# سفل (س-ف-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir

- Harfler: س - ف - ل
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَسْفَلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Daha alçak | 3 | 3 | [8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/8:42.md) |
| [الْأَسْفَلِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْأَفْعَلِينَ | En alçaklar | 2 | 2 | [37:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/37:98.md) |
| [سَافِلَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَاعِلَهَا | Onun aşağısı | 2 | 2 | [11:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/11:82.md) |
| [السُّفْلَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8F%D9%91%D9%81%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%89.md) | الْفُعْلَى | En alçak | 1 | 1 | [9:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/9:40.md) |
| [الْأَسْفَلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%90.md) | الْأَفْعَلِ | En alçak | 1 | