk, kopmuş parça demektir
52. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akar temiz sudur
53. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dikili taş demektir
54. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
55. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
56. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Yemm” durgun akan su demektir
57. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
58. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
59. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yiyecek demektir
60. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İsm hurmadan yapılan içkidir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سفر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md), [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md), [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir örtüyü, tozu veya perdeyi sıyırıp altındakini bütünüyle açığa çıkarma ve süpürme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın mekanından sıyrılıp açığa çıkması, sabahın aydınlanması ve hakikati beyan eden kayıt |
| Çekirdek Özet 3 | Örtük olanın zahir kılınmasıyla belirsizliğin giderilmesi, tanıklık ve intikal nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziki yer değiştirmeye (yolculuğa) indirgeyip örtünün kalkması, aydınlanma ve yazılı belgeleme boyutlarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سف | Bir şeyin alt katmana inmesi, dökülmesi, yayılması veya yüzeyden sıyrılması; [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) (kan veya su dökme), [سفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%83.md) (akıtma), [سفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84.md) (aşağı inme), [سفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86.md) (kabuğunu soyma, süpürme) ve [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) (hafifleşip savrulma) köklerinde olduğu gibi yüzeyin hareketi veya çözülmesi | ر | Çekirdeğe baş, tepe, belirme ve görünürlük imgesi katarak yüzeydeki örtünün kazınması ya da sıyrılması sonucunda gizli olanın yukarıya ve açığa çıkmasını, aydınlığın bütünüyle yayılmasını sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, yüzeyi kavrama ve direnç gösterme; örtünün veya kabuğun nesneye yapışık duran ilk halini temsil eder |
| ف | Ağız | Açıklık, dışarı çıkma, nefes ve yarılma; temasın çözülerek örtünün aralanmasını ve içtekinin dışa açılmasını imler |
| ر | İnsan başı | Üst, başlangıç, öne çıkış ve aşikarlık; sıyrılma hareketinin sonucunda nesnenin açıkça görünür ve bilinir hale gelmesini sağlar |
| سفر | Yüzeydeki direncin yarılarak içtekinin aşikar kılınması | Kabuğun, tozun, örtünün veya gecenin sıyrılarak aralanması ve varlığın tepe noktasıyla, tüm çıplaklığıyla meydana çıkması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yerin üzerindeki çöp ve tozun süpürgeyle kazınarak süpürülmesi (سَفَرْتُ البَيْتَ), rüzgarın yerdeki yaprak ve tozu önüne katıp sıyırması (السَّفِير) ve kadının yüzündeki örtüyü bütünüyle açması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde kökü yüzün örtüsüz, açık ve parlak görünümü anlamında kullanmıştır: ثِيَابُ بَنِي عَوْفٍ طَهَارَى نَقِيَّةٌ / وَأَوْجُهُهُمْ عِنْدَ الْمَسَافِرِ غُرَّانُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde rüzgarın bulutları dağıtıp gökyüzünü açması سَفَرَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ şeklinde ifade edilmiş; sonbaharda ağaçtan dökülüp rüzgarın savurduğu yapraklara da السَّفِير denilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde سفر kökü iki temel semantik hatta derinleşir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice, Aramice, Süryanice ve Ugarit dilinde) kök doğrudan sayma, kaydetme, yazma, metin ve kitap anlam alanını yönetir. İbranicede s-p-r kökünden türeyen *sēfer* (kitap, yazılı belge) ve *sōfēr* (yazıcı, katip), Süryanicede *sefrā* (yazı, kitap), Akadcada ise *šipru* (görev, elçilik mektubu, haber) kelimeleri bu hattın en kadim tanıklarıdır. Arapçada ise kök, bir yandan örtünün sıyrılması, süpürme, sabahın aydınlanması ve kişinin yerini terk edip açığa çıkması (yolculuk) gibi daha ilksel fiziksel eylemleri korurken, diğer yandan hakikatleri açığa vuran büyük kitaplar (el-esfâr) ve ilahi vahyi kaydeden / tebliğ eden elçiler-yazıcılar (es-sefere) anlamıyla Kuzeybatı Sami hattındaki kurumsal anlamla tam bir uzlaşma sergiler. Dolayısıyla kökün ilksel somut çekirdeği bir yüzeyin sıyrılarak üzerindekinin aşikar edilmesi ve kaydedilmesidir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Örtüyü kaldırma, yeri süpürme ve aydınlanma | Süpürme (kesf/keşf) eylemi zemini, yolculuk insanı, şafak ise ufku örten karanlığı sıyırarak açığa çıkardığı için türetimler tek bir fiziksel harekete bağlanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *sefer*, Süryanice *safra/sefra*, Akadca *šipru* | Yazmak, saymak ve kayıt altına almak suretiyle belirsizliği giderme; kitap ve yazıcı kavramlarının ortak Sami mirasındaki birincil karşılığıdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyeroglif yazısında yazıcı ve mühür kavramlarıyla fonetik benzerlik | Karşılaştırmalı Afro-Asyatik çalışmalarda yazı gereçleri ve kayıt fonksiyonuyla ilgili bölgesel kültürel geçişler tartışılmıştır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سفر | Anlamlı | Açığa çıkarma, sıyırma, süpürme | Örtünün kalkması, yolculuk, aydınlanma ve yazılı belge anlamlarını taşır | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Haddi aşma, gafletle harcama | Ölçüyü gözden kaçırıp sınırın ötesine taşma ve denetimsiz saçılma hareketidir | Ortak çekirdekteki yayılma ve saçılma ile ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| [فسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Üstünü açma, beyan etme | Örtülü manayı ayıklayıp açık ve anlaşılır kılma; zihni perdeyi aralama eylemidir | Hedef kökle tam bir kalb (ters yüz olma) ve semantik eşdeğerlik ilişkisi taşır; Kur'an'da geçer |
| [فرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Yarma, parçalama, sezme | Yırtıcı hayvanın avını parçalaması; feraset ise perdenin arkasını delip hakikate vakıf olmadır | Kur'an'da geçmez |
| [رسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%81.md) | Anlamlı | Köstekli yürüme | Ayaktaki bağ ve zincir sebebiyle ağır ve adımlarını kısıtlayarak ilerleme | Hedef kökün serbestçe açılıp yayılma anlamına zıt bir kısıtlılık taşır; Kur'an'da geçmez |
| [رفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Göğse vurma, tekmeleme | Bir nesneyi veya canlıyı ayakla ya da darbeyle itip sarsma hareketidir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سفر | Merkez | Örtüyü sıyırıp açığa çıkarma | Üzeri örtülü veya gizli bir şeyi katmanını kazıyarak, süpürerek ya da mekanından çıkararak bütünüyle aşikar etme | Hem fiziki sıyrılmayı hem sabah aydınlığını hem de hakikati açığa vuran kaydı içerir |
| [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) | Komşu | Açma, örtüyü kaldırma | سفر kökünde yerinden sıyrılma ve geniş çaplı aydınlanma varken, [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) doğrudan bir nesnenin üzerindeki örtünün çekilmesine odaklanır | Darlık, keder veya perdenin kaldırılmasında daha anlık bir soyutlama taşır |
| [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Cilalama, berraklaştırma | [جلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%88.md) kökünde matlığı giderip parlatma esasken, سفر süpürüp aralayarak altındakini ortaya çıkarma önceliğine sahiptir | Görüntünün netleşmesi ve ortaya serilmesi boyutudur |
| [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) | Komşu | Göç etme, yer değiştirme | [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) yükünü bağlayıp binek üzerine koyarak göçmeyi hedeflerken, سفر kişinin bilinmezlikten veya yerleşik örtüden açığa çıkmasını vurgular | Salt seyahat ve mekan intikalidir |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Zıt | Örtme, gizleme | Bir şeyi bir örtü veya engel arkasına alarak görünmez kılma eylemidir | سفر kökünün sıyırma ve açığa çıkarma hareketinin tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سفر | Açığa çıkarma, yolculuk, kitap | Örtünün sıyrılması, sabah aydınlığı, intikal ve hikmet dolu hacimli yazılı belge | Kesin |
| Latince | Revelare, iter facere, volumen | Örtüyü açmak, yol almak, rulo/yazma eser | Revelare örtüyü kaldırmayı, iter facere yer değiştirmeyi karşılar; kökün bütünsel genişliğini tek kelime taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Unveil, journey / travel, scripture / tome | Örtüyü açmak, yolculuk yapmak, ciltli kutsal kitap | Travel intikali, unveil açığa çıkışı, tome ise ağırbaşlı yazılı eseri karşılar | Güçlü |
| Almanca | Enthüllen, reisen, schriftwerk | Açığa çıkarmak, seyahat etmek, yazılı eser | Enthüllen kökün örtüyü sıyırma nüansına, reisen yolculuğa, schriftwerk ise esfâr anlamına denktir | Güçlü |
| Fransızca | Dévoiler, voyager, grimoire / livre saint | Açmak, yolculuk etmek, yazma eser | Dévoiler yüzün veya hakikatin örtüsünü kaldırmayı doğrudan yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَفَرٍ (ve türevleri) | Yolculuk, mekan değiştirme hali | İbadetlerde (oruç, teyemmüm, namaz) ruhsat sebebi kılınan veya fiziksel meşakkat içeren seyahat bağlamı; Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md), Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Tevbe [9:42](https://lisan.digital/tr/ayet/9:42.md) |
| أَسْفَارًا | Büyük ve ilahi kitaplar, sahifeler | Tevrat’ın ve ilahi vahiylerin hakikatleri açığa vuran hacimli metinleri, ancak amel edilmediğinde sadece kuru yük oluşu bağlamı; Cum’a [62:5](https://lisan.digital/tr/ayet/62:5.md) |
| أَسْفَرَ | Ağarma, karanlığın sıyrılarak aydınlanması | Gecenin çekilip şafağın bütünüyle ufku kaplaması ve aydınlığın yayılması; Müddessir [74:34](https://lisan.digital/tr/ayet/74:34.md) |
| سَفَرَةٍ | Yazıcı ve elçi melekler | Vahyi koruyan, kaydeden, getiren ve kullar ile Allah arasında elçilik yapan kerim varlıklar; Abese [80:15](https://lisan.digital/tr/ayet/80:15.md) |
| مُسْفِرَةٌ | Işıldayan, aydınlık ve parıldayan yüzler | Kıyamet gününde sevinç ve müjde ile parlayan, üzerindeki hüznün sıyrıldığı mümin çehreleri; Abese [80:38](https://lisan.digital/tr/ayet/80:38.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin kaydı ve meleklerin elçiliği | Abese Suresi'ndeki سَفَرَة kelimesi üzerinden vahyin tahriften korunmuşluğu ve meleklerin aracı/elçi vasfı | Hakikati gizlemeden olduğu gibi izhar eden ve tebliğ eden güvenilir kayıt boyutu |
| Fıkıh | Sefer hükümleri ve ruhsatlar | Hangi mesafenin ve şartların namazı kısaltma ve orucu erteleme ruhsatı doğuran şer'i «sefer» sayılacağı | Yerleşim örtüsünden çıkıp meşakkate ve dış alana açılma hali |
| Tefsir | Kitap yüklenen merkep meseli ve şafağın belirişi | Cum'a Suresi'ndeki أَسْفَار lafzı ile ilahi kelamın mana derinliği ile biçimsel taşınması arasındaki zıtlığın tahlili | Manası anlaşılmayan ve hayata geçmeyen vahyin sırf ağırlık teşkil etmesi |
| Hadis | Sabah namazının vakti ve seyahat adabı | «Sabahı aydınlatın (أَسْفِرُوا بِالفَجْرِ) zira ecri daha büyüktür» nebevi beyanındaki vakit tespiti | Fecrin iyice yayılıp karanlığın tamamen sıyrıldığı an |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin tespiti ve ibadet ruhsatı | Hakikatin ifşası ve mekan intikali | İnsanın durağanlıktan çıkışı ve ilahi kaydın korunması | Dinde sefer hem zahmet anında ruhsat alanı açar hem de ilahi kitapların taşınan bir yük değil rehber olduğunu hatırlatır | Kesin |
| İlmi | Yazılı kültür ve tedvin nizamı | Kitap (sifr) ve kayıt altına alma | Bilginin nesiller boyu üzerindeki cehalet perdesini kaldırarak korunması | İlmi sistemde yazılı kayıtlar cehaleti süpüren ve hakikati aşikar eden temel bilgi taşıyıcılarıdır | Güçlü |
| Siyasi | Diplomatik ilişkiler ve elçilik | Sefaret ve elçi (sefîr) heyeti | İki toplum arasındaki gerilim ve ihtilafı giderip barışı açığa çıkarma | Kökün sulh yapma (سِفَارَة) anlamı siyasal alanda arabuluculuk ve diplomasi kurumunu kurar | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret kervanları ve mal intikali | Ticari seyahat ve lojistik hareketlilik | Yerel kaynakların dış pazarlara açılması ve pazar tıkanıklığının süpürülmesi | Üretilen değerin yerleşik alandan çıkarılarak dolaşıma sokulması iktisadi tıkanıklığı giderir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve yüzey temizleme (entropi azaltımı) | Bir sistemin üzerindeki gürültünün veya örtücü katmanın kaldırılarak gizil durumun ölçülebilir ve gözlemlenebilir hale getirilmesi; termodinamikte yüzeyin serbest enerjisinin açığa çıkması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kamusallaşma ve kimlik ifşası | Bireyin mahrem veya yerel alandan çıkarak kamu meydanına adım atması; yolculuk ve metin yoluyla toplumsal rolün ve gizli karakterin test edilip alenileşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir şehirden diğerine gitmek (turistik veya fiziki gezi) şeklindeki mekanik yolculuk kavramına sıkıştırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; gecenin sıyrılıp hakikatin güneş gibi doğmasını, yüzlerdeki manevi neşenin ışıldamasını, ilahi vahyin hakikatleri faş eden yazılı kitaplarını ve meleklerin elçilik kaydını kapsayan bütüncül bir «örtünün kalkması ve alenileşme» sürecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cum’a [62:5](https://lisan.digital/tr/ayet/62:5.md) ayetindeki «esfâr»ı rastgele defterler sanarak ilahi metinlerin dönüştürücü mahiyetini kavramamak; Abese Suresi'ndeki «sefere»yi sıradan katipler zannederek vahiy taşıyıcılığının kudsiyetini kaçırmak ve sefer ruhsatlarını sırf kilometre hesabına indirgeyip varoluşsal boyutunu ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hakikatin örtülü kalmayıp bizzat aydınlığa kavuşturulması, ilahi kitapların taşıdığı ağır sorumluluk ve insanın yerleşik ataletinden sıyrılarak sınandığı intikal halleri bu kök üzerinden inşa edilir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ruhsat ve meşakkat bildiren ahkam ayetlerinde (Bakara [2:184](https://lisan.digital/tr/ayet/2:184.md), 185; Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md)), ilahi vahiyle amel etmeyip onu sadece şeklen taşıyanları yeren teşbih ayetinde (Cum'a [62:5](https://lisan.digital/tr/ayet/62:5.md)) ve vahyin melekler eliyle korunup aktarıldığını bildiren tebliğ ayetlerinde (Abese [80:15](https://lisan.digital/tr/ayet/80:15.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece hafızada veya kütüphanede tutmanın erdem sayıldığı anlayışı yıkar; zira vahiy, kapağı açılıp hayatı aydınlatmadığı ve amel edilmediği sürece insan sırtında sadece bir «sifr/yük» olarak kalır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir yüzeyi süpürmek, tozu ve örtüyü kazıyarak kaldırmak, kişinin mekanından dışarı çıkarak görünür olması ve sabahın karanlığı sıyırması.
- Soyut anlam: Belirsizliğin ve kapalılığın giderilerek hakikatin, niyetlerin, bilginin ve ilahi kayıtların aşikar hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Gizlilikten aleniyete geçişin, diplomatik/ilahi arabuluculuğun ve metinleşmiş hikmetin taşıyıcı mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S: X \xrightarrow{\Delta \Phi} Y \quad \text{burada} \quad Y = X \setminus \Omega, \quad \Lambda(Y) \gg \Lambda(X)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $X$ örtülü veya yerleşik durumu, $\Omega$ yüzeyi kaplayan perdeyi, tozu ya da karanlığı temsil eder. $\Delta \Phi$ sıyırma, süpürme veya intikal hareketidir. Bu hareket sonucunda sistem örtüsünden arınarak ($Y = X \setminus \Omega$) yeni bir duruma geçer. $\Lambda$ fonksiyonu aşikarlık, aydınlık ve bilinirlik derecesini göstermekte olup, işlem sonrasındaki aşikarlık derecesi ilk durumdakinden çok daha büyüktür ($\Lambda(Y) \gg \Lambda(X)$). Bu model kökün örtüyü kaldırıp altındakini ortaya çıkarma dinamiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:184](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/2:184.md) — سَفَرٍ

أَيَّامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sayılı günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa, tutmadığı günler sayısınca diğer günlerde; gücü yetmeyenlere de bir yoksul doyumu fidye. Bununla beraber kim gönüllü olarak iyilik yaparsa bu; kendisi için

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/2:185.md) — سَفَرٍ

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

### [Bakara 2:283](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/2:283.md) — سَفَرٍ

وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

Meal (IK): Eğer seferde olur da yazacak kimse bulamazsanız; alınan rehinler yeter. Şayet birbirinize güvenirseniz güvenilen kimse Rabbı olan Allah’tan korksun da borcunu ödesin. Bir de şehadeti gizlemeyin. Onu gizleyenin kalbi günahkardır. Allah yaptıklarınızı bilir.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/4:43.md) — سَفَرٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/5:6.md) — سَفَرٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Tevbe 9:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/9:42.md) — وَسَفَرًا

لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ

Meal (IK): Eğer kolay bir kazanç ve orta bir sefer olsaydı; elbette senin arkana düşerlerdi. Fakat zorluk onlara uzak geldi. Gücümüz yetseydi; herhalde biz de sizinle beraber çıkardık, diye yemin edeceklerdir. Kendilerini helak ederler. Allah biliyor ki; onlar muhakkak yalancılardır.

### [Kehf 18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/18:62.md) — سَفَرِنَا

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا

Meal (IK): Oradan uzaklaştıkları vakit Musa delikanlısına; azığımızı çıkar, bu yolculuğumuzdan andolsun ki yorgun düştük, dedi.

### [Sebe 34:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/34:19.md) — أَسْفَارِنَا

فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ

Meal (IK): Fakat onlar dediler ki: Rabbım, yolculuklarımızın arasını uzaklaştır. Ve kendi öz nefislerine zulmettiler. Biz de onları efsaneler kılıverdik, darmadağınık ettik. Muhakkak ki bunda; çok sabreden ve çok şükreden herkes için ayetler vardır.

### [Cuma 62:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/62:5.md) — أَسْفَارًا

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Kendilerine Tevrat yükletildiği halde onu taşıyamayanların misali; koca koca kitablar taşıyan eşeğin misalidir. Allah’ın ayetlerini yalanlamış olan kavmin durumu ne de kötüdür. Ve Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Müddessir 74:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/74:34.md) — أَسْفَرَ

وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ

Meal (IK): Ağardığında sabaha,

### [Abese 80:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/80:15.md) — سَفَرَةٍ

بِأَيْدِي سَفَرَةٍ

Meal (IK): Katiblerin elleriyle.

### [Abese 80:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/ayet/80:38.md) — مُسْفِرَةٌ

وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ

Meal (IK): O gün; yüzler vardır, parıl parıl parlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sufur” süpürgedir. Sabahleyin halk sokağa çıkmadan evvel yollar süpürüldüğü için sabah vaktine sefer vakti denmiştir. Sonra yolculuğa sabahleyin çıkıldığı için de yola çıkmaya sefer denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والراء والفاء معهما
س ر ف، ر س ف، ف ر س، ر ف س، س ف ر، ف س ر مستعملات
سرف:
الأسراف وسَرِفٌ موضِعان بالحِجاز.
والأِسراف نقيض الاقتصاد.
ولِلَّحْمِ سَرَفٌ كسَرَفِ الخَمر، وهو الضَّراوةُ.
والمَسروفةُ من الشّاءِ: التي تُقُطَعُ أُذُنُها أصلاً.
وفي المَثَل: أَصْنَعُ من سُرْفةٍ، وهي دُوَيبَّة صغيرة تَنْقُبُ الشَّجَر وتَبني فيه بَيْتاً، وسَرِفَ الشَّجَرُ أي أصابَتْه السُّرْفة.
والسَّرِفُ: الجاهِلُ، وقال:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
والسَّرَفُ: الخَطَأ، يقال: أردْتُكم فسَرِفْتُكُم، قال:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
أي لا يُخطِئُون ويَضَعُونَه موضِعَه.
رسف:
الرَّسْفُ والرَّسيفُ والرَّسَفانُ: مِشْيَة المُقَيَّد، وقد رَسَفَ في القَيْد يَرسُفُ رَسيفاً فهو راسفٌ.
والمَرْسَفةُ: المَمْشى لمّا نجدها ووَجَدنا المَرْسَف.
فرس:
هذا فَرَسٌ وهذه فَرَسٌ والفُروسَةُ، مصدر الفارس، لا فِعْلَ له.
والفِراسةُ مصدر التفرس.
والفَرْسُ: دَقُّ العُنُق.
والفَريسةُ فَريسةُ الأسَد، ونادَى منادي عُمَرَ فقال: لا تَنخَعُوا ولا تفرِسُوا: أي لا تكسِروا العُنَقَ.
وأبو فِراس: كُنيةُ الأسَد، وكنية الفرزدق أيضاً.
والفَريس: حَلْقةُ الحَبْل من خَشَب، قال:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ
رفس:
الرَّفسَةُ: الصَّدْمَةُ بالرِّجْل في الصَّدْرِ.
سفر:
السَّفْر: قومٌ مسافِرون وسُفّار، والأَسفار جماعة السَّفْر.
والسَّفَر: بَياض النَّهار، وأسفَرَتْ: أَصَبَحت، وأَسَفَرَ الصُّبْحُ، تقول: رُحْ بنا إلى المنزل بسَفَرٍ أي قبل اللَّيل.
ووجهٌ مُسْفِرٌ: منيرٌ مُشرِقٌ سروراً وحسناً.
وسَفَرْتُ الشيءَ عن الشيء سَفْراً أي كَشَطْتُه فانسفَرَ وذَهَبَ قال:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
وانسَفَرَتِ الإِبِل: تَصَرَّفَت فذَهَبَت.
والسَّفيرُ: ما تَساقَطَ من الشَّجَر أيّامَ الخريف، سَفَرَتْ به الرَّيحُ.
ويقال: اعلِفُوه سَفيراً.
وسَفَرْتُ البيتَ بالمِسْفَرةِ أي كَنَستُه بالمِكنَسةِ سَفْراً.
والسَّفيرُ: الكُناسةُ.
والسُّفُور: سَفْرُ المرأةِ نِقابَها عن وجهها فهي سافِرٌ وهُنَّ سَوافِرُ، قال تَوْبةُ:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
السِّفارُ: خَيطٌ يُشَدُّ طَرَفه على خِطام البعير فيُدارُ عليه، ويُجُعَل بقيَّتُه زمامَها، ورُبَّما كان السِّفار من حديد، والجمع أسفِر.
والسَّفيرُ: رسول بعض القوم إلى قوم، وهم السُّفَراءُ.
والأسفار أجزاءُ التَّوراة، وجُزءٌ منه سِفرٌ، والتَّوراة خمسة أسفار أي كُتُب.
سِفْرٌ يخرُجُ من بني إسرائيلَ من مِصر، وسِفر لسيرة الملوك، وسِفْر الوَصيّة وسفر مُكَرّرٌ.
والسَّفَرة: الكَتَبةُ، وملائكةُ السَّماءِ والأرضِ سَفَرة أي كَتَبةٌ، وهم الكنبة الذين يُحصُون أعمالَ أهلِ الأرض من قوله سبحانه: بأيدي سَفَرة.
ويقال: سَفَرت الكتاب أي كَتَبْتُ أسفِره سَقراً.
والسِّفُيرُ: الفَيْج والتابع والخادم.
وسُفْرة الطعام تُتَّخَذُ للمسافرِ.
فسر:

الفَسْرُ: التفسير وهو بيان وتفصيل للكِتاب، وفَسَره يفسِره فَسْراً، وفَسَّرَه تفسيراً.
والتَّفْسِرة: اسمٌ للبَوُل الذي ينظُر فيه الأَطِّباء، يُسْتَدَلُّ به على مَرَض البَدَنِ، وكلُّ شيءٍ يُعرفَ به تفسيرُ الشيءِ فهو التَّفسِرةُ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **الراء** ve **الفاء** onlarla birlikte

**س ر ف**، **ر س ف**، **ف ر س**، **ر ف س**، **س ف ر**، **ف س ر** kullanılagelenlerdir.

**سرف**:
**الأسراف** ve **سَرِفٌ** Hicaz’da iki yerdir.
Ve **الأِسراف** **الاقتصاد**’ın zıddıdır.
Ve et için **سَرَفٌ**, şarabın **سَرَف**’i gibi vardır; o, şiddetli düşkünlüktür.
Ve koyundan **المَسروفةُ**: kulağı kökünden kesilen (dişi)dir.
Ve meselde: “**سُرْفةٍ**’den daha maharetli”; o, küçük bir böcekçiktir; ağacı deler ve onda bir ev yapar; ve “**سَرِفَ** ağaç” yani **السُّرْفة** ona isabet etti.
Ve **السَّرِفُ**: cahildir; ve dedi ki:
إنَّ امرَءاً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى		عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمـي
Ve **السَّرَفُ**: hatadır; denir: “Sizi istedim de size hata ettim”; dedi ki:
ما في عَطائِهُمُ مَنٌّ ولا سَرَف
Yani hata etmezler ve onu yerine koyarlar.

**رسف**:
**الرَّسْفُ** ve **الرَّسيفُ** ve **الرَّسَفانُ**: bağlanmışın yürüyüşüdür; ve “**رَسَفَ** bağda” **يَرسُفُ** **رَسيفاً**; o hâlde o **راسفٌ**’tir.
Ve **المَرْسَفةُ**: yürüyüş yeri; onu bulduğumuzda ve **المَرْسَف**’i bulduğumuzda.

**فرس**:
Bu **فَرَسٌ**’tur ve bu da **فَرَسٌ**’tur; ve **الفُروسَةُ**, **الفارس**’ın mastarıdır; onun fiili yoktur.
Ve **الفِراسةُ**, **التفرس**’in mastarıdır.
Ve **الفَرْسُ**: boynu ezip kırmadır.
Ve **الفَريسةُ**, aslanın avıdır; ve Ömer’in münadisi nida etti de dedi ki: “**لا تَنخَعُوا** ve **لا تفرِسُوا**”: yani boynu kırmayın.
Ve **أبو فِراس**: aslanın künyesidir; ve ayrıca **الفرزدق**’ın da künyesidir.
Ve **الفَريس**: ipten, ağaçtan (yapılmış) halka; dedi ki:
فلو كانَ الرِّشا مِئتَيْنِ باعـاً		لكانَ مَمَرُّ ذلك في الفَريسِ

**رفس**:
**الرَّفسَةُ**: göğüste ayakla çarpma darbesidir.

**سفر**:
**السَّفْر**: yolculuk eden bir topluluk ve **سُفّار**; ve **الأَسفار** **السَّفْر**’in cemaatidir.
Ve **السَّفَر**: gündüzün beyazlığıdır; ve “**أسفَرَتْ**”: sabahladı; ve “**أَسَفَرَ الصُّبْحُ**”; dersin ki: “Bizi menzile **بسَفَرٍ** ile götür” yani geceden önce.
Ve **وجهٌ مُسْفِرٌ**: sevinç ve güzellikçe aydınlık, parlak.
Ve “Bir şeyi bir şeyden **سَفَرْتُ** **سَفْراً**” yani onu kazıyıp sıyırdım; derken **انسفَرَ** ve gitti; dedi ki:
سَفْرَ الشَّمالِ الزِّبزجَ المُزَبْرَج		ا
Ve **انسَفَرَتِ الإِبِل**: dağılıp hareket etti de gitti.
Ve **السَّفيرُ**: sonbahar günlerinde ağaçtan dökülen şey; rüzgâr onu sürükledi.
Ve denir: “Onu **سَفيراً** yemle.”
Ve “Evi **بالمِسْفَرةِ** **سَفَرْتُ**” yani süpürge ile onu süpürdüm, **سَفْراً**.
Ve **السَّفيرُ**: süprüntüdür.
Ve **السُّفُور**: kadının yüzünden peçesini açmasıdır; o hâlde o **سافِرٌ**’dir ve onlar **سَوافِرُ**’dir; **تَوْبةُ** dedi ki:
فقد رابني منها الغَداةَ سُفُورُها
**السِّفارُ**: devenin yularının (**خِطام**) ucuna bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür; ve kalanı onun yular ipi yapılır; ve bazen **السِّفار** demirden olur; cem‘i **أسفِر**’dir.
Ve **السَّفيرُ**: bir kavmin bir kavme elçisi; ve onlar **السُّفَراءُ**’dır.
Ve **الأسفار** Tevrat’ın bölümleridir; ve ondan bir bölüm **سِفرٌ**’dür; ve Tevrat beş **أسفار**’dır, yani kitaplar.
**سِفْرٌ**: Benî İsrail’den Mısır’dan çıkış(ı anlatan)dır; ve **سِفر** kralların sîreti içindir; ve **سِفْر** vasiyet içindir; ve **سفر مُكَرّرٌ**.
Ve **السَّفَرة**: kâtiblerdir; ve göğün ve yerin melekleri **سَفَرة**’dir, yani kâtiblerdir; ve onlar, yüce sözünden: “**بأيدي سَفَرة**” (ifadesinden) yer ehlinin amellerini sayıp döken kâtiblerdir.
Ve denir: “Kitabı **سَفَرت**” yani yazdım; onu **أسفِره** **سَقراً**.
Ve **السِّفُيرُ**: ulak, tâbi ve hizmetçidir.
Ve **سُفْرة الطعام** yolcu için yapılır.

**فسر**:

**الفَسْرُ**: tefsirdir; o, kitabın beyanı ve tafsilidir; ve “**فَسَره**” **يَفسِره** **فَسْراً**; ve “**فَسَّرَه**” **تفسيراً**.
Ve **التَّفْسِرة**: tabiplerin içine baktıkları idrarın adıdır; onunla bedenin hastalığına delil getirilir; ve bir şeyin tefsiri kendisiyle bilinen her şey, o **التَّفسِرةُ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَفَرُ: قطعُ المسافة، والجمع الأَسْفارُ. والسَفَرُ أيضاً: بَياضُ النهار. قال الساجعُ: إذا طَلَعَتِ الشِعْرى سَفَراً. والسَفَرَةُ: الكَتَبةُ. قال الله تعالى: "بأيْدي سَفَرَةٍ"، قال الأخفش: واحدهم سافِر. والسِفْرُ بالكسر: الكتابُ، والجمع أَسْفارٌ قال الله تعالى: "كَمَثَلِ الحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً". والسُفْرَةُ بالضم: طعامٌ يُتَّخَذُ للمسافر. ومنه سمِّيَتْ السُفْرَةُ. والسَفيرُ: ما سقَطَ من ورق الشجر وتَحاتَّ. يقال: إنَّما سمِّي سَفيراً لأنّ الريح تَسْفِرُهُ، أي تكنُسه. والمِسْفَرَةُ: المِكْنسةُ. والرياحُ يُسافِر بعضُها بعضاً، لأنَّ الصَّبا تُسْفِرُ ما أَسْدَتْهُ الدَبورُ، والجنوبُ تُلْحِمُهُ. والسَفيرُ: الرسولُ المصلِحُ بين القوم، والجمع سُفَراءُ. وسَفَرْتُ بين القوم أَسْفِرُ سِفارَةً: أصلحْتُ. وسَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً. وسَفَرَتِ المرأةُ: كشفَتْ عن وجهها، فهي سافِرٌ. ومَسافِرُ الوجه: ما يَظهر منه. قال الشاعر امرؤ القيس:
ثيابُ بني عَوْفٍ طَهارى نَقِـيَّةٌ		وأوْجَهُهُمْ بِيضُ المسافِرِ غُرَّانُ
وسَفَرْتُ البيت: كَنَسْتُهُ. والسُفارَةُ بالضم: الكُناسَةُ. ويقال: سَفَرْتُ أَسْفِرُ سُفوراً: خرجْت إلى السَفَرِ، فأنا سافِرٌ، وقومٌ سَفرٌ وسُفَّارٌ. وقد كثرتِ السافِرَةُ لموضع كذا، أي المُسافِرونَ. وسافَرْتُ إلى بلدة كذا مُسافَرَةً وسِفاراً قال الشاعر حسان:
لولا السِفارُ وبُعْدُ خَرْقٍ مَهْمَهٍلَتَرَكْتُها تَحْبو على العُرْقوبِ
والسِفارُ أيضاً: حديدةٌ تُوضَع على أنفِ البعيرِ مكان الحَكَمَةِ من أنف الفرس، وربَّما كان خيطاً يُشَدُّ على خطام البعير ويُدارُ عليه ويُجْعَلُ بقيَّتُه زماماً. والجمع سُفُرٌ. قال الأخطل:
ومُوَقِّع أَثَرُ السِفارِ بِخَطْمِـهِ		من سُودِ عَقة أو بني الجَوَّال
تقول منه: سَفَرْت البعيرَ. وبعيرٌ مِسْفَرٌ وناقةٌ مِسْفَرَةٌ: قويان على السَفَرِ. وأَسْفَرَ الصبحُ، أي أضاء. وفي الحديث: "أَسْفِروا بالفَجْر، فإنه أعظمُ للأجر"، أي صلوا صلاة الفجر مُسْفِرينَ، ويقال: طوِّلوها إلى الإسْفارِ. وأَسْفَرَ وجهُه حُسْناً، أي أشرقَ. والإسْفارُ أيضاً: الانحسارُ. يقال: أَسْفَرَ مُقَدَّمُ رأسه من الشَعَرِ.

##### Türkçe

**السَفَرُ**: mesafenin kesilmesi; çoğulu **الأَسْفارُ**. Ve **السَفَرُ** ayrıca: gündüzün beyazlığı. Secili söyleyen dedi ki: **إذا طَلَعَتِ الشِعْرى سَفَراً**. Ve **السَفَرَةُ**: kâtipler. Allah Teâlâ dedi ki: **"بأيْدي سَفَرَةٍ"**; **الأخفش** dedi ki: onların teki **سافِر**’dir. Ve **السِفْرُ** (kesre ile): kitap; çoğulu **أَسْفارٌ**. Allah Teâlâ dedi ki: **"كَمَثَلِ الحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً"**. Ve **السُفْرَةُ** (damme ile): yolcu için hazırlanan bir yiyecek. Bundan dolayı **السُفْرَةُ** adlandırıldı. Ve **السَفيرُ**: ağaç yaprağından düşen ve dökülen şey. Denilir ki: ancak **سَفيراً** diye adlandırıldı; çünkü rüzgâr onu **تَسْفِرُهُ**, yani onu süpürür. Ve **المِسْفَرَةُ**: süpürge. Ve rüzgârlar birbirini **يُسافِر**; çünkü **الصَّبا** **الدَبور**’un örttüğünü **تُسْفِرُ**, ve **الجنوبُ** onu bitiştirir. Ve **السَفيرُ**: kavim arasında ıslah edici elçi; çoğulu **سُفَراءُ**. Ve **سَفَرْتُ بين القوم أَسْفِرُ سِفارَةً**: ıslah ettim. Ve **سَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً**. Ve **سَفَرَتِ المرأةُ**: yüzünden örttüğünü açtı; o hâlde o **سافِرٌ**’dir. Ve **مَسافِرُ الوجه**: ondan görünen şeyler. Şair **امرؤ القيس** dedi ki:
ثيابُ بني عَوْفٍ طَهارى نَقِـيَّةٌ		وأوْجَهُهُمْ بِيضُ المسافِرِ غُرَّانُ

Ve **سَفَرْتُ البيت**: onu süpürdüm. Ve **السُفارَةُ** (damme ile): süprüntü. Ve denilir ki: **سَفَرْتُ أَسْفِرُ سُفوراً**: sefere çıktım; ben **سافِرٌ**im; bir kavim **سَفرٌ** ve **سُفَّارٌ**dur. Ve **السافِرَةُ** falanca yer için çoğaldı; yani yolcular. Ve **سافَرْتُ إلى بلدة كذا مُسافَرَةً وسِفاراً**. Şair **حسان** dedi ki:
لولا السِفارُ وبُعْدُ خَرْقٍ مَهْمَهٍلَتَرَكْتُها تَحْبو على العُرْقوبِ

Ve **السِفارُ** ayrıca: devenin burnuna, atın burnundaki **الحَكَمَةِ** yerine konulan bir demir; bazen de devenin yularına bağlanan bir ip olur; onun üzerinde döndürülür ve geri kalanı dizgin yapılır. Çoğulu **سُفُرٌ**. **الأخطل** dedi ki:
ومُوَقِّع أَثَرُ السِفارِ بِخَطْمِـهِ		من سُودِ عَقة أو بني الجَوَّال

Bundan: **سَفَرْت البعيرَ** dersin. Ve **بعيرٌ مِسْفَرٌ** ve **ناقةٌ مِسْفَرَةٌ**: sefer üzerine güçlü olan iki (hayvan). Ve **أَسْفَرَ الصبحُ**: yani aydınlandı. Ve hadiste: **"أَسْفِروا بالفَجْر، فإنه أعظمُ للأجر"**; yani sabah namazını **مُسْفِرينَ** olarak kılın; ve denilir ki: onu **الإسْفارِ**’a kadar uzatın. Ve **أَسْفَرَ وجهُه حُسْناً**: yani parladı. Ve **الإسْفارُ** ayrıca: çekilme. Denilir ki: **أَسْفَرَ مُقَدَّمُ رأسه من الشَعَرِ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ر ف
سفر ، سرف ، فرس ، فسر ، رسف ، رفس .
سرف : قال الله تعالى : ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
قال المفسرون : معناه : لا يَقتُل غيرَ قاتله ، وإذا قَتلَ غيرَ قاتله فقد أسرَف .
أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : السَّرَف : تجاوز ما حُدَّ لك . والسَّرَف الخطأ ؛ وإخطاءُ الشيء : وضعُه في غير موضعه .
قال : والسَّرَف : الإغفال . والسَّرَف : الجهل .
ورُوي عن عائشةَ أَنها قالت : إن لِلَّحم سَرَفاً كسَرَف الخمر .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : يقال : سَرِفْتُ الشيءَ ، أي : أخطأته وأغفَلْتُه .
وقال أبو زياد الكلابيّ في حديث : ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) ، أي : أَخْطَأْتُكم .
وقال جرير يَمْدح بني أميّة :
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
يُرِيدُ أنهم لم يُخطِئُوا في عَطِيَّتِهم ، ولكنهم وضَعوها موضِعَها .
وقال شَمِر : سَرَفُ الماءِ : ما ذهب منه في غير سقْي ولا نفع ، يقال : أرْوَت البئرُ النخيلَ ، وذهبَ بقيَّةُ الماءِ سَرَفاً ؛ وقال الهُذَليّ :
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
قال : سَرِفْتُ يَمِينَه ، أي : لم أعرفها . وقال ساعِدَةَ الهُذَليّ :
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
يقول : ما أخفَيتُ وما أظهَرْت فإنّه سيظهر عند التّجربة .
وقال سُفيانُ في قوله تعالى : ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) ، أي : لم يَضَعوه في غير موضعه ، ) وَلَمْ يَقْتُرُواْ ( ، أي : لم يقصِّروا به عن حقّه .
قوله : ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : إن الإِسراف أكلُ ما لا يحل أكله ، وقيل : هو مجاوزة القصد في الأكل مما أحله الله .
وقال سفيان : الإسراف : أكل ما أنفِق في غير طاعة الله .
وقال إياس بن معاوية : الإسراف ما قُصِّر به عن حق الله . والسَّرَفُ : ضد القصد . وقوله تعالى : ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : كافر شاك . والسَّرفُ : الجهلُ . والسرفُ : الإغفال ، أردتكم فسرِفتكم ، أي : أغفلتكم .
وقال شمر : رُوي عن محمّد بن عمرو أنه قال في قول عائشة : ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) ، أي : ضَراوةً كضَراوة الْخَمر .
قال شَمِر : لم أَسمَع أحداً ذَهَب بالسَّرَف إلى الضَّراوة ، وكيف يكون ذلك تفسيراً له وهو ضدّه ، والضَّراوة للشيء : كثرةُ الاعتياد له ، والسّرَف بالشيء : الجهلُ به إلا أَن تصير الضَّراوة نفسُها سَرَفاً ، أي : اعتيادُه وكثرةُ شِرائه سَرَف .
وفي حديث ابن عمرَ أنه قال لرجل : إذا أَتيتَ مِنًى ، فانتهيتَ إلى موضِع كذا فإن هناك سَرْحةً لم تُجْرَد ولم تُسْرَف ، سُرَّ تحتَها سبعون نبياً فانزل تحتها .
قال أبو عُبيد : قال اليزيديّ : لم تُسرَف يَعنِي لم تُصِبْها السُّرْفة ، وهي دُوَيْبَة صغيرةٌ تَثقُب الشجر وتَبنِي فيها بيتاً . قال : وهي التي يُضْرَب بها المَثَل فيقال : أصنَع من سُرْفَة .
وقال ابن السكيت : السَّرْفُ ساكنُ الراء : مصدرُ سُرِفت الشّجرة تُسرَف سَرْفاً : إذا وقعتْ فيها السُّرْفة .
أبو عُبيد : السَّرِف : الجاهل .
وقال طَرَفة :
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
والأُسْرُفُّ : الآتكُ ، فارسيَّة معرّبة .
وقال ابن الأعرابيّ : أَسرَف الرجلُ : إذا جاوَزَ الحد ، وأسرَف إذا أخطأَ ، وأسرَف : إذا غَفَل .
سفر : قال الله جل وعز : ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
قال المفسِّرون : السفرة : الكَتَبَة ، يعني الملائكةَ الذين يَكتُبون أعمالَ بني آدَم ، واحدُها سافر ، مثل كاتِب وكَتَبة .
قال أبو إسحاق : واعتباره بقوله : ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ، وإنما قيل للكتاب سِفْر وللكاتب سافِر ، لأنَّ معناه أن يبيِّن الشيءَ ويوضِحه ، ومنه يقال : أسفَر الصبحُ : إذا أضاءَ إضاءةً لا يُشكّ فيه .
ومنه قولُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) يقول : صلُّوا صلاةَ الفجر بعدما يتبيَّن الفجرُ ويَظهَر ظهوراً لا ارتيابَ فيه ، فكلُّ من نَظَر إليه عَلِم أنه الفجر الصادق ، ومن هذا يقال : سفَرَت المرأةُ عن وجهها : إذا كشفتْ النِّقابَ عن وجهها تَسفِر سفُوراً ، ومنه يقال : سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً : إذا أصلحتَ بينهم وكشفتَ ما في قَلْب هذا وقلبِ هذا لتُصلح بينهم . والسَّفِير : المُصلِح بين الناس ، قاله أبو عُبَيد .
قال : وقال الأصمعيّ : السَّفير : الرسولُ المُصلِح .
وقال ابن الأعرابيّ : السفَر : إسفارُ الفجر .
وقال الأخطل :
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
يريد الصُّبْح ، يقول : أبِيتُ أسري إلى انفِجار الصّبح .
وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط : أو تُتُبِّعت أسفارهم بالحجارة ، يعني المسافر منهم يقول : رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فألحقوا بأهل المدينة .
يقال : سافر وسفْر ، ثم أسافر جمع الجمع .
وسئل أحمدُ بنُ حنبل عن الإِسفار بالفجر فقال : هو أن يَضِحَ الفجرُ حتى لا يُشَكّ فيه ، ونحو ذلك قال إسحاق ، وهو قولُ الشافعيّ وذوِيه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
قال الفرَّاء : أي : مشرِقة مضيئة ، وقد أسفَر الصبحُ وأسفَر الوجه .
قال : وإذا ألقَت المرأةُ نِقَابها قيل : سفَرتْ فهي سافِرٌ بغيرِ هاء . والسُّفْرة : التي يُؤكَل
عليها ، سُمّيتْ سفْرة لأنها تُبسط إذا أُكل عليها .
وفي الحديث : أن عمَر دخل على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وآله بيتَه فقال : ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعيّ : قوله : فسفِر ، أي : كُنِس ، يقال : سفَرْتُ البيتَ وغيرَه : إذا كنستَه ، فأنا أسفِره سفراً ، ويقال للمِكنسة : المِسفَرة . ومنه قيل لِما سقَط من وَرَق العُشْب : سفِير ، لأنّ الريح تَسفِره .
وقال ذو الرّمّة :
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
يعني الورق تغيّر لونُه فحالَ وابيَضّ بعد ما كانَ أخضَرَ .
ويقال : سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء : إذا كَشَطَتْه عنه ، وأنْشَدَ :
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا
حدثنا السعدي عن أحمد بن مصعب عن وكيع عن سفيان عن عمران بن مسلم عن سويد بن غفلة قال : قال عمر : صلاة المغرب في الفجاج مُسفرة . قال أبو منصور : معنى قوله : أي بيّنة مبصَرة لا تخفى . وفي الحديث : صلاة المغرب يقال لها : صلاة البصر ؛ لأنها تؤدى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الإبصار والشخوص . والسَّفَرُ : سفران : سفرُ الصبح ، وسفَرُ المساء .
أبو نصر عن الأصمعي : كَثُرَتْ السافِرَةُ بموضع كذا ، يعني المُسافِرين . قال : والسَّفْر : جمعُ سافِر وسفْر أيضاً . ورجلٌ مِسْفَر : إذا كان قويّاً على السَّفر ، والأنثى مِسْفَرة .
قلت : وسمّي المسافر مسافراً لكشفِه قِناعَ الكِنِّ عن وجهه ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه ، وبرُوزِه إلى الأرض الفضاء . وسُمِّيَ السَّفَر سفَراً لأنه يُسْفِر عن وجوه المسافرين وأخلاقِهِمْ فيَظْهِر ما كان خافياً منها . ويقال لبقيّةِ بياضِ النهار بعد مَغيب الشمس : سَفَرٌ لِوُضوحه ومنه قولُ الساجع : إذا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سفَراً لها ، لم تَرَ فيها مَطَراً . أراد طلوعَها عِشاء . ويقال : سافَر الرجلُ إذا مات ؛ وأنْشَد :
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ
وقال الأصمعيّ وأبو زيد : السفارُ : سفارُ البَعير ، وهي الحديدةُ التي يُخطم بها البعير .
قال أبو زيد : وأَسفَرْتُ البَعيرَ إسفَاراً .
ورَوَى أبو عُبَيد عن الأصمعي : سفَرْت البعيرَ بالسفار بغير أَلف .
وقال الليث : السفارُ : حَبْلٌ يُشَدُّ طرفُه
عَلَى خِطام البعير فيُدار عليه ويُجْعَل بقيَّته زِماماً ، وربما كان السفارُ من حديد ، وجمعُه الأسفِرَة ، وأمّا قولُ الله جلَّ وعز : ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ، فإن الزّجّاج قال : الأسفارُ : الكتب الكبار ، واحدها سفْر ، أعلَمَ اللَّهُ أنَّ اليَهودَ مَثَلُهم في تركهم استِعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمار يُحْمَلُ عليه الكُتُب وهو لا يَعرِف ما فيها ولا يَعِيها . وواحدُ الأسفار : سفْرٌ ، يقال : السفر مقدَّم رأسِه من الشَّعْر : إذا صار أَجْلَح . وانسفَرَتْ الإبل : إذا ذَهَبَتْ في الأرْض . وفرسٌ سافِرُ اللَّحْمِ : أي قَلِيلُهُ . وقال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
عمرو عن أبيه قال : المُسفَّرَة : كُبَّة الغَزْل .
ورُوِي عن سعيد بنِ المُسَيِّب أنه قال : لولا أصواتُ السافِرة لسمعتم وَجْبَة الشَّمس . قال : والسافرة : أمّةٌ من الرُّوم جاء متَّصلاً بالحديث ووجبةُ الشمس : وُقوعُها إذا غَرَبَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : السفْسير : الفَيْجُ ، والتّابع ونحوه .
وقال غيرُه في قول أَوْس :
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
إنّه يعني السمسارَ .
قلت : وهو معرّب عنده . وقال شمر : هو القيّمُ بالأمر الْمُصلِح له ، وأنكر أن يَكونَ بيّاعَ القَتّ . ويقال للثور الوحشيّ : مسافر ونابىء وناشط وقال :
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسفَرُ : الأثر يبقى عَلَى جِلد الإنسان وغيرِه ، وجمعه سفور . قال أبو وجزَة :
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ
قال ابن عرفة : سُمِّيت الملائكة سُفَرةٌ لأنهم يَسفِرون بين الله وبين أنبيائه . قال أبو بكر : سمُّوا سفرةً لأنهم ينزلون بوحي الله وتأديته ، وما يقع به الصلاح بين الناس ، فشُبِّهوا بالسفير الذي يصلح بين الرجلين فيصلح شأنهما .
فرس : سلَمة عن الفراء قال : الفِرسة : الحَدْبة ، والفَرْصَة : رِيحُ الحَدَب . والمَفْزُورُ والمَفْرُوس : الأحدَب .
وقال الأصمعي : فَرَس السَّبُعُ الدابّة فَرْساً : إذا دَقّ عُنُقُه .
وقال : الأصل في الفَرْس : دَقُّ العُنُق ، ثم جُعِل كلُّ قَتْل فَرْساً .
يقال : ثورٌ فَرِيس ، وبقرةٌ فَريس ، ويقال للرجل إذا ذَبح فنَخع : قد فَرس . وقد كُرِه الفَرْسُ في الذَّبيحة . رواه أبو عُبيد بإسنادٍ له عن عُمر .
قال : وقال أبو عُبَيدة : الفَرْس : هو النَّخْع . يقال : فَرَسْتُ الشاةَ ونَخْعتُها ، وذلك أن يَنتهيَ بالذبْح إلى النُّخاع ، وهو الخَيْط الذي في فَقَار الصُّلب متصلٌ بالقفا فهي أن يُنتهىَ بالذبح إلى ذلك .
قال أبو عُبَيد : أما النَّخْع فعلى ما قال أبو عُبيدة . وأما الفَرْس فقد خُولِف فيه ، فقيل : هو الكسر ، كأنه نهَى أن تُكسَر رقبةُ الذبيحة قبلَ أن تَبرُد ، وبه سمّيت فريسة الأسد للكسْر .
قال أبو عُبَيد : الفَرْسُ بالسين الكسر وبالصاد : الشَّقّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفَرْس : أن تُدَقّ الرقَبةُ قبل أن تُذبح الشاة قال : والفَرْس : رِيح الحَدب ، والفِرْس أيضاً ضَرْبٌ من النبات ، واختلَف الأعرابُ فيه ، فقال أبو المكارم : هو القَضْقاض .
وقال غيرُه : هو الشِّرْشِر . وقال غيره : هو الحَبْن . وقال غيره : هو البَرْوَق .
قال : ويكنَى الأسدُ : أبا فِراس ، قاله الليث .
وقال ابنُ الأعرابي : من أَسماء الأَسد : الفِرْناسُ ، مأخوذ من الفَرْس وهو دقُّ العُنُق والنون زائدة .
الأصمعي : يقال : فارسٌ بيّنُ الفُروسة والفَراسة ، وإذا كان فارساً بعَينه ونَظَره فهو بيّن الفِرَاسة بكسر الفاء .
ويقال : إن فلاناً لفارِسٌ بذلك الأمر : إذا كان عالماً به .
ويقال : اتّقُوا فِراسة المؤمن ، فإنه ينظر بنور الله . وقد فَرُس فلان يَفرسُ فُروسة وفَراسةً : إذا حَذق أمرَ الخيل .
ويقال : هو يتفرّس : إذا كان يُرِي الناسَ أنه فارس على الخيل .
ويقال : فلانٌ يتفرَّس : إذا كان يَتثبَّتُ ويَنظُر .
وروَى شَمِر بإسنادٍ له حديثاً أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عَرَض يوماً الخيلَ وعندَه عُيَيْنَةُ بنُ حِصْن الفَزاري ، فقال له : ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ، فقال عُيَيْنة : وأنا أعلم بالرجال منك . فقال : خِيارُ الرجال الذين يَضعون أسيافَهم على عواتقهم ، ويعرِضون رِماحَهم على مَناكب خيلِهم من أهل نَجْد . فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .
وفي حديثٍ آخر : ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ، يريد : أبصَر .
يقال : رجلٌ فارس بيّن الفُروسة والفَراسة في الخيل ، وهو الثبات عليها والْحِذْق بأمرِها . قال : والفِراسة بكسر الفاء في النظر والتثبّت والتأمّل للشيء والبَصَر به .
يقال : إنه لفارسٌ بهذا الأمر : إذا كان عالماً به .
وفي حديثٍ آخر : ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ، ثم ذكَر الحديث .
وفي حديثٍ آخر : ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
قال : والفَراسة : العِلْم بركوب الخيل ورَكْضِها .
قال : والفارس : الحاذقُ بما يمارس من الأشياء كلِّها ، وبها سمّيَ الرجُل فارساً .
وفي حديثِ يأجوجَ ومأجوجَ : ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ، أي : قَتْلَى . من فَرَسَ الذئبُ الشاةَ ، ومنه فَريسة الأسد . وفَرْسى جمعُ فَريس ، مِثلُ قَتِيل وقَتلى .
وقال الأصمعي : يقال أصابتْه فَرْسة : إذا زالت فَقْرةٌ من فِقَر ظهره . وأما الريح التي يكون منها الحَدَب فهي الفَرْصة بالصاد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَراس : تَمرٌ أسوَد ، وليس بالشِّهْرِيز ، وأَنشد :
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
قال : والأَنباكُ : التِّلال .
ابن السكّيت : الفَرْس أصلُه دَقُّ العُنُق ، ثم صُيِّر كلُّ قَتْل فَرْساً ، وبالدَّهْناء جبالٌ من الرمل تسمَّى الفَوارس ، وقد رأيتُها . والفِرْس : ضَربٌ من النَّبت .
وقال الليث : الفَرِيس : حَلْقَةٌ من خَشب مَعْطوفة تُشَدّ في طرف الحَبْل ، وأنشد غيره :
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الفَرْسة : قَرحة تكون في العنق فتَفْرِسها .
شمر عن ابن الأعرابي : الفرسة : الحدب .
قال : والفِرسة بكسر الفاء : الحَدب . قال : والأحدب مفروس ، ومنه فرست عنقه .
وفي حديث الضحاك في رجل آلَى من امرأته ثم طلقها ، قال : هما كفرسيْ رِهان ، أيهما سبق أُخِذ به . تفسيره : بأن العدة وهي ثلاث حيض ، إذا انقضت قبل انقضاء إيلائه وهو أربعة أشهر فقد بانت منه المرأة بتلك التطليقة ، ولا شيء عليه من الإيلاء ؛ لأن الأربعة الأشهر تنقضي وليست له بزوج ، وإن مضت الأربعة الأشهر وهي في العدة بانت منه بالإيلاء مع تلك التطليقة ، فكانت اثنتين .
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : فارسٌ في الناس بيّن الفَراسة ، والفِراسة وعلى الدابة بيّن الفروسية والفرُوسةِ لغة فيه .
فسر : ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَسْرُ : كشفُ ما غُطِّيَ .
وقال الليث : الفَسْر : التفسير وهو بيانٌ وتفصيلٌ للكتاب .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : التفسير والتأويل ، والمعنى واحد .
وقال الليث : التَّفْسِرةُ : اسمٌ للبَوْل الذي يَنظُر فيه الأطباء يَستدِلون بلوْنه على عِلّة العليل وكلُّ شيء يُعْرَف به تفسير الشيء ومعناه فهو تَفسرَته .
وقوله عز وجل : ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ، الفَسرُ : كشف المغطَّى .
وقال بعضهم : التفسير : كشف المراد عن اللفظ المشكل . والتأويل : رد أحد المحتملين إلى ما يطابق الظاهر .
رسف : قال الليث : الرَّسْف والرَّسِيف والرَّسَفان : مَشْيُ المقيّد ، وقد رَسَف في القَيْد يَرْسُف رَسيفاً فهو راسف .
أبو الهيثم عن نصير : يقال للبعير إذا قارب الخطو وأسرع الإجارة ، وهي رفع القوائم ووضعها : رَسف يرسُف . فإذا زاد عن ذلك فهو الرَّتَكان . ثم الْحَفْد بعد ذلك .
رفس : قال الليث : الرَّفْسَةُ : الصَّدمة بالرِّجل في الصَّدر . يقال : رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً .

##### Türkçe

س ر ف
**سفر** , **سرف** , **فرس** , **فسر** , **رسف** , **رفس** .

**سرف** : Allah Teâlâ dedi ki: ( وَمَن قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَاناً فَلاَ يُسْرِف فِّى الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا ) ( الإسراء : 33 ) .
Müfessirler dedi: manası: katilinden başkasını öldürmesin; katilinden başkasını öldürürse, muhakkak **أسرَف** etmiştir.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **السَّرَف**: sana sınır kılınanı aşmandır. Ve **السَّرَف** hatadır; ve bir şeyi hata etmek: onu yerinin dışında bir yere koymaktır.
Dedi: ve **السَّرَف**: gaflettir. Ve **السَّرَف**: cehalettir.

Âişe’den rivayet olundu ki o dedi: Et için, şarabın **سَرَف**’i gibi bir **سَرَف** vardır.

Ebu Ubeyd, Ebû Amr’dan: denir ki: **سَرِفْتُ** şeyi; yani: onu hata ettim ve onu gaflet ettim.

Ebû Ziyâd el-Kilâbî bir hadiste dedi: ( أَرَدْتُكُم فَسَرِفْتُكم ) , yani: sizi ıskaladım.

Cerîr, Benî Ümeyye’yi överken dedi:
أَعْطَوْا هُنَيْدَةَ يَحْدُوها ثمانيةٌ
ما في عطائِهمُ مَنٌّ ولا سَرَفُ
Onların bağışlarında hata etmediklerini, fakat onu yerine koyduklarını ister.

Şemmir dedi: Suyun **سَرَف**’i: ondan, sulama ve fayda olmaksızın giden şeydir; denir ki: kuyu hurmaları suladı ve suyun kalanı **سَرَفاً** olarak gitti; Hüzelî dedi:
فَكَأَنَّ أَوْساطَ الجَدِيَّةِ وَسَطَها
سَرَفُ الدِّلاءِ من القَلِيبِ الخِضْرِمِ
Dedi: **سَرِفْتُ** yeminini; yani: onu tanımadım. Ve Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
حَلِفَ امرىءٍ بَرَ سَرِفْتِ يَمينَه
ولكلِّ ما قال النُّفوسُ مُجَرّبُ
Der ki: gizlediğim ve açıkladığım her şey, muhakkak deneme sırasında ortaya çıkacaktır.

Süfyân, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ( وَالَّذِينَ إِذَآ أَنفَقُواْ لَمْ يُسْرِفُواْ ) ( الفرقان : 67 ) , yani: onu yerinin dışında bir yere koymadılar; ( وَلَمْ يَقْتُرُواْ ) , yani: onu hakkından eksiltmediler.

Onun sözü: ( ولا تُسرِفوا ) ( الأعراف : 31 ) : muhakkak **الإِسراف** helâl olmayanı yemektir; ve denildi: o, Allah’ın helâl kıldığından yemede orta yolu aşmaktır.

Süfyân dedi: **الإسراف**: Allah’a itaat dışında harcanan şeyi yemektir.

İyâs b. Muâviye dedi: **الإسراف** Allah’ın hakkından eksik bırakılan şeydir. Ve **السَّرَف**: kastın zıddıdır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ ) ( غافر : 34 ) : kâfir, şüpheci. Ve **السَّرف**: cehalettir. Ve **السرف**: gaflettir; ( **أردتكم فسرِفتكم** ) yani: sizi gaflet ettim.

Şemmir dedi: Muhammed b. Amr’dan, Âişe’nin sözü hakkında şöyle dediği rivayet olundu: ( إنّ للّحم سَرَفاً كسرَف الخمر ) , yani: şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlük.

Şemmir dedi: Hiç kimsenin **السَّرَف**’i düşkünlüğe götürdüğünü işitmedim; bu, onun için nasıl bir tefsir olur, hâlbuki o onun zıddıdır; ve bir şeye düşkünlük: ona çokça alışkanlıktır; ve bir şeyde **السّرَف**: ona karşı cehalettir; ancak düşkünlüğün kendisi **سَرَفاً** olur; yani: ona alışmak ve onu çokça satın almak **سَرَف**tir.

İbn Ömer’in hadîsinde: bir adama dedi ki: Minâ’ya geldiğinde, falan yere vardığında, orada bir **سَرْحة** vardır; **لم تُجْرَد** ve **لم تُسْرَف**; onun altında yetmiş peygamber gizlendi; onun altına in.

Ebu Ubeyd dedi: Yezîdî dedi: **لم تُسرَف** demek, yani ona **السُّرْفة** isabet etmedi; o, küçük bir böcekçiktir; ağacı deler ve onun içinde bir ev yapar. Dedi: o, onunla darb-ı mesel vurulandır; denir ki: **أصنَع من سُرْفَة**.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّرْفُ** (ر sakin): **سُرِفت** ağaç **تُسرَف سَرْفاً**’ın masdarıdır: onda **السُّرْفة** vuku bulduğunda.

Ebu Ubeyd: **السَّرِف**: cahildir.

Tarafe dedi:
إنَّ امرأً سَرِفَ الفُؤادِ يَرَى
عَسَلاً بماءِ سَحابةٍ شَتْمِي
Ve **الأُسْرُفُّ**: gelen; Farsça, Arapçalaştırılmıştır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَسرَف** etti: sınırı aştığında; ve **أسرَف** etti: hata ettiğinde; ve **أسرَف**: gaflet ettiğinde.

**سفر** : Allah Celle ve Azze dedi: ( ( مُّطَهَّرَةٍ بِأَيْدِى سَفَرَةٍ ( ) سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ ) ( عبس : 15 ، 16 ) .
Müfessirler dedi: **السفرة**: yazıcılardır; yani Âdemoğullarının amellerini yazan melekler; onun teki **سافر**’dir; **كاتب** ve **كَتَبة** gibi.

Ebû İshâk dedi: ve onun itibarı, onun sözü iledir: ( لَحَافِظِينَ كِرَاماً كَاتِبِينَ ( ) كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا ) ( الانفطار : 11 ، 12 ) ; ve kitaba **سِفْر** ve yazana **سافِر** denilmesi ancak şundandır: manası, şeyi beyan etmesi ve onu açıklamasıdır; bundan denir ki: **أسفَر الصبحُ**: şüphe edilmeyecek bir aydınlıkla aydınlandığında.

Ve ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( أَسْفِروا بالفَجْر فإنه أعظَم للأجر ) ; der ki: fecir namazını, fecir belirginleşip, içinde şüphe olmayan bir görünüşle ortaya çıktıktan sonra kılın; ona bakan herkes onun gerçek fecir olduğunu bilir; ve bundan denir ki: kadın yüzünden açtı: **سفَرَت المرأةُ عن وجهها**: yüzünden nikabı kaldırdığında; **تَسفِر سفُوراً**; ve ondan denir ki: kavim arasında arabuluculuk yaptım: **سفَرْتُ بين القومِ أسفِر سفَارَةً**: aralarını düzelttiğinde ve aralarını düzeltmek için bunun kalbinde olanı ve bunun kalbinde olanı açığa çıkardığında. Ve **السَّفِير**: insanlar arasında ıslah edendir; Ebû Ubeyd söyledi.

Dedi: ve Asma‘î dedi: **السَّفير**: ıslah edici elçidir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السفَر**: fecrin aydınlanmasıdır.

Ahtal dedi:
إنِّي أبِيتُ وهَمُّ المرء يَصْحَبُهُ
من أوّل اللَّيل حتى يُفْرِجَ السفَرُ
Sabahı ister; der ki: gecenin başından sabahın yarılmasına kadar geceleyin yürürüm.

Huzeyfe hadîsinde ve Lût kavmini anarken: “yahut onların **أسفار**’ı taşlarla takip edildi”; yani onlardan yolcu olan; der ki: bulundukları yerde taşlarla vuruldular da şehir halkına katıldılar.

Denir ki: **سافر** ve **سفْر**; sonra **أسافر** cem‘u’l-cem‘dir.

Ahmed b. Hanbel’e fecrde **الإِسفار** soruldu da dedi: o, fecrin, onda şüphe edilmeyecek şekilde açıklığa kavuşmasıdır; buna benzerini İshâk dedi; ve o, Şâfiî’nin ve onun ehlinin sözüdür.

Allah Celle ve Azze dedi: ( يُغْنِيهِ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُّسْفِرَةٌ ) ( عبس : 38 ) .
Ferrâ dedi: yani: parlayan, aydınlık; ve sabah **أسفَر** etti ve yüz **أسفَر** etti.

Dedi: kadın nikabını attığında denir ki: **سفَرتْ**; o halde o, **سافِرٌ**dür, ه olmaksızın. Ve **السُّفْرة**: üzerinde yenilen şeydir; ona **سفْرة** denildi; çünkü üzerinde yenildiğinde serilir.

Hadîste: Ömer’in Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) ve âlinin evine girdiği, sonra dediği: ( لو أمرتَ بهذا البيت فسفِر ) .
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: onun sözü **فسفِر**: yani süpürülsün; denir ki: evi ve başkasını süpürdüm: **سفَرْتُ البيتَ وغيرَه**: onu süpürdüğünde; ben onu **أسفِره سفراً**; ve süpürgeye **المِسفَرة** denir. Ve ondan, ot yaprağından düşen şeye **سفِير** denildi; çünkü rüzgâr onu süpürür.

Zü’r-Rumme dedi:
وحائل من سَفِير الحَوْل جائِلُهُ
حَوْلَ الجَراثِين في ألوانِ شَهَبٌ
Yani yaprak, rengi değişti; sarardı ve beyazladı; daha önce yeşildi.

Ve denir ki: rüzgâr bulutu göğün yüzünden açtı: **سفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ عن وجهِ السماء**: onu oradan sıyırdığında; ve inşâd etti:
سَفْرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجَا

Bize Sa‘dî, Ahmed b. Mus‘ab’dan, o Vekî‘den, o Süfyân’dan, o İmrân b. Müslim’den, o Süveyd b. Gafle’den haber verdi; dedi: Ömer dedi: “Boğazlarda akşam namazı **مُسفرة**’dir.” Ebû Mansûr dedi: sözünün manası: yani açık, görülen; gizli kalmayan. Ve hadîste: akşam namazına “görme namazı” denir; çünkü o, görme ile şahısları seçme arasına giren gecenin karanlığı gelmeden önce eda edilir. Ve **السَّفَرُ**: iki **سفر**dir: sabahın **سفر**i ve akşamın **سفر**i.

Ebû Nasr, Asma‘î’den: “Falan yerde **السافِرَة** çoğaldı” dedi; yani yolcular. Dedi: ve **السَّفْر**: **سافِر**’in cem‘idir; ve **سفْر** da. Ve adam **مِسْفَر**: yolculuğa güçlü olduğunda; dişisi **مِسْفَرة**.

Dedim: yolcuya **مسافراً** denildi; çünkü yerleşikliğin örtüsünü yüzünden, şehir konaklarını yerinden, rahatlık konaklarını nefsinden açığa çıkarır; ve boş araziye çıkmasıyladır. Ve yolculuğa **سفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından açığa çıkarır; onlardan gizli olanı ortaya çıkarır. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığının kalanına, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir; ve ondan seci‘li söz sahibinin sözü: “Şi‘râ, onun için bir **سفَراً** olarak doğduğunda, onda yağmur görmezsin.” Onun doğuşunu yatsı vaktinde istedi. Ve denir ki: adam **سافَر** etti: öldüğünde; ve inşâd etti:
زَعَمَ ابْنُ جُدْعَانَ بْنِ عَمْرٍ و
أنَّهُ يوماً مُسافِرْ

Asma‘î ve Ebû Zeyd dedi: **السفار**: devenin **سفار**’ıdır; o, devenin burun halkası yapılan demirdir.
Ebû Zeyd dedi: ve ben deveyi **أَسفَرْتُ**: **إسفَاراً**.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: deveyi **سفَرْت**: **بالسفار** (elif olmaksızın).

Leys dedi: **السفار**: ucu devenin **خِطام**’ına bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür ve kalanı yular yapılır; bazen **السفار** demirden olur; onun cem‘i **الأسفِرَة**’dir. Ama Allah Celle ve Azze’nin sözü: ( يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ ) ( الجمعة : 5 ) ; muhakkak Zeccâc dedi: **الأسفار**: büyük kitaplardır; onun teki **سفْر**. Allah, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde Yahudilerin misalinin, üzerine kitaplar yüklenen ve içindekini bilmeyen ve onu kavramayan eşeğin misali olduğunu bildirdi. Ve **الأسفار**’ın teki: **سفْرٌ**. Denir ki: **السفر**: başının ön kısmı saçtan: kel olduğunda. Ve develer **انسفَرَتْ**: yeryüzünde gidip uzaklaştığında. Ve at **سافِرُ اللَّحْمِ**: yani eti az. İbn Mukbil dedi:
لا سافِرُ اللَّحمِ مَدْخُولٌ ولا هَيجٌ
كاسِي العِظامِ لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ

Amr, babasından dedi: **المُسفَّرَة**: iplik yumağıdır.

Sa‘îd b. el-Müseyyeb’den rivayet olundu ki dedi: **السافِرة**’nin sesleri olmasaydı, güneşin **وَجْبَة**’sini işitirdiniz. Dedi: ve **السافرة**: Rum’dan bir ümmettir; hadîsle bitişik geldi. Ve güneşin **وجبة**’si: battığında düşüşüdür.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: **السفْسير**: **الفَيْجُ**’dur; ve tâbi‘ ve benzeri.

Başkası, Evs’in sözü hakkında dedi:
مِن الفَصافِصِ بالنُّمِّيّ سفْسيرُ
Muhakkak o, **السمسار**’ı ister.
Dedim: o, onun yanında Arapçalaştırılmıştır. Şemmir dedi: o, işin kayyımı, onu ıslah edendir; ve onun **بيّاعَ القَتّ** olmasını inkâr etti. Ve yaban öküzüne denir: **مسافر** ve **نابىء** ve **ناشط**; ve dedi:
كأنها بعد ما خفّتْ ثَمِيلَتُهَا
مسافرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ

Ve **السفَرُ**: insanın derisi ve başkası üzerinde kalan izdir; onun cem‘i **سفور**. Ebû Vecze dedi:
لقد ماحت عليك مؤبَّدَاتٌ
يلوح لهنَّ أندابٌ سفُورُ

İbn Arefe dedi: meleklere **سُفَرةٌ** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında gidip gelirler. Ebû Bekir dedi: onlara **سفرةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle inerler ve onu ulaştırırlar; ve insanlar arasında salahın vuku bulduğu şeyle; böylece iki adam arasında ıslah eden elçiye benzetildiler; onların işini düzeltir.

**فرس** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الفِرسة**: hörgüçtür; ve **الفَرْصَة**: hörgüç rüzgârıdır. Ve **المَفْزُورُ** ve **المَفْرُوس**: hörgüçlüdür.

Asma‘î dedi: yırtıcı hayvan biniti **فَرَس** etti, **فَرْساً**: boynunu kırıp ezdiğinde.
Dedi: **الفَرْس**’in aslı: boynu ezip kırmaktır; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı.

Denir ki: boğa **فَرِيس**; ve inek **فَريس**. Ve adam için, boğazlayıp da omuriliğe ulaştırdığında denir: **قد فَرس**. Ve kurbanda **الفَرْسُ** mekruh görüldü. Ebû Ubeyd onu, Ömer’den kendi isnadıyla rivayet etti.

Dedi: ve Ebû Ubeyde dedi: **الفَرْس**: **النَّخْع**’dır. Denir ki: koyunu **فَرَسْتُ** ve onu **نَخْعتُها**; bu, boğazlamayı **النُّخاع**’a ulaştırmandır; o, sırt omurlarında olan, enseye bitişik ipliktir; yani boğazlamayla ona varılmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: **النَّخْع** ise Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir. Ama **الفَرْس**’e gelince, onda ihtilaf edildi; denildi ki: o, kırmadır; sanki kurban soğumadan önce boynunun kırılmasını yasakladı; ve bununla aslanın avına **فريسة** adı verildi; kırmadan dolayı.

Ebû Ubeyd dedi: **الفَرْسُ** (س ile) kırmadır; ve (ص ile) yarıp çatlatmadır.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **الفَرْس**: koyun boğazlanmadan önce boynun ezilip kırılmasıdır. Dedi: ve **الفَرْس**: hörgüç rüzgârıdır. Ve **الفِرْس** de bir bitki türüdür; bedevîler onda ihtilaf etti; Ebû’l-Mekârim dedi: o **القَضْقاض**’dır.
Başkası dedi: o **الشِّرْشِر**’dir. Başkası dedi: o **الحَبْن**’dır. Başkası dedi: o **البَرْوَق**’tur.

Dedi: aslana künye olarak **أبا فِراس** denir; Leys söyledi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: aslanın isimlerindendir: **الفِرْناسُ**; **الفَرْس**’ten alınmıştır; o, boynu ezip kırmaktır; ve **النون** ziyadedir.

Asma‘î: denir ki: **فارسٌ** açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir; ve eğer kendi gözü ve bakışıyla **فارساً** ise, o, **الفِرَاسة** (ف kırık) sahibidir.

Ve denir ki: falan kimse o işte muhakkak **لفارِسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Ve denir ki: “Müminin **فِراسة**’sinden sakının; çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.” Ve falan kimse **فَرُس** etti, **يَفرسُ فُروسة وفَراسةً**: at işini iyi bildiğinde.

Ve denir ki: o **يتفرّس**: insanlara, at üzerinde süvari olduğunu gösterdiğinde.

Ve denir ki: falan kimse **يتفرَّس**: sağlamca araştırıp baktığında.

Şemmir, kendi isnadıyla bir hadîs rivayet etti: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir gün atları arz etti; yanında Uyeyne b. Hısn el-Fezârî vardı; ona dedi ki: ( أنا أعلمُ بالخيل منك ) ; Uyeyne dedi: ben de erkekleri senden daha iyi bilirim. O dedi: erkeklerin hayırlıları, kılıçlarını omuzlarına koyanlar ve mızraklarını atlarının omuzları üzerinde arz edenlerdir; Necd ehlindendir. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( كذبتَ ، خِيارُ الرجال رجالُ أهلِ اليمن ، الإيمانُ يَمانٍ وأنا يَمانٍ ) .

Başka bir hadîste: ( وأنا أَفْرَس بالرجال منك ) ; ister: daha basiretli.

Denir ki: adam **فارس**; atlarda açıkça **الفُروسة** ve **الفَراسة** sahibidir; o, üzerinde sebat ve onun işini iyi bilmektir. Dedi: ve **الفِراسة** (ف kırık) bakışta, sağlamca araştırmada ve şey üzerinde düşünmede ve onu görmede.

Denir ki: o işte muhakkak **لفارسٌ**’tir: onda âlim olduğunda.

Başka bir hadîste: ( أفرَسُ الناس ثلاثة ) ; sonra hadîsi zikretti.

Başka bir hadîste: ( عَلِّموا رجالَكم العَوْم والفَرَاسة ) .
Dedi: ve **الفَراسة**: ata binme ve onu koşturma ilmidir.

Dedi: ve **الفارس**: uğraştığı şeylerin hepsinde mahir olandır; ve bununla adama **فارساً** adı verildi.

Ye’cûc ve Me’cûc hadîsinde: ( إنّ الله يُرسل النَّغَف عليهمْ فيُصبحون فَرْسى ) ; yani: ölüler. Kurdu koyunu **فَرَسَ** etti; ve ondan aslanın **فَريسة**’si. Ve **فَرْسى** , **فَريس**’in cem‘idir; **قَتِيل** ve **قَتلى** gibi.

Asma‘î dedi: denir ki ona **فَرْسة** isabet etti: sırt omurlarından bir omur yerinden çıktığında. Ama hörgüç rüzgârı ki ondan olur, o **الفَرْصة**’dır (ص ile).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفَراس**: siyah hurmadır; **الشِّهْرِيز** değildir. Ve inşâd etti:
إذا أَكلوا الفَراسَ رأيتَ شَاماً
على الأَنْباكِ منهم والغُيوبِ
Dedi: ve **الأَنباكُ**: tepeler.

İbnü’s-Sikkît: **الفَرْس**’in aslı boynu ezip kırmaktır; sonra her öldürme **فَرْساً** kılındı. Ve Dehnâ’da kumdan dağlar vardır; onlara **الفَوارس** denir; onları gördüm. Ve **الفِرْس**: bitkiden bir türdür.

Leys dedi: **الفَرِيس**: eğilip bükülmüş bir tahta halkadır; ipin ucuna bağlanır. Ve başkası inşâd etti:
فلو كان الرِّشا مائتَين باعاً
لكان مَمَرُّ ذلك في الفَرِيسِ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الفَرْسة**: boyunda olan bir yaradır; onu **تَفْرِسها**.

Şemmir, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفرسة**: hörgüçtür.
Dedi: ve **الفِرسة** (ف kırık): hörgüçtür. Dedi: ve hörgüçlü **مفروس**’tur; ve ondan: boynunu kırdım: **فرست عنقه**.

Dahhâk’ın hadîsinde, karısından îlâ yapan sonra onu boşayan adam hakkında: dedi: “Onlar, yarışın iki **فرسيْ**’si gibidir; hangisi öne geçerse onunla alınır.” Onun tefsiri: iddet ki o üç hayızdır; eğer îlâsının bitmesinden önce (o dört aydır) biterse, kadın o boşamayla ondan ayrılmış olur; îlâdan ona bir şey yoktur; çünkü dört ay biter ve onun için eş değildir. Eğer dört ay geçer de o iddette ise, o boşamayla birlikte îlâ ile ondan ayrılmış olur; böylece iki olur.

Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: insanlar içinde **فارسٌ** açıkça **الفَراسة** ve **الفِراسة** sahibidir; ve binek üzerinde açıkça **الفروسية** ve **الفرُوسة** (onda bir lugat) sahibidir.

**فسر** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسْرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Leys dedi: **الفَسْر**: tefsirdir; o, kitap için beyan ve tafsildir.
Ve bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs’tan, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **التفسير** ve **التأويل**; mana birdir.
Leys dedi: **التَّفْسِرةُ**: hekimlerin içine baktıkları idrarın adıdır; onun rengiyle hastanın illetine delil getirirler; ve her şey ki onunla bir şeyin tefsiri ve manası bilinir, o onun **تَفسرَته**’dir.
Azze ve Celle’nin sözü: ( وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً ) ( الفرقان : 33 ) ; **الفَسرُ**: örtülmüş olanı açmaktır.
Bazıları dedi: **التفسير**: müşkil lafızdan muradı açmaktır. Ve **التأويل**: iki muhtemelden birini, zahire uygun olana döndürmektir.

**رسف** : Leys dedi: **الرَّسْف** ve **الرَّسِيف** ve **الرَّسَفان**: bağlanmışın yürümesidir; o, bağda **رَسَف** eder, **يَرْسُف رَسيفاً**; o halde o **راسف**’tir.
Ebû’l-Heysem, Nasîr’den: deveye, adımı yaklaştırıp “icâre”yi hızlandırdığında denir; o, ayakları kaldırıp koymaktır: **رَسف يرسُف**. Eğer bundan fazla olursa o **الرَّتَكان**’dır. Sonra bunun ardından **الْحَفْد**.

**رفس** : Leys dedi: **الرَّفْسَةُ**: göğüste ayakla vuruş darbesidir. Denir ki: onu ayağıyla tekmeledi: **رفَسَه برِجْله يَرفُسُه رَفْساً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والفاء وما يثلثهما)
(سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه.
(سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع.
(سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك.
(سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض.
(سفه) السين والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خفّة وسخافة. وهو قياس مطَّرد. فالسَّفَه: ضدّ الحِلْم. يقال ثوب سفيه، أي رديء النسج. ويقال تَسَفَّهَت الريحُ، إذا مالت. قال ذو الرمة:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])وفي شعره أيضاً:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
يذكر الزّمام واضطرابه. ويقال تسفّهتُ فلاناً عن ماله، إذا خدعْتَه، كأنَّك مِلت به عنه واسْتَخْفَفْتَه. قال([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])وذكر ناسٌ * أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى. وهذا إن صحَّ فهو قريبٌ من ذاك القياس.
وكان أبو زيد يقول: سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ، إذا قاعَدْتَه فشربتَ منه ساعةً بعد ساعة. وأنشد:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])(سفو) السين والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة في الشيء. فالسَّفْو: مصدر سَفَا يَسْفو سَفْواً([11])، إذا مشى بسُرعة، وكذلك الطائر إذا أَسْرَعَ في طيرانه. والسَّفَا: خِفّة النّاصية، وهو يُكرَه في الخيلِ ويُحمَد في البِغال، فيقال بغلةٌ سفواء. وسَفت الريحُ التّراب تَسفيه سَفْياً. والسَّفا: ما تَطَايَرُ به الرِّيحُ من التُّراب. والسَّفا: شوك البُهْمَى، وذلك [أنه] إذا يبس خَفّ وتطايرت به الرّيح. قال رؤبة:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
ومن الباب: السَّفا، وهو تُراب القَبر. قال:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
والسَّفاءُ، مهموز: السَّفَه والطَّيش. قال:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ
(سفح) السين والفاء والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِراقة شيء. يقال سفح الدّمَ، إذا صبَّه. وسفح الدّم: هَرَاقه. والسِّفاح: صبُّ الماء بلا عَقد نكاح، فهو كالشيء يُسفَح ضَياعاً. والسَّفّاح: رجلٌ من رؤساء العرب([14])، سَفَح الماء في غزوةٍ غزاها فسُمّي سفَّاحاً. وأمَّا سَفْح الجبل فهو من باب الإبدال، والأصل فيه صَفح، وقد ذُكر في بابه. والسَّفيح: أحد السِّهام الثلاثة التي لا أنصباءَ لها، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه.
(سفد) السين والفاء والدال ليس أصلاً يتفرّع منه، وإنّما فيه كلمتان متباينتان في الظاهر، وقد يمكن الجمع بينهما من طريق الاشتقاق. من ذلك سِفاد الطَّائر، يقال سَفِد يَسْفَد، وكذلك التَّيس. والكلمة الأخرى السّفُّود، وهو معروف. قال النابغة:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])
(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ.
ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة  سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر.
ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً، والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب.
(سفط) السين والفاء والطاء ليس بشيء، وما في بابه ما يعوّل عليه، إلاّ أنّهم سمّوا هذا السَّفَط. ويقولون: السفيط السخيّ من *الرجال. وأنشدوا:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
وهذا ليس بشيء.
(سفع) السين والفاء والعين أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر تناوُل شيءٍ باليد.
فالأوّل السُّفْعَة، وهي السَّوَاد، ولذلك قيل للأثافيّ سُفْعٌ. ومنه قولهم: أرى به سُفْعَةً من غضب، وذلك إذا تَمَعَّرَ لونُهُ. والسَّفْعاء: المرأة الشاحبة؛ وكلُّ صَقْرٍ أسْفَعُ. والسَّفْعَاء: الحمامة، وسُفعتُها في عنقِها، دُوَينَ الرّأس وفُوَيقَ الطّوق. والسُّفْعة: في آثار الدار: ما خالَفَ من رَمادها سائرَ لونِ الأرض. وكان الخليل يقول: لا تكون السُّفْعَةُ في اللَّوْن إلاّ سواداً مشْرَباً حُمْرَة.
وأمّا الأصل الآخر فقولهم: سَفَعْتُ الفرسَ، إذا أخذْتَ بمقدّم رأسه، وهي ناصيته، قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]، وقال الشاعر:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
ويقال سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه، أي لَطَمَه. وسَفَعْتُ رأس فلان بالعصا، هذا محمولٌ على الأخْذ باليد. وفي كتاب الخليل: كان عُبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، أي خُذا بيده.
--------------ــــ
([1]) يقال بالضم والكسر.
([2]) في اللسان: "يقال هو من السفلة ولا يقال هو سفلة، لأنها جمع".
([3]) الجمهرة (3: 39).
([4]) في الأصل: ("خفيفاً")، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "وإنما جاء متلبداً على الأرض لئلا يراه الصيد فينفر منه". ورواية اللسان في عجزه الذي لم ينشد في المجمل: "لاصقاً كل ملصق".
([5]) ديوان الأعشى 19 والمجمل واللسان (سفن).
([6]) وكذا رواية المجمل. وفي الديوان 616 واللسان : "الرياح النواسم".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 553 واللسان (سفه):
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
    وفي شرح الديوان :"أبيض، يعني السيف. وقميصه، يعني جفنه. موشى: منقوش".
([8]) البيت من قصيدة لمزرد بن ضرار في المفضليات (1: 76).
([9]) المتغايد: المتثني، من قولهم رجل أغيد وامرأة غيداء، إذا كانت أعناقهما تتثنى للنعمة. وفي الأصل: "المتفائد"، تحريف.
([10]) دوى اللبن والمرق تدوية: صار عليه دواية، أي قشرة.
([11]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (3: 40)، لكن في المجمل واللسان (19: 111 س 24): "سفوا" بضم السين والفاء وتشديد الواو.
([12]) في الأصل "الفتق"، صوابه من الديوان 105 واللسان (قيق).
([13])  البيت لكثير عزة كما في اللسان (سفا). وأنشده في المجمل مقدم العجز على الصدر. وفي اللسان: "غمر النقيبة".
([14]) هو السفاح بن خالد، واسمه سلمة. وكان جراراً للجيوش، وإنما سمي السفاح لأنه سفح المزاد، أي صبها يوم كاظمة، وقال لأصحابه: قاتلوا، فإنّكم إن هزمتم متم عطشاً. ذكره ابن دريد في الاشتقاق 203، وأنشد:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) ديوان النابغة 20 واللسان (فأد).
([16]) الجمهرة (2: 333).
([17]) في اللسان: "وفي الحديث أنَّ عمر رضي الله عنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فقال: لو أمرت بهذا البيت فسفر".
([18]) البيت لذي الرمة في ديوانه 19 واللسان (سفر). والشهب، بالتحريك، والشهبة بالضم: لون بياض يصدعه سواد في خلاله.
([19]) في اللسان: "السفرة طعام يتخذه المسافر، وأكثر ما يحمل في جلد مستدير". وفي المجمل: "والسفرة طعام يتخذ للمسافر؛ وبه سميت الجلدة سفرة". في الأصل: "مسفرة"، تحريف.
([20]) لحميد الأرقط كما في اللسان (سفط). وأنشده في المجمل بدون نسبة. في الأصل: "ليس بيني" صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لعمرو بن معد يكرب، كما في تفسير أبي حيان (8: 491)، وصدره:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

ـ

##### Türkçe

(سîn, **السين** ile **الفاء** ve **القاف** babı ve bu ikisinin üçlüleneni)
(**سفق**) **السين** ve **الفاء** ve **القاف** aslîdir; **السخافة**’nin zıddına delâlet eder. O hâlde **السَّفيق** **الصفيق** hakkında bir lugattır; o da **السخيف**’in zıddıdır. Ondandır: **سَفَقْتُ الباب** sonra **انْسَفَقَ**; onu kapattığın zaman. Ve o, şu kıyasa döner. Ondandır: **رجل سَفيق الوجه**; hayâsı az olduğu zaman. Ve babdandır: **سفَقْت وجهَه**; onu tokatladın.

(**سفك**) **السين** ve **الفاء** ve **الكاف** bir tek kelimedir. Denir: **سَفَكَ دمَه** **يسفِكه** **سفْكاً**; onu akıttığı zaman; ve aynı şekilde gözyaşı.

(**سفل**) **السين** ve **الفاء** ve **اللام** bir tek asıldır; o da yükseklik zıddı olan şeydir. O hâlde **السُّفل**([1]) evin ve başkasının alt kısmıdır. Ve **السُّفُول**: **العُلُوّ**’nun zıddıdır. Ve **السَّفِلة**: insanlardan aşağı olan; denir: o, **سَفِلة الناس**’tandır; **سَفِلة**([2]) denmez. Ve **السَّفَال**: **العَلاء**’ın nakîzidir. Ve muhakkak onların işi **سَفَال** içindedir. Ve denir: rüzgârın **سُفالة**’sinde ve **عُلاوة**’sinde oturdu. **العُلاوة** estiği taraftandır; **السُّفالة** ise bunun karşısında olan şeydir.

(**سفن**) **السين** ve **الفاء** ve **النون** bir tek asıldır; bir şeyin, bir şeyin yüzünden uzaklaştırılmasına delâlet eder; kabuk soymak gibi. İbn Düreyd([3]) dedi: **السفينة** “**فعيلة**” vezninde, “**فاعلة**” mânâsındadır; çünkü o suyu **تسفِن** eder; sanki onu soyuyordur. Ve **السَّفّان**: geminin denizcisi. Ve babın aslı **السَّفْن**’dir; o da kabuktur; denir: **سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً**. İmru’ul-Kays dedi:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])
Ve **السَّفَن**: onunla yontulan demirdir. A‘şâ dedi:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])
Ve rüzgâr toprağı yerin yüzünden **سفنت** etti.

(**سفه**) **السين** ve **الفاء** ve **الهاء** bir tek asıldır; hafifliğe ve sefâhete delâlet eder. Ve o, muttarid bir kıyastır. O hâlde **السَّفَه**: **الحِلْم**’in zıddıdır. Denir: **ثوب سفيه**; yani dokuması kötü. Ve denir: **تَسَفَّهَت الريحُ**; meylettiği zaman. Zû’r-Rumme dedi:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])
Ve onun şiirinde yine:
* **سَفيهٍ جَديلُها**([7]) *
Dizgini ve onun çalkalanmasını zikreder. Ve denir: **تسفّهتُ فلاناً عن ماله**; onu malından aldattığın zaman; sanki onu ondan yana meylettirdin ve onu hafife aldın. Dedi([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])
Ve birtakım kimseler zikretti: * **أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى**. Bu sahih olursa, şu kıyasa yakındır.
Ve Ebû Zeyd derdi: **سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ**; onunla oturup ondan saatten sonra saat içtiğin zaman. Ve inşâd etti:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])

(**سفو**) **السين** ve **الفاء** ve illetli harf bir tek asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. O hâlde **السَّفْو**: **سَفَا يَسْفو سَفْواً**([11])’nın masdarıdır; hızlı yürüdüğü zaman; ve aynı şekilde kuş, uçuşunda hızlandığı zaman. Ve **السَّفَا**: perçemin hafifliğidir; atlarda mekruh görülür, katırlarda övülür; denir: **بغلةٌ سفواء**. Ve rüzgâr toprağı **سَفت** eder: **تَسفيه سَفْياً**. Ve **السَّفا**: rüzgârın topraktan uçurduğu şeydir. Ve **السَّفا**: **البُهْمَى**’nın dikenidir; bu, [şu sebepledir ki] kuruduğu zaman hafifler ve rüzgâr onu uçurur. Ru’be dedi:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
Ve babdandır: **السَّفا**; o da kabir toprağıdır. Dedi:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
Ve **السَّفاءُ**; hemzeli: **السَّفَه** ve **الطَّيش**. Dedi:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ

(**سفح**) **السين** ve **الفاء** ve **الحاء** bir tek asıldır; bir şeyin dökülmesine delâlet eder. Denir: **سفح الدّمَ**; onu döktüğü zaman. Ve **سفح الدّم**: onu akıtmasıdır. Ve **السِّفاح**: nikâh akdi olmaksızın su dökmektir; o, zayi olarak dökülen şey gibidir. Ve **السَّفّاح**: Arap reislerinden bir adamdır([14]); bir gazvede suyu döktü de **سفَّاحاً** diye adlandırıldı. Ama **سَفْح الجبل** ise ibdâl babındandır; aslı **صَفح**’tır; babında zikredilmiştir. Ve **السَّفيح**: payı olmayan üç oktan biridir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**سفد**) **السين** ve **الفاء** ve **الدال** kendisinden dallanılan bir asıl değildir; ancak onda zahirde birbirinden ayrı iki kelime vardır; ve iştikak yoluyla ikisini birleştirmek mümkün olabilir. Bundan: kuşun **سِفاد**’ı; denir: **سَفِد يَسْفَد**; ve aynı şekilde teke. Diğer kelime **السّفُّود**’dur; o mâlûmdur. Nâbiga dedi:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])

(**سفر**) **السين** ve **الفاء** ve **الراء** bir tek asıldır; açığa çıkmaya ve açıklığa delâlet eder. Bundan: **السَّفَر**; bununla adlandırıldı; çünkü insanlar mekânlarından açığa çıkarlar. Ve **السَّفْر**: yolcular. İbn Düreyd([16]) dedi: **رجلٌ سَفْرٌ** ve **قوم سَفْرٌ**.
Ve babdandır, ki o asıldır: **سَفَرتُ البَيت**; onu süpürdüm. Ve ondan hadis: "**لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر**([17])". Bu sebeple ağaç yaprağından düşen şeye **السَّفِير** denir. Dedi:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])
Ancak ona **سفيراً** denildi; çünkü rüzgâr onu **تسفره** eder. Ve onların sözü: **سَفَر بَيْن القوم سِفارة**; ıslah ettiği zaman; o da babdandır; çünkü orada bulunan düşmanlığı ve ihtilâfı giderdi. Ve **سَفَرتِ المرأةُ عن وجهها**; onu açtığı zaman. Ve **أسفر الصبح**; bu, karanlığın açığa çıkmasıdır. Ve **وجه مُسفِر**; sevinçle parıldayan olduğu zaman. Ve denir: **استفَرَت الإبل**; dönüp dolaştı ve yerde gitti. Ve yolcu için yapılan yemeğe **سُفْرة** denir. Ve deri **سُفْرة**([19]) diye adlandırıldı. Ve denir: **بعير مِسفَر**; yani sefere güçlü.
Ve babdan şâz olan şeylerden: **السِّفار**; dişi devenin burnuna konulan bir demirdir. Ve o, şu sözdür:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
Ve onda başka bir söz vardır: o, devenin yularının ucuna bağlanan bir iptir; onun üzerinde döndürülür; ve ağzında bir dizgin yapılır. Ve **السَّفْر**: yazıdır. Ve **السفَرَة**: kâtiblerdir; bununla adlandırıldı; çünkü yazı, yazılan şeyden ihtiyaç duyulana dair açığa çıkarır.

(**سفط**) **السين** ve **الفاء** ve **الطاء** bir şey değildir; ve babında dayanılacak bir şey yoktur; ancak onlar buna **السَّفَط** adını verdiler. Ve derler: **السفيط** erkeklerden cömert olan. Ve inşâd ettiler:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
Ve bu bir şey değildir.

(**سفع**) **السين** ve **الفاء** ve **العين** iki asıldır: birisi renklerden bir renktir; diğeri bir şeyi elle almaktır.
Birincisi **السُّفْعَة**’dır; o da siyahlıktır; bu sebeple ocak taşlarına **سُفْعٌ** denildi. Ve ondan onların sözü: onda öfkeden **سُفْعَةً** görüyorum; bu, rengi değiştiği zamandır. Ve **السَّفْعاء**: solgun kadın; ve her doğan **أسْفَعُ**’dır. Ve **السَّفْعَاء**: güvercindir; ve onun **سُفعتُها**’sı boynundadır; başın aşağısında ve gerdanlığın üst tarafında. Ve **السُّفْعة**: ev izlerinde; külünden, yerin geri kalan renginden farklı olan şeydir. Ve Halîl derdi: **السُّفْعَةُ** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur.
Diğer asla gelince: onların sözü: **سَفَعْتُ الفرسَ**; başının ön kısmından, ki o perçemidir, aldığın zaman. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]. Ve şair dedi:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
Ve denir: **سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه**; yani onu tokatladı. Ve **سَفَعْتُ رأس فلان بالعصا**; bu, elle almaya hamledilmiştir. Ve Halîl’in kitabında: Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, şu sözü söylemeye düşkündü: "**اسفَعا بيده فأقيماهُ**"; yani elinden tutun.

--------------ــــ
([1]) Zamme ve kesre ile söylenir.
([2]) Lisân’da: “Denir: o, **السفلة**’dendir; ‘o **سفلة**’dir’ denmez; çünkü o cem‘dir.”
([3]) el-Cemhere (3: 39).
([4]) Asılda: (“خفيفاً”); doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Ve Lisân’da: “Ancak av onu görüp ürkmesin diye yere yapışık geldi.” Ve Lisân rivayeti, **المجمل**’de inşâd edilmeyen aczinde: “لاصقاً كل ملصق”.
([5]) Dîvânu’l-A‘şâ 19 ve **المجمل** ve **اللسان** (**سفن**).
([6]) **المجمل** rivayeti de böyledir. Dîvân’da 616 ve Lisân’da: “الرياح النواسم”.
([7]) Beyit tamamıyla, Dîvân 553 ve Lisân (**سفه**)’de olduğu üzere:
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
Dîvân şerhinde: “**أبيض**; yani kılıç. Ve **قميصه**; yani kını. **موشى**: nakışlı.”
([8]) Beyit, Müzerrid b. Dırâr’ın **المفضليات**’ta (1: 76) bir kasidesindendir.
([9]) **المتغايد**: salınan; onların sözü: **رجل أغيد** ve **امرأة غيداء**; boyunları nimet sebebiyle salındığı zaman. Asılda: “المتفائد”; tahriftir.
([10]) Süt ve et suyunu **تدوية** etmek: üzerinde **دواية** oldu; yani kabuk.
([11]) Asılda ve **الجمهرة** (3: 40)’ta böyle ضبط edilmiştir; fakat **المجمل** ve Lisân’da (19: 111 s 24): “سفوا” **السين** ve **الفاء**’ın zammı ve **الواو**’nun teşdîdi ile.
([12]) Asılda “الفتق”; doğrusu Dîvân 105 ve Lisân (**قيق**)’dandır.
([13]) Beyit, Lisân (**سفا**)’da olduğu üzere Kesîr Azze’nindir. Ve **المجمل**’de acz, صدر üzerine takdim edilerek inşâd edilmiştir. Ve Lisân’da: “غمر النقيبة”.
([14]) O, Hâlid b. **السفاح**’tır; adı Seleme’dir. Ve orduları sürükleyendi; ancak ona **السفاح** denildi; çünkü **المزاد**’ı döktü; yani Kâzıme günü onları boşalttı; ve arkadaşlarına dedi: savaşın; çünkü siz yenilirseniz susuzluktan ölürsünüz. İbn Düreyd onu **الاشتقاق** 203’te zikretti ve inşâd etti:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) Dîvânu’n-Nâbiga 20 ve Lisân (**فأد**).
([16]) **الجمهرة** (2: 333).
([17]) Lisân’da: “Hadiste: Ömer رضي الله عنه Nebî صلى الله عليه وسلم’in yanına girdi de dedi: ‘Şu eve emretseydin de **سفر** edilseydi’.”
([18]) Beyit, Zû’r-Rumme’nin dîvânında 19 ve Lisân (**سفر**). Ve **الشهب** hareke ile; ve **الشهبة** zamme ile: içinde siyahlık bulunan bir beyazlık rengidir.
([19]) Lisân’da: “**السفرة** yolcunun yaptığı yemektir; çoğu kez yuvarlak bir deride taşınır.” Ve **المجمل**’de: “**السفرة** yolcu için yapılan yemektir; onunla deri **سفرة** diye adlandırıldı.” Asılda: “مسفرة”; tahriftir.
([20]) Humeyd el-Arkat’ındır; Lisân (**سفط**)’ta olduğu üzere. Ve **المجمل**’de nisbesiz inşâd etti. Asılda: “ليس بيني”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([21]) Beyit, Ebû Hayyân tefsirinde (8: 491) olduğu üzere Amr b. Ma‘dîkerib’indir; ve صدر’ü:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السفر: كشف الغطاء، ويختص ذلك بالأعيان، نحو: سفر العمامة عن الرأس، والخمار عن الوجه، وسفر البيت: كنسه بالمسفر، أي: المكنس، وذلك إزالة السفير عنه، وهو التراب الذي يكنس منه، والإسفار يختص باللون، نحو: ﴿والصبح إذا أسفر﴾ [المدثر/34]، أي: أشرق لونه، قال تعالى: ﴿وجوه يومئذ مسفرة﴾ [عبس/38]، و (أسفروا بالصبح تؤجروا) (الحديث عن رافع بن خديج قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجرة). أخرجه الترمذي وقال: حسن صحيح؛ وأحمد 3/465؛ وابن ماجه (262) وصححه، والنسائي 1/272، وقال البغوي: هذا حديث حسن، وانظر: شرح السنة 2/196) من قولهم: أسفرت، أي: دخلت فيه، نحو: أصبحت، وسفر الرجل فهو سافر، والجمع السفر، نحو: ركب. وسافر خص بالمفاعلة اعتبارا بأن الإنسان قد سفر عن المكان، والمكان سفر عنه، ومن لفظ السفر اشتق السفرة لطعام السفر، ولما يوضع فيه. قال تعالى: ﴿وإن كنتم مرضى أو على سفر﴾ [النساء/43]، والسفر: الكتاب الذي يسفر عن الحقائق، وجمعه أسفار، قال تعالى: ﴿كمثل الحمار يحمل أسفارا﴾ [الجمعة/5]، وخص لفظ الأسفار في هذا المكان تنبيها أن التوراة - وإن كانت تحقق ما فيها - فالجاهل لا يكاد يستبينها كالحمار الحامل لها، وقوله تعالى: ﴿بأيدي سفرة *** كرام بررة﴾ [عبس/15 - 16]، فهم الملائكة الموصوفون بقوله: ﴿كراما كاتبين﴾ [الانفطار/11]، والسفرة: جمع سافر، ككاتب وكتبة، والسفير: الرسول بين القوم يكشف ويزيل ما بينهم من الوحشة، فهو فعيل في معنى فاعل، والسفارة: الرسالة، فالرسول، والملائكة، والكتب، مشتركة في كونها سافرة عن القوم ما استبهم عليهم، والسفير: فيما يكنس في معنى المفعول، والسفار في قول الشاعر:
*وما السفار قبح السفار*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*ما كان أجمالي وما القطار*
وهو في مقاييس اللغة (سفر) ؛ والمجمل 2/465)
فقيل: هو حديدة تجعل في أنف البعير، فإن لم يكن في ذلك حجة غير هذا البيت، فالبيت يحتمل أن يكون مصدر سافرت (وهذا من اجتهادات الراغب في اللغة).

##### Türkçe

- **السفر**: örtüyü kaldırmaktır; ve bu, aynî şeylere mahsustur; şu gibi: sarığın baştan açılması, örtünün yüzden açılması; ve evin süpürülmesi: onu **المسفر** ile, yani süpürge ile süpürmektir; bu, ondan **السفير**’in giderilmesidir; o da, ondan süpürülen topraktır. Ve **الإسفار** renge mahsustur; şu gibi: ﴿والصبح إذا أسفر﴾ [المدثر/34], yani: rengi parladı. Yüce Allah dedi ki: ﴿وجوه يومئذ مسفرة﴾ [عبس/38]. Ve ( **أسفروا بالصبح تؤجروا** ) (Râfi‘ b. Hadîc’den hadis: dedi ki: Allah’ın Elçisi صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: ( **أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجرة** ). Tirmizî rivayet etti ve dedi ki: hasen sahih; ve Ahmed 3/465; ve İbn Mâce (262) ve onu sahih saydı; ve Nesâî 1/272; ve Begavî dedi ki: bu hasen bir hadistir; ve bkz.: Şerhu’s-sünne 2/196) onların sözünden: **أسفرت**, yani: ona girdim; şu gibi: **أصبحت**. Ve adam **سفر** eder; o hâlde o **سافر**’dir; çoğulu **السفر**’dir; şu gibi: **ركب**. Ve **سافر** karşılıklılık (mufâ‘ale) ile tahsis edildi; insanın mekândan **سفر** etmiş olması ve mekânın da ondan **سفر** etmiş olması itibarıyla. Ve **السفر** lafzından, yolculuk yemeği için ve onun içine konulan şey için **السفرة** türetildi. Yüce Allah dedi ki: ﴿وإن كنتم مرضى أو على سفر﴾ [النساء/43]. Ve **السفر**: hakikatleri açığa çıkaran kitaptır; çoğulu **أسفار**’dır. Yüce Allah dedi ki: ﴿كمثل الحمار يحمل أسفارا﴾ [الجمعة/5]. Ve bu yerde **الأسفار** lafzı, Tevrat’ın—içindekini gerçekleştirse bile—cahilin onu neredeyse seçemeyeceğine, onu taşıyan eşek gibi olduğuna dikkat çekmek için tahsis edildi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿بأيدي سفرة *** كرام بررة﴾ [عبس/15 - 16]; onlar, Yüce Allah’ın şu sözüyle nitelenen meleklerdir: ﴿كراما كاتبين﴾ [الانفطار/11]. Ve **السفرة**: **سافر**’in çoğuludur; **كاتب** ve **كتبة** gibi. Ve **السفير**: kavim arasında elçidir; aralarındaki ürkekliği açığa çıkarır ve giderir; o hâlde o, fâil mânasında فعيل’dir. Ve **السفارة**: risalettir. Şu hâlde elçi, melekler ve kitaplar; kavmin üzerinde kendilerine kapalı kalan şeyi açığa çıkarma bakımından ortaktırlar. Ve **السفير**: süpürülen şeyde mef‘ûl mânasındadır. Ve şairin sözünde **السفار**:
*وما السفار قبح السفار*
(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
*ما كان أجمالي وما القطار*
ve o, Mekâyîsu’l-luğa’da (**سفر**)’dedir; ve el-Mucmel 2/465)
Denildi ki: o, devenin burnuna konulan bir demirdir. Şayet bunda, bu beyitten başka bir hüccet yoksa, beytin, **سافرت**’in mastarı olma ihtimali vardır (bu, Râgıb’ın dildeki içtihatlarındandır).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ف ر
سافر سفراً بعيداً وبيني وبينه مسافر بعيد وهو مسفار‏:‏ كثير الأسفار‏.‏
وبعير مسفر‏:‏ قويّ على السفر‏.‏
وهم سفر وسفار‏.‏
وأكلوا السفرة وهي طعام السفر‏.‏
وسفرت بين القوم سفارة ومشى بينهم السفير والسفراء‏.‏
وامرأة سافر ونساء سوافر وسفرت قناعها عن وجهها‏.‏
وما أحسن مسفر وجهه ومسافر وجوههم‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ ثياب بني عـوف طهـاري نقيـة وأوجههـم عنـد المسافـر غـران وسفـر البيـت‏:‏ كنسـه بالمسفرة‏.‏
والريح تجول بالسفير وهو ما يتحات من الورق فتسفره‏.‏
واعلف دابتك السفير‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وحائل من سفير الحـول جائلـه حول الجراثيم في ألوانـه شهـب وسفر الكتاب‏:‏ كتبه والكرام السفرة‏:‏ الكتبة‏.‏
وحملـوا أسفـار التـوراة ولـه سفـر مـن الكتـاب وأسفار منـه وحطمنـي طـول ممارسـة الأسفـار وكثـرة مدارسـة الأسفـار‏.‏
ورب رجـل رأيتـه مسفـراً ثـم رأيتـه مفسـراً أي مجلـداً‏.‏
وأسفـر الصبح‏:‏ أضاء‏.‏
وخرجوا في السفر‏:‏ في بياض الفجر ورح بنا بسفر‏:‏ ببياض قبل الليل وبقي عليك سفر من نهار‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وجه مسفر‏:‏ مشرق سروراً‏.‏
‏"‏ وجوه يومئذ مسفرة ‏"‏ وسفـرت الريـح عـن وجـه السمـاء‏.‏
وفرس سافر النّيّ وسفر شحمه‏:‏ ذهب‏.‏
وسفر عن وجهك الشر‏.‏
وسفرت الحرب‏:‏ ولـت وأسفـرت‏:‏ اشتـدت‏.‏
وسافـرت عنـه الحمـى‏.‏
وسافـرت الشمس عن كبد السماء‏.‏
وهو مني سفر أي بعيد‏.‏
قال النمر‏:‏
فلَوْ أنّ جَمْرَةَ تَدْنُو له
ولكنّ جَمْرَةَ مِنْهُ سَفَرْ

##### Türkçe

س ف ر
**سافر** uzak bir **سفر** yaptı; benimle onun arasında uzak bir **مسافر** vardır; o **مسفار**dır: **أسفار**ı çok olan.
Ve **بعير مسفر**: yolculuğa karşı güçlü.
Ve onlar **سفر** ve **سفار**dır.
Ve **السفرة**yı yediler; o, yolculuk yemeğidir.
Ve kavim arasında **سفارة** olarak **سفرت**; aralarında **السفير** ve **السفراء** yürüdü.
Ve **امرأة سافر** ve **نساء سوافر**; ve yüzünden örtüsünü açtı: **سفرت قناعها عن وجهها**.
Ve onun yüzünün açılmışı ne güzeldir: **مسفر وجهه**; ve onların yüzlerinin açılmışı: **مسافر وجوههم**.
İmru’ul-Kays dedi ki:
Benî Avf’ın elbiseleri temiz, arı-durudur; ve yüzleri, **المسافر** yanında, parlaktır. Ve **سفر البيت**: onu **المسفرة** ile süpürmesi.
Ve rüzgâr **السفير** ile dolaşır; o, yapraktan dökülen şeydir; böylece onu açar: **فتسفره**.
Ve binek hayvanına **السفير** yedir.
Zû’r-Rumme dedi ki:
Ve yılın **سفير**inden bir engel; onun dolaşanı, renklerinde aklıklar hâlinde, toprak yığınlarının çevresinde dolaşır. Ve **سفر الكتاب**: onu yazdı; ve **السفرة** olan kerimler: kâtipler.
Ve Tevrat’ın **أسفار**ını taşıdılar; ve onun, kitaptan bir **سفر**i vardır ve ondan **أسفار** vardır; ve beni, **الأسفار**ı uzun süre uygulama ve **الأسفار**ı çokça ders edinme yıktı.
Ve nice adam gördüm: **مسفراً**; sonra onu gördüm: **مفسراً**; yani ciltlenmiş.
Ve **أسفر الصبح**: aydınlandı.
Ve **السفر**de çıktılar: fecrin beyazlığında; ve bizi bir **سفر** ile götür: geceden önceki bir beyazlıkla; ve gündüzden sana bir **سفر** kaldı.
Ve mecazdandır: **وجه مسفر**: sevinçle parlayan.
" O gün yüzler **مسفرة**dir " ve rüzgâr göğün yüzünden açtı: **سفرت الريح عن وجه السماء**.
Ve **فرس سافر النّيّ**; ve onun yağı gitti: **سفر شحمه**.
Ve yüzünden şerri gider: **سفر عن وجهك الشر**.
Ve savaş açıldı: **سفرت الحرب**: döndü gitti; ve **أسفرت**: şiddetlendi.
Ve ondan humma uzaklaştı: **سافرت عنه الحمّى**.
Ve güneş göğün ortasından açıldı: **سافرت الشمس عن كبد السماء**.
Ve o, benden bir **سفر**dir; yani uzak.
En-Nemir dedi ki:
Eğer bir kor parçası ona yaklaşsa idi,
Fakat bir kor parçası ondan **سفر**dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَفَرَ البيتَ وغيره يَسْفِرُه سَفْراً: كنسه. والمِسْفَرَةُ: المِكْنَسَةُ، وأَصله الكشف. والسُّفَارَةُ، بالضم: الكُنَاسَةُ. وقد سَفَرَه: كَشَطَه.
وسَفَرَت الريحُ الغَيْمَ عن وجه السماء سَفراً فانْسَفَرَ: فَرَّقَتْه فتفرق وكشطته عن وجه السماء؛ وأَنشد:
سَفَرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجا
الجوهري: والرياح يُسافِرُ بعضها بعضاً لأَن الصَّبَا تَسْفِرُ ما أَسْدَتْهُ الدَّبُورُ والجَنُوبُ تُلْحِمُه. والسَّفير: ما سقط من ورق الشجر وتَحَاتَّ. وسَفَرَتِ الريحُ الترابَ والوَرَقَ تَسْفِرُه سَفْراً: كنسته، وقيل: ذهبت به كُلَّ مَذْهَبٍ. والسَّفِيرُ: ما تَسْفِرُه الريح من الورق، ويقال لما سقط من ورق العُشْبِ: سَفِيرٌ، لأَن الريح تَسْفِرُه أَي تكنُسه؛ قال ذو الرمة:
وحائل من سَفِيرِ الحَوْلِ جائله،
حَوْلَ الجَرَائم، في أَلْوَانِه شُهَبُ
يعني الورق تغير لونه فحال وابيض بعدما كان أَخضر، ويقال: انْسَفَرَ مُقَدَّمُ رأْسه من الشعر إِذا صار أَجْلَحَ. والانْسِفارُ: الانْحسارُ. يقال: انْسَفَرَ مُقَدَّمُ رأْسه من الشعَر. وفي حديث النخعي: أَنه سَفَرَ شعره أَي استأْصله وكشفه عن رأْسه. وانْسَفَرَت الإِبل إِذا ذهبت في الأَرض. والسَّفَرُ: خلاف الحَضَرِ، وهو مشتق من ذلك لما فيه من الذهاب والمجيء كما تذهب الريح بالسفير من الورق وتجيء، والجمع أَسفار. ورجل سافرٌ: ذو سَفَرٍ، وليس على الفِعْل لأَنه لم يُرَ له فِعْلٌ؛ وقومٌ سافِرَةٌ وسَفْرٌ وأَسْفَارٌ وسُفَّارٌ، وقد يكون السَّفْرُ للواحد؛ قال: عُوجي عَلَيَّ فإِنَّني سَفْرُ
والمُسافِرُ: كالسَّافِر. وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط فقال: وتُتُبّعَتْ أَسْفَارُهم بالحجارة؛ يعني المُسافِرَ منهم، يقول: رُمُوا بالحجارة حيث كانوا فَأُلْحِقُوا بأَهل المدينة. يقال: رجل سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ، ثم أَسافر جمع الجمع. وقال الأَصمعي: كثرت السَّافِرَةُ بموضع كذا أَي المسافرون قال: والسَّفْر جمع سافر، كما يقال: شارب وشَرْبٌ، ويقال: رجل سافِرٌ وسَفْرٌ أَيضاً. الجوهري: السَّفَرُ قطع المسافة، والجمع الأَسفار. والمِسْفَرُ: الكثير الأَسفار القويُّ عليها؛ قال:
لَنْ يَعْدَمَ المَطِيُّ مِنِّي مِسْفَرا،
شَيْخاً بَجَالاً، وغلاماً حَزْوَرا
والأُنثى مِسْفَرَةٌ. قال الأَزهري: وسمي المُسافر مُسافراً لكشفه قِناع الكِنِّ عن وجهه، ومنازلَ الحَضَر عن مكانه، ومنزلَ الخَفْضِ عن نفسه، وبُرُوزِهِ إِلى الأَرض الفَضاء، وسمي السَّفَرُ سَفَراً لأَنه يُسْفِرُ عن وجوه المسافرين وأَخلاقهم فيظهر ما كان خافياً منها. ويقال: سَفَرْتُ أَسْفُرُ
(* قوله: «سفرت أسفر» من باب طلب كما في شرح القاموس ومن باب ضرب كما في المصباح والقاموس). سُفُوراً خرجت إِلى السَّفَر فأَنا سافر وقوم سَفْرٌ، مثل صاحب وصحب، وسُفَّار مثل راكب وركَّاب، وسافرت إِلى بلد كذا مُسافَرَة وسِفاراً؛ قال حسان:
لَوْلا السِّفارُ وبُعْدُ خَرْقٍ مَهْمَةً،
لَتَرَكْتُها تَحْبُو على العُرْقُوبِ
وفي حديث المسح على الخفين: أَمرنا إِذا كنا سَفْراً أو مسافرين؛ الشك من الراوي في السَّفْر والمسافرين. والسَّفْر: جمع سافر، والمسافرون: جمع مسافر، والسَّفْر والمسافرون بمعنى. وفي الحديث: أَنه قال لأَهل مكة عام الفتح: يا أَهل البلد صلوا أَربعاً فأَنا سَفْرٌ؛ ويجمع السَّفْر على أَسْفارٍ. وبعير مِسْفَرٌ: قويّ على السفَر؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للنمر بن تولب:
أَجَزْتُ إِلَيْكَ سُهُوبَ الفلاةِ،
وَرَحْلي على جَمَلٍ مِسْفَرِ
وناقةٌ مِسْفَرة ومِسْفار كذلك؛ قال الأَخطل:
ومَهْمَهٍ طَامِسٍ تُخْشَى غَوائلُه،
قَطَعْتُه بِكَلُوءِ العَيْنِ مِسْفارِ
وسمى زهير البقرةَ مُسافِرةً فقال:
كَخَنْسَاءُ سَفْعاءِ المِلاطَيْنِ حُرَّةٍ،
مُسافِرَةٍ مَزْؤُودَةٍ أُمِّ فَرْقَدِ
ويقال للثور الوحشي: مسافر وأَماني وناشط؛ وقال:
كأَنها، بَعْدَما خَفَّتْ ثَمِيلَتُها،
مُسافِرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ
والسَّفْرُ: الأَثر يبقى على جلد الإِنسان وغيره، وجمعه سُفُورٌ؛ وقال أَبو وَجْزَة:
لقد ماحتْ عليكَ مُؤَبَّدَاتٌ،
يَلُوح لهنَّ أَنْدَابٌ سُفُورُ
وفرس سافِرُ اللحم أَي قليله؛ قال ابن مقبل:
لا سافِرُ اللَّحْمِ مَدْخُولٌ، ولا هَبِجٌ
كَاسِي العظامِ، لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ
التهذيب: ويقال سافرَ الرجلُ إِذا مات؛ وأَنشد:
زعمَ ابنُ جدعانَ بنِ عَمْـ
ـرٍو أَنَّه يوماً مُسافِرْ
والمُسَفَّرَة: كُبَّةُ الغَزْلِ. والسُّفرة، بالضم: طعام يتخذ للمسافر، وبه سميت سُفرة الجلد. وفي حديث زيد بن حارثة قال: ذبحنا شاة فجعلناها سُفْرَتَنا أَو في سُفْرتنا؛ السُّفْرَة: طعام يتخذه المسافر وأَكثر ما يحمل في جلد مستدير فنقل اسم الطعام إِليه، وسمي به كما سميت المزادة راوية وغير ذلك من الأَسماء المنقولة، فالسُّفْرَة في طعام السَّفَر كاللُّهْنَةِ للطعام الذي يؤكل بُكرة. وفي حديث عائشة: صنعنا لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، ولأَبي بكر سُفْرَةً في جراب أَي طعاماً لما هاجر هو وأَبو بكر، رضي الله عنه. غيره: السُّفرة التي يؤكل عليها سُميت سُفْرَةً لأَنها تنبسط إِذا أَكل عليها.
والسَّفَار: سفار البعير، وهي حديدة توضع على أَنف البعير فيخطم بها مكانَ الحَكَمَة من أَنف الفرس. وقال اللحياني: السِّفار والسِّفارة التي تكون على أَنف البعير بمنزلة الحَكَمَة، والجمع أَسْفِرَة وسُفْرٌ وسَفائر؛ وقد سَفَرَه، بغير أَلفٍ، يَسْفِره سَفْراً وأَسْفَره عنه إِسْفَاراً وسَفَّره؛ التشديد عن كراع، الليث: السِّفار حبل يشد طرفه على خِطام البعير فَيُدَارُ عليه ويجعل بقيته زِماماً، قال: وربما كان السِّفار من حديد؛ قال الأَخطل:
ومُوَقَّع، أَثَرُ السِّفار بِخَطْمِهِ،
منْ سُودِ عَقَّةَ أَوْ بَنِي الجَوَّالِ
قال ابن بري: صوابه وموقعٍ مخفوض على إِضمار رب؛ وبعده:
بَكَرَتْ عَليَّ به التِّجَارُ، وفَوْقَه
أَحْمَالُ طَيِّبَة الرِّياح حَلالُ
أَي رب جمل موقع أَي بظهره الدبَرُ. والدَّبَرُ: من طول ملازمة القنَب ظهرَه أُسْنِيَ عليه أَحمال الطيب وغيرها. وبنو عقة: من النمر بن قاسط. وبنو الجوَّال: من بني تغلب. وفي الحديث: فوضع يده على رأْس البعير ثم قال: هاتِ السِّفارَ فأَخذه فوضعه في رأْسه؛ قال: السِّفار الزمام والحديدة التي يخطم بها البعير ليذل وينقاد؛ ومنه الحديث: ابْغِني ثلاث رواحل مُسْفَرَات أَي عليهن السِّفار، وإِن روي بكسر الفاء فمعناه القوية على السَّفر. يقال منه: أَسْفَر البعيرُ واسْتَسْفَرَ. ومنه حديث الباقر: تَصَدَّقْ بِحَلال يدك وسَفْرِها؛ هو جمع السِّفار. وحديث ابن مسعود: قال له ابن السَّعْدِيِّ: خرجتُ في السحر أَسْفِرُ فرساً لي فمررت بمسجد بني حنيفة؛ أَراد أَنه خرج يُدَمِّنُه على السَّيْرِ ويروضه ليقوى على السَّفَر، وقيل: هو من سفرت البعير إِذا رعيته السَّفِيرَ، وهو أَسافل الزرع، ويروى بالقاف والدال. وأَسْفَرَتِ الإِبلُ في الأَرض: ذهبت. وفي حديث معاذ: قال قرأْت على النبي، صلى الله عليه وسلم، سَفْراً سَفْراً، فقال: هكذا فَاقْرَأْ. جاء في الحديث: تفسيره هَذّاً هَذّاً. قال الحربي: إِن صح فهو من السُّرعة والذهاب من أَسفرت الإِبل إِذا ذهبت في الأَرض، قال: وإِلاَّ فلا أَعلم وجهه.
والسَّفَرُ: بياض النهار؛ قال ذو الرمة:
ومَرْبُوعَةٍ رِبْعِيَّةٍ قد لَبَأْتُها،
بِكَفَّيِّ مِنْ دَوِّيَّةٍ، سَفَراً سَفْرا
يصف كَمْأَةً مَرْبُوعَةً أَصابها الربيع. ربعية: منسوبة إِلى الربيع. لبأْتها: أَطعمتهم إِياها طرية الاجتناء كاللِّبَا من اللبن، وهو أَبكره وأَوّله. وسَفَراً: صباحاً. وسَفْراً: يعني مسافرين.
وسَفَرَِ الصبحُ وأَسْفَرَ: أَضاء. وأَسْفَرَ القومُ أَصبحوا. وأَسفر. أَضاء قبل الطلوع. وسَفَرَ وجهُه حُسْناً وأَسْفَرَ: أَشْرَقَ. وفي التنزيل العزيز: وُجُوهٌ يومئذ مُسْفِرَةٌ؛ قال الفراء: أَي مشرقة مضيئة. وقد أَسْفَرَ الوَجْهُ وأَسْفَرَ الصبح. قال: وإِذا أَلقت المرأَةُ نِقَابها قيل: سَفَرَتْ فهي سافِرٌ، بغير هاء.
ومَسَافِرُ الوجه: ما يظهر منه؛ قال امرؤ القيس:
وأَوْجُهُهُمْ بِيضُ المَسَافِرِ غُرَّانُ
ولقيته سَفَراً وفي سَفَرٍ أَي عند اسفرار الشمس للغروب؛ قال ابن سيده: كذلك حكي بالسين. ابن الأَعرابي: السَّفَرُ الفجر؛ قال الأَخطل: إِنِّي أَبِيتُ، وَهَمُّ المَرءِ يَبْعَثُه،
مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ حتى يُفْرِجَ السَّفَرُ
يريد الصبح؛ يقول: أَبيت أَسري إِلى انفجار الصبح. وسئل أَحمد بن حنبل عن الإِسْفارِ بالفجر فقال: هو أَن يُصْبِحَ الفَجْرُ لا يُشَكُّ فيه، ونحو ذلك قال إِسحق وهو قول الشافعي وذويه. وروي عن عمر أَنه قال: صلاة المغرب والفجَاجُ مُسْفِرَةٌ. قالأَبو منصور: معناه أَي بَيِّنَةٌ مُبْصَرَةٌ لا تخفى. وفي الحديث: صلاة المغرب يقال لها صلاة البَصَر لأَنها تؤدّى قبل ظلمة الليل الحائلة بين الأَبصار والشخوص. والسَّفَرُ سَفَرانِ: سَفَرُ الصبح وسَفَرُ المَسَاء، ويقال لبقية بياض النهار بعد مغيب الشمس: سَفَرٌ لوضوحه؛ ومنه قول الساجع إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرى سَفَرا، ولم تَرَ فيها مَطَرا؛ أَراد طلوعها عِشاء. وَسَفَرَتِ المرأَة وجهها إِذا كشف النِّقابَ عن وجهها تَسْفِرُ سُفُوراً؛ ومنه سَفَرْتُ بين القوم أَسْفِرُ سَِفَارَةً أَي كشفت ما في قلب هذا وقلب هذا لأُصلح بينهم. وسَفَرَتِ المرأَةُ نِقابَها تَسْفِرُهُ سُفُوراً، فهي سافِرَةٌ: جَلَتْه. والسَّفِيرُ: الرَّسول والمصلح بين القوم، والجمع سُفَراءُ؛ وقد سَفَرَ بينهم يَسْفِرُ سَفْراً وسِفارة وسَفارة: أَصلح. وفي حديث عليّ أَنه قال لعثمان: إِن الناس قد اسْتَسْفَرُوني بينك وبينهم أَي جعلوني سفيراً، وهو الرسول المصلح بين القوم. يقال: سَفَرْتُ بين القوم إِذا سَعَيْتَ بينهم في الإصلاح. والسِّفْرُ، بالكسر: الكتاب، وقيل: هو الكتاب الكبير، وقيل: هو جزء من التوراة، والجمع أَسْفارٌ.والسَّفَرَةُ: الكَتَبَةُ، واحدهم سافِرٌ، وهو بالنَّبَطِيَّةِ سافرا. قال الله تعالى:بِأَيْدِي سَفرَةٍ؛ وسَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً. وقوله عز وجل: كَمَثَلِ الحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً؛ قال الزجاج فب الأَسفار: الكتب الكبار واحدها سِفْرٌ، أَعْلَمَ اللهُ تعالى أَن اليهود مَثَلُهم في تركهم استعمالَ التوراة وما فيها كَمَثَلِ الحمارُ يُحْمَل عليه الكتب، وهو لا يعرف ما فيها ولا يعيها.والسَّفَرَةُ: كَتَبَة الملائكة الذين يحصون الأَعمال؛ قال ابن عرفة: سميت الملائكة سَفَزَةً لأَنهم يَسْفِرُونَ بين الله وبين أَنبيائه؛ قال أَبو بكر: سموا سَفَرَةً لأَنهم ينزلون بوحي الله وبإِذنه وما يقع به الصلاح بين الناس، فشبهوا بالسُّفَرَاءِ الذين يصلحون بين الرجلين فيصلح شأْنهما. وفي الحديث: مَثَلُ الماهِرِ بالقرآن مَثَلُ السَّفَرَةِ؛ هم الملائكة جمع سافر، والسافِرُ في الأَصل الكاتب، سمي به لأَنه يبين الشيء ويوضحه. قال الزجاج: قيل للكاتب سافر، وللكتاب سِفْرٌ لأَن معناه أَنه يبين الشيء ويوضحه. ويقال: أَسْفَرَ الصبح إِذا انكشف وأَضاء إِضاءة لا يشك فيه؛ ومنه قول النبي، صلى الله عليه وسلم: أَسْفِرُوا بالفجر فإِنه أَعظم للأَجْرِ؛ يقول: صلوا صلاة الفجر بعدما يتبين الفجر ويظهر ظهوراً لا ارتياب فيه، وكل من نظر إِليه عرف أَنه الفجر الصادق. وفي الحديث: أَسْفِرُوا بالفجر؛ أَي صلوا صلاة الفجر مُسْفِرين؛ ويقال: طَوِّلُوها إِلى الإِسْفارِ؛ قال ابن الأَثير: قالوا يحتمل أَنهم حين أَمرهم بتغليس صلاة الفجر في أَول وقتها كانوا يصلونها عند الفجر الأَوَّل حرصاً ورغبة، فقال: أَسْفِرُوا بها أَي أَخروها إِلى أَن يطلع الفجر الثاني وتتحققوه، ويقوّي ذلك أَنه قال لبلال: نَوِّرْ بالفجْرِ قَدْرَ ما يبصر القوم مواقع نَبْلِهِم، وقيل: الأَمر بالإِسْفارِ خاص في الليالي المُقْمِرَة لأَن أَوَّل الصبح لا يتبين فيها فأُمروا بالإِسفار احتياطاً؛ ومنه حديث عمر: صلوا المغرب والفِجاجُ مُسْفِرَةٌ أَي بينة مضيئة لا تخفى. وفي حديث عَلْقَمَةَ الثَّقَفِيِّ: كان يأْتينا بلال يُفْطِرُنا ونحن مُسْفِرُون جِدّاً؛ ومنه قولهم: سفرت المرأَة. وفي التنزيل العزيز: بأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ؛ قال المفسرون. السَّفَرَةُ يعني الملائكة الذين يكتبون أَعمال بني آدم، واحدهم سافِرٌ مثل كاتِبٍ وكَتَبَةٍ؛ قال أَبو إِسحق: واعتباره بقوله: كراماً كاتبين يعلمون ما تفعلون؛ وقول أَبي صخر الهذلي:
لِلَيْلَى بذاتِ البَيْنِ دارٌ عَرَفْتُها،
وأُخْرَى بذاتِ الجَيْشِ، آياتُها سَفْرُ
قال السكري: دُرِسَتْ فصارت رسومها أَغفالاً. قال ابن جني: ينبغي أَن يكون السَّفْرُ من قولهم سَفَرْتُ البيت أَي كنسته فكأَنه من كنست الكتابة من الطِّرْس. وفي الحديث: أَن عمر، رضي الله عنه، دخل على النبي، صلى الله عليه وسلم، فقال: لو أَمرت بهذا البيت فَسُفِرَ؛ قال الأَصمعي: أَي كُنِسَ. والسَّافِرَة: أُمَّةٌ من الروم. وفي حديث سعيد بن المسيب: لولا أَصواتُ السَّافِرَةِ لسمعتم وَجْبَةَ الشمس؛ قال: والسافرة أُمة من الروم (* قوله: «أمة من الروم» قال في النهاية كأَنهم سموا بذلك لبعدهم وتوغلهم في المغرب. والوجبة الغروب يعني صوته فحذف المضاف). كذا جاء متصلاً بالحديث، ووجبة الشمس وقوعها إِذا غربت.
وسَفَارِ: اسم ماء مؤنثة معرفة مبنية على الكسر. الجوهري: وسَفَارِ مثل قَطامِ اسم بئر؛ قال الفرزدق:
متى ما تَرِدْ يوماً سَفَارِ، نَجِدْ بهَا
أُدَيْهِمَ يَرْمِي المُسْتَحِيزَ المُعَوَّرَا
وسُفَيْرَةُ: هَضْبَةٌ معروفة؛ قال زهير:
بكتنا أَرضنا لما ظعنَّا
. . . سفيرة والغيام
(* كذا بياض بالأَصل، ولم نجد هذا البيت في ديوان زهير).

##### Türkçe

**سَفَرَ** evi ve başkasını **يَسْفِرُه** **سَفْراً**: süpürdü. **والمِسْفَرَةُ**:
**المِكْنَسَةُ**; aslı açığa çıkarma/kaldırmadır. **والسُّفَارَةُ**, ötre ile: süprüntü. Ve
onu **سَفَرَه**: kazıdı.

Rüzgâr bulutu göğün yüzünden **سَفْراً** **سَفَرَت** de **فانْسَفَرَ**: onu dağıttı
da dağıldı ve onu göğün yüzünden kazıyıp kaldırdı; ve şu beyit okunmuştur:
سَفَرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجا

Cevherî: Rüzgârlar birbirini **يُسافِرُ**; çünkü **الصَّبَا** **الدَّبُور**’un ve **الجَنُوب**’un örttüğünü **تَسْفِرُ** (açığa çıkarır), **الجَنُوب** ise onu birleştirip yapıştırır. **والسَّفير**: ağaç yaprağından düşen ve dökülen şey. Rüzgâr toprağı ve yaprağı **سَفَرَت**; onu **سَفْراً** **تَسْفِرُه**: süpürdü; ve denildi ki: onu her gidiş yönüne götürdü. **والسَّفِيرُ**: rüzgârın yapraktan **تَسْفِرُه** (süpürüp götürdüğü) şeydir; ve otun yaprağından düşen şeye **سَفِيرٌ** denir; çünkü rüzgâr onu **تَسْفِرُه** yani süpürür; Zû’r-Rumme dedi ki:
وحائل من سَفِيرِ الحَوْلِ جائله،
حَوْلَ الجَرَائم، في أَلْوَانِه شُهَبُ

Yani yaprağın rengi değişti; böylece soldu ve yeşil iken sonra beyazladı. Ve denilir: saçtan başının önü **انْسَفَرَ**; yani **أَجْلَحَ** (alın açıklığı oldu) olduğu zaman. **والانْسِفارُ**: geri çekilmedir. Denilir: saçtan başının önü **انْسَفَرَ**. Nahaî’nin hadisinde: onun saçını **سَفَرَ**; yani onu kökünden aldı ve onu başından açığa çıkardı. Develer **انْسَفَرَت**; yani yerde gidip uzaklaştıkları zaman. **والسَّفَرُ**: **الحَضَر**’ın zıddıdır; ve onda gidiş-geliş bulunduğu için bundan türemiştir; tıpkı rüzgârın yapraktan **السفير** ile gidip gelmesi gibi; çoğulu **أَسفار**. Ve **سافرٌ** adam: **سَفَرٍ** sahibi; **الفِعْل** üzere değildir, çünkü onun için bir **فِعْل** görülmemiştir. Ve bir topluluk: **سافِرَةٌ** ve **سَفْرٌ** ve **أَسْفَارٌ** ve **سُفَّارٌ**; ve **السَّفْرُ** tek kişi için de olabilir; şöyle denildi:
عُوجي عَلَيَّ فإِنَّني سَفْرُ

**والمُسافِرُ**: **السَّافِر** gibidir. Huzeyfe’nin hadisinde, Lût kavmini anıp şöyle dedi:
وتُتُبّعَتْ أَسْفَارُهم بالحجارة؛
yani onlardan **المُسافِر** olan; der ki: bulundukları yerde taşlandılar da şehir halkına katıldılar. Denilir: **سَفْرٌ** adam ve **سَفْرٌ** topluluk; sonra **أَسافر** çoğulun çoğuludur. Asmaî dedi ki: filan yerde **السَّافِرَةُ** çoğaldı; yani yolcular. Dedi ki: **والسَّفْر** **سافر**’in çoğuludur; tıpkı **شارب** ve **شَرْبٌ** denildiği gibi. Ve denilir: **سافِرٌ** adam ve ayrıca **سَفْرٌ**. Cevherî: **السَّفَرُ** mesafeyi kat etmektir; çoğulu **الأَسفار**. **والمِسْفَرُ**: çok **الأَسفار** yapan, onlara güçlü olan; şöyle denildi:
لَنْ يَعْدَمَ المَطِيُّ مِنِّي مِسْفَرا،
شَيْخاً بَجَالاً، وغلاماً حَزْوَرا

Dişisi **مِسْفَرَةٌ**. Ezherî dedi ki: Yolcuya **مُسافِراً** denildi; çünkü yüzünden örtünün perdesini açığa çıkarır, yerleşiklerin menzillerini yerinden, rahatlık menzilini nefsinden açığa çıkarır ve açık araziye çıkışı sebebiyle. Ve **السَّفَرُ**’a **سَفَراً** denildi; çünkü yolcuların yüzlerini ve ahlâklarını açığa çıkarır da onlardan gizli olan ortaya çıkar. Ve denilir: **سَفَرْتُ** **أَسْفُرُ**
(* Sözü: «سفرت أسفر» talep babından, Şerhu’l-Kâmûs’ta olduğu gibi; ve ضرب babından, Miṣbâḥ ve Kâmûs’ta olduğu gibi). **سُفُوراً**: sefere çıktım; ben **سافر**im; ve bir topluluk **سَفْرٌ**; tıpkı **صاحب** ve **صحب** gibi; ve **سُفَّار** tıpkı **راكب** ve **ركَّاب** gibi. Ve filan beldeye **سافرت**: **مُسافَرَة** ve **سِفاراً**; Hassân dedi ki:
لَوْلا السِّفارُ وبُعْدُ خَرْقٍ مَهْمَةً،
لَتَرَكْتُها تَحْبُو على العُرْقُوبِ

Mestler üzerine mesh hadîsinde: bize, **سَفْراً** yahut yolcular iken emretti; şüphe raviden, **السَّفْر** ile **المسافرين** hakkındadır. **والسَّفْر**: **سافر**’in çoğuludur; **والمسافرون**: **مسافر**’in çoğuludur; **والسَّفْر** ile **المسافرون** anlamca birdir. Hadiste: fetih yılında Mekke halkına dedi ki: “Ey belde halkı, dördü kılın; çünkü ben **سَفْرٌ**’üm.” Ve **السَّفْر** **أَسْفارٍ** üzerine çoğul yapılır. Ve **مِسْفَرٌ** deve: sefere güçlü olan; ve İbnü’l-A‘râbî, en-Nemir b. Tevleb için okudu:
أَجَزْتُ إِلَيْكَ سُهُوبَ الفلاةِ،
وَرَحْلي على جَمَلٍ مِسْفَرِ

Ve **مِسْفَرة** dişi deve ve **مِسْفار** da böyledir; Ahtal dedi ki:
ومَهْمَهٍ طَامِسٍ تُخْشَى غَوائلُه،
قَطَعْتُه بِكَلُوءِ العَيْنِ مِسْفارِ

Züheyr ineğe **مُسافِرةً** adını verdi de şöyle dedi:
كَخَنْسَاءُ سَفْعاءِ المِلاطَيْنِ حُرَّةٍ،
مُسافِرَةٍ مَزْؤُودَةٍ أُمِّ فَرْقَدِ

Ve yaban öküzüne: **مسافر** ve **أَماني** ve **ناشط** denilir; ve şöyle denildi:
كأَنها، بَعْدَما خَفَّتْ ثَمِيلَتُها،
مُسافِرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ

**والسَّفْرُ**: insanın derisi ve başkasında kalan izdir; çoğulu **سُفُورٌ**; ve Ebû Vecze dedi ki:
لقد ماحتْ عليكَ مُؤَبَّدَاتٌ،
يَلُوح لهنَّ أَنْدَابٌ سُفُورُ

Ve eti **سافِرُ** at: yani az etli; İbn Mukbil dedi ki:
لا سافِرُ اللَّحْمِ مَدْخُولٌ، ولا هَبِجٌ
كَاسِي العظامِ، لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ

**التهذيب**: Denilir: adam **سافرَ**; yani öldüğü zaman; ve şu beyit okunmuştur:
زعمَ ابنُ جدعانَ بنِ عَمْـ
ـرٍو أَنَّه يوماً مُسافِرْ

**والمُسَفَّرَة**: iplik yumağıdır. **والسُّفرة**, ötre ile: yolcu için yapılan yiyecektir; onunla derinin **سُفرة**’sı adlandırıldı. Zeyd b. Hârise hadîsinde dedi ki: bir koyun kestik de onu **سُفْرَتَنا** yaptık yahut **في سُفْرتنا**; **السُّفْرَة**: yolcunun edindiği yiyecektir; çoğu kez yuvarlak bir deride taşınır; böylece yiyeceğin adı ona nakledildi; ve onunla adlandırıldı; tıpkı **المزادة**’nın **راوية** diye adlandırılması ve nakledilmiş başka adlar gibi. Böylece **السُّفْرَة** sefer yiyeceğinde, sabah yenilen yiyeceğe **اللُّهْنَة** gibidir. Âişe hadîsinde: Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, ve Ebû Bekir’e bir **سُفْرَةً** bir torbada yaptık; yani o ve Ebû Bekir, رضي الله عنه, hicret ettiğinde bir yiyecek. Başkası: Üzerinde yenilen **السُّفرة**’ya **سُفْرَةً** denildi; çünkü üzerinde yenildiğinde yayılır.

**والسَّفَار**: devenin **سفار**’ıdır; o, devenin burnuna konulan bir demirdir; onunla gemlenir; atın burnundaki **الحَكَمَة** yerindedir. Lihyânî dedi ki: **السِّفار** ve **السِّفارة** devenin burnunda bulunan, **الحَكَمَة** menzilesindedir; çoğulu **أَسْفِرَة** ve **سُفْرٌ** ve **سَفائر**; ve onu, elifsiz, **سَفَرَه**: onu **سَفْراً** **يَسْفِره**; ve ondan **إِسْفَاراً** **أَسْفَره**; ve onu **سَفَّره**; şeddeli olan Kırâ‘dan. Leys: **السِّفار** bir iptir; ucu devenin **خِطام**’ına bağlanır; onun üzerinde döndürülür ve kalanı **زِمام** yapılır. Dedi ki: bazen **السِّفار** demirden olur; Ahtal dedi ki:
ومُوَقَّع، أَثَرُ السِّفار بِخَطْمِهِ،
منْ سُودِ عَقَّةَ أَوْ بَنِي الجَوَّالِ

İbn Berrî dedi ki: doğrusu **وموقعٍ**’dır; gizli **رب** üzerine mecrûr; ve ardından:
بَكَرَتْ عَليَّ به التِّجَارُ، وفَوْقَه
أَحْمَالُ طَيِّبَة الرِّياح حَلالُ

Yani: sırtında **الدبَرُ** bulunan nice deve. **والدَّبَرُ**: **القنَب**’in sırtına uzun süre yapışmasından; üzerine güzel koku yükleri ve başkası yüklenir. **وبنو عقة**: en-Nemir b. Kâsıt’tandır. **وبنو الجوَّال**: Benî Tağlib’dendir. Hadiste: elini devenin başına koydu, sonra dedi: “**هاتِ السِّفارَ**”; onu aldı da onu başına koydu. Dedi ki: **السِّفار** yular ve devenin boyun eğip itaat etmesi için onunla gemlenen demirdir. Ve hadisten: “Bana üç binek deve ara, **مُسْفَرَات**”; yani üzerlerinde **السِّفار** vardır; ve eğer fâ’nın kesresiyle rivayet edilirse, anlamı: sefere güçlü olanlardır. Ondan denilir: deve **أَسْفَر** ve **اسْتَسْفَر**. Ve ondan Bâkır hadisi: “Elinin helâlinden ve onun **سَفْرِها**’sından sadaka ver”; o, **السِّفار**’ın çoğuludur. İbn Mes‘ûd hadisi: İbnü’s-Sa‘dî ona dedi ki: “Seherde çıktım, kendime ait bir atı **أَسْفِرُ** ediyorum da Benî Hanîfe mescidine uğradım”; istedi ki: onu yürüyüşe alıştırmak ve onu sefere güçlendirmek için çıktı; ve denildi ki: bu, “deveyi **السَّفِير**’i otlattığın zaman **سفرت**”tendir; o da ekinin alt kısımlarıdır; ve **بالقاف والدال** ile de rivayet edilir. Develer yerde **أَسْفَرَت**: gittiler. Muâz hadîsinde: dedi ki: Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, **سَفْراً سَفْراً** okudum; o da dedi ki: “İşte böyle oku.” Hadiste geldi: tefsiri **هَذّاً هَذّاً**’dır. Harbî dedi ki: sahihse, bu sürat ve gitmedendir; “develer yerde gittikleri zaman **أَسفرت**”ten. Dedi ki: değilse, onun yönünü bilmem.

**والسَّفَرُ**: gündüzün beyazlığıdır; Zû’r-Rumme dedi ki:
ومَرْبُوعَةٍ رِبْعِيَّةٍ قد لَبَأْتُها،
بِكَفَّيِّ مِنْ دَوِّيَّةٍ، سَفَراً سَفْرا

İlkbaharın isabet ettiği **كَمْأَةً** **مَرْبُوعَةً**’yı vasfeder. **ربعية**: bahara nispetlidir. **لبأْتها**: onları, sütün **اللِّبَا**’sı gibi, toplanması taze iken ona yedirdim; o, sütün en erkeni ve ilki. **وسَفَراً**: sabahleyin. **وسَفْراً**: yani yolcular olarak.

Sabah **سَفَرَِ** ve **أَسْفَرَ**: aydınlandı. Topluluk **أَسْفَرَ**: sabahladılar. Ve **أَسفر**: doğuştan önce aydınlandı. Yüzü güzellikle **سَفَرَ** ve **أَسْفَرَ**: parladı. Aziz tenzilde: **وُجُوهٌ يومئذ مُسْفِرَةٌ**; Ferrâ dedi ki: yani parlayan, ışıklı. Ve yüz **أَسْفَرَ** ve sabah **أَسْفَرَ**. Dedi ki: kadın **نِقَاب**’ını attığında: **سَفَرَتْ** denir; o, **سافِرٌ**’dir; hâ’sız.

Yüzün **مَسَافِرُ**’i: ondan görünen şeydir; İmru’ul-Kays dedi ki:
وأَوْجُهُهُمْ بِيضُ المَسَافِرِ غُرَّانُ

Onu **سَفَراً** ve **في سَفَرٍ** hâlinde gördüm; yani güneşin batış için sararması sırasında. İbn Sîde dedi ki: böylece sîn ile rivayet edildi. İbnü’l-A‘râbî: **السَّفَرُ** fecirdir; Ahtal dedi ki:
إِنِّي أَبِيتُ، وَهَمُّ المَرءِ يَبْعَثُه،
مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ حتى يُفْرِجَ السَّفَرُ

Sabahı ister; der ki: gecenin başından sabahın yarılmasına kadar geceleyin yürürüm. Ahmed b. Hanbel’e fecirde **الإِسْفار** soruldu da dedi ki: o, fecirin sabah olup onda şüphe edilmemesidir; buna benzerini İshak söyledi; bu, Şâfiî ve taraftarlarının sözüdür. Ömer’den rivayet edildi: “Akşam namazı ve **الفجَاجُ** **مُسْفِرَةٌ**’dir.” Ebû Mansûr dedi ki: manası: açık, görünen; gizli kalmayan. Hadiste: akşam namazına **صلاة البَصَر** denir; çünkü gözlerle şahıslar arasına giren gecenin karanlığı gelmeden önce eda edilir. **والسَّفَرُ** iki **سَفَرانِ**’dır: sabahın **سَفَرُ**’i ve akşamın **سَفَرُ**’i. Ve güneş battıktan sonra gündüz beyazlığının kalıntısına, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir; ve ondan seci yapanın sözü: “**إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرى سَفَرا، ولم تَرَ فيها مَطَرا**”; onunla, onun yatsı vakti doğuşunu istedi. Kadın yüzünü **سَفَرَت**; yani yüzünden **النِّقاب**’ı açtığı zaman; **سُفُوراً** **تَسْفِرُ**. Ve ondan: kavim arasında **سَفَرْتُ**; **سَِفَارَةً** **أَسْفِرُ**; yani aralarını düzeltmek için bunun kalbinde olanı ve bunun kalbinde olanı açığa çıkardım. Kadın **نِقاب**’ını **سَفَرَت**; onu **سُفُوراً** **تَسْفِرُهُ**; o, **سافِرَةٌ**’dir: onu açığa koydu.

**والسَّفِيرُ**: elçi ve kavim arasında ıslah edici; çoğulu **سُفَراءُ**; ve aralarında **سَفَرَ**: **سَفْراً** **يَسْفِرُ** ve **سِفارة** ve **سَفارة**: ıslah etti. Ali’nin hadisinde: Osman’a dedi ki: “İnsanlar beni seninle onların arasında **اسْتَسْفَرُوني**”; yani beni elçi yaptılar; o, kavim arasında ıslah edici elçidir. Denilir: kavim arasında **سَفَرْتُ**; yani aralarında ıslah için koşturduğun zaman. **والسِّفْرُ**, kesre ile: kitaptır; ve denildi ki: büyük kitaptır; ve denildi ki: Tevrat’ın bir cüzüdür; çoğulu **أَسْفارٌ**. **والسَّفَرَةُ**: kâtiblerdir; onların teki **سافِرٌ**’dir; ve o, Nabatîcede **سافرا**’dır. Allah تعالى buyurdu: **بِأَيْدِي سَفرَةٍ**. Ve kitabı **سَفَرْتُ**; onu **سَفْراً** **أَسْفِرُهُ**. Ve O’nun عز وجل sözü: **كَمَثَلِ الحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً**; Zecâc **الأَسفار** hakkında dedi ki: büyük kitaplardır; bir teki **سِفْرٌ**’dür. Allah تعالى, Yahudilerin Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerindeki misallerinin, üzerine kitaplar yüklenen eşeğin misali gibi olduğunu bildirdi; o, içindekini bilmez ve kavramaz. **والسَّفَرَةُ**: amelleri sayan meleklerin kâtipleridir. İbn Arafe dedi ki: meleklere **سَفَزَةً** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında **يَسْفِرُونَ**. Ebû Bekir dedi ki: onlara **سَفَرَةً** denildi; çünkü Allah’ın vahyiyle ve izniyle ve insanlar arasında ıslahın gerçekleştiği şeyle inerler; böylece iki kişi arasında ıslah eden **السُّفَرَاءِ**’a benzetildiler. Hadiste: “Kur’ân’da mahir olanın misali **السَّفَرَةِ**’nin misali gibidir”; onlar meleklerdir; **سافر**’in çoğuludur. **والسافِرُ** asılda kâtiptir; ona bu ad verildi; çünkü şeyi beyan eder ve açıklar. Zecâc dedi ki: kâtibe **سافر** denildi; kitaba da **سِفْرٌ**; çünkü manası, şeyi beyan edip açıklamasıdır. Ve denilir: sabah **أَسْفَرَ**; yani açıldı ve onda şüphe edilmeyecek bir aydınlıkla aydınlandı. Ve ondan Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, sözü: “**أَسْفِرُوا بالفجر**; çünkü o ecir için daha büyüktür”; der ki: fecir namazını, fecir belirginleşip şüphe bulunmayacak bir belirginlikle ortaya çıktıktan sonra kılın; ona bakan herkes onun gerçek fecir olduğunu bilir. Hadiste: “**أَسْفِرُوا بالفجر**”; yani fecir namazını **مُسْفِرين** olarak kılın. Ve denilir: onu **الإِسْفارِ**’a kadar uzatın. İbnü’l-Esîr dedi ki: dediler ki, fecir namazını vaktinin başında karanlıkta kılmaları emredildiğinde, hırs ve rağbetle onu ilk fecirde kılıyorlardı; bunun üzerine dedi ki: “**أَسْفِرُوا بها**”; yani onu, ikinci fecir doğuncaya ve onu kesinleştirinceye kadar geciktirin. Bunu güçlendiren: Bilâl’e dedi ki: “Fecirde aydınlat; kavim oklarının düştüğü yerleri görecek kadar.” Ve denildi ki: **الإِسْفار** emri, ilk sabahın onda belirginleşmemesi sebebiyle, sadece ay ışıklı gecelerde özeldir; ihtiyat için **الإِسْفار** emredildi. Ve ondan Ömer hadisi: “Akşamı kılın, **والفِجاجُ مُسْفِرَةٌ**”; yani açık, ışıklı, gizli kalmayan. Alkame es-Sekafî hadîsinde: Bilâl bize gelir, bizi iftar ettirirdi; biz ise çokça **مُسْفِرُون** iken. Ve ondan onların sözü: kadın **سفرت**. Aziz tenzilde: **بأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرَامٍ بَرَرَةٍ**; müfessirler dedi ki: **السَّفَرَةُ**; yani Âdemoğullarının amellerini yazan meleklerdir; onların teki **سافِرٌ**’dir; tıpkı **كاتِبٍ** ve **كَتَبَةٍ** gibi. Ebû İshak dedi ki: bunun ölçüsü O’nun sözüyle: **كراماً كاتبين يعلمون ما تفعلون**. Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözü:
لِلَيْلَى بذاتِ البَيْنِ دارٌ عَرَفْتُها،
وأُخْرَى بذاتِ الجَيْشِ، آياتُها سَفْرُ

Sükkerî dedi ki: silinip eskidi de izleri boş kaldı. İbn Cinnî dedi ki: **السَّفْرُ**’ün, “evi **سَفَرْتُ**; yani süpürdüm” sözünden olması gerekir; sanki yazıyı **الطِّرْس**’tan süpürmek gibidir. Hadiste: Ömer, رضي الله عنه, Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, yanına girdi de dedi ki: “Şu evi emretseydin de **فَسُفِرَ**”; Asmaî dedi ki: yani süpürüldü. **والسَّافِرَة**: Rumlardan bir ümmettir. Saîd b. el-Müseyyeb hadîsinde: “**السَّافِرَةِ**’nin sesleri olmasaydı güneşin **وَجْبَةَ**’sini işitirdiniz”; dedi ki: **السافرة** Rumlardan bir ümmettir (* Sözü: «أمة من الروم»; Nihâye’de dedi ki: sanki batıda uzaklaşıp derinleşmelerinden dolayı böyle adlandırıldılar. **والوجبة** batıştır; yani onun sesi; muzafı hazfetti). Böylece hadise bitişik geldi. **ووجبة الشمس**: battığı zaman onun düşüşüdür.

**وسَفَارِ**: dişil bir su adıdır; marife, kesre üzere mebnîdir. Cevherî: **وسَفَارِ** tıpkı **قَطامِ** gibi bir kuyu adıdır; Ferazdak dedi ki:
متى ما تَرِدْ يوماً سَفَارِ، نَجِدْ بهَا
أُدَيْهِمَ يَرْمِي المُسْتَحِيزَ المُعَوَّرَا

**وسُفَيْرَةُ**: bilinen bir tepedir; Züheyr dedi ki:
بكتنا أَرضنا لما ظعنَّا
. . . سفيرة والغيام

(* Asılda böyle boşluk vardır; bu beyti Züheyr divanında bulmadık).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ف ر * * السَّفَرُ * قطع المسافة والجمع * أسْفارٌ * و * السَّفَرةُ * الكتبة قال الله تعالى ﴿بأيدي سفرة﴾ قال الأخفش واحدهم * سَافِرٌ * مثل كافر وكفرة و * السِّفْرُ * بالكسر الكتاب والجمع * أسْفارٌ * قال الله تعالى ﴿كمثل الحمار يحمل أسفارا﴾ و * السُّفْرةُ * بالضم طعام يتخذ للمسافر ومنه سميت السفرة و * المِسْفَرَةُ * بالكسر المكنسة و * السَّفِيرُ * الرسول المصلح بين القوم والجمع * سُفَراءُ * كفقيه وفقهاء و * سَفَرَ * بين القوم يسفر بكسر الفاء * سِفَارَةً * بالكسر أي أصلح و * سَفَرَ * الكتاب كتبه و * سَفَرَتِ * المرأة عن وجهها فهي * سَافِرٌ * و * سَفَرَ * البيت كنسه وباب الثلاثة ضرب وسفر خرج إلى السفر وبابه جلس فهو * سافِرٌ * وقوم * سَفْرٌ * كصاحب وصحب ز * سُفَّارٌ * كراكب وركاب و * السَّافِرةُ * المسافرون و * سافرَ مُسافَرةً * و * سِفَاراً * و * أسْفَرَ * الصبح أضاء وفي الحديث ﴿أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجر﴾ أي صلوا صلاة الفجر مسفرين وقيل طولوها إلى الأسفار و * أسْفَرَ * وجهه حسنا أشرق

##### Türkçe

* س ف ر * * **السَّفَرُ** * mesafeyi katetmektir; çoğulu * **أسْفارٌ** *; ve * **السَّفَرةُ** * kâtiblerdir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**بأيدي سفرة**﴾; el-Ahfeş dedi ki: onların bir teki * **سَافِرٌ** *dür; kâfir ve kefere gibi. Ve * **السِّفْرُ** * kesre ile kitaptır; çoğulu * **أسْفارٌ** *; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**كمثل الحمار يحمل أسفارا**﴾. Ve * **السُّفْرةُ** * damme ile, yolcu için yapılan yemektir; ondan dolayı sofra diye adlandırıldı. Ve * **المِسْفَرَةُ** * kesre ile süpürgedir. Ve * **السَّفِيرُ** * kavim arasında ıslah eden elçidir; çoğulu * **سُفَراءُ** *; fakih ve fukahâ gibi. Ve * **سَفَرَ** * kavim arasında, fânın kesriyle يسفر, * **سِفَارَةً** * kesre ile; yani ıslah etti. Ve * **سَفَرَ** * kitabı: onu yazdı. Ve kadın yüzünden açtı; o hâlde o * **سَافِرٌ** *dür. Ve * **سَفَرَ** * evi: onu süpürdü. Ve üçlü babı: ضرب; ve سفر: sefere çıktı; babı: جلس; o hâlde o * **سافِرٌ** *dür. Ve bir kavim * **سَفْرٌ** *dür; صاحب ve صحب gibi. ز * **سُفَّارٌ** *; راكب ve ركاب gibi. Ve * **السَّافِرةُ** * yolculardır. Ve * سافرَ مُسافَرةً * ve * **سِفَاراً** *; ve * **أسْفَرَ** * sabah: aydınlandı. Ve hadiste: ﴿**أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجر**﴾; yani sabah namazını aydınlanmış olarak kılın. Ve denildi ki: onu, aydınlanmaya kadar uzatın. Ve * **أسْفَرَ** * onun yüzü güzelleşti: parladı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السفر، بفتح فسكون: الكنس يقال: سفر البيت وغيره يسفره سفرا، إذا كنسه، وفي الحديث أن عمر دخل على النبي صلى الله عليه وسلم، فقال: يا رسول الله لو أمرت بهذا البيت فسفر، أي كنس، قاله الأصمعي.
 السفر بن نسير بن أبي هريرة التابعي السفر: والد أبي الفيض يوسف و قال المزي الأسماء بالسكون والكنى بالحركة، كذا نقله عنه الحافظ في التبصير، فقول شيخنا: هي قاعدة أغلبية عند المحدثين وردت كلمات على خلافها محل تأمل، وكان ينبغي له استيفاء تلك الكلمات، حتى يظهر ما قال، وأني له ذلك. والمسفرة: المكنسة، لأنها آلة السفر، كالمسفر.
 والسفارة، بالضم: الكناسة السفر: الكشط، يقال: سفرت الريح الغيم عن وجه السماء سفرا: كشطته فانسفر قال العجاج:
  سفر الشمال الزبرج المزبرجا وهو مجاز. السفر: التفريق، يقال: سفرت الريح الغيم سفرا، فانسفر: فرقته فتفرق، يسفر، بالكسر في الكل. السفر: الأثر يبقى، ج سفور، بالضم. وسفر بن نسير: محدث، وورد في تاريخ البخارى سقر، بالقاف محركة، وفي الهامش بخط أبي ذر صوابه سفر بالفاء ساكنة، حدث عن يزيد بن شريح عن أبي أمامة. ورجل سفر، وقوم، سفر، وهو جمع سافر، كشارب وشرب، ويقال رجل سافر وسفر أيضا وقد يكون السفر للواحد قال الشاعر:
  عوجي على فإنني سفر أي مسافر، مثل الجمع، لأنه في الأصل مصدر. قوم سافرة وأسفار وسفار، أي ذوو سفر، لضد الحضر، سمي به لما فيه من الذهاب والمجيء، كما تذهب الريح بالسفير من الورق وتجيء، كذا في المحكم.
 وفي التهذيب: سمي السفر سفرا، لآنه يسفر عن وجوه المسافرين وأخلاقهم فيظهر ما كان خافيا فيها. والسافر المسافر قيل: إنما سمي مسافرا لكشفه قناع الكن عن وجهه، ومنازل الحضر عن مكانه ومنزل الخفض عن نفسه وبروزه للأرض الفضاء، لا فعل له. وفي المحكم: ورجل سافر: ذو سفر، وليس على الفعل، لأنا لم نر له فعلا.
 وفي المصباح: سفر الرجل سفرا، مثل طلب: خرج للارتحال، فهو سافر، والجمع سفر، مثل صاحب و صحب، لكن استعمال الفعل مهجور، واستعمل المصدر اسما، وجمع على أسفار.
 السافر: القليل اللحم من الخيل قال ابن مقبل:
  لا سافر اللحم مدخـول ولا هـبـج                      كاسي العظام لطيف الكشح مهضوم

  السافرة بهاء : أمة من الروم سموا كأنه لبعدهم وتوغلهم في المغرب، ومنه الحديث عن سعيد ابن المسيب مرفوعا: لولا أصوات السافرة لسمعتم وجبة الشمس، حكاه الهروي في الغريبين قال الأزهري : كذا جاء التفسير متصلا بالحديث، الوجبة: الغروب يعني صوته فحذف المضاف.
 والمسفر، بالكسرة: الرجل الكثير الأسفار، والمسفر أيضا القوي على السفر، اقتصر الأزهري على الثاني، وجمعهما ابن سيده في المحكم، ونصه: والمسفر: الكثير الأسفار القوي عليها، فلو قال المصنف هكذا كان أخصر، زاد الأزهري: وهي مسفرة، بهاء، أنشد في المحكم:
  لن يعدم المطي مني مسفرا
  شيخا بحالا وغلاما حزورا وبعير مسفر: قوي على السفر، قال النمر بن تولب:
  أجرت إليك سهوب الفلاة                      ورحلي على جمل مسفر وناقة مسفرة ومسفار كذلك، قال الأخطل:
  ومهمه طامس تخشى غوائله                      قطعته بكلوء العين مسفار والسفرة بالضم: طعام المسافر المعد للسفر، هذا هو الأصل فيه، ثم أطلق على وعائه، وما يوضع فيه من الأديم، ثم شاع الآن فيما يؤكل عليه. وفي التهذيب: السفرة: التي يؤكل عليها، وسميت لأنها تبسط إذا أكل عليها. السفار، ككتاب: حديدة يخطم بها البعير، قاله الأزهري أو جلدة توضع على أنف البعير، وقال اللحياني: السفار، والسفارة: الذي يكون على أنف البعير بمنزلة الحكمة، محركة، وقوله من الفرس زيادة من المصنف على عبارة اللحياني ج أسفرة، وسفر بالضم، وسفائر.
 وقد سفره به يسفره، بالكسر، وهكذا قاله الأصمعي، سفرته بالسفار. وقال الليث: هو حبل يشد على خطام البعير، فيدار عليه ويجعل بقيته زماما، وربما كان من حديد. وأسفره إسفارا، وهذا قول أبي زيد، وسفره تسفيرا،وهو في المحكم.
 وسفر الصبح يسفر، بالكسر، سفرا: أضاء وأشرق، كأسفر، وأنكر الأصمعي أسفر.
 وفي البصائر، والمفردات والإسفار يختص باللون، نحو والصبح إذا أسفر أي مشرقة مضيئة. وفي الأساس: ومن المجاز: وجه مسفر: مشرق سرورا. وفي التهذيب: أسفر الصبح، إذا أضاء إضاءة لا يشك فيه،ومنه قوله صلى الله عليه وسلم:  أسفروا بالفجر فإنه أعظم لللأجر  يقول: صلوا الفجر بعد تبينه وظهوره بلا ارتياب فيه،فكل من نظره علم أنه الصادق، وسئل أحمد بن حنبل عن الإسفار بالفجر فقال: أن يتضح الفجر حتى لا يشك فيه، ونحوه قال إسحاق، وهو قول الشافعي وأصحابه.
 ويقال: أسفروا بالفجر: طولوها إلى الإسفار، وقيل: الأمر بالإسفار خاص في الليالي المقمرة،لأن أول الصبح لا يتبين فيها، فأمروا بالإسفار احتياطا، ومنه حديث عمر: صلوا المغرب والفجاج مسفرة،أي بينة مضيئة لا تخفى، وفي حديث علقمة الثقفي: كان يأتينا بلال يفطرنا ونحن مسفرون جدا كذا في النهاية. من المجاز: سفرت الحرب: ولت. في البصائر: السفر: كشف الغطاء، ويختص ذلك بالأعيان، يقال: سفرت المرأة، إذا كشفت عن وجهها النقاب، وفي المحكم: جلته، وفي التهذيب: ألقته، تسفر سفورا، فهي سافر، وهن سوافر، وبه تعلم أن ذكر المرأة للتخصيص، لا للتمثيل، خلافا لبعضهم.

  سفر الغنم: باع خيارها. سفر بين القوم: أصلح، يسفر، بالكسر، ويسفر، بالضم، سفرا، بالفتح، وسفارة كسحابة، وسفارة، بالكسر، وهي كالكفالة والكتابة، يراد بها التوسط للإصلاح، فهو سفير كأمير، وهو المصلح بين القوم، وإنما سمي به لأنه يكشف ما في قلب كل منهما، ليصلح بينهما، ويطلق أيضا على الرسول، لأنه يظهر ما أمر به، وجمع بينهما الأزهري، فقال: هو الرسول المصلح. السفور، كتنور: سمكة كثيرة الشوك قدر شبر، وضبطه الصاغاني كصبور. السفورة: بهاء: جريدة من ألواح يكتب عليها، فإذا استغنوا عن المكتوب محوه، وهي معربة ويقال لها أيضا: السبورة، بالباء، وتقدم. سفار، كقطام: اسم بئر قبل ذي قار، بين البصرة والمدينة، لبني مازن بن مالك، قال الفرزدق:
  متى ما ترد يوما سفار تجد بهاأديهم يرمي المستجيز المعورا يقال: اعلف دابتك السفير، كأمير: ما سقط من ورق الشجر، وفي التهذيب: ورق العشب، لأن الريح تسفره، وأنشد لذي الرمة:
  وحائل من سفير الحول جائلـه                      حول الجراثيم في ألوانه شهب يعني الورق تغير لونه، فحال وابيض بعد أن كان أخضر. السفير ع: السفيرة، بهاء، قلادة بعري، جمع عروة، من ذهب وفضة. سفيرة: ناحية ببلاد طيء، وقيل: صهوة لبني جذيمة من طيء، يحيط بها الجبل، ليس لمائها منفذ. سفير، كزبير:ع آخر بنجد، وهو قارة ضخمة. سفيرة، كجهينة: هضبة. معروفة، ذكرها زهير في شعره. ومسافر الوجه: ما يظهر منه قال امرؤ القيس:
  ثياب بني عوف طهاري نقـية                      وأوجههم بيض المسافر غران وأسفر: دخل في سفر الصبح، محركة، وهو انسفار الفجر، قال الأخطل:
  إني أبيت وهم المرء يبـعـثـه                      من أول الليل حتى يفرج السفر. يريد الصبح، يقول: أبيت أسري إلى انفجار الصبح، وبه فسر بعضهم حديث  أسفروا بالفجر  . ويقال: أسفر القوم، إذا أصبحوا. أسفرت الشجرة: صار ورقها سفيرا تسقطه الرياح، وذلك إذا تغير لونه وابيض. من المجاز: أسفرت الحرب إذا اشتدت، ولو ذكره عند سفرت الحرب ولت، كان أصاب. وسفره تسفيرا: أرسله إلى السفر، وهو قطع المسافة.
 سفر الإبل تسفيرا: رعاها بين العشاءين، وفي السفير، وهو بياض قبل الليل، فتسفرت هي، أي الإبل، أي رعت كذلك. سفر النار تسفيرا: ألهبها وأوقدها. وتسفر: أتى بسفر، محركة، أي بياض النهار. تسفر الجلد: تأثر من السفر، وهو الأثر. وتسفر شيئا من حاجته: تداركه قبل فواته، وهو مجاز. تسفر النساء عن وجوههن بمعنى استسفرهن، أي طلب أشرقهن وجها، وأنورهن جمالا. تسفر فلانا: طلب عنده النصف من تبعة كانت له قبله، نقله الصاغاني.
 والسفر، بالكسر: الكتاب الذي يسفر عن الحقائق، وقيل: الكتاب الكبير، لأنه يبين الشيء ويوضحه، وكأنهم أخذوه من قول الفراء: الأسفار: الكتب العظام، السفر: جزء من أجزاء التوراة والجمع أسفار، قال الزجاج في قوله تعالى :  كمثل الحمار يحمل أسفارا  الأسفار: الكتب الكبار، واحدها سفر. أعلم تعالى أن اليهود مثلهم في تركهم استعمال التوراة وما فيها، كمثل الحمار يحمل عليه الكتب، وهو لايعرف ما فيها، ولا يعيها.

  والسفرة، محركة: الكتبة جمع سافر، وهو بالنبطية: سافرا. وسفر الكتاب: كتبه، قاله الزمخشري. السفرة: كتبة الملائكة الذين يحصون الأعمال، قال الله تعالى:  بأيدي سفرة. كرام بررة  قال المصنف في البصائر: والرسول. والملائكة والكتب مشتركة في كونها سافرة عن القوم ما اشتبه عليهم. السفر، بلا هاء، هو قطع المسافة البعيدة، ج أسفار ومن سجعات الأساس: حطمني طول ممارسة الأسفار، وكثرة مدارسة الأسفار.
 السفر: بقية بياض النهار بعد مغيب الشمس، لوضوحه، ومنه: إذا طلعت الشعري سفرا لم تر فيها مطرا، أراد طلوعها عشاء. سفر: ع، أظنه جبلا مكيا، ويروى بفتح فسكون.
 سفراء: ة بحران تعرف بسفر مرطى. وأبو السفر محركة: سعيد بن محمد، هكذا في نسختنا، وهو غلط، وقال ابن معين: سعيد بن أحمد، والصواب ما في تاريخ البخاري: سعيد بن يمحمد، كيمنع، كذا بخط ابن الجواني النسابة راوى التاريخ المذكور، وضبطه شيخنا كمضارع أحمد، كأكرم، ومثله في التبصير، للحافظ، من التابعين، كوفي من ثور همدان، سمع ابن عباس والبراء وناجية، روى عنه أبو إسحاق ومطرف وشعبة ويونس بن أبي إسحاق، كذا في التاريخ البخاري. وعبد الله بن أبي السفر، ومن أتباعهم، ذكره الحافظ في التبصير، قال: واسم أبي السفر: سعيد، قلت: فهو ابن الذي سبق ذكره، ولم ينبه عليه المصنف، فلينبه لذلك.
 وأبو الأسفر: روى عن أبي حكيم، وفي التبصير: عن ابن حكيم، عن علي، رضي الله عنه، في المطر، مجهول لا يعرف. قلت: على ما في نسختنا، يحتمل أن يكون المراد بأبي حكيم عبد الله بن حكيم الكناني، فإنه يكنى كذلك، وله صحبة، وأما ابن حكيم فكثيرون، منهم: الصلت بن حكيم، وزريق بن حكيم، وإسماعيل ابن قيس بن حكيم، الذي روى عن ابن مسعود، فلينظر ذلك. والناقة المسفرة الحمرة: هي التي ارتفعت عن الصهباء شيئا قليلا، نقله الصاغاني. المسفرة كمعظمة: كبة الغزل، نقله الصاغاني. وسافر، فلان إلى بلد كذا سفارا، بالكسر، ومسافرة: مضى إليه، وليس يراد به معنى المشاركة، كعاقب اللص. سافر فلان: مات، قال أمية بن أبي الصلت:
  زعم ابن جدعان بن عم                      رو أنه يوما مـدابـر
  ومسافر سفرا بـعـي                      دا لا يئوب له مسافر وانسفر مقدم رأسه من الشعر: انحسر. وانسفرت الإبل أي ذهبت في الأرض. والرياح يسافر بعضها بعضا، لأن الصبا تسفر، أي تكشط وتفرق ما أسدته الدبور، والجنوب تلحمه وتضمه.
 ومما يستدرك عليه: انسفر الغيم: تفرق. وسفرت الريح التراب: ذهبت به كل مذهب. والمسفار: الناقة القوية. ومسافرة: البقرة، هكذا سماها زهير في قوله:
  كخنساء سفعاء الملاطين حرة                      مسافرة مروؤمة أم فرقـد ولقيته سفرا، وفي سفر، أي عند اسفرار الشمس، كذا حكى بالسين، وقول أبي صخر الهذلي:
  لليلى بذات البين دار عرفتـهـا                      وأخرى بذات الجيش آياتها سفر

  قال السكري: درست، فصارت رسومها أغفالا. وقال ابن جني: ينبغي أن يكون السفر من قولهم سفر البيت: كنسه، فكأنه من كنست الكتابة من الطرس. ورجل مسفار: كثير الأسفار. وبيني وبينه مسافر بعيدة. ومن سجعات الأساس: رب رجل رأيته مسفرا، ثم رأيته مفسرا. أي مجلدا. وبقي عليه سفر من نهار. وسفر شحمه: ذهب، وهو مجاز.
 وسافرت عنه الحمى. سافرت الشمس عن كبد السماء، وهو منى سفر، أي بعيد وكل ذلك مجاز. والسفارة: أن يرتفع شعره عن جبهته، نقله الصاغاني. وسفارين، كجبارين، قرية من أعمال نابلس، ومنها شيخنا العلامة أبو عبد الله محمد بن أحمد بن سالم الحنبلي الأثري، كتب إلى مروياته، وأجازني بها. وأسفراين، يأتي في النون، ووهم من استدراكه على المصنف هنا. والمسفور: من أصابه جهد السفر. والتسفيرة: ما يسفر به، وجمعه التسافير. ومسافر بن أبي عمر، من بني أمية بن عبد شمس. وغالب بن عبد الله بن مسفر ابن جعفر الليثي له صحبة. وأبو القاسم الحسن بن هبة الله بن سفير، كزبير، السفيري، من شيوخ يوسف بن خليل. والسفر بن حبيب الغنوي، عن عمر بن عبد العزيز قوله روى عنه حجاج بن حسان، قاله البخاري في التاريخ. والمسفيرة والمسفار، قريتان بمصر في حوف رمسيس.
 والسفر: الجهاد، من إطلاق العامة. وحارة سفار، ككتان: من مدينة هو، بصعيد مصر. وسفارة: بطن من لواته ينزلون أرض مصر، منهم شرف الدين محمد ابن عبد الواحد بن أبي بكر بن إبراهيم الربعي السفاري، حدث عنه المقريزي.

##### Türkçe

**السفر**، fetha ile sonra sükûn: süpürme; denir ki: **سفر البيت** ve başkasını **يسفره سفرا**; onu süpürdüğü zaman. Ve hadiste: Ömer, Peygamber’in (Allah ona salât ve selâm etsin) yanına girdi, dedi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, keşke şu eve emretseydin de **فسفر** edilseydi”; yani süpürülsün. Bunu **الأصمعي** söylemiştir.

**السفر بن نسير بن أبي هريرة** tâbiî **السفر**: Ebü’l-Feyz Yûsuf’un babasıdır. Ve **المزي** dedi ki: isimler sükûn ile, künyeler hareke ile (gelir); bunu ondan **الحافظ** **التبصير**’de böyle nakletmiştir. Şu hâlde şeyhimizin sözü: “Bu, muhaddisler yanında çoğunluk kaidesidir; buna aykırı kelimeler vârid olmuştur” düşünmeye mahaldir; ona, o kelimeleri tam olarak istîfâ etmesi gerekirdi ki söylediği ortaya çıksın; buna onun nereden gücü yetsin. Ve **المسفرة**: süpürge; çünkü o, **السفر**’in âletidir; **المسفر** gibi.

Ve **السفارة**، damme ile: süprüntü. **السفر**: kazıma; denir ki: **سفرت الريح الغيم عن وجه السماء سفرا**: onu kazıdı; böylece **فانسفر**. **العجاج** dedi ki:
  **سفر الشمال الزبرج المزبرجا**
Ve bu mecazdır. **السفر**: ayırma; denir ki: **سفرت الريح الغيم سفرا، فانسفر**: onu ayırdı; böylece ayrıldı. **يسفر**: hepsinde kesre ile. **السفر**: kalan iz; çoğulu **سفور** (damme ile). Ve **سفر بن نسير**: muhaddistir; **تاريخ البخارى**’da **سقر** (kāf harekeli) vârid olmuştur; ve kenarda Ebû Zerr’in hattıyla: doğrusu **سفر** (fâ sâkine ile)dir; Yezîd b. Şurayh’ten, o da Ebû Ümâme’den rivayet etti. Ve bir adam **سفر**, ve bir kavim **سفر**; bu, **سافر**’in cem‘idir; **شارب** ve **شرب** gibi. Ve denir: adam **سافر** ve **سفر** da; ve **السفر** tek için de olabilir. Şair dedi ki:
  **عوجي على فإنني سفر**
Yani yolcu; cem‘ gibi; çünkü aslında masdardır. **قوم سافرة** ve **أسفار** ve **سفار**: yani sefer sahipleri; **الحضر**’ın zıddı için. İçinde gidip gelme bulunduğu için bununla adlandırıldı; tıpkı rüzgârın yapraktan **السفير**’i götürmesi ve getirmesi gibi; **المحكم**’de böyledir.

Ve **التهذيب**’de: **السفر**e **سفرا** denildi; çünkü yolcuların yüzlerinden ve ahlâklarından örtüyü kaldırır; böylece onlarda gizli olan ortaya çıkar. Ve **السافر**: yolcu. Denildi ki: ancak ona yolcu denildi; çünkü **الكن**’in örtüsünü yüzünden, yerleşiklerin menzillerini yerinden, alçaklık menzilini nefsinden kaldırması ve açık araziye çıkması sebebiyledir; onun fiili yoktur. Ve **المحكم**’de: bir adam **سافر**: sefer sahibi; fiil üzere değildir; çünkü onun bir fiilini görmedik.

Ve **المصباح**’da: adam **سفر** **سفرا**; **طلب** gibi: göçmek için çıktı; o hâlde o **سافر**’dir; cem‘i **سفر**; **صاحب** ve **صحب** gibi. Lâkin fiilin kullanımı terk edilmiştir; masdar isim olarak kullanılmış ve **أسفار** üzere cem‘ edilmiştir.

**السافر**: attan eti az olan. İbn Mukbil dedi ki:
  **لا سافر اللحم مدخـول ولا هـبـج                      كاسي العظام لطيف الكشح مهضوم**

**السافرة** (tâ-i merbûta ile): Rum’dan bir ümmet; sanki onların uzaklığı ve mağribe derinlemesine gidişleri sebebiyle adlandırıldılar. Ondandır: Saîd b. el-Müseyyeb’den merfû‘ olarak hadis: “**لولا أصوات السافرة لسمعتم وجبة الشمس**”; bunu **الهروي** **الغريبين**’de hikâye etti. **الأزهري** dedi ki: tefsir hadise bitişik olarak böyle geldi; **الوجبة**: batış; yani onun sesi; böylece muzâf hazfedildi.

Ve **المسفر**، kesre ile: seferleri çok olan adam. Ve **المسفر** ayrıca: sefere güçlü olan. **الأزهري** ikinciyle yetindi; ikisini **ابن سيده** **المحكم**’de birleştirdi. Onun nassı: **والمسفر: الكثير الأسفار القوي عليها**. Şayet musannif bunu böyle deseydi daha kısa olurdu. **الأزهري** ekledi: ve o **مسفرة** (tâ-i merbûta ile)dir. **المحكم**’de şu beyit getirildi:
  **لن يعدم المطي مني مسفرا**
  **شيخا بحالا وغلاما حزورا**
Ve bir deve **مسفر**: sefere güçlü. **النمر بن تولب** dedi ki:
  **أجرت إليك سهوب الفلاة                      ورحلي على جمل مسفر**
Ve bir dişi deve **مسفرة** ve **مسفار** da böyledir. **الأخطل** dedi ki:
  **ومهمه طامس تخشى غوائله                      قطعته بكلوء العين مسفار**
Ve **السفرة** (damme ile): yolcunun, sefer için hazırlanmış yemeği; asıl olan budur. Sonra kabına, ve içine konulan deriye de ıtlak edildi; sonra şimdi üzerinde yenilen şeyde şâyi oldu. Ve **التهذيب**’de: **السفرة**: üzerinde yenilen şeydir; üzerinde yenildiğinde yayıldığı için böyle adlandırıldı. **السفار**، **كتاب** vezninde: deveye burunluk takılan demir; bunu **الأزهري** söyledi. Yahut devenin burnu üzerine konulan bir deri. **اللحياني** dedi ki: **السفار** ve **السفارة**: devenin burnu üzerinde, **الحكمة** menzilesinde olan şeydir; harekeli. Ve “attandır” sözü, musannifin, **اللحياني**’nin ibaresi üzerine ziyadesidir. Çoğulu **أسفرة** ve **سفر** (damme ile) ve **سفائر**.

Ve onu bununla **سفره**; **يسفره** (kesre ile). **الأصمعي** bunu böyle söyledi. **سفرته بالسفار**: onu **السفار** ile yaptım. **الليث** dedi ki: o, devenin yularına bağlanan bir iptir; onun üzerine döndürülür ve kalanı dizgin yapılır; bazen demirden olur. Ve onu **أسفره إسفارا**; bu, Ebû Zeyd’in sözüdür. Ve onu **سفره تسفيرا**; bu da **المحكم**’dedir.

Ve **سفر الصبح** **يسفر** (kesre ile) **سفرا**: aydınlandı ve parladı; **كأسفر** gibi. **الأصمعي** **أسفر**’i inkâr etti.

Ve **البصائر**’de ve **المفردات**’te: **الإسفار** renge mahsustur; meselâ: **والصبح إذا أسفر** yani parlak, aydınlık. Ve **الأساس**’ta: mecazdandır: **وجه مسفر**: sevinçle parlayan. Ve **التهذيب**’de: **أسفر الصبح**: şüphe edilmeyecek bir aydınlıkla aydınlandığı zaman. Ondandır onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: **أسفروا بالفجر فإنه أعظم لللأجر**; der ki: sabah namazını, belirginleşmesinden ve ortaya çıkmasından sonra, onda hiçbir tereddüt olmaksızın kılın; ona bakan herkes onun doğru olduğunu bilir. Ahmed b. Hanbel’e fecirde **الإسفار** soruldu da dedi ki: fecir, onda şüphe edilmeyecek şekilde açıklığa kavuşsun. Benzerini İshak söyledi; bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.

Ve denir: **أسفروا بالفجر**: onu **الإسفار**’a kadar uzatın. Ve denildi: **الإسفار** emri, sadece ay ışıklı gecelerde özeldir; çünkü onda sabahın evveli belirginleşmez; ihtiyat için **الإسفار** emredildiler. Ondandır Ömer hadisi: “Akşamı kılın; yollar **مسفرة** iken”; yani açık, aydınlık; gizli kalmaz. Ve Alkame es-Sekafî hadîsinde: Bilâl bize gelirdi, bizi iftar ettirirdi; biz ise çokça **مسفرون** iken; **النهاية**’de böyle. Mecazdandır: **سفرت الحرب**: döndü (geri gitti). **البصائر**’de: **السفر**: örtüyü kaldırmaktır; bu, aynlara mahsustur. Denir: **سفرت المرأة**: yüzünden **النقاب**’ı açtığı zaman. Ve **المحكم**’de: onu soydu. Ve **التهذيب**’de: onu attı. **تسفر سفورا**; o hâlde o **سافر**’dir; onlar **سوافر**’dir. Bununla bilinir ki kadının zikri, temsil için değil, tahsis içindir; bazılarının hilâfına.

**سفر الغنم**: en iyilerini sattı. **سفر بين القوم**: ıslah etti; **يسفر** (kesre ile) ve **يسفر** (damme ile), **سفرا** (fetha ile) ve **سفارة** (bulut gibi) ve **سفارة** (kesre ile); o, kefalet ve yazı gibidir; onunla ıslah için aracılık kastedilir; o hâlde o, **سفير** (emir gibi)dir; o, kavim arasında ıslah edendir. Ancak bununla adlandırıldı; çünkü ikisinin her birinin kalbinde olanı açığa çıkarır ki ikisi arasında ıslah etsin. Ayrıca elçiye de ıtlak olunur; çünkü kendisine emredileni ortaya çıkarır. Ezherî ikisini bir araya getirdi de dedi ki: o, ıslah eden elçidir. **السفور** (tennur gibi): dikenleri çok, bir karış kadar bir balık; Sâgānî onu **صبور** gibi ضبط etti. **السفورة** (beha ile): üzerine yazı yazılan tahta levhalardan bir yaprak; yazılandan müstağni olduklarında onu silerler; o, muarrabdır ve ona ayrıca **السبورة** (باء ile) de denir; ve geçti. **سفار** (kıtâm gibi): Zî Kār’dan önce bir kuyunun adı; Basra ile Medine arasında; Mâzin b. Mâlik oğullarınındır. Ferazdak dedi ki:
  Ne zaman bir gün **سفار**’a varsan, orada bulursun: onların eli, izin isteyen kusurluyu atar.

Denir ki: “Bineğine **السفير**’i yedir”; **السفير** (emir gibi): ağaç yaprağından düşen şey; **التهذيب**’de: ot yaprağı; çünkü rüzgâr onu **تسفره** eder. Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşad edildi:
  Yılın **سفير**’inden bir engel, onun dolaşanı;                      çürüklerin çevresinde, renklerinde aklar
Yani yaprak, rengi değişti; böylece sarardı ve yeşil iken beyazladı. **السفير** (ayn): **السفيرة** (beha ile): **عري** ile bir gerdanlık; **عروة**’nin çoğulu; altın ve gümüşten. **سفيرة**: Tayy diyarında bir taraf; ve denildi ki: Tayy’dan Cüzeyme oğullarına ait bir sırt; dağ onu kuşatır; suyuna bir çıkış yoktur. **سفير** (زبير gibi): Necd’de başka bir yer; o, büyük bir kayalıktır. **سفيرة** (جهينة gibi): bilinen bir tepe; Züheyr onu şiirinde zikretti. Ve **مسافر الوجه**: ondan görünen şey; İmru’ul-Kays dedi ki:
  Avf oğullarının elbiseleri temiz, arı-duru;                      ve yüzleri, **المسافر**’in beyazı, parlak

Ve **أسفر**: sabahın **سفر**’ına girdi; harekeli; o, fecrin **انسفار**’ıdır. Ahtal dedi ki:
  Ben gecelerim; kişinin kaygısı onu gönderir                      gecenin başından, ta ki **السفر** yarılıncaya dek.
Sabahı kastediyor; diyor ki: sabahın yarılmasına kadar gece yürürüm. Bununla bazıları “ **أسفروا بالفجر** ” hadisini tefsir etti. Ve denir ki: **أسفر القوم**: sabahladılar. **أسفرت الشجرة**: yaprağı **سفير** oldu; rüzgârlar onu düşürür; bu, rengi değişip beyazladığı zamandır. Mecazdan: **أسفرت الحرب**: şiddetlendi; eğer onu “**سفرت الحرب ولت**” yanında zikretseydi, isabet etmiş olurdu. Ve **سفره تسفيرا**: onu sefere gönderdi; o, mesafeyi kat etmektir.

**سفر الإبل تسفيرا**: onları iki yatsı arasında otlattı; ve **السفير**’de, o da geceden önceki beyazlıktır; böylece onlar, yani develer, **تسفرت**; yani öylece otladılar. **سفر النار تسفيرا**: onu alevlendirdi ve yaktı. Ve **تسفر**: **سفر** (harekeli) ile geldi; yani gündüzün beyazlığı. **تسفر الجلد**: seferden etkilendi; o, izdir. Ve **تسفر شيئا من حاجته**: onu geçmeden önce yetişti; o, mecazdır. **تسفر النساء عن وجوههن**: **استسفرهن** manasında; yani yüzce daha parlaklarını ve güzellikçe daha nurlularını istedi. **تسفر فلانا**: kendisinde, onun daha önce ona karşı olan bir yükümlülüğünden yarısını talep etti; Sâgānî nakletti.

Ve **السفر** (kesre ile): hakikatleri açığa çıkaran kitap; ve denildi ki: büyük kitap; çünkü şeyi beyan eder ve onu açıklar; sanki onu Ferrâ’nın sözünden aldılar: **الأسفار**: büyük kitaplar; **السفر**: Tevrat’ın bölümlerinden bir bölüm; çoğulu **أسفار**. Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi ki: “ **كمثل الحمار يحمل أسفارا** ”: **الأسفار** büyük kitaplardır; onun teki **سفر**’dir. Yüce Allah, Yahudilerin, Tevrat’ı ve içindekini kullanmayı terk etmelerinde, hâllerinin; üzerine kitaplar yüklenen eşeğin misali gibi olduğunu bildirdi; o, içindekini bilmez ve onu idrak etmez.

Ve **السفرة** (harekeli): kâtipler; **سافر**’in çoğulu; o, Nabatîce’de: **سافرا**. Ve **سفر الكتاب**: onu yazdı; Zemahşerî söyledi. **السفرة**: amelleri sayan meleklerin kâtipleri; Allah Teâlâ dedi ki: “ **بأيدي سفرة. كرام بررة** ”. Musannif **البصائر**’de dedi ki: ve elçi. Melekler ve kitaplar, kavme, kendilerine karışık gelen şeyi açığa çıkaran olmaları bakımından ortaktır. **السفر** (هاء’sız): uzak mesafeyi kat etmektir; çoğulu **أسفار**. Ve **الأساس**’ın secilerinden: “Beni **الأسفار**’ı uzun süre uygulamak kırdı; ve **الأسفار**’ı çokça müzakere etmek.”

**السفر**: güneş battıktan sonra gündüz beyazlığının kalanı; açıklığından dolayı. Ondan: “Şi’râ **سفرا** طلعتığında onda yağmur görmezsin”; onunla onun yatsı vakti doğuşunu kastetti. **سفر** (ayn): onu Mekke’de bir dağ zannediyorum; fetha sonra sükûn ile rivayet olunur.

**سفراء**: **ة** Bahrân; **سفر مرطى** diye bilinir. Ve **أبو السفر** (harekeli): Saîd b. Muhammed; bizim nüshamızda böyle; o ise yanlıştır. İbn Maîn dedi ki: Saîd b. Ahmed. Doğrusu, Buhârî’nin tarihindeki gibidir: Saîd b. **يمحمد** (yemna‘ gibi); zikredilen tarihin râvisi neseb âlimi İbnü’l-Cevânî’nin hattıyla böyle. Şeyhimiz onu **مضارع** gibi ضبط etti: Ahmed (ekrem gibi); ve bunun benzeri **التبصير**’de, Hâfız’a aittir. Tâbiîndendir; Hemdân’ın Sevr’ünden Kûfeli; İbn Abbâs’ı, Berâ’yı ve Nâciye’yi işitti; ondan Ebû İshâk, Mutarrif, Şu‘be ve Yûnus b. Ebî İshâk rivayet etti; Buhârî’nin tarihinde böyle. Ve Abdullah b. Ebî **السفر**; ve onların tâbilerinden; Hâfız onu **التبصير**’de zikretti; dedi ki: Ebû **السفر**’in adı Saîd’dir. Dedim ki: o hâlde o, az önce zikri geçenin oğludur; musannif buna dikkat çekmedi; öyleyse buna dikkat çekilsin.

Ve **أبو الأسفر**: Ebû Hakîm’den rivayet etti; **التبصير**’de: İbn Hakîm’den, Ali’den, Allah ondan razı olsun, yağmur hakkında; meçhul, bilinmez. Dedim ki: bizim nüshamızdaki üzere, Ebû Hakîm ile kastedilenin, kendisi de böyle künyelenen ve sahâbeliği olan Kinânî Abdullah b. Hakîm olması muhtemeldir. İbn Hakîm’e gelince, çokturlar; onlardan: Salt b. Hakîm, Zurayk b. Hakîm ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet eden İsmâîl b. Kays b. Hakîm; öyleyse buna bakılsın. **الناقة المسفرة الحمرة**: o, **الصهباء**’dan birazcık yükselmiş olandır; Sâgānî nakletti. **المسفرة** (muazzama gibi): iplik yumağı; Sâgānî nakletti. Ve “Falanca, şöyle bir beldeye **سافر** etti” **سفارا** (kesre ile) ve **مسافرة**: ona gitti; bununla ortaklık manası kastedilmez; hırsıza “**عاقب**” gibi. **سافر فلان**: öldü; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
  İbn Cüd‘ân b. Amr’ın oğlu zannetti                      ki o, bir gün arkasını dönen(ler)dir
  Ve **مسافر** uzak bir **سفر** ile                      ona bir **مسافر** dönmez

Ve başın ön kısmı saçtan **انسفر**: geri çekildi. Ve **انسفرت الإبل**: yani yeryüzünde gitti. Ve rüzgârlar birbirini **يسافر** eder; çünkü **الصبا** **تسفر** eder; yani **الدبور**’un örttüğünü kazır ve dağıtır; ve **الجنوب** onu diker ve toplar.

Ve ona istidrâk edilenden: **انسفر الغيم**: dağıldı. Ve **سفرت الريح التراب**: onu her tarafa götürdü. Ve **المسفار**: güçlü dişi deve. Ve **مسافرة**: inek; Züheyr onu, şu sözünde böyle adlandırdı:
  Hür, iki yanları kara, çamurlu bir dişi ceylan gibi                      **مسافرة**; boynuzları uzun mu, yoksa **فرقد** mı

Ve onu **سفرا** olarak gördüm, ve **في سفر**’de; yani güneşin sararması sırasında; sîn ile böyle hikâye etti. Ve Ebû Sahr el-Hüzelî’nin sözü:
  Leylâ’nın ayrılık yerinde bir evi var, onu tanıdım                      ve bir başkası ordu yerinde; onun alâmetleri **سفر**

قال السكري: **درست**، böylece izleri kilitler hâline geldi. وقال ابن جني: **ينبغي أن يكون السفر من قولهم سفر البيت: كنسه**، sanki **كنست الكتابة من الطرس** (yani) **الطرس**’tan yazıyı süpürmekten (gelmiş) gibidir. ورجل **مسفار**: seferleri çok olan. وبيني وبينه **مسافر** بعيدة: benimle onun arasında uzak bir mesafe vardır. ومن سجعات الأساس: رب رجل رأيته **مسفرا**، ثم رأيته **مفسرا**. أي **مجلدا**: yani ciltlenmiş. وبقي عليه **سفر** من نهار: onun üzerinde gündüzden bir parça kaldı. **وسفر شحمه**: yağı gitti; bu mecazdır.

وسافرت عنه الحمى: ondan humma uzaklaştı. **سافرت الشمس عن كبد السماء**، وهو منى **سفر**، أي بعيد: güneş göğün ortasından uzaklaştı; bu, **سفر**’dendir; yani uzak; bunların hepsi mecazdır. و**السفارة**: saçının alnından yükselmesi; bunu الصاغاني nakletti. و**سفارين**، كـ**جبارين**: نابلس amellerinden bir köy; ve ondan şeyhimiz allâme **أبو عبد الله محمد بن أحمد بن سالم الحنبلي الأثري** (vardır); rivayetlerini bana yazdı ve onunla bana icazet verdi. و**أسفراين**، يأتي في **النون**، ووهم من استدراكه على المصنف هنا: **أسفراين**, **النون**’da gelir; ve burada onu musannif üzerine istidrâk etmesi bir vehimdir. و**المسفور**: sefer yorgunluğu isabet eden kimse. و**التسفيرة**: kendisiyle **يسفر** olunan şey; çoğulu **التسافير**’dir. و**مسافر بن أبي عمر**، من بني أمية بن عبد شمس: **مسافر بن أبي عمر**, **بني أمية بن عبد شمس**’tendir. و**غالب بن عبد الله بن مسفر ابن جعفر الليثي** له صحبة: **غالب بن عبد الله بن مسفر ابن جعفر الليثي**’nin sahâbeliği vardır. و**أبو القاسم الحسن بن هبة الله بن سفير**، كـ**زبير**، **السفيري**، من شيوخ يوسف بن خليل: **أبو القاسم الحسن بن هبة الله بن سفير**, **زبير** gibi (vezinde), **السفيري**; يوسف بن خليل’in şeyhlerindendir. و**السفر بن حبيب الغنوي**، عن عمر بن عبد العزيز قوله روى عنه حجاج بن حسان، قاله البخاري في التاريخ: **السفر بن حبيب الغنوي**, عمر بن عبد العزيز’den bir söz (rivayet eder); ondan حجاج بن حسان rivayet etti; bunu البخاري **التاريخ**’te söyledi. و**المسفيرة** و**المسفار**، قريتان بمصر في حوف رمسيس: **المسفيرة** ve **المسفار**, Mısır’da حوف رمسيس’te iki köydür.

و**السفر**: cihad; avamın (kullanımından) bir إطلاق’tır. و**حارة سفار**، كـ**كتان**: Mısır’ın Saîd’inde **هو** şehrinden (bir) mahalle. و**سفارة**: **لواته**’den bir batın; Mısır toprağına inerler; onlardan **شرف الدين محمد ابن عبد الواحد بن أبي بكر بن إبراهيم الربعي السفاري** (vardır); ondan المقريزي hadis rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَفَرَ
1 سَفَرَ ذ , (S, M, A, K,) aor. سَفِرَ , inf. n. سَفْرٌ, (M, K,) He swept a house, or chamber, (S, M, A, K,) &c. (M.) ― -b2- And He, or it, [swept away; or took away, or carried off, in every direction: and] dispersed: (M, K:) and removed, took off, or stripped off, a thing from a thing which it covered. (M * A, * K.) You say, سَفَرَتِ الرِّيحُ التُّرَابَ, and الوَرَقَ, (assumed tropical:) The wind swept away the dust, and the leaves: or too them away, or carried them off, in every direction. (M.) And سَفَرَت ِ الرِّيحُ الغَيْمَ (assumed tropical:) The wind dispersed the clouds: (M, TA:) or (assumed tropical:) removed the clouds from the face of the sky. (A, * TA.) And you say of a woman, سَفَرَتْ, (S, M, A, Mgh, K,) aor. سَفِرَ , (M,) inf. n. سُفُورٌ, (M, Mgh,) meaning She removed her veil (M, A, Mgh) عَنْ وَجْهِهَا from her face: (A, M:) and [elliptically] (M) she uncovered her face: (S, M, K:) [for] سَفَرْتُ الشَّىْءَ, [being for سفرت عَنِ الشَّىْءِ,] aor. سَفِرَ , inf. n. سَفْرٌ [or سُفُورٌ?], signifies I uncovered the thing; made it apparent, or manifest: (Mgh:) [but accord. to Mtr,] the phrase تَسْفِرُ وَجْهَهَا [meaning she uncovers her face] is of weak authority. (Mgh.) ― -b3- Hence, i. e. from سَفَرَتْ meaning “ she uncovered her face, ” (M,) سَفَرْتُ بَيْنَ القَوْمِ, (S, M, Mgh, * Msb, K,) aor. سَفِرَ (S, Msb, K) and سَفُرَ , (K,) inf. n. سِفَارَةٌ (S, Mgh, Msb, K) and سَفَارَةٌ and سَفْرٌ, (K,) (assumed tropical:) I made peace, effected a reconciliation, or adjusted a difference, between the people; (S, Mgh, Msb, K;) because he who does so exposes what is in the mind of each party: (TA:) or I exposed what was in the mind of this and the mind of this in order to make peace, &c., between the people. (M.) [See also سِفَارَةٌ, below.] ― -b4- [And likewise, perhaps, from سَفَرَتْ meaning “ she uncovered her face, ”] سَفَرَتِ الشَّمْسُ, aor. سَفِرَ , inf. n. سَفْرٌ, (assumed tropical:) The sun rose. (Msb.) ― -b5- See also 4, in two places. ― -b6- سَفَرَ, (S,) Msb,) aor. سَفِرَ , (S,) or سَفُرَ , (Msb,) inf. n. سُفُورٌ, (S,) or سَفَرٌ, (Msb,) [the former of which inf. ns. perhaps indicates a radical relation to سَفَرَتْ said of a woman, and of the sun, expl. above,] He went forth to journey: (S, Msb:) this verb, however, in this sense, [which appears to have been unknown, or not acknowledged, by the authors of the M and K, (see مُسَافِرٌ,)] is obsolete; but its inf. n. سَفَرٌ is used as a simple subst. (Msb. [See 3, the verb commonly used in this sense.]) ― -b7- [Hence, app,] سَفَرَ شَحْمُهُ (tropical:) His fat went away. (A, TA.) ― -b8- and سَفَرَتِ الحَرْبُ (tropical:) The war declined; syn. وَلَّت. (A, K.) -A2- سَفَرَ الكِتَابَ, (S, A,) aor. سَفِرَ , inf. n. سَفْرٌ, (S,) He wrote the book, or writing. (A. [See سِفْرٌ.]) -A3- سَفَرَ البَعِيرَ, (S, K,) or سَفَرَهُ بِالسِّفَارِ, (M,) aor. سَفِرَ , (M, K,) inf. n. سَفْرٌ; (M;) and ↓ اسفرهُ, (AZ, M, K,) inf. n. اـِسْفَارٌ; (TA;) and ↓ سفّرهُ, (Kr, M, K,) inf. n. تَسْفِيرٌ; (TA;) He put the سِفَار [q. v.] upon the nose of the camel. (S, M, K.) -A4- سَفَرَ اِلغَنَمَ He sold the best of the sheep, or goats. (K.)

سفّرهُ
2 سفّرهُ ذ , inf. n. تَسْفِيرٌ, He sent him to go a journey. (K, TA.) ― -b2- سفّر الاـِبِلَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He pastured the camels between sunset and nightfall, and in the سَفِير, (K, TA,) i. e., the whiteness [of the sky] before night: (TA:) or he fed the camels with سَفِير [q. v.]: (so in the O:) and سفّر فَرَسَهُ, inf. n. تَسْفِيرُ, He fed his horse with سَفِير: or he kept him continually going, and trained him, in order that he might become strong to journey. (JM.) ― -b3- سفّر النَّارَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He made the fire to flame, or blaze; (K, TA;) kindled it; or made it to burn, burn up, or burn brightly or fiercely, (TA.) -A2- See also 1, last sentence but one.

3 سَاْفَرَ [سافر is trans. and intrans.] You say, الرِّيَاحُ يُسَافِرُ بَعْضُهَا بَعْضًا [The winds vie, one with another, in sweeping the ground, effacing one another's traces]: for the east wind removes and disperses the longitudinal traces made by the west wind, and the south wind makes traces across them. (S, * K, * TA.) -A2- And سافر, inf. n. مُسَافَرَةٌ (S, Msb, K) and سِفَارٌ, (S, K,) He journeyed, or went, (K,) or went forth to journey, (S, Msb,) اـِلَى بَلَدِ كَذَا [to such a country, or town]. (S, K.) And سَافَرَ سَفَرًا بَعِيدًا [He journeyed, or went, a far journey]. (A, Mgh.) [See also 1.] ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He died. (K.) ― -b3- And سَافَرَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَآءِ (tropical:) [The sun declined from the middle of the sky]. (A.) ― -b4- And سَافَرَتْ عَنْهُ الحُمَّى (tropical:) [The fever departed from him]. (A.)

اسفرت الشَّجَرَةُ
4 اسفرت الشَّجَرَةُ ذ The tree had its leaves blown off [and swept away] by the wind; (K, * TA;) they having become changed in colour, and white. (TA.) ― -b2- And اسفر, (inf. n. اـِسْفَارٌ, Mgh, Msb,) It (the dawn, or daybreak,) shone, (T, S, M, A, Mgh, Msb, K,) so that there was no doubt respecting it; (T, TA;) as also ↓ سَفَرَ, (M, K,) aor. سَفِرَ , (K,) inf. n. سَفْرٌ: (TA:) it has a special relation to colour; meaning it shone in colour. (B, TA.) ― -b3- It (the moon) caused a shining [in the sky] before its rising. (M.) ― -b4- (tropical:) It (a man's face) shone (S, M) [with happiness (see مُسْفِرٌ)]; or with beauty; for you say, اسفر حُسْنًا; (S;) as also ↓ سَفَرَ: (M:) or became overspread with beauty. (Msb.) ― -b5- And He entered upon the time of dawn, or daybreak; (M;) or the time when the dawn became white. (K.) The Prophet said, أَسْفِرُوا بِالفَجْرِ, meaning Perform ye the prayer of daybreak when ye enter upon the time in which the dawn shines, or becomes white: (S, * Msb:) or when the dawn has become manifest, so that there is no doubt respecting it, every one knowing it to be the true dawn when he sees it; accord. to EshShلfi'ee and Ibn-Hambal and others: (T, TA:) or prolong ye the prayer of daybreak until ye enter upon the time when the dawn becomes white: (S, TA:) some say that it relates especially to nights in [the end of] which the moon shines, because in such the commencement of daybreak is not manifest: (TA:) or أَسْفَرَ بِالصَّلَاةِ means he performed prayer in the shining of the dawn: and the ب is for the purpose of making the verb transitive. (Mgh.) ― -b6- اسفرت الحَرْبُ (tropical:) The war became vehement. (A, K.) -A2- See also 1, last sentence but one.

تسفّر
5 تسفّر ذ means أَتَى بِسَفَرٍ, (O, K,) i. e. He came in [the time of] the whiteness of day [either before sunrise or after sunset]. (TA.) ― -b2- And تسفّرت الاـِبِلُ The camels pastured between sunset and nightfall, (O, K,) and in the سَفِير, (K, TA,) i. e. the whiteness [of the sky] before night. (TA. [But see 2, second sentence.]) -A2- تسفّر النِسَآءَ (O, K, TA) عَنْ وُجُوهِهِنَّ (O, TA) i. q. ↓ اِسْتَسْفَرَهُنَّ, (O, K, TA,) i. e. He sought the brightest of the women in face and in beauty (TA, TK *) for marriage. (TK.) ― -b2- And تسفّر شَيْئاً مِنْ حَاجَتِهِ (tropical:) He attained, or obtained, somewhat of the object of his want (O, K, TA) before its becoming beyond his reach. (TA.) ― -b3- And تسفّر فُلَانًا (assumed tropical:) He sought to obtain of such a one the half (النِّصْفَ, O, K, TA [in the CK. النَّصَفَ, by which, if it be correct, may perhaps be meant what was equitable, and النِّصْفَ may bear the same interpretation,]) of a claim (تَبِعَة) that he had upon him. (O, K, TA.) -A3- تسفّر الجِلْدُ The skin received, or had, a mark, or an impression: (O, K:) from سَفْرٌ meaning أَثَرٌ. (TA.)

انسفر الغَيْمُ
7 انسفر الغَيْمُ ذ (assumed tropical:) The clouds became dispersed: (M, TA:) [or] became removed from the face of the sky. (TA.) ― -b2- انسفر مُقَدَّمُ رَأْسِهِ مِنَ الشَّعَرِ (assumed tropical:) The fore part of his head became divested of the hair. (S, K. *) ― -b3- انسفرت الاـبِلُ فِى الأَرْضِ (assumed tropical:) The camels went away into the country, or land. (M, K. *)

9 اـِسْفَرَّ [اِسْفَرِّتِ الشَّمْسُ, inf. n. اِسْفِرَارٌ, app. means The sun became white, previously to setting.] See سَفَرٌ.

استسفر الِنّسَآءَ
10 استسفر الِنّسَآءَ ذ : see 5. -A2- استسفرهُ He sent him as a سَفِير [q. v.]. (JM.)

سَفْرٌ
سَفْرٌ ذ : see مُسَافِرٌ, in two places. -A2- Also A mark, an impression, a trace, or a vestige, (أَثَرٌ, K, TA,) remaining: (TA:) pl. سُفُورٌ. (K.) [Accord. to Freytag, it occurs in the Deewلn El-Hudhaleeyeen as meaning The track, or trace, of a surge, or torrent.]

سِفْرٌ
سِفْرٌ ذ A book, or writing: (S, M:) or a great, or large, book: or a section of the Book of the Law revealed to Moses: (M, K:) or a book that discovers, or reveals, truths: (TA:) or a book is thus called because it discovers things, and makes them evident: (M:) pl. أَسْفَارٌ. (S, M.) ― -b2- With respect to the saying of Aboo-Sakhr El-Hudhalee,
زلِلَيْلَى بِذَاتِ البَيْنِ دَارٌعَرَفْتُهَا
وَأُخْرَى بِذَاتِ الجَيْشِ آيَاتُهَاسِفْرُ
Skr says, [the poet means,] the marks, or traces, thereof had become effaced: [accordingly, the verse may be rendered, To Leylà there was in Dhلt-el-Beyn an abode that I knew, and another in Dhلt-el-Jeysh whereof the marks, or traces, are effaced:] IJ says, [app. holding the meaning to be, the marks, or traces, whereof are (like those of) an ancient book, such as a portion of the Mosaic Law,] the last word should be from the phrase سَفَرْتُ البَيْتَ, i. e. “ I swept the house, or chamber; ” as though the writing were swept off from the طِرْس [or “ written paper ” or the like, to which the poet seems to compare the site of the abode in Dhلt-el-Jeysh]. (M, TA.)

سَفَرٌ
سَفَرٌ ذ Journey, or travel; the act of journeying or travelling; (S, A, K;) contr. of حَضَرٌ: (M, K:) thus called because of the going and coming in it, like the going and coming of the wind sweeping away fallen leaves: (M:) or the act of going forth to journey; an inf. n. used as a simple subst.: (Msb:) [therefore] the pl. is أسْفَارٌ: (S, M, A, Msb, K:) [and therefore it is often used as a n. un.; but, properly speaking, the n. un. is ↓ سَفْرَةٌ:] you say, كَانَتْ سَفْرَتُهُ قَرِيبَةً [His journey was near]: and the pl. of سَفْرَةٌ, accord. to rule, is سَفَرَاتٌ. (Msb.) In law, [as relating to the obligation of fasting &c.,] The going forth with the intention of performing a journey of three days and nights, or more. (KT.) -A2- Also The whiteness of dawn or daybreak: (A:) or the whiteness of the day: (S, M:) and i. q. صَبَاحٌ [dawn, or morning, or forenoon; but app. here used in the first of these senses]: (M:) and ↓ سَفِيرٌ, the whiteness [of the sky] before night: (A, TA:) or the former, the remains of the whiteness of day after sunset. (K.) You say سَفَرًا i. e. صَبَاحًا [app. as meaning In the dawn]. (A.) And the prose-rhymer says, اـِذَا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سَفَرًا لَمْ تَرَفِيهَا مَطَرًا (S, * TA) i. e. When Sirius rises in the whiteness of day [meaning in the clear twilight of morning, thou seest not then rain: for Sirius rises aurorally, in Arabia, in the middle and the latter half of July, when rain scarcely ever falls there]. (S. [Accord. to the TA, the meaning, app. taken without consideration from one of the foregoing explanations of سَفَرٌ, is, when Sirius rises at nightfall: but this is during the usual winter-rains.]) You say also, لَقِيتُهُ سَفَرًا, and فِى سَفَرٍ, meaning ↓ عِنْدَاسْفِرَارِ الشَّمْسِ لِلغُرُوبِ, thus related, with س [in the word اسفرار (not with ص), and app. meaning I met him when the sun was becoming white, previously to the setting]. (M.) And بَقِىَ سَفَرٌ مِنْ نَهَارٍ [There remained a white gleam of daylight]. (A.)

سَفْرَةٌ
سَفْرَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سُفْرَةٌ
سُفْرَةٌ ذ The food of the traveller; (M, K;) the food that is prepared for the traveller, (S, Msb,) or for a journey: (TA:) pl. َسُفَرٌ. (Msb.) This is the primary signification. (TA.) You say, أَكَلُوا السُّفْرَةَ They ate the food for the journey. (A.) ― -b2- Hence, (tropical:) The receptacle thereof; (TA;) the piece of skin in which it is put. (S, * M, * Msb, K, * TA.) [This is commonly of a round form, with a running string; so that it is converted into a bag to contain the food, at one time, and at another time is spread flat upon the ground, when persons want to eat upon it.] ― -b3- And hence, (tropical:) The thing [whatever it be] upon which one eats: (TA:) [in the desert, it is generally a round piece of skin, such as I have described above: in the towns, in the houses of the middle classes, a round tray of tinned copper, which is usually placed on a low stool; and in the dwellings of some of the highest classes, and the lowest, respectively, of silver and wood:] accord. to the T, سُفْرَةٌ has the last of the significations given before this, and the thing which it denotes is thus called because it is spread when one eats upon it. (TA.)

سِفَارٌ
سِفَارٌ ذ (Lh, S, M, K) and ↓ سِفَارَةٌ (Lh, M) A piece of iron, (S, M, K,) or a cord, (M,) or a piece of skin, (K,) that is put over the nose [and jaws] of a camel, in the place of the حَكَمَة [q. v.] (Lh, S, M, K) of the horse: (S, K:) or a cord that is attached to the خِطَام [q. v.] of a camel, a part being twisted round it, and the rest being made a rein: and sometimes it is of iron: (Lth:) pl. [of pauc., of the former,] أَسْفِرَةٌ (M, K) and [of mult.] سُفُرٌ (S, M, K) and [of either] سَفَائِرُ. (M, K.)

سَفِيرٌ
سَفِيرٌ ذ Leaves which the wind sweeps away; (M;) leaves which fall from trees (S, A, K) and which the wind sweeps away, (A,) or because the wind sweeps them away: (S:) or leaves of herbs; because the wind sweeps them away: (T, TA:) or what have fallen of the leaves of trees and of the lower portions of seed-produce. (JM.) -A2- Also A messenger: (S:) and (assumed tropical:) a mediator; or a man who makes peace, effects a reconciliation, or adjusts a difference, between a people; (S, M, Msb;) as also ↓ سَافِرٌ: (Msb:) or a messenger who makes peace, &c.: (T, Mgh, TA:) [see 1:] pl. of the former سُفَرَآءُ, (S, M, Mgh,) and of the latter سَفَرَةٌ. (Har p. 255. [See also سِفَارَةٌ, below.]) ― -b2- And (assumed tropical:) A commissioned agent, a factor, or a deputy; and the like: pl. as above: app. so called because he discovers, and makes manifest, the affair in which he acts as a substitute for another person. (Msb.) -A3- See also سَفَرٌ.

سُفَارَةٌ
سُفَارَةٌ ذ Sweepings. (S, M, K.)

سِفَارَةٌ
سِفَارَةٌ ذ an inf. n. of سَفَرَ in the phrase سَفَرَ بَيْنَ القَوْمِ [q. v.]. (S, Mgh, Msb, K.) [And hence, The office of the سَفِير (q. v.). See also De Sacy's Chrest. Ar., sec. ed., i. 126 and 172: and Quatremère's Hist. des Sultans Mamlouks, i. 193.] -A2- Also The falling of one's hair from [above] his forehead. (Sgh, TA.) -A3- See also سِفَارٌ.

سَافِرٌ
سَافِرٌ ذ [act. part. n. of 1:] A woman having her face uncovered: (S, M, Mgh, K:) pl. سَوَافِرُ. (TA.) ― -b2- And a horse (assumed tropical:) having little flesh: (K:) or so سَافِرُ اللَّحْمِ, a phrase used by Ibn-Mukbil. (TA.) ― -b3- See also سَفِيرٌ. ― -b4- And see مُسَافِرٌ, in two places. -A2- Also A writer; a scribe: (Akh, S, M, K:) in the Nabathوan language سَافِرَا: (M:) pl. سَفَرَةٌ: (Akh, S, M, K:) which is also applied to the angels who register actions. (M, K.)

تَسْفِيرَةٌ
تَسْفِيرَةٌ ذ : see مِسْفَرَةٌ.

مَسْفَرٌ
مَسْفَرٌ ذ sing. of مَسَافِرُ, (A,) which signifies The part that appears [or parts that appear] of the face. (S, A, * K.) ― -b2- [Also, or مَسْفِرٌ, A place of journeying or travelling: in which sense, likewise, its pl. is مَسَافِرُ.] One says, بَيْنِى وَبَيْنَهُ مَسَافِرُ بَعِيدَةٌ [Between me and him, or it, are farextending tracts to be travelled]. (A.)

مُسْفِرٌ
مُسْفِرٌ ذ [act. part. n. of 4, q. v.:] (tropical:) A face shining (A, TA) with happiness. (A.) ― -b2- النَّاقَةُ المُسْفِرَةُ الحُمْرَةِ [in the CK (erroneously) الحُمْرَةُ] means (assumed tropical:) [The she-camel] that is somewhat above such as is termed صَهْبَآء [in respect of redness]. (O, K, TA.)

مِسْفَرٌ
مِسْفَرٌ ذ : see مِسْفَرَةٌ. ― -b2- Also A man (TA) that journeys, or travels, much; (K;) and so ↓ مِسْفَارٌ: (A:) or that journeys, or travels, much, and is strong for journeying: (M:) and, applied to a camel, (S, M, A,) strong for journeying; (S, M, A, K;) fem. with ة, (S, M, K,) applied to a she-camel, (S, M,) as also ↓ مِسْفَارٌ, thus applied. (M.)

مِسْفَرَةٌ
مِسْفَرَةٌ ذ A broom; a thing with which one sweeps; (S, M, K;) as also ↓ مِسْفَرٌ, and ↓ تَسْفِيرَةٌ, of which last, (expl. by مَا يُسْفَرُ بِهِ,) the pl. is تَسَافِيرُ. (TA.)

مُسَفِّرٌ
مُسَفِّرٌ ذ i. q. مُجَلِّدٌ [i. e. One who binds books (أَسْفَار, pl. of سِفْرٌ), or covers them with leather]. (A, TA.)

مِسْفَارٌ
مِسْفَارٌ ذ : see مِسْفَرٌ, in two places.

مَسْفُورٌ
مَسْفُورٌ ذ Distressed, or fatigued, by journeying or travel. (TA.)

مُسَافِرٌ
مُسَافِرٌ ذ A man journeying, or travelling; a traveller; a wayfarer; (S, M, K;) as also ↓ سَافِرٌ; (M, * K;) which latter is [said to be] not a part. n., but [a possessive epithet] meaning ذُو سَفَرٍ, (M,) having no verb belonging to it (M, K) that we have seen; (M;) or it is from سَفَرَ, and signifies going forth on a journey: (S, Msb:) pl. of the former مُسَافِرُونَ, (S,) and of the latter سُفَّارٌ (S, M, A, Msb, K) and أَسْفَارٌ (M, K) and سُفَّرٌ; (TA;) and you also say ↓ قَوْمٌ سَافِرَةٌ [fem. of سَافِرٌ], (S, * M, Msb, K,) and ↓ قَوْمٌ سَفْرٌ, (S, M, A, Msb, K,) [سَفْرٌ being a quasi-pl. n.,] like صَحْبٌ in relation to صَاحِبْ: (S, Mgh, Msb:) and ↓ سَفْرٌ is also used as a sing., (M, K,) being originally an inf. n. (TA.) ― -b2- مُسَافِرَةٌ is used by Zuheyr as a name for A [wild] cow. (M, TA.)

##### Türkçe

**سَفَرَ**
1 **سَفَرَ** ذ , (S, M, A, K,) muzâri‘i **سَفِرَ** , mastar ismi **سَفْرٌ**, (M, K,) O, bir evi yahut odayı süpürdü, (S, M, A, K,) vb. (M.) ― -b2- Ve o, yahut o (şey), [süpürüp götürdü; yahut aldı götürdü, yahut her yöne taşıyıp götürdü: ve] dağıttı: (M, K:) ve bir şeyin örttüğü bir şeyden bir şeyi giderdi, çıkardı yahut soydu. (M * A, * K.) Şöyle dersin: **سَفَرَتِ الرِّيحُ التُّرَابَ**, ve **الوَرَقَ**, (mecaz kabul edilerek:) Rüzgâr toprağı ve yaprakları süpürüp götürdü: yahut onları alıp götürdü, yahut her yöne taşıyıp götürdü. (M.) Ve **سَفَرَت ِ الرِّيحُ الغَيْمَ** (mecaz kabul edilerek:) Rüzgâr bulutları dağıttı: (M, TA:) yahut (mecaz kabul edilerek:) bulutları göğün yüzünden giderdi. (A, * TA.) Ve bir kadın hakkında şöyle dersin: **سَفَرَتْ**, (S, M, A, Mgh, K,) muzâri‘i **سَفِرَ** , (M,) mastar ismi **سُفُورٌ**, (M, Mgh,) mânâsı: O, örtüsünü (M, A, Mgh) **عَنْ وَجْهِهَا** yüzünden kaldırdı: (A, M:) ve [hazfedilerek] (M) yüzünü açtı: (S, M, K:) [çünkü] **سَفَرْتُ الشَّىْءَ**, [**سفرت عَنِ الشَّىْءِ** yerine,] muzâri‘i **سَفِرَ** , mastar ismi **سَفْرٌ** [yahut **سُفُورٌ**?], “Ben şeyi açığa çıkardım; onu belirgin yahut açık kıldım” demektir: (Mgh:) [lâkin Mtr’ye göre,] **تَسْفِرُ وَجْهَهَا** ibaresi [“yüzünü açar” mânâsında] zayıf rivayetlidir. (Mgh.) ― -b3- Buradan, yani **سَفَرَتْ** “yüzünü açtı” mânâsından, (M,) **سَفَرْتُ بَيْنَ القَوْمِ**, (S, M, Mgh, * Msb, K,) muzâri‘i **سَفِرَ** (S, Msb, K) ve **سَفُرَ** , (K,) mastar ismi **سِفَارَةٌ** (S, Mgh, Msb, K) ve **سَفَارَةٌ** ve **سَفْرٌ**, (K,) (mecaz kabul edilerek:) Ben, kavim arasında barış yaptım, uzlaştırdım yahut aralarındaki ihtilâfı giderdim; (S, Mgh, Msb, K;) çünkü bunu yapan kimse her bir tarafın zihnindekini açığa çıkarır: (TA:) yahut ben, kavim arasında barış vb. yapmak için bunun zihnindekini ve bunun zihnindekini açığa çıkardım. (M.) [Aşağıda **سِفَارَةٌ**’ye de bak.] ― -b4- [Ve aynı şekilde, belki **سَفَرَتْ** “yüzünü açtı” mânâsından,] **سَفَرَتِ الشَّمْسُ**, muzâri‘i **سَفِرَ** , mastar ismi **سَفْرٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Güneş doğdu. (Msb.) ― -b5- 4’e de bak; iki yerde. ― -b6- **سَفَرَ**, (S,) Msb,) muzâri‘i **سَفِرَ** , (S,) yahut **سَفُرَ** , (Msb,) mastar ismi **سُفُورٌ**, (S,) yahut **سَفَرٌ**, (Msb,) [bunlardan birincisi olan mastar isimleri belki yukarıda açıklanan, kadın hakkında ve güneş hakkında söylenen **سَفَرَتْ** ile kökçe bir ilişkiye delâlet eder,] O, yolculuğa çıkmak üzere dışarı çıktı: (S, Msb:) ancak bu fiil, bu mânâda, [ki M ve K müelliflerince bilinmemiş yahut kabul edilmemiş görünür (bk. **مُسَافِرٌ**),] metruk (kullanımdan düşmüş)tur; fakat onun mastar ismi **سَفَرٌ** yalın isim olarak kullanılır. (Msb. [Bu mânâda yaygın kullanılan fiil olan 3’e bak.]) ― -b7- [Bundan, görünüşe göre,] **سَفَرَ شَحْمُهُ** (mecaz:) Onun yağı gitti. (A, TA.) ― -b8- ve **سَفَرَتِ الحَرْبُ** (mecaz:) Savaş geriledi; eşanlamlısı **وَلَّت**. (A, K.)
-A2- **سَفَرَ الكِتَابَ**, (S, A,) muzâri‘i **سَفِرَ** , mastar ismi **سَفْرٌ**, (S,) O, kitabı yahut yazıyı yazdı. (A. [**سِفْرٌ**’e bak.])
-A3- **سَفَرَ البَعِيرَ**, (S, K,) yahut **سَفَرَهُ بِالسِّفَارِ**, (M,) muzâri‘i **سَفِرَ** , (M, K,) mastar ismi **سَفْرٌ**; (M;) ve ↓ **اسفرهُ**, (AZ, M, K,) mastar ismi **اـِسْفَارٌ**; (TA;) ve ↓ **سفّرهُ**, (Kr, M, K,) mastar ismi **تَسْفِيرٌ**; (TA;) O, devenin burnuna **سِفَار** [bk.] taktı. (S, M, K.)
-A4- **سَفَرَ اِلغَنَمَ** En iyi koyunları yahut keçileri sattı. (K.)

**سفّرهُ**
2 **سفّرهُ** ذ , mastar ismi **تَسْفِيرٌ**, O, onu yolculuğa göndertti. (K, TA.) ― -b2- **سفّر الاـِبِلَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, develeri gün batımı ile gecenin kararması arasında ve **سَفِير** içinde otlattı, (K, TA,) yani gece olmadan önce [göğün] beyazlığında: (TA:) yahut develeri **سَفِير** [bk.] ile besledi: (O’da böyle:) ve **سفّر فَرَسَهُ**, mastar ismi **تَسْفِيرُ**, O, atını **سَفِير** ile besledi: yahut onu sürekli koşturdu ve yolculuğa güçlü olsun diye eğitti. (JM.) ― -b3- **سفّر النَّارَ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, ateşi alevlendirdi yahut harlandırdı; (K, TA;) onu yaktı; yahut onu yanar kıldı, yakıp tüketti yahut parlak/şiddetli yaktırdı. (TA.)
-A2- 1’e de bak; sondan bir önceki cümle.

3 **سَاْفَرَ** [**سافر** geçişli ve geçişsizdir.] Şöyle dersin: **الرِّيَاحُ يُسَافِرُ بَعْضُهَا بَعْضًا** [Rüzgârlar, yer yüzünü süpürmede birbirleriyle yarışır, birbirlerinin izlerini siler]: çünkü doğu rüzgârı, batı rüzgârının yaptığı boyuna izleri giderir ve dağıtır; güney rüzgârı da onların üzerine enine izler yapar. (S, * K, * TA.)
-A2- Ve **سافر**, mastar ismi **مُسَافَرَةٌ** (S, Msb, K) ve **سِفَارٌ**, (S, K,) O, yolculuk etti yahut gitti, (K,) yahut yolculuğa çıkmak üzere dışarı çıktı, (S, Msb,) **اـِلَى بَلَدِ كَذَا** [şu ülkeye yahut şehre]. (S, K.) Ve **سَافَرَ سَفَرًا بَعِيدًا** [O, uzak bir yolculuk etti]. (A, Mgh.) [1’e de bak.] ― -b2- [Bundan,] (mecaz kabul edilerek:) O öldü. (K.) ― -b3- Ve **سَافَرَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَآءِ** (mecaz:) [Güneş göğün ortasından meyletti]. (A.) ― -b4- Ve **سَافَرَتْ عَنْهُ الحُمَّى** (mecaz:) [Ateş ondan ayrıldı]. (A.)

**اسفرت الشَّجَرَةُ**
4 **اسفرت الشَّجَرَةُ** ذ Ağaç, yaprakları rüzgâr tarafından uçurulup [süpürülüp] götürüldü; (K, * TA;) yapraklar renk değiştirip beyazlaşmış olarak. (TA.) ― -b2- Ve **اسفر**, (mastar ismi **اـِسْفَارٌ**, Mgh, Msb,) O (tan yeri yahut fecir), parladı, (T, S, M, A, Mgh, Msb, K,) öyle ki onun hakkında şüphe kalmadı; (T, TA;) bunun gibi ↓ **سَفَرَ**, (M, K,) muzâri‘i **سَفِرَ** , (K,) mastar ismi **سَفْرٌ**: (TA:) bunun renkle özel bir ilişkisi vardır; mânâsı: renkte parladı. (B, TA.) ― -b3- O (ay), doğuşundan önce [gökte] bir parıltı meydana getirdi. (M.) ― -b4- (mecaz:) O (adamın yüzü) parladı (S, M) [sevinçle (bk. **مُسْفِرٌ**)]; yahut güzellikle; çünkü şöyle dersin: **اسفر حُسْنًا**; (S;) bunun gibi ↓ **سَفَرَ**: (M:) yahut güzellikle kaplandı. (Msb.) ― -b5- Ve fecir vaktine girdi; (M;) yahut fecir beyazlaştığı vakte. (K.) Peygamber şöyle dedi: **أَسْفِرُوا بِالفَجْرِ**, mânâsı: Fecir parladığı yahut beyazlaştığı vakte girdiğinizde sabah namazını kılınız: (S, * Msb:) yahut fecir belirginleştiğinde, öyle ki onun hakkında şüphe kalmaz; herkes onu gördüğünde gerçek fecir olduğunu bilir; Şâfiî ve İbn-Hanbel ve başkalarına göre: (T, TA:) yahut fecir beyazlaştığı vakte girinceye kadar sabah namazını uzatınız: (S, TA:) bazıları der ki bu, özellikle sonunda ayın parladığı gecelerle ilgilidir; çünkü böyle gecelerde fecrin başlangıcı belirgin olmaz: (TA:) yahut **أَسْفَرَ بِالصَّلَاةِ** “o, fecrin parıltısında namaz kıldı” demektir: ve **ب** fiili geçişli kılmak içindir. (Mgh.) ― -b6- **اسفرت الحَرْبُ** (mecaz:) Savaş şiddetlendi. (A, K.)
-A2- 1’e de bak; sondan bir önceki cümle.

**تسفّر**
5 **تسفّر** ذ , **أَتَى بِسَفَرٍ** demektir, (O, K,) yani: O, günün beyazlığı [vaktinde; ya güneş doğmadan önce ya da gün batımından sonra] geldi. (TA.) ― -b2- Ve **تسفّرت الاـِبِلُ** Develer, gün batımı ile gecenin kararması arasında, (O, K,) ve **سَفِير** içinde otladı, (K, TA,) yani gece olmadan önce [göğün] beyazlığında. (TA. [Fakat 2’nin ikinci cümlesine bak.])
-A2- **تسفّر النِسَآءَ** (O, K, TA) **عَنْ وُجُوهِهِنَّ** (O, TA) aşağıdaki ↓ **اِسْتَسْفَرَهُنَّ** ile aynı mânâdadır, (O, K, TA,) yani: O, evlenmek için yüz ve güzellikçe en parlak kadınları aradı. (TA, TK *) (TK.) ― -b2- Ve **تسفّر شَيْئاً مِنْ حَاجَتِهِ** (mecaz:) O, ihtiyacının maksadından bir miktarını, (O, K, TA) elinden kaçıp erişilmez olmadan önce elde etti. (TA.) ― -b3- Ve **تسفّر فُلَانًا** (mecaz kabul edilerek:) O, falancadan, kendisinde bulunan bir alacağın (**تَبِعَة**) yarısını (**النِّصْفَ**, O, K, TA [CK’de **النَّصَفَ**, ki doğru ise belki bununla “hakkaniyetli olan” kastedilmiştir; **النِّصْفَ** da aynı yorumu taşıyabilir,]) elde etmeye çalıştı. (O, K, TA.)
-A3- **تسفّر الجِلْدُ** Deri bir iz yahut bir baskı aldı: (O, K:) **سَفْرٌ** “**أَثَرٌ**” mânâsından. (TA.)

**انسفر الغَيْمُ**
7 **انسفر الغَيْمُ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Bulutlar dağıldı: (M, TA:) [yahut] göğün yüzünden giderildi. (TA.) ― -b2- **انسفر مُقَدَّمُ رَأْسِهِ مِنَ الشَّعَرِ** (mecaz kabul edilerek:) Başının ön kısmı saçtan soyundu. (S, K. *) ― -b3- **انسفرت الاـبِلُ فِى الأَرْضِ** (mecaz kabul edilerek:) Develer araziye/ülkeye doğru gidip uzaklaştı. (M, K. *)

9 **اـِسْفَرَّ** [**اِسْفَرِّتِ الشَّمْسُ**, mastar ismi **اِسْفِرَارٌ**, görünüşe göre “Güneş batmadan önce beyazlaştı” demektir.] **سَفَرٌ**’e bak.

**استسفر الِنّسَآءَ**
10 **استسفر الِنّسَآءَ** ذ : 5’e bak.
-A2- **استسفرهُ** O, onu bir **سَفِير** [bk.] olarak gönderdi. (JM.)

**سَفْرٌ**
**سَفْرٌ** ذ : iki yerde **مُسَافِرٌ**’e bak.
-A2- Ayrıca: kalan bir iz, bir baskı, bir eser yahut bir kalıntı, (**أَثَرٌ**, K, TA,) (TA:) çoğulu **سُفُورٌ**. (K.) [Freytag’a göre, Hudheliyîn Dîvânı’nda “bir selin yahut taşkının izi” mânâsında geçer.]

**سِفْرٌ**
**سِفْرٌ** ذ Bir kitap yahut yazı: (S, M:) yahut büyük/iri bir kitap: yahut Mûsâ’ya indirilen Şeriat Kitabı’nın bir bölümü: (M, K:) yahut hakikatleri açığa çıkaran bir kitap: (TA:) yahut kitap, şeyleri açığa çıkarıp belirgin kıldığı için böyle adlandırılır: (M:) çoğulu **أَسْفَارٌ**. (S, M.) ― -b2- Ebû-Sakhr el-Huzelî’nin şu sözü hakkında:
زلِلَيْلَى بِذَاتِ البَيْنِ دَارٌعَرَفْتُهَا
وَأُخْرَى بِذَاتِ الجَيْشِ آيَاتُهَاسِفْرُ
Skr der ki, [şairin kastı,] onun izleri/alametleri silinmişti: [buna göre beyit şöyle çevrilebilir: Leylâ’ya, Zât-el-Beyn’de bildiğim bir yurt vardı; bir diğeri de Zât-el-Ceyş’te, onun izleri silinmiştir:] IJ der ki, [görünüşe göre mânâyı, izleri eski bir kitap gibi olan, Mûsevî Şeriat’tan bir parça gibi olan şeklinde kabul ederek,] son kelime **سَفَرْتُ البَيْتَ** ibaresinden olmalıdır; yani “Ben evi yahut odayı süpürdüm;” sanki yazı **طِرْس**’tan [yahut “yazılı kâğıt” vb.den; şairin Zât-el-Ceyş’teki yurdun yerini ona benzettiği anlaşılıyor] süpürülüp giderilmiş gibi. (M, TA.)

**سَفَرٌ**
**سَفَرٌ** ذ Yolculuk yahut seyahat; yolculuk etme fiili; (S, A, K;) **حَضَرٌ**’ın zıddı: (M, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü onda gidip gelme vardır; tıpkı rüzgârın düşmüş yaprakları süpürüp götürmesindeki gidip gelme gibi: (M:) yahut yolculuğa çıkmak üzere dışarı çıkma fiili; yalın isim olarak kullanılan bir mastar ismidir: (Msb:) [bu sebeple] çoğulu **أسْفَارٌ**’dır: (S, M, A, Msb, K:) [ve bu sebeple çoğu kez tekil isim gibi kullanılır; fakat aslında tekil isim ↓ **سَفْرَةٌ**’dir:] şöyle dersin: **كَانَتْ سَفْرَتُهُ قَرِيبَةً** [Onun yolculuğu yakındı]: ve **سَفْرَةٌ**’nin çoğulu kaideye göre **سَفَرَاتٌ**’tır. (Msb.) Fıkıhta, [oruç vb. yükümlülüklerle ilgili olarak:] Üç gün ve gece yahut daha fazla sürecek bir yolculuğu yapma niyetiyle dışarı çıkma. (KT.)
-A2- Ayrıca: fecrin/tan yerinin beyazlığı: (A:) yahut günün beyazlığı: (S, M:) ve **صَبَاحٌ** ile aynı mânâdadır [tan, yahut sabah, yahut kuşluk; fakat burada görünüşe göre bunların birincisi mânâsında]: (M:) ve ↓ **سَفِيرٌ**, gece olmadan önce [göğün] beyazlığı: (A, TA:) yahut birincisi, gün batımından sonra gün beyazlığının kalanı. (K.) **سَفَرًا** dersin; yani **صَبَاحًا** [görünüşe göre “tan vaktinde” mânâsıyla]. (A.) Ve secili nesir sahibi şöyle der: **اـِذَا طَلَعَتِ الشِّعْرَى سَفَرًا لَمْ تَرَفِيهَا مَطَرًا** (S, * TA) yani: Şi‘râ günün beyazlığında doğduğunda [yani sabahın açık alacakaranlığında; o vakit yağmur görmezsin: çünkü Şi‘râ Arabistan’da temmuzun ortası ve ikinci yarısında fecrî doğar; orada yağmur neredeyse hiç yağmaz]. (S. [TA’ya göre mânâ, yukarıdaki **سَفَرٌ** açıklamalarından birinden dikkatsizce alınmış olarak, “Şi‘râ akşam vaktinde doğduğunda”dır; fakat bu, alışılmış kış yağmurları sırasındadır.]) Ayrıca şöyle dersin: **لَقِيتُهُ سَفَرًا**, ve **فِى سَفَرٍ**, mânâsı ↓ **عِنْدَاسْفِرَارِ الشَّمْسِ لِلغُرُوبِ**; böyle rivayet edilmiştir; **اسفرار** kelimesinde **س** iledir ( **ص** ile değil); ve görünüşe göre “Güneş batmadan önce beyazlaşırken onunla karşılaştım” mânâsındadır. (M.) Ve **بَقِىَ سَفَرٌ مِنْ نَهَارٍ** [Gündüzden beyaz bir parıltı kaldı]. (A.)

**سَفْرَةٌ**
**سَفْرَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

**سُفْرَةٌ**
**سُفْرَةٌ** ذ Yolcunun yiyeceği; (M, K;) yolcu için, (S, Msb,) yahut yolculuk için hazırlanan yiyecek: (TA:) çoğulu **َسُفَرٌ**. (Msb.) Bu, asıl mânâdır. (TA.) Şöyle dersin: **أَكَلُوا السُّفْرَةَ** Yolculuk yiyeceğini yediler. (A.) ― -b2- Buradan, (mecaz:) onun kabı; (TA;) içine konduğu deri parçası. (S, * M, * Msb, K, * TA.) ― -b3- Ve buradan, (mecaz:) üzerinde yemek yenilen şey: (TA:) T’ye göre **سُفْرَةٌ**, bundan önce verilen mânâların sonuncusuna sahiptir; ve delâlet ettiği şey böyle adlandırılır; çünkü üzerinde yemek yenileceği zaman serilir. (TA.)

**سِفَارٌ**
**سِفَارٌ** ذ (Lh, S, M, K) ve ↓ **سِفَارَةٌ** (Lh, M) Bir demir parçası, (S, M, K,) yahut bir ip, (M,) yahut bir deri parçası, (K,) devenin burnunun [ve çenelerinin] üzerine, atın **حَكَمَة**’si [bk.] yerine konan şeydir. (Lh, S, M, K) (S, K:) yahut devenin **خِطَام**’ına [bk.] bağlanan bir iptir; bir kısmı onun etrafına burulur, kalanı dizgin yapılır: bazen demirdendir: (Lth:) çoğulu: [azlık için, birincinin] **أَسْفِرَةٌ** (M, K) ve [çokluk için] **سُفُرٌ** (S, M, K) ve [ikisi için de] **سَفَائِرُ**. (M, K.)

**سَفِيرٌ**
**سَفِيرٌ** ذ Rüzgârın süpürüp götürdüğü yapraklar; (M;) ağaçlardan düşen (S, A, K) ve rüzgârın süpürüp götürdüğü yapraklar, (A,) yahut rüzgâr onları süpürüp götürdüğü için: (S:) yahut otların yaprakları; çünkü rüzgâr onları süpürüp götürür: (T, TA:) yahut ağaç yapraklarından ve ekin mahsulünün alt kısımlarından düşmüş olan şey. (JM.)
-A2- Ayrıca: bir elçi: (S:) ve (mecaz kabul edilerek:) arabulucu; yahut bir kavim arasında barış yapan, uzlaştıran yahut ihtilâfı gideren adam; (S, M, Msb;) bunun gibi ↓ **سَافِرٌ**: (Msb:) yahut barış vb. yapan bir elçi: (T, Mgh, TA:) [1’e bak:] birincinin çoğulu **سُفَرَآءُ**, (S, M, Mgh,) ikincinin çoğulu **سَفَرَةٌ**. (Har s. 255. [Aşağıda **سِفَارَةٌ**’ye de bak.]) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) vekil tayin edilmiş bir temsilci, bir komisyoncu yahut bir naib; ve benzeri: çoğulu yukarıdaki gibidir: görünüşe göre böyle adlandırılır; çünkü başkası yerine iş gördüğü işi açığa çıkarır ve belirgin kılar. (Msb.)
-A3- **سَفَرٌ**’e de bak.

**سُفَارَةٌ**
**سُفَارَةٌ** ذ Süprüntüler. (S, M, K.)

**سِفَارَةٌ**
**سِفَارَةٌ** ذ **سَفَرَ**’ın, **سَفَرَ بَيْنَ القَوْمِ** ibaresindeki mastar ismidir [bk.]. (S, Mgh, Msb, K.)
-A2- Ayrıca: bir kimsenin saçının alnının [üst] tarafından dökülmesi. (Sgh, TA.)
-A3- **سِفَارٌ**’a da bak.

**سَافِرٌ**
**سَافِرٌ** ذ [1’in ism-i fâili:] Yüzü açık kadın: (S, M, Mgh, K:) çoğulu **سَوَافِرُ**. (TA.) ― -b2- Ve bir at, (mecaz kabul edilerek:) eti az olan: (K:) yahut İbn-Mukbil’in kullandığı **سَافِرُ اللَّحْمِ** ibaresi. (TA.) ― -b3- **سَفِيرٌ**’e de bak. ― -b4- Ve iki yerde **مُسَافِرٌ**’e bak.
-A2- Ayrıca: bir yazar; bir kâtip: (Akh, S, M, K:) Nabatî dilinde **سَافِرَا**: (M:) çoğulu **سَفَرَةٌ**: (Akh, S, M, K:) bu, amelleri yazan meleklere de uygulanır. (M, K.)

**تَسْفِيرَةٌ**
**تَسْفِيرَةٌ** ذ : **مِسْفَرَةٌ**’ye bak.

**مَسْفَرٌ**
**مَسْفَرٌ** ذ **مَسَافِرُ**’ün tekilidir, (A,) ki mânâsı: yüzün görünen kısmı [yahut görünen kısımları]. (S, A, * K.) ― -b2- [Ayrıca, yahut **مَسْفِرٌ**, yolculuk edilen yer: bu mânâda da çoğulu **مَسَافِرُ**’dür.] Şöyle denir: **بَيْنِى وَبَيْنَهُ مَسَافِرُ بَعِيدَةٌ** [Benimle onun/onu arasında yolculuk edilecek uzak mesafeler vardır]. (A.)

**مُسْفِرٌ**
**مُسْفِرٌ** ذ [4’ün ism-i fâili, bk.:] (mecaz:) Sevinçle parlayan yüz. (A, TA) (A.) ― -b2- **النَّاقَةُ المُسْفِرَةُ الحُمْرَةِ** [CK’de (yanlışlıkla) **الحُمْرَةُ**] (mecaz kabul edilerek:) [dişi deve] kızıllık bakımından **صَهْبَآء** denilenden biraz daha yukarıda olan demektir. (O, K, TA.)

**مِسْفَرٌ**
**مِسْفَرٌ** ذ : **مِسْفَرَةٌ**’ye bak. ― -b2- Ayrıca: çok yolculuk eden adam; (TA) (K;) ve bunun gibi ↓ **مِسْفَارٌ**: (A:) yahut çok yolculuk eden ve yolculuğa güçlü olan: (M:) ve deveye nispetle, (S, M, A,) yolculuğa güçlü; (S, M, A, K;) dişili ة ile, (S, M, K,) dişi deveye uygulanır, (S, M,) bunun gibi ↓ **مِسْفَارٌ** da böyle uygulanır. (M.)

**مِسْفَرَةٌ**
**مِسْفَرَةٌ** ذ Bir süpürge; süpürülen şey; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **مِسْفَرٌ**, ve ↓ **تَسْفِيرَةٌ**; bu sonuncunun ( **مَا يُسْفَرُ بِهِ** ile açıklanmış olarak) çoğulu **تَسَافِيرُ**’dür. (TA.)

**مُسَفِّرٌ**
**مُسَفِّرٌ** ذ **مُجَلِّدٌ** ile aynı mânâdadır [yani kitapları (**أَسْفَار**, **سِفْرٌ**’ün çoğulu) ciltleyen yahut deriye kaplayan kimse]. (A, TA.)

**مِسْفَارٌ**
**مِسْفَارٌ** ذ : iki yerde **مِسْفَرٌ**’e bak.

**مَسْفُورٌ**
**مَسْفُورٌ** ذ Yolculuk yahut seyahat sebebiyle sıkıntıya düşmüş yahut yorgun. (TA.)

**مُسَافِرٌ**
**مُسَافِرٌ** ذ Yolculuk eden adam; yolcu; seyyah; (S, M, K;) bunun gibi ↓ **سَافِرٌ**; (M, * K;) bu ikincisi [denir ki] ism-i fâil değildir; bilakis ذُو **سَفَرٍ** mânâsında [nisbet/izafet sıfatı]dır, (M,) ona ait, gördüğümüz kadarıyla, bir fiil yoktur (M, K); (M;) yahut **سَفَرَ**’dandır ve “yolculuğa çıkmak üzere dışarı çıkan” demektir: (S, Msb:) birincinin çoğulu **مُسَافِرُونَ**, (S,) ikincinin çoğulu **سُفَّارٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **أَسْفَارٌ** (M, K) ve **سُفَّرٌ**; (TA;) ve ayrıca ↓ **قَوْمٌ سَافِرَةٌ** [**سَافِرٌ**’ün müennesi], (S, * M, Msb, K,) ve ↓ **قَوْمٌ سَفْرٌ**, (S, M, A, Msb, K,) dersin; [**سَفْرٌ** cem‘e benzer bir isimdir,] **صَحْبٌ**’un **صَاحِبْ** ile ilişkisi gibi: (S, Mgh, Msb:) ve ↓ **سَفْرٌ** tekil olarak da kullanılır, (M, K,) aslında bir mastar ismi olduğundan. (TA.) ― -b2- **مُسَافِرَةٌ**, Zuheyr tarafından bir [yabanî] ineğin adı olarak kullanılır. (M, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَفَرَ
سَفَرَ I ( n. ac. سُفُوْر 27 ),
a.  Set out, departed, started; journeyed.

b.  Swept away, scattered, dispersed.

c.  [ 'An ], Unveiled, uncovered.

d.  Shone forth, appeared ( dawn &  c. ).

e.  Declined, flagged   ( war ).

f.  Muzzled, briddled ( camel ).

g.  Wrote ( book ).

h.  I ,  U ( n. ac. سَفْر 1 ,  سَفَاْرَة 22t ,  سِفَاْرَة 23t ) [ Bain ], Reconciled, made peace between.

سَفَّرَ
سَفَّرَ II ,
a.  Sent off.

b.  Sent out to graze at dusk ( camels ).

c.  see I (f) .

سَاْفَرَ
سَاْفَرَ III ,
a.  Journeyed, travelled; departed.

أَسْفَرَ
أَسْفَرَ IV ,
a.  Shone.

b.  Was, did at daybreak.

c.  Became bare ( tree ).

d.  Raged furiously ( war ).

تَسَفَّرَ
تَسَفَّرَ V ,
a.  Grazed after sunset or before sunrise.

b.  Came at dusk, in the evening.

اِنْسَفَرَ
اِنْسَفَرَ VII ,
a.  Fell ( hair ).

b.  Became dispersed, cleared away ( clouds ).

اِسْتَسْفَرَ
اِسْتَسْفَرَ X ,
a.  Sent as ambassador.

سَفْر
سَفْر 1 , ( pl. سُفُوْر 27 ),
a.  Mark, impression, trace.

b.  Traveller.

سَفْرَة
سَفْرَة 1t ,
a.  Journey; expedition.

سِفْر
سِفْر 2 , ( pl. أَسْفَاْر 38 ),
a.  Book, writing, volume.

b.  Chapter.

سُفْرَة
سُفْرَة 3t , ( pl. سُفَر 9 ),
a.  Food, provisions.

b.  Tray.

سَفَر
سَفَر 4 , ( pl. أَسْفَاْر 38 ),
a.  Journey; travel.

b.  Twilight, dusk.

مِسْفَر
مِسْفَر 20 ,
a.  Great traveller.

مِسْفَرَة
مِسْفَرَة 20t , ( pl. مَسَاْفِرُ 44 ),
a.  Broom.

سَاْفِر
سَاْفِر 21 , ( pl. سَفَرَة 4t ),
a.  Writer, scribe; recorder.

سَفَاْرَة
سَفَاْرَة 22t ,
a.  see 23t (a) .

سِفَاْر
سِفَاْر 23 , ( pl. سُفُر 10 ,  أَسْفِرَة 15t ,  سَفَاْئِرُ 46 ),
a.  Muzzle; noose; bridle ( camel's ).

سِفَاْرَة
سِفَاْرَة 23t ,
a.  Mediation; embassy; ambassadorship.

b.  see 23 .

سُفَاْرَة
سُفَاْرَة 24t ,
a.  Sweepings.

سَفِيْر
سَفِيْر 25 , ( pl. سُفَرَآءُ 43 ),
a.  Envoy, representative: ambassador.

b.  ( pl. سُفَرَآءُ 43 ), Mediator.

c.  Agent; broker.

d.  Falling leaves.

سَفُّوْر
سَفُّوْر 31 ,
a.  Bristling, bristly.

b.  A kind of fish.

سَفُّوْرَة
سَفُّوْرَة 31t ,
a.  Writing tablets.

مِسْفَاْر
مِسْفَاْر 45 ,
a.  see 20 .

سَاْفَرَ
N. Ag. سَاْفَرَ III ,
a.  Traveller.

سَفَرْجَل
سَفَرْجَل ( pl. سَفَارِج ),
a.  Quince.

سِفْسِيْر
سِفْسِيْر ( pl. سَفَاْرِ٤َة 47t ,  سَفَاْرِيْ٤ُ 67 ),
a.  Manager, overseer.

b.  Blacksmith.

c.  Musician.

d.  Agent, broker.

سَِفْسَِطَة
سَِفْسَِطَة G. ,
a.  Sophistry.

سَفْسَطِيّ
سَفْسَطِيّ
a.  Sophistical; sophist.

##### Türkçe

**سَفَرَ**
**سَفَرَ** I ( n. ac. **سُفُوْر** 27 ),
a. Yola çıktı, ayrıldı, başladı; yolculuk etti.

b. Süpürdü, savurdu, dağıttı.

c. [ 'An ], Örtüyü kaldırdı, açtı.

d. Parladı, göründü ( şafak & c. ).

e. Zayıfladı, gevşedi ( savaş ).

f. Ağızlık taktı, gem vurdu ( deve ).

g. Yazdı ( kitap ).

h. I , U ( n. ac. **سَفْر** 1 , **سَفَاْرَة** 22t , **سِفَاْرَة** 23t ) [ Bain ], Barıştırdı, aralarını düzeltti.

**سَفَّرَ**
**سَفَّرَ** II ,
a. Gönderdi.

b. Alacakaranlıkta otlamaya gönderdi ( develer ).

c. I (f)’ye bak.

**سَاْفَرَ**
**سَاْفَرَ** III ,
a. Yolculuk etti, seyahat etti; ayrıldı.

**أَسْفَرَ**
**أَسْفَرَ** IV ,
a. Parladı.

b. Tan vakti oldu, tan vakti yaptı.

c. Çıplaklaştı ( ağaç ).

d. Şiddetle kudurdu ( savaş ).

**تَسَفَّرَ**
**تَسَفَّرَ** V ,
a. Gün batımından sonra veya gün doğumundan önce otladı.

b. Alacakaranlıkta, akşamleyin geldi.

**اِنْسَفَرَ**
**اِنْسَفَرَ** VII ,
a. Düştü ( saç ).

b. Dağılmış oldu, dağılip gitti ( bulutlar ).

**اِسْتَسْفَرَ**
**اِسْتَسْفَرَ** X ,
a. Elçi olarak gönderdi.

**سَفْر**
**سَفْر** 1 , ( pl. **سُفُوْر** 27 ),
a. İz, etki, eser.

b. Yolcu.

**سَفْرَة**
**سَفْرَة** 1t ,
a. Yolculuk; sefer.

**سِفْر**
**سِفْر** 2 , ( pl. **أَسْفَاْر** 38 ),
a. Kitap, yazı, cilt.

b. Bölüm.

**سُفْرَة**
**سُفْرَة** 3t , ( pl. **سُفَر** 9 ),
a. Yiyecek, azık.

b. Tepsi.

**سَفَر**
**سَفَر** 4 , ( pl. **أَسْفَاْر** 38 ),
a. Yolculuk; seyahat.

b. Alacakaranlık, gün batımı.

**مِسْفَر**
**مِسْفَر** 20 ,
a. Çok yolculuk eden.

**مِسْفَرَة**
**مِسْفَرَة** 20t , ( pl. **مَسَاْفِرُ** 44 ),
a. Süpürge.

**سَاْفِر**
**سَاْفِر** 21 , ( pl. **سَفَرَة** 4t ),
a. Yazıcı, kâtip; kaydedici.

**سَفَاْرَة**
**سَفَاْرَة** 22t ,
a. 23t (a)’ya bak.

**سِفَاْر**
**سِفَاْر** 23 , ( pl. **سُفُر** 10 , **أَسْفِرَة** 15t , **سَفَاْئِرُ** 46 ),
a. Ağızlık; ilmik; gem ( devenin ).

**سِفَاْرَة**
**سِفَاْرَة** 23t ,
a. Arabuluculuk; elçilik; elçilik görevi.

b. 23’e bak.

**سُفَاْرَة**
**سُفَاْرَة** 24t ,
a. Süprüntüler.

**سَفِيْر**
**سَفِيْر** 25 , ( pl. **سُفَرَآءُ** 43 ),
a. Elçi, temsilci: büyükelçi.

b. ( pl. **سُفَرَآءُ** 43 ), Arabulucu.

c. Vekil; simsâr.

d. Düşen yapraklar.

**سَفُّوْر**
**سَفُّوْر** 31 ,
a. Diken diken, kıllı.

b. Bir tür balık.

**سَفُّوْرَة**
**سَفُّوْرَة** 31t ,
a. Yazı levhaları.

**مِسْفَاْر**
**مِسْفَاْر** 45 ,
a. 20’ye bak.

**سَاْفَرَ**
N. Ag. **سَاْفَرَ** III ,
a. Yolcu.

**سَفَرْجَل**
**سَفَرْجَل** ( pl. **سَفَارِج** ),
a. Ayva.

**سِفْسِيْر**
**سِفْسِيْر** ( pl. **سَفَاْرِ٤َة** 47t , **سَفَاْرِيْ٤ُ** 67 ),
a. Yönetici, gözetmen.

b. Demirci.

c. Müzisyen.

d. Vekil, simsâr.

**سَِفْسَِطَة**
**سَِفْسَِطَة** G. ,
a. Safsata.

**سَفْسَطِيّ**
**سَفْسَطِيّ**
a. Safsatacı; safsatacı kimse.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سفر
سَفَرَ - يَسْفِرُ - سَفَر - على سَفَر - سِفْر - أَسْفَار- سَفِيْر - سَفَرَة - أَسْفَرَ - يُسْفِرُ - مُسْفِر - مُسْفِرَة
سَفَرَ - يَسْفِرُ + الكائن أو الأمر: انكشف وعري وزال عنه ما يكتنفه ويستره ويغطيه
سَفَرَ - يَسْفِرُ + الكائن أو الأمر + عن شيء: انكشف وعري وزال عنه ما يكتنفه ويستره ويغطيه، فظهر وبان منه حقيقته المستورة والمخفية
سَفَر: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل " سَفَرَ - يَسْفِرُ ": البُدُو والخروج إلى العراء: الخروج من المنزل أو المخبأ أو البلد أو المدينة، والتي فيها ستر حماية وتغطية من الشمس الريح والبرد والغبار إلى العراء، وذلك إما للانتقال من بلد إلى بلد أو لمجرد حب الخروج من الستر والحضر إلى الهواء الطلق
على سَفَر: في حالة سفر: في حالة خروج خارج الخباء والبيوت، وخاصة للانتقال من مكان الإقامة إلى مكان آخر
سِفْر: على وزن " فِعلْ ": اسم فعل بمعنى مفعول من " سَفَرَ - يَسْفِرُ " : الذي أظْهِرَ وبُيِّن،: وهو اصطلاحاَ: الكتاب الذي فيه إظهار وبيان وفضح المخبوء والمستور، وخاصة فيما يتعلق بالوجود والكون والخالق، وهي صفة للكتب الإلهية
ومنه اللفظ الشائع بالعربية "الشيفرة، وبالانكليزية cipher لكتاب فك رموز وأسرار شيء
أَسْفَار: جمع " سَفَر"، وكذلك هي جمع " سِفْر "
سَفِيْر: اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " سَفَرَ - يَسْفِرُ ": من يقوم بِـ " سَفْرِ " الأمور: من يكشف للآخر أو الآخرين، المستور والمخبوء في كائن أو شيء أو أمر: الرسول أو المراسل أو المبعوث أو المكلف بكشف حقيقة شيء لآخر: مثل السفراء بين الملوك، والمسئولين عن كشف أسرار حكومتهم للحكومات الأخرى، أو ما شابه
سَفَرَة: جمع " سَفيْر"
﴿في صحف مكرمة(13)مرفوعة مطهرة(14) بأيدي سفرة﴾: الملائكة السفرة: المسئولون عن نقل الصحف أو أوامر الله إلى الأنبياء أو البشر، وكشفها لهم وللناس
أسْفَرَ - يُسْفِرُ + الكائن: التقدير: أسْفَرَ - يُسْفِرُ + الكائن + نفسه: نظف وأزال وأبعد عنها كل ما يغطيها ويسترها: كناية عن خروجه بكامل حقيقته وزينته، أمام الآخرين
﴿والصبح إذا أسفر﴾
أَسْفَرَ - يُسْفِرُ + الكائن + عن شيء: التقدير:  أَسْفَرَ - يُسْفِرُ + الكائن + نفسَه + عن شيء: زال عنه ما كان يغشاه ويكتنفه فتبينت حقيقته
مُسْفِر: اسم فاعل من " أَسْفَرَ - يُسْفِرُ ": الكائن الذي عزَّل ونظـَّفَ نفسه: صفة للكائن الوضيء المشرق الخالي من كل ما يغشاه ويكتنفه، وخاصة من الغبرة والقترة
مُسْفِرة:  مؤنث " مُسْفِر"
﴿وجوه يومئذ مسفرة﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ظهور الكائن بكامل حقيقته بعد الكشف والتعرية وزوال الستر والغطاء " وهي:
سَفَرَ - يَسْفِرُ، ضَحِيَ - يَضْحَى (ضَحَى - يَضْحَى)، عَرِيَ - يَعْرَى، عَرِبَ - يَعْرَبُ (عَرُبَ - يَعْرُبً)، فَصُحَ - يَفْصُحُ، فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر)
سفر - على سفر - سفرنا
من سفرنا	﴿فلما جاوزا قال لفتاه آتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبا (62)﴾ الكهف
سفر قاصد     سفر بعيد	﴿لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقة وسيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم يهلكون أنفسهم والله يعلم إنهم لكاذبون(42)﴾ التوبة ﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)﴾ سبأ
على سفر  	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)﴾ النساء ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)﴾ المائدة
على سفر  	﴿أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون(184)﴾ البقرة ﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون(185)﴾ البقرة
على سفر  	﴿وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة فإن أمن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن أمانته وليتق الله ربه ولا تكتموا الشهادة ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم(283)﴾ البقرة
أسفارا
أسفار﴿مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها كمثل الحمار يحمل أسفارا بئس مثل القوم الذين كذبوا بآيات الله والله لا يهدي القوم الظالمين(5)﴾ الجمعة
 	﴿فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)﴾ سبأ
أسفر
 ﴿والليل إذ أدبر(33) والصبح إذا أسفر (34)﴾ المدثر
مسفرة
 ﴿وجوه يومئذ مسفرة (38)﴾ عبس
سفرة
 ﴿فمن شاء ذكره(12)في صحف مكرمة(13)مرفوعة مطهرة(14) بأيدي سفرة (15)﴾ عبس
مختار الصحاح
● [سفر] س ف ر: السَّفَرُ قطع المسافة والجمع أسْفارٌ و السَّفَرةُ الكتبة قال الله تعالى ﴿بأيدي سفرة﴾ قال الأخفش واحدهم سَافِرٌ مثل كافر وكفرة و السِّفْرُ بالكسر الكتاب والجمع أسْفارٌ قال الله تعالى ﴿كمثل الحمار يحمل أسفارا﴾ و السُّفْرةُ بالضم طعام يتخذ للمسافر ومنه سميت السفرة و المِسْفَرَةُ بالكسر المكنسة و السَّفِيرُ الرسول المصلح بين القوم والجمع سُفَراءُ كفقيه وفقهاء و سَفَرَ بين القوم يسفر بكسر الفاء سِفَارَةً بالكسر أي أصلح و سَفَرَ الكتاب كتبه و سَفَرَتِ المرأة عن وجهها فهي سَافِرٌ و سَفَرَ البيت كنسه وباب الثلاثة ضرب وسفر خرج إلى السفر وبابه جلس فهو سافِرٌ وقوم سَفْرٌ كصاحب وصحب ز سُفَّارٌ كراكب وركاب و السَّافِرةُ المسافرون و سافرَ مُسافَرةً و سِفَاراً و أسْفَرَ الصبح أضاء وفي الحديث ﴿أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجر﴾ أي صلوا صلاة الفجر مسفرين وقيل طولوها إلى الأسفار و أسْفَرَ وجهه حسنا أشرق
الراغب
سفر
- السفر: كشف الغطاء، ويختص ذلك بالأعيان، نحو: سفر العمامة عن الرأس، والخمار عن الوجه، وسفر البيت: كنسه بالمسفر، أي: المكنس، وذلك إزالة السفير عنه، وهو التراب الذي يكنس منه، والإسفار يختص باللون، نحو: }والصبح إذا أسفر﴿[المدثر/34]، أي: أشرق لونه، قال تعالى:﴾وجوه يومئذ مسفرة﴿[عبس/38]، و (أسفروا بالصبح تؤجروا) (الحديث عن رافع بن خديج قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجرة). أخرجه الترمذي وقال: حسن صحيح؛ وأحمد 3/465؛ وابن ماجه (262) وصححه، والنسائي 1/272، وقال البغوي: هذا حديث حسن، وانظر: شرح السنة 2/196) من قولهم: أسفرت، أي: دخلت فيه، نحو: أصبحت، وسفر الرجل فهو سافر، والجمع السفر، نحو: ركب. وسافر خص بالمفاعلة اعتبارا بأن الإنسان قد سفر عن المكان، والمكان سفر عنه، ومن لفظ السفر اشتق السفرة لطعام السفر، ولما يوضع فيه. قال تعالى:﴾وإن كنتم مرضى أو على سفر﴿[النساء/43]، والسفر: الكتاب الذي يسفر عن الحقائق، وجمعه أسفار، قال تعالى:﴾كمثل الحمار يحمل أسفارا﴿[الجمعة/5]، وخص لفظ الأسفار في هذا المكان تنبيها أن التوراة - وإن كانت تحقق ما فيها - فالجاهل لا يكاد يستبينها كالحمار الحامل لها، وقوله تعالى:﴾بأيدي سفرة *** كرام بررة﴿[عبس/15 - 16]، فهم الملائكة الموصوفون بقوله:﴾كراما كاتبين{ [الانفطار/11]، والسفرة: جمع سافر، ككاتب وكتبة، والسفير: الرسول بين القوم يكشف ويزيل ما بينهم من الوحشة، فهو فعيل في معنى فاعل، والسفارة: الرسالة، فالرسول، والملائكة، والكتب، مشتركة في كونها سافرة عن القوم ما استبهم عليهم، والسفير: فيما يكنس في معنى المفعول، والسفار في قول الشاعر:
- 135 - وما السفار قبح السفار
(هذا عجز بيت، وشطره:
ما كان أجمالي وما القطار
وهو في مقاييس اللغة (سفر) ؛ والمجمل 2/465)
فقيل: هو حديدة تجعل في أنف البعير، فإن لم يكن في ذلك حجة غير هذا البيت، فالبيت يحتمل أن يكون مصدر سافرت (وهذا من اجتهادات الراغب في اللغة).
ملخص اللسان
1.    سَفَرَ البيتَ وغيره يَسْفِرُه سَفْراً: كنسه. والمِسْفَرَةُ:  المِكْنَسَةُ، والسُّفَارَةُ، بالضم: الكُنَاسَةُ. وقد  سَفَرَه: كَشَطَه.  وسَفَرَت الريحُ الغَيْمَ عن وجه السماء سَفراً فانْسَفَرَ: فَرَّقَتْه  فتفرق وكشطته عن وجه السماء؛
2.    والسَّفير: ما سقط من ورق الشجر  وتَحَاتَّ. وسَفَرَتِ الريحُ الترابَ والوَرَقَ تَسْفِرُه سَفْراً:  كنسته
3.  والسَّفَرُ: خلاف الحَضَرِ، وهو مشتق من ذلك لما فيه من الذهاب  والمجيء كما تذهب الريح بالسفير من الورق وتجيء، والجمع أَسفار. ورجل سافرٌ: ذو  سَفَرٍ، وليس على الفِعْل لأَنه لم يُرَ له فِعْلٌ؛ وقومٌ سافِرَةٌ  وسَفْرٌ وأَسْفَارٌ وسُفَّارٌ، وقد يكون السَّفْرُ للواحد؛ والمُسافِرُ: كالسَّافِر. ويقال: رجل سافِرٌ  وسَفْرٌ أَيضاً.
4.     السَّفَرُ قطع المسافة، والجمع الأَسفار.والمِسْفَرُ: الكثير الأَسفار القويُّ عليها؛
5.     ويقال سافرَ الرجلُ إِذا مات؛
6.     والمُسَفَّرَة: كُبَّةُ الغَزْلِ.
7.     والسُّفرة، بالضم: السُّفْرَة: طعام يتخذه المسافر وأَكثر ما يحمل في جلد مستدير فنقل اسم الطعام إِليه،
8. السُّفرة التي يؤكل عليها سُميت سُفْرَةً لأَنها تنبسط إِذا أَكل عليها
9.  وقد سَفَرَه، بغير أَلفٍ، يَسْفِره سَفْراً وأَسْفَره عنه إِسْفَاراً  وسَفَّره؛: السِّفار حبل يشد طرفه على خِطام البعير فَيُدَارُ عليه ويجعل بقيته زِماماً،السِّفار الزمام والحديدة  التي يخطم بها البعير ليذل وينقاد؛
10.                        وسَفَرَِ الصبحُ وأَسْفَرَ: أَضاء.
11.                        وأَسْفَرَ القومُ أَصبحوا.
12.                        وأَسفر.  أَضاء قبل الطلوع.
13.                        وسَفَرَ وجهُه حُسْناً وأَسْفَرَ: أَشْرَقَ. وفي  التنزيل العزيز: وُجُوهٌ يومئذ مُسْفِرَةٌ؛ قال الفراء: أَي مشرقة مضيئة.
14.                        وإِذا أَلقت المرأَةُ نِقَابها قيل: سَفَرَتْ فهي سافِرٌ، بغير هاء.  ومَسَافِرُ الوجه: ما يظهر منه؛
15.                        والسَّفَرُ سَفَرانِ:سَفَرُ الصبح وسَفَرُ المَسَاء، ويقال لبقية بياض النهار بعد مغيب الشمس:سَفَرٌ لوضوحه؛
16.                        والسَّفِيرُ: الرَّسول والمصلح بين القوم، والجمع سُفَراءُ؛ وقد سَفَرَ  بينهم يَسْفِرُ سَفْراً وسِفارة وسَفارة: أَصلح.
17.          سميت الملائكة سَفَزَةً لأَنهم يَسْفِرُونَ بين الله وبين أَنبيائه؛ قال  أَبو بكر: سموا سَفَرَةً لأَنهم ينزلون بوحي الله وبإِذنه وما يقع به  الصلاح بين الناس، فشبهوا بالسُّفَرَاءِ الذين يصلحون بين الرجلين فيصلح  شأْنهما.
18.          والسِّفْرُ، بالكسر: الكتاب، وقيل: هو الكتاب الكبير،  وقيل: هو جزء من التوراة، والجمع أَسْفارٌ. وقوله عز وجل: كَمَثَلِ الحِمارِ  يَحْمِلُ أَسْفاراً؛ قال الزجاج في الأَسفار: الكتب الكبار واحدها سِفْرٌ،
19.                        والسَّفَرَةُ: الكَتَبَةُ، واحدهم سافِرٌ، وهو بالنَّبَطِيَّةِ سافرا. قال الله تعالى:بِأَيْدِي سَفرَةٍ؛
20.                        وسَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً.
21.                        والسافِرُ في الأَصل الكاتب، سمي به لأَنه يبين الشيء ويوضحه.قيل للكاتب سافر، وللكتاب سِفْرٌ لأَن معناه أَنه  يبين الشيء ويوضحه.
22.                       ويقال: أَسْفَرَ الصبح إِذا انكشف وأَضاء إِضاءة لا يشك  فيه؛ ومنه قول النبي، صلى الله عليه وسلم: أَسْفِرُوا بالفجر فإِنه أَعظم  للأَجْرِ
لسان العرب
● - سفر: سَفَرَ البيتَ وغيره يَسْفِرُه سَفْراً: كنسه. والمِسْفَرَةُ:  المِكْنَسَةُ، وأَصله الكشف. والسُّفَارَةُ، بالضم: الكُنَاسَةُ. وقد  سَفَرَه: كَشَطَه.  وسَفَرَت الريحُ الغَيْمَ عن وجه السماء سَفراً فانْسَفَرَ: فَرَّقَتْه  فتفرق وكشطته عن وجه السماء؛ وأَنشد:  سَفَرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجا  الجوهري: والرياح يُسافِرُ بعضها بعضاً لأَن الصَّبَا تَسْفِرُ ما  أَسْدَتْهُ الدَّبُورُ والجَنُوبُ تُلْحِمُه. والسَّفير: ما سقط من ورق الشجر  وتَحَاتَّ. وسَفَرَتِ الريحُ الترابَ والوَرَقَ تَسْفِرُه سَفْراً:  كنسته، وقيل: ذهبت به كُلَّ مَذْهَبٍ. والسَّفِيرُ: ما تَسْفِرُه الريح من  الورق، ويقال لما سقط من ورق العُشْبِ: سَفِيرٌ، لأَن الريح تَسْفِرُه أَي  تكنُسه؛ قال ذو الرمة:  وحائل من سَفِيرِ الحَوْلِ جائله،  حَوْلَ الجَرَائم، في أَلْوَانِه شُهَبُ  يعني الورق تغير لونه فحال وابيض بعدما كان أَخضر، ويقال: انْسَفَرَ  مُقَدَّمُ رأْسه من الشعر إِذا صار أَجْلَحَ. والانْسِفارُ: الانْحسارُ.  يقال: انْسَفَرَ مُقَدَّمُ رأْسه من الشعَر. وفي حديث النخعي: أَنه سَفَرَ  شعره أَي استأْصله وكشفه عن رأْسه. وانْسَفَرَت الإِبل إِذا ذهبت في  الأَرض. والسَّفَرُ: خلاف الحَضَرِ، وهو مشتق من ذلك لما فيه من الذهاب  والمجيء كما تذهب الريح بالسفير من الورق وتجيء، والجمع أَسفار. ورجل سافرٌ: ذو  سَفَرٍ، وليس على الفِعْل لأَنه لم يُرَ له فِعْلٌ؛ وقومٌ سافِرَةٌ  وسَفْرٌ وأَسْفَارٌ وسُفَّارٌ، وقد يكون السَّفْرُ للواحد؛ قال:  عُوجي عَلَيَّ فإِنَّني سَفْرُ  والمُسافِرُ: كالسَّافِر. وفي حديث حذيفة وذكر قوم لوط فقال:  وتُتُبّعَتْ أَسْفَارُهم بالحجارة؛ يعني المُسافِرَ منهم، يقول: رُمُوا بالحجارة  حيث كانوا فَأُلْحِقُوا بأَهل المدينة. يقال: رجل سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ، ثم  أَسافر جمع الجمع. وقال الأَصمعي: كثرت السَّافِرَةُ بموضع كذا أَي  المسافرون قال: والسَّفْر جمع سافر، كما يقال: شارب وشَرْبٌ، ويقال: رجل سافِرٌ  وسَفْرٌ أَيضاً. الجوهري: السَّفَرُ قطع المسافة، والجمع الأَسفار.  والمِسْفَرُ: الكثير الأَسفار القويُّ عليها؛ قال:  لَنْ يَعْدَمَ المَطِيُّ مِنِّي مِسْفَرا،  شَيْخاً بَجَالاً، وغلاماً حَزْوَرا  والأُنثى مِسْفَرَةٌ. قال الأَزهري: وسمي المُسافر مُسافراً لكشفه قِناع  الكِنِّ عن وجهه، ومنازلَ الحَضَر عن مكانه، ومنزلَ الخَفْضِ عن نفسه،  وبُرُوزِهِ إِلى الأَرض الفَضاء، وسمي السَّفَرُ سَفَراً لأَنه يُسْفِرُ  عن وجوه المسافرين وأَخلاقهم فيظهر ما كان خافياً منها. ويقال: سَفَرْتُ  أَسْفُرُ  (* قوله: «سفرت أسفر» من باب طلب كما في شرح القاموس ومن باب ضرب  كما في المصباح والقاموس). سُفُوراً خرجت إِلى السَّفَر فأَنا سافر وقوم  سَفْرٌ، مثل صاحب وصحب، وسُفَّار مثل راكب وركَّاب، وسافرت إِلى بلد كذا  مُسافَرَة وسِفاراً؛ قال حسان:  لَوْلا السِّفارُ وبُعْدُ خَرْقٍ مَهْمَةً،  لَتَرَكْتُها تَحْبُو على العُرْقُوبِ  وفي حديث المسح على الخفين: أَمرنا إِذا كنا سَفْراً أو مسافرين؛ الشك  من الراوي في السَّفْر والمسافرين. والسَّفْر: جمع سافر، والمسافرون: جمع  مسافر، والسَّفْر والمسافرون بمعنى. وفي الحديث: أَنه قال لأَهل مكة عام  الفتح: يا أَهل البلد صلوا أَربعاً فأَنا سَفْرٌ؛ ويجمع السَّفْر على  أَسْفارٍ. وبعير مِسْفَرٌ: قويّ على السفَر؛ وأَنشد ابن الأَعرابي للنمر بن  تولب:  أَجَزْتُ إِلَيْكَ سُهُوبَ الفلاةِ،  وَرَحْلي على جَمَلٍ مِسْفَرِ  وناقةٌ مِسْفَرة ومِسْفار كذلك؛ قال الأَخطل:  ومَهْمَهٍ طَامِسٍ تُخْشَى غَوائلُه،  قَطَعْتُه بِكَلُوءِ العَيْنِ مِسْفارِ  وسمى زهير البقرةَ مُسافِرةً فقال:  كَخَنْسَاءُ سَفْعاءِ المِلاطَيْنِ حُرَّةٍ،  مُسافِرَةٍ مَزْؤُودَةٍ أُمِّ فَرْقَدِ  ويقال للثور الوحشي: مسافر وأَماني وناشط؛ وقال:  كأَنها، بَعْدَما خَفَّتْ ثَمِيلَتُها،  مُسافِرٌ أَشْعَثُ الرَّوْقَيْنِ مَكْحُولُ  والسَّفْرُ: الأَثر يبقى على جلد الإِنسان وغيره، وجمعه سُفُورٌ؛ وقال  أَبو وَجْزَة:  لقد ماحتْ عليكَ مُؤَبَّدَاتٌ،  يَلُوح لهنَّ أَنْدَابٌ سُفُورُ  وفرس سافِرُ اللحم أَي قليله؛ قال ابن مقبل:  لا سافِرُ اللَّحْمِ مَدْخُولٌ، ولا هَبِجٌ  كَاسِي العظامِ، لطيفُ الكَشْحِ مَهْضُومُ  التهذيب: ويقال سافرَ الرجلُ إِذا مات؛ وأَنشد:  زعمَ ابنُ جدعانَ بنِ عَمْـ  ـرٍو أَنَّه يوماً مُسافِرْ  والمُسَفَّرَة: كُبَّةُ الغَزْلِ. والسُّفرة، بالضم: طعام يتخذ للمسافر،  وبه سميت سُفرة الجلد. وفي حديث زيد بن حارثة قال: ذبحنا شاة فجعلناها  سُفْرَتَنا أَو في سُفْرتنا؛ السُّفْرَة: طعام يتخذه المسافر وأَكثر ما  يحمل في جلد مستدير فنقل اسم الطعام إِليه، وسمي به كما سميت المزادة راوية  وغير ذلك من الأَسماء المنقولة، فالسُّفْرَة في طعام السَّفَر  كاللُّهْنَةِ للطعام الذي يؤكل بُكرة. وفي حديث عائشة: صنعنا لرسول الله، صلى الله  عليه وسلم، ولأَبي بكر سُفْرَةً في جراب أَي طعاماً لما هاجر هو وأَبو  بكر، رضي الله عنه. غيره: السُّفرة التي يؤكل عليها سُميت سُفْرَةً لأَنها  تنبسط إِذا أَكل عليها.  والسَّفَار: سفار البعير، وهي حديدة توضع على أَنف البعير فيخطم بها  مكانَ الحَكَمَة من أَنف الفرس. وقال اللحياني: السِّفار والسِّفارة التي  تكون على أَنف البعير بمنزلة الحَكَمَة، والجمع أَسْفِرَة وسُفْرٌ وسَفائر؛  وقد سَفَرَه، بغير أَلفٍ، يَسْفِره سَفْراً وأَسْفَره عنه إِسْفَاراً  وسَفَّره؛ التشديد عن كراع، الليث: السِّفار حبل يشد طرفه على خِطام البعير  فَيُدَارُ عليه ويجعل بقيته زِماماً، قال: وربما كان السِّفار من حديد؛  قال الأَخطل:  ومُوَقَّع، أَثَرُ السِّفار بِخَطْمِهِ،  منْ سُودِ عَقَّةَ أَوْ بَنِي الجَوَّالِ  قال ابن بري: صوابه وموقعٍ مخفوض على إِضمار رب؛ وبعده:  بَكَرَتْ عَليَّ به التِّجَارُ، وفَوْقَه  أَحْمَالُ طَيِّبَة الرِّياح حَلالُ  أَي رب جمل موقع أَي بظهره الدبَرُ. والدَّبَرُ: من طول ملازمة القنَب  ظهرَه أُسْنِيَ عليه أَحمال الطيب وغيرها. وبنو عقة: من النمر بن قاسط.  وبنو الجوَّال: من بني تغلب. وفي الحديث: فوضع يده على رأْس البعير ثم قال:  هاتِ السِّفارَ فأَخذه فوضعه في رأْسه؛ قال: السِّفار الزمام والحديدة  التي يخطم بها البعير ليذل وينقاد؛ ومنه الحديث: ابْغِني ثلاث رواحل  مُسْفَرَات أَي عليهن السِّفار، وإِن روي بكسر الفاء فمعناه القوية على  السَّفر. يقال منه: أَسْفَر البعيرُ واسْتَسْفَرَ. ومنه حديث الباقر:  تَصَدَّقْ بِحَلال يدك وسَفْرِها؛ هو جمع السِّفار. وحديث ابن مسعود: قال له ابن  السَّعْدِيِّ: خرجتُ في السحر أَسْفِرُ فرساً لي فمررت بمسجد بني حنيفة؛  أَراد أَنه خرج يُدَمِّنُه على السَّيْرِ ويروضه ليقوى على السَّفَر،  وقيل: هو من سفرت البعير إِذا رعيته السَّفِيرَ، وهو أَسافل الزرع، ويروى  بالقاف والدال. وأَسْفَرَتِ الإِبلُ في الأَرض: ذهبت. وفي حديث معاذ: قال  قرأْت على النبي، صلى الله عليه وسلم، سَفْراً سَفْراً، فقال: هكذا  فَاقْرَأْ. جاء في الحديث: تفسيره هَذّاً هَذّاً. قال الحربي: إِن صح فهو من  السُّرعة والذهاب من أَسفرت الإِبل إِذا ذهبت في الأَرض، قال: وإِلاَّ فلا  أَعلم وجهه.  والسَّفَرُ: بياض النهار؛ قال ذو الرمة:  ومَرْبُوعَةٍ رِبْعِيَّةٍ قد لَبَأْتُها،  بِكَفَّيِّ مِنْ دَوِّيَّةٍ، سَفَراً سَفْرا  يصف كَمْأَةً مَرْبُوعَةً أَصابها الربيع. ربعية: منسوبة إِلى الربيع.  لبأْتها: أَطعمتهم إِياها طرية الاجتناء كاللِّبَا من اللبن، وهو أَبكره  وأَوّله. وسَفَراً: صباحاً. وسَفْراً: يعني مسافرين.  وسَفَرَِ الصبحُ وأَسْفَرَ: أَضاء. وأَسْفَرَ القومُ أَصبحوا. وأَسفر.  أَضاء قبل الطلوع. وسَفَرَ وجهُه حُسْناً وأَسْفَرَ: أَشْرَقَ. وفي  التنزيل العزيز: وُجُوهٌ يومئذ مُسْفِرَةٌ؛ قال الفراء: أَي مشرقة مضيئة. وقد  أَسْفَرَ الوَجْهُ وأَسْفَرَ الصبح. قال: وإِذا أَلقت المرأَةُ نِقَابها  قيل: سَفَرَتْ فهي سافِرٌ، بغير هاء.  ومَسَافِرُ الوجه: ما يظهر منه؛ قال امرؤ القيس:  وأَوْجُهُهُمْ بِيضُ المَسَافِرِ غُرَّانُ  ولقيته سَفَراً وفي سَفَرٍ أَي عند اسفرار الشمس للغروب؛ قال ابن سيده:  كذلك حكي بالسين. ابن الأَعرابي: السَّفَرُ الفجر؛ قال الأَخطل:  إِنِّي أَبِيتُ، وَهَمُّ المَرءِ يَبْعَثُه،  مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ حتى يُفْرِجَ السَّفَرُ  يريد الصبح؛ يقول: أَبيت أَسري إِلى انفجار الصبح. وسئل أَحمد بن حنبل  عن الإِسْفارِ بالفجر فقال: هو أَن يُصْبِحَ الفَجْرُ لا يُشَكُّ فيه،  ونحو ذلك قال إِسحق وهو قول الشافعي وذويه. وروي عن عمر أَنه قال: صلاة  المغرب والفجَاجُ مُسْفِرَةٌ. قالأَبو منصور: معناه أَي بَيِّنَةٌ مُبْصَرَةٌ  لا تخفى. وفي الحديث: صلاة المغرب يقال لها صلاة البَصَر لأَنها تؤدّى  قبل ظلمة الليل الحائلة بين الأَبصار والشخوص. والسَّفَرُ سَفَرانِ:  سَفَرُ الصبح وسَفَرُ المَسَاء، ويقال لبقية بياض النهار بعد مغيب الشمس:  سَفَرٌ لوضوحه؛ ومنه قول الساجع إِذا طَلَعَتِ الشِّعْرى سَفَرا، ولم تَرَ  فيها مَطَرا؛ أَراد طلوعها عِشاء. وَسَفَرَتِ المرأَة وجهها إِذا كشف  النِّقابَ عن وجهها تَسْفِرُ سُفُوراً؛ ومنه سَفَرْتُ بين القوم أَسْفِرُ  سَِفَارَةً أَي كشفت ما في قلب هذا وقلب هذا لأُصلح بينهم. وسَفَرَتِ  المرأَةُ نِقابَها تَسْفِرُهُ سُفُوراً، فهي سافِرَةٌ: جَلَتْه.  والسَّفِيرُ: الرَّسول والمصلح بين القوم، والجمع سُفَراءُ؛ وقد سَفَرَ  بينهم يَسْفِرُ سَفْراً وسِفارة وسَفارة: أَصلح. وفي حديث عليّ أَنه قال  لعثمان: إِن الناس قد اسْتَسْفَرُوني بينك وبينهم أَي جعلوني سفيراً،  وهو الرسول المصلح بين القوم. يقال: سَفَرْتُ بين القوم إِذا سَعَيْتَ  بينهم في الإصلاح. والسِّفْرُ، بالكسر: الكتاب، وقيل: هو الكتاب الكبير،  وقيل: هو جزء من التوراة، والجمع أَسْفارٌ.والسَّفَرَةُ: الكَتَبَةُ، واحدهم  سافِرٌ، وهو بالنَّبَطِيَّةِ سافرا. قال الله تعالى:بِأَيْدِي سَفرَةٍ؛  وسَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً. وقوله عز وجل: كَمَثَلِ الحِمارِ  يَحْمِلُ أَسْفاراً؛ قال الزجاج فب الأَسفار: الكتب الكبار واحدها سِفْرٌ،  أَعْلَمَ اللهُ تعالى أَن اليهود مَثَلُهم في تركهم استعمالَ التوراة  وما فيها كَمَثَلِ الحمارُ يُحْمَل عليه الكتب، وهو لا يعرف ما فيها ولا  يعيها.والسَّفَرَةُ: كَتَبَة الملائكة الذين يحصون الأَعمال؛ قال ابن عرفة:  سميت الملائكة سَفَزَةً لأَنهم يَسْفِرُونَ بين الله وبين أَنبيائه؛ قال  أَبو بكر: سموا سَفَرَةً لأَنهم ينزلون بوحي الله وبإِذنه وما يقع به  الصلاح بين الناس، فشبهوا بالسُّفَرَاءِ الذين يصلحون بين الرجلين فيصلح  شأْنهما. وفي الحديث: مَثَلُ الماهِرِ بالقرآن مَثَلُ السَّفَرَةِ؛ هم  الملائكة جمع سافر، والسافِرُ في الأَصل الكاتب، سمي به لأَنه يبين الشيء  ويوضحه. قال الزجاج: قيل للكاتب سافر، وللكتاب سِفْرٌ لأَن معناه أَنه  يبين الشيء ويوضحه. ويقال: أَسْفَرَ الصبح إِذا انكشف وأَضاء إِضاءة لا يشك  فيه؛ ومنه قول النبي، صلى الله عليه وسلم: أَسْفِرُوا بالفجر فإِنه أَعظم  للأَجْرِ؛ يقول: صلوا صلاة الفجر بعدما يتبين الفجر ويظهر ظهوراً لا  ارتياب فيه، وكل من نظر إِليه عرف أَنه الفجر الصادق. وفي الحديث:  أَسْفِرُوا بالفجر؛ أَي صلوا صلاة الفجر مُسْفِرين؛ ويقال: طَوِّلُوها إِلى  الإِسْفارِ؛ قال ابن الأَثير: قالوا يحتمل أَنهم حين أَمرهم بتغليس صلاة الفجر  في أَول وقتها كانوا يصلونها عند الفجر الأَوَّل حرصاً ورغبة، فقال:  أَسْفِرُوا بها أَي أَخروها إِلى أَن يطلع الفجر الثاني وتتحققوه، ويقوّي ذلك  أَنه قال لبلال: نَوِّرْ بالفجْرِ قَدْرَ ما يبصر القوم مواقع  نَبْلِهِم، وقيل: الأَمر بالإِسْفارِ خاص في الليالي المُقْمِرَة لأَن أَوَّل  الصبح لا يتبين فيها فأُمروا بالإِسفار احتياطاً؛ ومنه حديث عمر: صلوا المغرب  والفِجاجُ مُسْفِرَةٌ أَي بينة مضيئة لا تخفى. وفي حديث عَلْقَمَةَ  الثَّقَفِيِّ: كان يأْتينا بلال يُفْطِرُنا ونحن مُسْفِرُون جِدّاً؛ ومنه  قولهم: سفرت المرأَة. وفي التنزيل العزيز: بأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرَامٍ  بَرَرَةٍ؛ قال المفسرون. السَّفَرَةُ يعني الملائكة الذين يكتبون أَعمال بني  آدم، واحدهم سافِرٌ مثل كاتِبٍ وكَتَبَةٍ؛ قال أَبو إِسحق: واعتباره بقوله:  كراماً كاتبين يعلمون ما تفعلون؛ وقول أَبي صخر الهذلي:  لِلَيْلَى بذاتِ البَيْنِ دارٌ عَرَفْتُها،  وأُخْرَى بذاتِ الجَيْشِ، آياتُها سَفْرُ  قال السكري: دُرِسَتْ فصارت رسومها أَغفالاً. قال ابن جني: ينبغي أَن  يكون السَّفْرُ من قولهم سَفَرْتُ البيت أَي كنسته فكأَنه من كنست الكتابة  من الطِّرْس. وفي الحديث: أَن عمر، رضي الله عنه، دخل على النبي، صلى  الله عليه وسلم، فقال: لو أَمرت بهذا البيت فَسُفِرَ؛ قال الأَصمعي: أَي  كُنِسَ. والسَّافِرَة: أُمَّةٌ من الروم. وفي حديث سعيد بن المسيب: لولا  أَصواتُ السَّافِرَةِ لسمعتم وَجْبَةَ الشمس؛ قال: والسافرة أُمة من الروم  (* قوله: «أمة من الروم» قال في النهاية كأَنهم سموا بذلك لبعدهم وتوغلهم  في المغرب. والوجبة الغروب يعني صوته فحذف المضاف). كذا جاء متصلاً  بالحديث، ووجبة الشمس وقوعها إِذا غربت.  وسَفَارِ: اسم ماء مؤنثة معرفة مبنية على الكسر. الجوهري: وسَفَارِ مثل  قَطامِ اسم بئر؛ قال الفرزدق:  متى ما تَرِدْ يوماً سَفَارِ، نَجِدْ بهَا  أُدَيْهِمَ يَرْمِي المُسْتَحِيزَ المُعَوَّرَا  وسُفَيْرَةُ: هَضْبَةٌ معروفة؛ قال زهير:  بكتنا أَرضنا لما ظعنَّا  . . . سفيرة والغيام  (* كذا بياض بالأَصل، ولم نجد هذا البيت في ديوان زهير).
مقاييس اللغة:
(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ.
ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])
وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة  سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر.
ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً،والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب.
القاموس المحيط:
السَّفْرُ الكَنْسُ، وابنُ نُسَيْرٍ التابِعيُّ، ووالِدُ أبي الفَيْضِ يوسفَ، والأسماءُ بالسكونِ، والكُنَى بالحركةِ.والمِسْفَرَةُ المِكْنَسَةُ. والسُّفارَةُ الكُناسةُ، والكَشْطُ، والتفريقُ، يَسْفِرُ في الكلِّ، والأَثَرُ
ج: سُفُورٌ. وسَفْرُ بنُ نُسَيْرٍ: محدثٌ. ورجلٌ سَفْرٌ وقومٌ سَفْرٌ وسافِرةٌ وأسْفارٌ وسُفَّارٌ: ذَوُو سَفَرٍ، لِضِدِ الحَضَرِ.والسافِرُ: المُسافِرُ، لا فِعْلَ له، والقليلُ اللحمِ من الخيلِ، وبهاءٍ: أُمَّةٌ من الرُّومِ، كأنه لبُعدِهِمْ وتَوَغُّلِهِم في المَغْرِبِ، ومنه الحديثُ: " لولا أصواتُ السافِرَةِ، لَسَمِعْتُمْ وجْبَةَ الشمسِ " . والمِسْفَرُ: الكثيرُ الأَسْفارِ، والقَوِيُّ على السَّفَرِ، وهي: بهاءٍ. والسُّفْرَةُ، بالضم: طَعامُ المُسافِرِ، ومنه: سُفْرَةُ الجِلدِ. وككتابٍ: حديدَةٌ، أو جِلْدَةٌ تُوضَعُ على أنْفِ البعيرِ بمنزلةِ الحَكَمَةِ من الفرسِ ج: أسْفِرَةٌ وسُفْرٌ وسَفائِرُ، وقد سَفَرَهُ يَسْفِرُهُ وأسْفَرَه وسَفَّرَه. وسَفَرَ الصُّبْحُ يَسْفِرُ: أضاءَ وأشْرَقَ كأَسْفَرَ، الحَرْبُ: ولَّتْ، المرأةُ: كشَفَتْ عن وجْهِها، فهي سافِرٌ، الغَنَمَ: باع خيارَها، بين القومِ: أصْلَحَ، يَسْفِرُ ويَسْفُرُ سَفْراً وسَفارَةً وسِفارَةً، فهو سَفِيرٌ. وكتَنُّورٍ: سَمَكةٌ كثيرَةُ الشَّوْكِ، وبهاءٍ: السَّبُّورَةُ. وكقَطَامِ: بِئْرٌ قِبَلَ ذِي قارٍ لِبَنِي مازِنِ بنِ مالِكٍ.والسَّفيرُ: ما سَقَطَ من ورقِ الشَّجَرِ، وع، وبهاءٍ: قِلادَةٌ بِعُرًى من ذهبٍ وفِضَّةٍ، وناحيةٌ ببلادِ طَيِّىءٍ. وكزبيرٍ: ع. وكجُهَيْنَةَ: هَضْبَةٌ. ومَسافِرُ الوَجْهِ: ما يَظْهَرُ منه. وأسْفَرَ: دَخَلَ في سَفَرِ الصُّبْحِ، الشَّجَرَةُ: صارَ ورَقُها سَفِيراً، الحَرْبُ: اشْتَدَّتْ. وسَفَّرَه تَسْفيراً: أرْسَلَه إلى السَّفَرِ، الإِبِلَ: رَعاها بين العِشاءَيْنِ وفي السَّفيرِ، فَتَسَفَّرَتْ هي، النارَ: أَلْهَبَها. وتَسَفَّرَ: أتى بِسَفَرٍ، الجِلْدُ: تأثَّرَ، شيئاً من حاجتِهِ: تَدارَكَه، النِّساءَ: اسْتَسْفَرَهُنَّ، فلاناً: طَلَبَ عنده النِّصْفَ من تَبِعَةٍ كانت له قِبَلَه.والسِّفْرُ: الكِتابُ الكبيرُ، أو جُزْءٌ من أجْزاءِ التَّوْراةِ.والسَّفَرَةُ: الكَتَبَةُ، جَمْعُ سافِرٍ، والملائِكَةُ يُحْصونَ الأَعْمَالَ، وبلا هاءٍ: قَطْعُ المَسافةِ ج: أسْفار، وبَقِيَّةُ بياضِ النهارِ بعدَ مغِيبِ الشمسِ، وع، وة بِحَرَّانَ. وأبو السَّفَرِ، محركةً: سَعيدُ بنُ محمدٍ من التابعينَ. وعبدُ اللهِ بنُ أبي السَّفَرِ: من أتباعِهِمْ. وأبوالأَسْفَرِ: رَوَى عن ابنِ حَكيمٍ عن عَلِيٍّ: مَجْهولٌ.والناقةُ المُسْفِرَةُ الحُمْرَةِ: التي ارتَفَعَتْ عن الصَّهْباءِ شيئاً. وكمُعَظَّمَةٍ: كُبَّةُ الغَزْلِ. وسافَرَ إلى بَلَدِ كذا سِفاراً ومُسافَرَةً: مَضَى، فلانٌ: ماتَ.وانْسَفَرَ: انْحَسَرَ، الإِبِلُ: ذَهَبَتْ، الرِّياحُ: يُسافِرُ بعضُها بَعْضاً، لأَنَّ الصَّبَا تَسْفِرُ ما أسْدَتْهُ الدَّبُورُ، والجَنوبُ تُلْحِمُه.
تاج العروس:
سفر
السَّفْرُ بفتح فسكون : الكَنْسُ يقال : سَفَرَ البَيْتَ وغيرَهَ يَسْفِرُهُ سَفْراً إذا كَنَسَه وفي الحديث أنّ عُمَرَ دَخَلَ عَلَى الّنبِيّ صَلَّى اللهُ عليه وسلَّمْ فقال : يا رسُولَ الله لو أمَرْتَ بهذَا البَيْتِ فَسُفِرَ أي كُنِسَ قاله الأصْمَعِيّ
السَّفْرُ بنُ نُسَيِرِ بنِ أبي هُرَيْرَةَ التّابعيّ السَّفْرُ : والِدُ أبِي الفَيْضِ يُوسُف و قال المِزِّيّ الأسْمَاءُ بالسُّكُونِ والكُنَى بالحَرَكَةِ كذا نقَلَه عنه الحافظ في التَّبْصِير فقولُ شيخِنَا : هي قاعدَةٌ أغْلَبْيّة عند المُحَدِّثِين وَرَدَتْ كلماتٌ على خِلافِها مَحَلُّ تَأَمُّل وكان يَنْبِغي له استيفاءُ تلك الكلماتِ حتى يظْهر ما قال وأنَّي له ذلك . والمِسْفَرَةُ : المِكْنَسةُ لأنَّها آلة السَّفْرِ كالمِسْفَرِ
والسُّفارِةُ بالضّم : الكُنَاسَةُ السَّفْرُ : الكَشْطُ يقال : سَفَرَت الرِّيحُ الغْيمَ عن وَجْهِ السّماءِ سَفْراً : كَشَطتْهُ فانْسَفَرَ قالَ العَجّاج :
" سَفْرَ الشَّمَالِ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجا وهو مَجازٌ . السَّفْرُ : التَّفْريقُ يقال : سَفَرَت الرِّيحُ الغَيْمَ سَفْراً فانْسَفَر : فَرَّقَتْه فَتَفرّقَ يَسْفِرُ بالكسرِ في الكُلّ . السَّفْر : الأثَرُ يَبْقَى ج سُفُورُ بالضَّمّ . وسَفْرُ بنُ نُسَيْر : مُحَدّث وورد في تاريخ البُخَارىّ سَقَر بالقَاف محرَّكَةً وفي الهامش بخطّ أبِي ذَرٍّ صوابُه سَفْر بالفاء ساكنة حَدّث عن يَزِيد بنِ شُرَيحْ عن أبِي أُمامَةَ . ورَجُلٌ سَفْرٌ وقَوْمُ سَفْرُ وهو جمْع سافِر كشارب وشَرْب ويقال رجل سافِرُ وسَفْر أيضاَ وقد يكون السَّفْرُُ للواحِد قال الشاعر :
" عُوجِي علىَّ فإنَّني سَفْرُ أي مُسافِر مثل الجَمْع لأنَّه في الأصْلِ مصدر . قَوْمٌ سافِرَةٌ وأسْفَارٌ وسُفّارٌ أي ذَوُو سَفَرٍ لضدّ الحَضَرِ سُمِّيَ به لما فيه من الذَّهابِ والمَجِيءِ كما تَذْهَبُ الريحُ بالسَّفيرِ من الوَرَقِ وتَجِيءُ كذا في المحكم
وفي التّهْذيب : سُمِّيَ السَّفَرُ سَفَراً لآَنه يُسْفِرُ عن وُجُوهِ المُسَافُريِنَ وأخْلاَقَهِم فَيُظْهِرُ ما كان خافِياً فِيها . والسّافِرُ المسافر قيل : إنما سُمِّيَ مُسَافِراً لكَشْفِه قِنَاعَ الكِنِّ عن وَجْهه ومَنَازِلَ الحَضَرِ عن مَكانِه ومَنْزِلَ الَخفْضِ عن نَفْسِه وبُرُوزِه للأرْضِ الفَضَاءِ لا فِعْلَ لَه . وفي المُحْكم : ورَجُلٌ سافِرٌ : ذو سَفَرٍ وليس على الفِعْلِ لأنّا لم نَرَ له فِعْلاً
وفي المصباح : سَفَرَ الرجُلُ سَفَراً مثل طَلَب : خرج للارْتِحالِ فهو سافِرٌ والجَمْعُ سَفْرٌ مثل صاحِبٍ و صَحْب لكن استعمالَ الفعلِ مَهْجُورٌ واستعمِلَ المَصْدَر اسْماً وجُمِعَ على أسْفارٍ
السّافِرُ : القَليِلُ اللَّحْمِ من الخّيْلِ قال ابنُ مُقْبِل :
لا سافِرُ اللَّحْمِ مَدْخُولٌ ولا هَبِجٌ ... كاسي العِظَامِ لَطِيفُ الكّشْح مَهْضُومُ
السّافِرةُ بهاءٍ : أُمَّةٌ من الرُّومِ سُمُّوا كأنَّهُ لِبُعدِهمْ وتَوَغُلهم في المَغْرِب ومنه الحديثُ عن سَعِيد ابنِ المُسَّيبِ مَرْفوعاً : لولا أصْوَاتُ السَّافِرةِ لسَمِعْتم وَجْبَةَ الشَّمْس حكاه الهَرَويّ في الغَرِيبْين قال الأزهريّ : كذا جاءَ التفسيرُ مُتَّصِلا بالحديث الوَجْبَةُ : الغُرُوبُ يعني صّوْتَه فحذف المضاف
والمِسْفَرُ بالكسرة : الرّجُلُ الكَثِيرُ الأَسْفَارِ والمِسْفَرُ أيضاً القَوِيُّ على السَّفَرِ اقْتَصَر الأَزْهَرِيُّ على الثاني وجمعهما ابنُ سِيدَه في المُحْكَم ونصُّه : والمِسْفَرُ : الكثيرُ الأَسفارِ القَوّيُ عليها فلو قال المصنّف هكذا كان أخْصَر زاد الأَزهريّ : وهي مِسْفَرَةٌ بهاءٍ أنشد في المُحْكم :
" لن يَعْدمَ المَطِيُّ مِنّي مِسْفَراً
" شَيْخاً بَحَالاً وغُلاماً حَزْورا وبَعِيرٌ مِسْفَرٌ : قويُّ على السفر قال النَّمِرُ بن توْلَب :
أجَرْتُ إليكَ سُهوبَ الفَلاةِ ... ورَحْلي على جَمَل مِسْفَرِ وناقةٌ مِسْفَرَةٌ ومِسْفارٌ كذلك قال الأَخْطَلُ :
ومَهْمَهٍ طامِسٍ تُخْشَى غَوائِلُه ... قَطَعْتُه بكَلُوءٍ العَيْنِ مِسْفَارِ والسُّفْرَةُ بالضَّم : طَعامُ المُسَافِر المُعَدّ للسَّفر هَذا هو الأَصْلُ فيه ثم أُطلِقَ على وِعَائِه وما يُوضَع فيه من الأَدِيم ثم شَاعَ الآن فيما يُؤْكَلُ عليه . وفي التَّهْذيب : السُّفْرَةُ : التي يُؤكلِ عليها وسُمِّيت لأنها تُبْسَطُ إذا أُكِلَ عليها . السِّفارُ ككِتَاب : حَدِيَدةٌ يُخْطَمُ بها البَعِيرُ قاله الأَزهرّي أو جِلْدَةٌ تُوضَعُ على أنْفِ البَعِير وقال اللّحْيَانيّ : السِّفارُ والسِّفارَةُ : الذي يَكُونُ على أنْفِ البَعِيرِ بمَنْزِلَةِ الحَكَمَةِ مُحَرَّكَة وقوله من الفَرَسِ زيادةٌ من المصنف على عبارة اللّحْيَانِيّ ج أسْفِرَةٌ وسُفْرٌ بالضم وسَفَائرُ
وقد سَفَرَهُ به يَسْفِرُه بالكسر وهكذا قاله الأصمعيّ سَفَرْتُه بالسِّفارِ . وقال اللَّيثُ : هو حَبْلٌ يُشدُّ على خِطامِ البعَيرِ فيُدارُ عليه ويُجْعلُ بَقيَّتُه زِمامَاً ورُبّما كان من حَدِيد . وأسْفَرَهُ إسفاراً وهذا قولُ أبي زيْد وسَفّرَهُ تَسْفيراً وهو في المُحْكم
وسَفَرَ الصُبْحُ يَسْفِرُ بالكسر سَفراً : أضاءَ وأشْرَقَ كأسْفَرَ وأنكرَ الأصمعيّ أسْفَرَ
وفي البصائر والمُفْردات والإسْفارُ يخْتصُّ باللون نحو والصُّبحِ إذا أسْفَرَ أي مُشْرِقةٌ مضِيئةٌ . وفي الأساس : ومن المجاز : وجْهٌ مُسْفِرٌ : مُشْرقٌ سُروراً . وفي التهذيب : أسْفرَ الصُبحُ إذا أضاءَ إضاءَةً لا يُشَكّ فيه ومنه قولُه صلى الله عليه وسلم : " أسْفِروا بالفجْرِ فإنه أعْظَمُ لللأجْر " يقول : صلُّوا الفجرَ بعد تَبيُّنِه وظُهورِه بلا ارْتِيَاب فيه فكلّ مَنْ نَظَرَه عَلِم أَنه الصّادِقُ وسُئلَ أحمدُ بن حَنْبَل عن الإِسْفَارِ بالفَجْرِ فقال : أَنْ يَتَّضِحَ الفَجْرُ حتى لا يُشَكَّ فيه ونحوه قال إسْحَاق وهو قولُ الشّافِعِي وأَصحابه
ويقال : أَسْفِرُوا بالفَجْرِ : طَوِّلُوها إلى الإِسْفَارِ وقيل : الأَمْرُ بالإِسْفَارِ خاصٌّ في اللّيَالِي المُقْمِرَة لأنّ أولَ الصُّبحِ لا يَتَبَيّن فيها فأُمِرُوا بالإِسْفارِ احتِياطاً ومنه حديث عُمَر : صَلّوا المَغْرِبَ والفِجَاجُ مُسْفِرةٌ أي بيِّنةٌ مُضِيئَةٌ لا تَخَْْفى وفي حديث عَلْقَمَةَ الثَّقَفِي : كَانَ يَأْتِينَا بِلالٌ يُفْطِرُنا ونحن مُسْفِرُونَ جِداًّ كذا في النهاية . من المجاز : سَفَرَت الحَرْبُ : وَلَّتْ . في البَصَائِر : السَّفْرُ : كَشْفُ الغِطَاءِ ويَخْتَصّ ذلك بالأَعْيَانِ يقال : سَفَرَت المَرْأةُ إذا كَشَفَتْ عن وَجْهِها النِّقَابَ وفي المحكم : جَلَتْه وفي التهذيب : ألْقَته تَسْفِرُ سُفُوراً فهي سِافرٌ وهنَّ سَوافِرُ وبه تَعْلَمُ أَن ذِكْرَ المرأةِ للتَّخْصِيصِ لا للتَّمْثِيلِ خلافاً لبعضهِم
سَفَرَ الغَنَمَ : باع خِيَارَها . سَفَرَ بينَ القَوْمِ : أَصْلَحَ يَسْفِرُ بالكسر ويَسْفُر بالضم سَفْراً بالفتح وسَفَارَةً كسَحَابةِ وسِفَارَةً بالكسر وهي كالكَفَالَةِ والكِتَابَةِ يرادُ بها التَّوَسُّط للإصلاحِ فهو سَفيِرٌ كأَمِيرٍ وهو المُصْلِحُ بين القَومْ وإنما سُمي به لأَنه يَكْشِفُ ما في قلبِ كلٍّ منهما ليُصْلِحَ بينهما ويُطلقَ أيضاً على الرَّسُولِ لأنه يُظْهِرُ ما أَمِرَ به وجمَعَ بينهما الأَزهري فقال : هو الرّسولُ المُصْلِحُ . السَّفُّور كَتُّنورٍ : سَمَكَةٌ كثيرةُ الشَّوْكِ قَدْر شِبْرٍ وضَبْطَه الصاغاني كصَبُور . السَّفُّورَةُ : بهاءٍ : جريدةٌ من ألواحٍ يُكتبُ عليها فإذا استَغْنَوا عن المَكْتَوبْ مَحَوْهُ وهي مُعَرِّبَةٌ ويقال لها أيضا : السَّبُّورَةُ بالباءِ وتقدم . سَفَارِ كقَطَامِ : اسم بِئْر قبلَ ذِي قارٍ بين البَصْرَةِ والمَدِينَة لبني مازِنِ بن مالِكٍ قال الفَرَزْدَقُ :
" مَتَى ما تَرِدْ يَوْماً سَفَارِ تَجِدْ بِهَاأُدَيْهِمَ يَرْمِي المُسْتَجِيزَ المَعَوَّرَا يقال : اعلِفْ دَابّتَك السَّفِير كأَمِيرٍ : ما سَقطَ من وَرَقِ الشَّجَرِ وفي التَّهْذِيب : وَرَقُ العُشْبِ لأَنَّ الرِّيحَ تَسْفِرهُ وأنشدَ لذِي الرُّمَّة :
وحائِلٌ من سَفيرِ الحَوْلِ جَائِلهُ ... حَوْلَ الجَرَاثِيمِ في أَلْوَانِه شَهَبُ يعني الوَرَقَ تَغَيَّرَ لونُهُ فحالَ وابْيَضَّ بعد أن كانَ أَخْضَرَ . السَّفِيرُ ع : السَّفِيرَةُ بهاءٍ قِلادَةٌ بِعُرًي جمع عُرْوَة من ذَهَبٍ وفِضَّة . سَفِيرَةُ : ناحِيةٌ ببلادِ طَيِّءٍ وقيل : صَهْوَةٌ لبني جَذيِمةَ من طَيِّءٍ يُحيطُ بها الجبلُ ليس لمائِهَا مَنْفَذ . سُفَيْر كزُبَيْرٍ : ع آخرُ بنجْد وهو قَارَةٌ ضَخْمَة . سُفَيْرةَ كجُهَيْنَة : هَضْبَةُ . مَعْرُوفَةٌ ذكرها زُهَيْرٌ في شعره . ومَسَافِرُ الوَجْهِ : ما يَظْهَرُ منه قال امرُؤُ القَيْسِ :
ثِيَابُ بَنِي عَوْفٍ طَهَارَي نَقِيُّةٌ ... وأَوجْهُهُمُ بيضُ المَسَافِرِ غُرّانُ وأَسْفَرَ : دَخَلَ في سَفَرِ الصُبْحِ محرّكةً وهو انْسِفَارُ الفَجْرِ قال الأَخْطَلُ :
إِني أَبِيتُ وهَمُّ المرءِ يَبْعَثُه ... من أَوّل اللّيل حتى يُفْرِجَ السَّفَرُ . يريد الصُّبْحَ يقول : أَبِيتُ أَسْري إلى انْفِجَارِ الصُّبحِ وبه فسَّر بعضُهمُ حديثَ " أَسْفِرُوا بالفَجْرِ " . ويقال : أسْفَرَ القَوْمُ إِذا أَصْبَحُوا . أَسْفَرَت الشَّجَرَةُ : صَارَ ورَقُهَا سَفِيراً تُسْقِطُه الرِّيَاحُ وذلك إذا تَغَيَّر لَونُه وابْيَضَّ . من المَجاز : أَسْفَرَت الحَرْبُ إذا اشْتَدَّتْ ولو ذَكَرَهُ عند سَفَرَت الحَرْبُ وَلَّتْ كان أَصابَ . وسَفَّرَهُ تَسْفِيراً : أرْسَلَه إلى السَّفَرِ وهو قَطْعُ المَسافَةِ
سَفَّرَ الإِبِلَ تَسْفِيراً : رَعَاها بَيْنَ العِشَاءَيْنِ وفي السَّفِيرِ وهو بياض قَبْل اللَّيْلِ فَتَسَّفرَتْ هي أي الإِبلُ أَي رَعَتْ كذلك . سَفَّرَ النّارَ تَسْفِيراً : أَلْهَبَهَا وأَوْقَدَها . وتَسَفَّرَ : أَتَى بِسَفَرٍ محركةً أي بياضِ النّهَارِ . تَسَفَّرَ الجِلدُ : تَأَثَّرَ من السَّفَر وهو الأَثَر . وتَسَفَّرَ شَيْئاً من حَاجَتِه : تَدارَكَه قبل فَواتِه وهو مَجاز . تَسَفَّرَ النّسَاءَ عن وُجُوهِهِنَّ بمعنى اسْتَسْفَرَهُنّ أي طَلَبَ أَشْرَقَهُنَّ وَجْهاً وأَنْوَرَهُنَّ جمالاً . تَسَفَّرَ فُلاناً : طَلَبَ عندَه النَّصْفَ من تَبَعَةٍ كانَتْ له قِبَلَهُ نقله الصاغانيّ
والسِّفرُ بالكسرِ : الكِتَابُ الذي يُسْفرُ عن الحَقَائِقِِ وقيل : الكِتَابُ الكَبِيرُ لأَنَّه يُبَيِّنُ الشيءَ ويُوَضِّحُه وكأَنّهم أخذُوه من قول الفراءِ : الأَسْفَارُ : الكُتُبُ العِظَامُ السِّفْرُ : جزءٌ من أجْزاءِ التوَّراةِ والجمع أَسْفَارٌ قال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : " كَمَثَلِ الحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَاراً " الأَسْفارُ : الكُتُبُ الكِبَارُ واحدها سِفْرٌ . أَعْلَمَ تعالى أن اليَهُودَ مَثَلُهُم في تَرْكِهِم اسْتِعْمَالَ التَّوْراةِ وما فِيهَا كمثلِ الحِمارِ يُحْمَلُ عليه الكُتُبُ وهو لايَعْرِفُ ما فيها ولا يَعِيهَا
والسَّفَرَةُ محركةً : الكَتَبَةُ جمعُ سافِر وهو بالنَّبَطِيَّة : سافرا . وسَفَرَ الكِتابَ : كَتَبه قاله الزّمَخْشَرِيّ . السَّفَرَةُ : كتَبَةُ المَلائِكة الذين يُحْصُون الأَعْمَالَ قال الله تعالى : " بِأَيْدِي سَفَرَة . كِرَام برَرَةٍ " قال المُصَنّفُ في البصائرِ : والرّسُولُ . والمَلائِكَةُ والكُتُبُ مشتَرِكَةٌ في كَوْنِها سافِرَةً عن القَوْمِ ما اشْتَبَه عليهم . السَّفَرُ بلا هاءٍ هو قَطْعُ المَسَافَةِ البَعِيدَة ج أَسْفَارٌ ومن سجَعَات الأَساس : حَطَّمَنِي طُولُ مُمَارَسَةِ الأَسْفَارِ وكَثْرةُ مُدَارَسَة الأَسْفَارِ
السَّفرَ : بَقيَّةُ بَياضِ النَّهَارِ بَعْدَ مَغِيبِ الشَّمْسِ لوُضُوحِهِ ومنه : إذا طَلَعت الشَّعْرَي سَفَراً لم تَرَ فيها مَطَراً أَرادَ طُلوعَها عِشاءً . سَفَرٌ : ع أَظُنُّه جَبَلاً مَكِّياًّ ويُرْوَى بفتح فسُكُون
سَفْراءُ : ة بَحَرانَ تُعرَفُ بسَفَرْ مَرْطَى . وأَبُو السَّفَرِ مُحَرَّكةً : سَعِيدُ بنُ مُحَمّد هكذا في نُسْخَتِنَا وهو غَلَطٌ وقال ابنُ مُعِين : سَعِيدُ بن أَحْمَد والصوابُ ما في تاريخ البُخَارِيّ : سَعِيدُ بن يَمْحَمَدَ كيَمْنَعَ كذا بخطّ ابن الجَوانِي النَّسابَة راوِى التاريخِ المذكور وضبطه شيخُنَا كمُضارعِ أَحْمَدَ كأَكْرَم ومثله في التّبْصِير للحافظ من التابعِينَ كوفِي من ثَوْرِ هَمْدَانَ سَمِع ابنَ عَبَّاس والبَرَاءَ وناجِيَةَ روى عنه أبو إِسحاقَ ومُطَرِّفٌ وشُعْبَةُ ويُونُس بن أبي إسحاقَ كذا في التاريخ البخاريّ . وعبدُ اللهِ بنُ أَبِي السَّفَرِ ومن أَتْبَاعهِمْ ذكره الحافظُ في التَّبْصِير قال : واسمُ أَبي السَّفَرِ : سَعِيدٌ قلْت : فهو ابنُ الذي سَبقَ ذِكْره ولم يُنَبَّه عليه المصنَّف فليُنَبَّه لذلك
وأَبُو الأَسْفَرِ : روَى عن أَبِي حَكِيمٍ وفي التَّبْصِيرِ : عن ابن حَكِيم عن عَليٍّ رضي الله عنه في المَطَر مَجْهُول لا يعرف . قلت : على ما في نُسْخَتِنَا يَحْتَملُ أن يكونَ المرادُ بأبي حكِيمٍ عبد الله بن حَكِيم الكِنَانِي فإِنّه يُكْنَى كذلك وله صُحْبَة وأما ابنُ حَكِيم فكَثِيرُونَ منهم : الصَّلتُ بن حَكِيم وزُرَيْقُ بنُ حَكِيم وإسماعِيلُ ابنُ قَيْسِ بنِ حَكِيم الذي رَوَى عن ابنِ مسْعُود فليُنْظَر ذلك . والنَّاقةُ المُسْفِرَةُ الحُمْرَةِ : هي التي ارْتَفَعَتْ عن الصَّهْبَاءِ شَيْئاً قليلاً نقله الصاغانيّ . المُسَفَّرَةُ كمُعَظَّمَة : كُبَّةُ الغَزْلِ نقله الصاغانيّ . وسافَرَ فلانٌ إلى بَلَدِ كذا سِفَاراً بالكسر ومُسَافَرَةً : مَضَى إليه وليس يُرَادُ به معنَى المُشَاركة كعاقَبَ اللِّصَّ . سافرَ فلانٌ : ماتَ قال أُمَيَّةُ بنُ أَبي الصَّلْتِ :
زَعَمَ ابنُ جُدْعانَ بنِ عَمْ ... رٍو أَنَّهُ يَوْماً مُدابِرْ
ومُسَافِرٌ سَفَراً بَعِي ... داً لا يَئُوبُ له مُسَافِرْ وانْسَفَرَ مُقدمُ رَأْسِه من الشَّعرِ : انْحَسَرَ . وانْسَفَرَت الإِبِلُ أي ذَهَبَتْ في الأَرضِ . والرياحُ يُسافِرُ بَعضُها بَعْضاً لأَنّ الصَّبَا تَسْفِرُ أي تَكْشِطُ وتُفَرّقُ ما أَسْدَتْهُ الدَّبُورُ والجَنُوبُ تُلْحِمهُ وتَضُمَّه
ومما يستدرك عليه : انْسَفرَ الغَيْمُ : تَفَرّقَ . وسَفَرَت الرِّيحُ التُرَابَ : ذَهَبَت به كل مَذْهَب . والمُسَفارُ : النَّاقةُ القَوِيَّةُ . ومُسَافِرَة : البَقَرَةُ هكذا سماها زُهَيْرٌ في قوله :
كخَنْساءَ سَفْعَاءِ المِلاطَيْنِ حُرةٍ ... مُسَافِرةٍ مَرْوؤُمَةٍ أُمَّ فَرْقَدِ ولقيته سَفَراً وفي سَفَرٍ أي عند اسْفِرارِ الشَّمْسِ كذا حكى بالسّين وقولُ أَبي صَخْر الهُذَلِي :
لِلَيْلَى بذاتِ البَيْنِ دارٌ عَرَفْتُها ... وأُخْرَى بذاتِ الجَيْشِ آياتُهَا سَفْرُ
قال السُكري : دَرَسَتْ فصَارَتُ رُسُومُها أَغْفَالاً . وقال ابنُ جِنِّي : يَنبَغِي أن يَكُونَ السَّفْرُ من قولِهِمْ سَفَرَ البَيْتَ : كنَسَه فكأنه من كَنَسْتُ الكِتَابةَ من الطِّرْسِ . ورَجُلٌ مِْسَفارٌ : كثيرُ الأَسْفارِ . وبَيْنِي وبينَه مَسَافرُ بَعِيدةٌ . ومن سَجَعاتِ الأَسَاس : رُبَّ رَجُل رأَيْتُه مُسَفَراً ثم رأَيْته مُفَسِّراً . أي مُجَلِّداً . وبَقي عليه سَفَرٌ من نَهَار . وسَفَرَ شحْمهُ : ذهبَ وهو مَجاز
وسافَرَتْ عنه الحُمَّى . سافَرَت الشمسُ عن كَبِدِ السّمَاءِ وهُو مِنى سَفَرٌ أي بَعِيدٌ وكل ذلك مَجاز . والسفَارَةَ : أَن يَرْتَفعَ شعرهُ عن جَبْهَتِه نقله الصّاغانيّ . وسَفَّارِين كجَبّارِين قريةٌ من أعمال نابُلس ومنها شيخُنا العلامة أبو عبدِ الله محمدُ بنُ أحمد بنِ سالمِ الحَنْبَلي الأَثرِي كتب إلى مَروِيَّاتَه وأجازني بها . وأَسْفَراين يأتي في النون ووهم من استدراكه على المصنف هنا . والمَسْفُور : من أصابه جَهْدُ السَّفَرِ . والتَّسْفِيرةُ : ما يُسَفَّر به وجمعه التّسافِيرُ . ومُسَافِرُ بنُ أبي عَمرْ من بني أُميةَّ بنِ عبدِ شَمْس . وغالِبُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ مسفر ابن جعفر الليثي له صحبة . وأبو القاسِمِ الحَسَنُ بنُ هِبةِ اللهِ بن سُفَيْر كزُبَيْر السُّفَيْرِي من شيوخ يُوسُف بنِ خَليلِ . والسَّفْر بنُ حَبِيبٍ الغَنَوِي عن عُمَر بنِ عبدِ العَزِيز قوله روى عنه حَجّاجُ بنُ حَسان قاله البُخَاري في التاريخ . والمِسْفيرة والمِسْفَار قريتان بمِصْرَ في حَوْفِ رَمْسِيس
والسَّفَرُ : الجِهَادُ من إِطْلاقِ العَامة . وحارَةُ سَفّار ككَتّان : من مَدينة هُوَّ بصَعِيدِ مِصْر . وسفارَةُ : بَطْنٌ من لَواتَه يَنْزِلُون أرضَ مِصْر منهم شَرَفُ الدينِ مُحَمَّدُ ابنُ عبدِ الواحد بنِ أبِي بَكْرِ بنِ إبراهيم الرَّبَعِي السفاري حدَّثَ عنه المَقْرِيزِي

##### Türkçe

سفر
**سَفَرَ - يَسْفِرُ - سَفَر - على سَفَر - سِفْر - أَسْفَار- سَفِيْر - سَفَرَة - أَسْفَرَ - يُسْفِرُ - مُسْفِر - مُسْفِرَة**

**سَفَرَ - يَسْفِرُ** + varlık veya iş: açığa çıktı, çıplaklaştı ve onu kuşatan, örten ve kaplayan şey ondan gitti.

**سَفَرَ - يَسْفِرُ** + varlık veya iş + bir şeyden: açığa çıktı, çıplaklaştı ve onu kuşatan, örten ve kaplayan şey ondan gitti; böylece göründü ve ondan, örtülü ve gizli olan hakikati belirginleşti ve ortaya çıktı.

**سَفَر**: “**فـَعـَل**” vezninde, **سَفَرَ - يَسْفِرُ**’ün fiil ismi: ortaya çıkma ve açık alana çıkış: evden veya saklanaktan veya beldeden veya şehirden—ki bunlarda güneşten, rüzgârdan, soğuktan ve tozdan bir örtü, koruma ve kaplama vardır—çıplak/açık alana çıkış; bu ise ya bir beldeden bir beldeye intikal için yahut sırf örtüden ve yerleşiklikten açık havaya çıkmayı sevme için olur.

**على سَفَر**: yolculuk hâlinde: çadırın ve evlerin dışına çıkma hâlinde; özellikle ikamet yerinden başka bir yere intikal için.

**سِفْر**: “**فِعلْ**” vezninde; **سَفَرَ - يَسْفِرُ**’den “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: ortaya çıkarılmış ve açıklanmış olan; ve bu, ıstılah olarak: içinde saklı ve örtülü olanın izharı, beyanı ve ifşası bulunan kitap; özellikle varlık, kâinat ve yaratıcı ile ilgili olanlarda; ve bu, ilâhî kitapların bir sıfatıdır.

Ve ondan, Arapçada yaygın olan lafız “الشيفرة” ve İngilizcede cipher, bir şeyin şifrelerini ve sırlarını çözme kitabı için.

**أَسْفَار**: **سَفَر**’in çoğulu; aynı şekilde **سِفْر**’ün de çoğuludur.

**سَفِيْر**: **سَفَرَ - يَسْفِرُ**’den mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: işlerin **سَفْرِ**’ini yapan: bir varlıkta veya şeyde veya işte örtülü ve saklı olanı başkasına veya başkalarına açığa çıkaran: bir şeyin hakikatini başkasına açığa çıkarmakla görevli elçi veya muhabir veya gönderilmiş kimse veya memur; krallar arasındaki elçiler gibi ve hükümetlerinin sırlarını diğer hükümetlere açığa çıkarmaktan sorumlu olanlar veya benzeri.

**سَفَرَة**: **سَفيْر**’in çoğulu.

﴿**في صحف مكرمة(13)مرفوعة مطهرة(14) بأيدي سفرة**﴾: **الملائكة السفرة**: sahifeleri veya Allah’ın emirlerini peygamberlere veya insanlara nakletmekten ve onları onlara ve insanlara açığa çıkarmaktan sorumlu olanlar.

**أسْفَرَ - يُسْفِرُ** + varlık: takdir: **أسْفَرَ - يُسْفِرُ** + varlık + kendisi: temizledi ve ondan, onu kaplayan ve örten her şeyi giderdi ve uzaklaştırdı; başkalarının önünde, kendi tam hakikati ve ziynetiyle çıkışına kinaye.

﴿**والصبح إذا أسفر**﴾

**أَسْفَرَ - يُسْفِرُ** + varlık + bir şeyden: takdir: **أَسْفَرَ - يُسْفِرُ** + varlık + kendisini + bir şeyden: onu bürüyen ve kuşatan şey ondan gitti; böylece hakikati belirginleşti.

**مُسْفِر**: **أَسْفَرَ - يُسْفِرُ**’den ism-i fâil: kendisini soyup arındıran ve temizleyen varlık: onu bürüyen ve kuşatan her şeyden—özellikle tozdan ve karaltıdan—hâlî, aydınlık/parlak varlığın sıfatı.

**مُسْفِرة**: **مُسْفِر**’in müennesi.

﴿**وجوه يومئذ مسفرة**﴾

Ve lafız, “örtünün ve kaplamanın kalkması, açığa çıkarma ve soyma sonrası varlığın tam hakikatiyle görünmesi” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**سَفَرَ - يَسْفِرُ**، **ضَحِيَ - يَضْحَى (ضَحَى - يَضْحَى)**، **عَرِيَ - يَعْرَى**، **عَرِبَ - يَعْرَبُ (عَرُبَ - يَعْرُبً)**، **فَصُحَ - يَفْصُحُ**، **فَسَرَ - يَفْسِرُ (فَسَرَ - يَفْسُر)**

سفر - على سفر - سفرنا

من سفرنا	﴿**فلما جاوزا قال لفتاه آتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبا (62)**﴾ الكهف

سفر قاصد     سفر بعيد	﴿**لو كان عرضا قريبا وسفرا قاصدا لاتبعوك ولكن بعدت عليهم الشقة وسيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم يهلكون أنفسهم والله يعلم إنهم لكاذبون(42)**﴾ التوبة ﴿**فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)**﴾ سبأ

على سفر  	﴿**ياأيها الذين آمنوا لا تقربوا الصلاة وأنتم سكارى حتى تعلموا ما تقولون ولا جنبا إلا عابري سبيل حتى تغتسلوا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم إن الله كان عفوا غفورا(43)**﴾ النساء ﴿**ياأيها الذين آمنوا إذا قمتم إلى الصلاة فاغسلوا وجوهكم وأيديكم إلى المرافق وامسحوا برءوسكم وأرجلكم إلى الكعبين وإن كنتم جنبا فاطهروا وإن كنتم مرضى أو على سفر أو جاء أحد منكم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فتيمموا صعيدا طيبا فامسحوا بوجوهكم وأيديكم منه ما يريد الله ليجعل عليكم من حرج ولكن يريد ليطهركم وليتم نعمته عليكم لعلكم تشكرون(6)**﴾ المائدة

على سفر  	﴿**أياما معدودات فمن كان منكم مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر وعلى الذين يطيقونه فدية طعام مسكين فمن تطوع خيرا فهو خير له وأن تصوموا خير لكم إن كنتم تعلمون(184)**﴾ البقرة ﴿**شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون(185)**﴾ البقرة

على سفر  	﴿**وإن كنتم على سفر ولم تجدوا كاتبا فرهان مقبوضة فإن أمن بعضكم بعضا فليؤد الذي اؤتمن أمانته وليتق الله ربه ولا تكتموا الشهادة ومن يكتمها فإنه آثم قلبه والله بما تعملون عليم(283)**﴾ البقرة

أسفارا
أسفار﴿**مثل الذين حملوا التوراة ثم لم يحملوها كمثل الحمار يحمل أسفارا بئس مثل القوم الذين كذبوا بآيات الله والله لا يهدي القوم الظالمين(5)**﴾ الجمعة
 	﴿**فقالوا ربنا باعد بين أسفارنا وظلموا أنفسهم فجعلناهم أحاديث ومزقناهم كل ممزق إن في ذلك لآيات لكل صبار شكور(19)**﴾ سبأ

أسفر
 ﴿**والليل إذ أدبر(33) والصبح إذا أسفر (34)**﴾ المدثر

مسفرة
 ﴿**وجوه يومئذ مسفرة (38)**﴾ عبس

سفرة
 ﴿**فمن شاء ذكره(12)في صحف مكرمة(13)مرفوعة مطهرة(14) بأيدي سفرة (15)**﴾ عبس

مختار الصحاح
● [**سفر**] س ف ر: **السَّفَرُ** mesafeyi kesmektir; çoğulu **أسْفارٌ**; ve **السَّفَرةُ** kâtiplere denir. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**بأيدي سفرة**﴾. el-Ahfeş dedi: onların tekili **سَافِرٌ**’dir; kâfir ve kefere gibi. Ve **السِّفْرُ** (kesre ile) kitaptır; çoğulu **أسْفارٌ**. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**كمثل الحمار يحمل أسفارا**﴾. Ve **السُّفْرةُ** (damme ile) yolcu için yapılan yemektir; ondan **السفرة** adlandırıldı. Ve **المِسْفَرَةُ** (kesre ile) süpürgedir. Ve **السَّفِيرُ** kavim arasında elçi, ıslah edicidir; çoğulu **سُفَراءُ**; fakih ve fukahâ gibi. Ve **سَفَرَ** kavim arasında, fânın kesriyle **يسفر**: **سِفَارَةً** (kesre ile), yani ıslah etti. Ve **سَفَرَ** kitabı: onu yazdı. Ve kadın yüzünden açtı; o hâlde o **سَافِرٌ**’dir. Ve **سَفَرَ** evi: onu süpürdü. Üçlü bab: darabe ve **سفر**: yolculuğa çıktı; babı: celese; o hâlde o **سافِرٌ**’dir. Ve bir kavim **سَفْرٌ**’dür; sâhib ve sahb gibi. Ve **سُفَّارٌ**: râkib ve ركاب gibi. Ve **السَّافِرةُ**: yolcular. Ve **سافرَ**: **مُسافَرةً** ve **سِفَاراً**. Ve **أسْفَرَ** sabah: aydınlandı. Ve hadiste: ﴿**أسفروا بالفجر فإنه أعظم للأجر**﴾: yani sabah namazını, aydınlanmış olarak kılın; denildi ki: onu **الأسفار**’a kadar uzatın. Ve **أسْفَرَ** yüzü güzellikle: parladı.

الراغب
سفر
- **السفر**: örtüyü kaldırmaktır; bu, aynlara mahsustur; meselâ: sarığın baştan, örtünün yüzden açılması; ve **سفر البيت**: onu **بالمسفر** ile süpürdü; yani süpürge; bu, ondan **السفير**’in giderilmesidir; o da, ondan süpürülen topraktır. Ve **الإسفار** renge mahsustur; meselâ: }**والصبح إذا أسفر**﴿[المدثر/34] yani: rengi parladı. Allah Teâlâ buyurdu:﴾**وجوه يومئذ مسفرة**﴿[عبس/38]. Ve ( **أسفروا بالصبح تؤجروا** ) (Râfi‘ b. Hadîc’den rivayet edilen hadis: “Sabahı aydınlatın; çünkü o, ecir bakımından daha büyüktür.”) **أسفرت** sözlerinden olup, yani: ona girdim; **أصبحت** gibi. Ve **سفر الرجل**: o **سافر**’dir; çoğulu **السفر**; **ركب** gibi. Ve **سافر** “mufâ‘ale” ile tahsis edildi; insanın mekândan **سفر** etmiş olması ve mekânın da ondan **سفر** etmiş olması itibarıyla. Ve **السفر** lafzından, yolculuk yemeği için **السفرة** ve onun içine konulan şey için türetildi. Allah Teâlâ buyurdu:﴾**وإن كنتم مرضى أو على سفر**﴿[النساء/43]. Ve **السفر**: hakikatleri açığa çıkaran kitaptır; çoğulu **أسفار**. Allah Teâlâ buyurdu:﴾**كمثل الحمار يحمل أسفارا**﴿[الجمعة/5]. Ve bu yerde **الأسفار** lafzı, Tevrat’ın—içindekini tahkik etse bile—cahilin onu neredeyse seçemeyeceğine, onu taşıyan eşek gibi olduğuna dikkat çekmek için tahsis edildi. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**بأيدي سفرة *** كرام بررة**﴿[عبس/15 - 16]; onlar,﴾**كراما كاتبين**{ [الانفطار/11] sözüyle vasfedilen meleklerdir. Ve **السفرة**: **سافر**’in çoğuludur; kâtib ve ketebe gibi. Ve **السفير**: kavim arasında elçidir; aralarındaki ürkekliği açığa çıkarır ve giderir; o, “fâil” mânasında “fa‘îl”dir. Ve **السفارة**: risalettir; böylece elçi, melekler ve kitaplar, kavme, kendilerine kapalı kalan şeyi açığa çıkarmaları bakımından ortaktır. Ve **السفير**: süpürülen şeyde mef‘ûl mânasındadır. Ve şairin sözündeki **السفار**:
- 135 - **وما السفار قبح السفار**
(Bu bir beytin aczıdır; ve şatrı:
**ما كان أجمالي وما القطار**
ve o, مقاييس اللغة (سفر)’dedir; ve المجمل 2/465)
Denildi ki: o, devenin burnuna konulan bir demirdir; eğer bu beyitten başka bir hüccet yoksa, beytin, **سافرت**’in masdarı olma ihtimali vardır (bu, راغب’in dildeki içtihatlarındandır).

ملخص اللسان
1. **سَفَرَ** evi ve başkasını **يَسْفِرُه** **سَفْراً**: onu süpürdü. Ve **المِسْفَرَةُ**: süpürge; ve **السُّفَارَةُ** (damme ile): süprüntü. Ve onu **سَفَرَه**: onu kazıdı. Ve rüzgâr, bulutu göğün yüzünden **سَفْراً** açtı; böylece **انْسَفَرَ**: onu dağıttı; böylece dağıldı; ve onu göğün yüzünden kazıdı;
2. Ve **السَّفير**: ağaç yaprağından düşen ve dökülen şey. Ve rüzgâr, toprağı ve yaprağı **تَسْفِرُه** **سَفْراً**: onu süpürdü.
3. Ve **السَّفَرُ**: **الحَضَرِ**’in zıddıdır; ve onda gidiş-geliş bulunduğu için bundan türetilmiştir; tıpkı rüzgârın yapraktan **السفير**’i götürmesi ve getirmesi gibi. Çoğulu **أَسفار**. Ve **رجل سافرٌ**: **سَفَرٍ** sahibi; ve fi‘l vezninde değildir; çünkü onun için bir fiil görülmemiştir. Ve bir kavim: **سافِرَةٌ** ve **سَفْرٌ** ve **أَسْفَارٌ** ve **سُفَّارٌ**; ve **السَّفْرُ** tek kişi için de olabilir. Ve **المُسافِرُ**: **السَّافِر** gibidir. Ve denir: **رجل سافِرٌ** ve **سَفْرٌ** de.
4. **السَّفَرُ** mesafeyi kesmektir; çoğulu **الأَسفار**. Ve **المِسْفَرُ**: çok **الأَسفار** yapan, onlara güçlü olan.
5. Ve denir: adam **سافرَ** etti; yani öldü.
6. Ve **المُسَفَّرَة**: iplik yumağıdır.
7. Ve **السُّفرة** (damme ile): yolcunun edindiği yiyecek; çoğu, yuvarlak bir deride taşınır; böylece yemeğin adı ona nakledildi.
8. Üzerinde yenilen **السُّفرة**, üzerinde yenildiğinde yayıldığı için **سُفْرَةً** diye adlandırıldı.
9. Ve onu, elifsiz olarak, **يَسْفِره** **سَفْراً**; ve ondan **أَسْفَره** **إِسْفَاراً** ve **سَفَّره**: **السِّفار** devenin yularının ucuna bağlanan bir iptir; onun üzerine dolanır ve geri kalanı dizgin yapılır; **السِّفار** dizgin ve devenin boyunduruklandığı demirdir; böylece o zelil olur ve boyun eğer.
10. Ve **سَفَرَِ الصبحُ** ve **أَسْفَرَ**: aydınlandı.
11. Ve **أَسْفَرَ القومُ**: sabahladılar.
12. Ve **أَسفر**: doğuştan önce aydınlandı.
13. Ve **سَفَرَ وجهُه حُسْناً** ve **أَسْفَرَ**: parladı. Aziz tenzilde: **وُجُوهٌ يومئذ مُسْفِرَةٌ**; el-Ferrâ dedi: yani parlak, ışıklı.
14. Kadın nikabını attığında: **سَفَرَتْ** denir; o hâlde o, hâ’sız olarak **سافِرٌ**’dir. Ve **مَسَافِرُ الوجه**: ondan görünen yerlerdir.
15. **السَّفَرُ** iki **سَفَرانِ**’dır: sabahın **سَفَرُ**’i ve akşamın **سَفَرُ**’i. Ve güneş battıktan sonra gündüzün beyazlığının kalıntısına, açıklığından dolayı **سَفَرٌ** denir.
16. Ve **السَّفِيرُ**: elçi ve kavim arasında ıslah edici; çoğulu **سُفَراءُ**. Ve o, aralarında **يَسْفِرُ** **سَفْراً** ve **سِفارة** ve **سَفارة**: ıslah etti.
17. Meleklere **سَفَزَةً** denildi; çünkü onlar Allah ile peygamberleri arasında **يَسْفِرُونَ**. Ebû Bekir dedi: onlara **سَفَرَةً** denildi; çünkü onlar Allah’ın vahyiyle ve izniyle ve insanlar arasında ıslahın vuku bulduğu şeyle inerler; böylece iki kişi arasında ıslah eden elçilere benzetildiler; onların işini ıslah ederler.
18. Ve **السِّفْرُ** (kesre ile): kitaptır; denildi ki: büyük kitaptır; denildi ki: Tevrat’ın bir cüzüdür. Çoğulu **أَسْفارٌ**. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **كَمَثَلِ الحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً**; ez-Zeccâc **الأَسفار** hakkında dedi: büyük kitaplar; onun tekili **سِفْرٌ**’dür.
19. Ve **السَّفَرَةُ**: kâtiplere denir; onların tekili **سافِرٌ**’dir; ve Nabatîcede: سافرا. Allah Teâlâ buyurdu: **بِأَيْدِي سَفرَةٍ**.
20. Ve **سَفَرْتُ الكتابَ أَسْفِرُهُ سَفْراً**.
21. Ve **السافِرُ** aslında kâtiptir; ona bu ad verildi; çünkü o, şeyi beyan eder ve açıklar. Denildi ki: kâtibe **سافر** denildi; kitaba da **سِفْرٌ**; çünkü mânası, şeyi beyan etmesi ve açıklamasıdır.
22. Ve denir: **أَسْفَرَ الصبح**; yani açığa çıktı ve şüphe edilmeyecek bir aydınlanma ile aydınlandı; ve ondan, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: **أَسْفِرُوا بالفجر فإِنه أَعظم للأَجْرِ**.

لسان العرب
● - **سفر**: **سَفَرَ** evi ve başkasını **يَسْفِرُه** **سَفْراً**: onu süpürdü. Ve **المِسْفَرَةُ**: süpürge; aslı, açığa çıkarmadır. Ve **السُّفَارَةُ** (damme ile): süprüntü. Ve onu **سَفَرَه**: onu kazıdı. Ve rüzgâr, bulutu göğün yüzünden **سَفْراً** açtı; böylece **انْسَفَرَ**: onu dağıttı; böylece dağıldı; ve onu göğün yüzünden kazıdı; ve şu beyit okundu: **سَفَرَ الشَّمَالُ الزِّبْرِجَ المُزَبْرَجا**. el-Cevherî: rüzgârların bazısı bazısına **يُسافِرُ**; çünkü **الصَّبَا** **تَسْفِرُ** **الدَّبُورُ**’un ve **الجَنُوبُ**’un ördüğünü; ve **الجَنُوبُ** onu birleştirir. Ve **السَّفير**: ağaç yaprağından düşen ve dökülen şey. Ve rüzgâr, toprağı ve yaprağı **تَسْفِرُه** **سَفْراً**: onu süpürdü; denildi ki: onu her tarafa götürdü. Ve **السَّفِيرُ**: rüzgârın yapraktan **تَسْفِرُه** ettiği şeydir; ve ot yaprağından düşene **سَفِيرٌ** denir; çünkü rüzgâr onu **تَسْفِرُه**; yani süpürür. Zû’r-Rumme dedi: **وحائل من سَفِيرِ الحَوْلِ جائلهُ، حَوْلَ الجَرَائم، في أَلْوَانِه شُهَبُ**; yani yaprak, rengi değişti; böylece eskidi ve beyazladı; yeşil iken. Ve denir: bir kimsenin başının ön kısmı saçtan **انْسَفَرَ** etti; yani alın açıldı. Ve **الانْسِفارُ**: geri çekilmedir. Denir: başının ön kısmı saçtan **انْسَفَرَ** etti. Ve Nehaî’nin hadisinde: onun saçını **سَفَرَ** etti; yani onu kökünden aldı ve onu başından açığa çıkardı. Ve develer **انْسَفَرَت** ettiğinde: yerde gitti. Ve **السَّفَرُ**: **الحَضَرِ**’in zıddıdır… (metin burada, Arapça aslı üzere devam eder).
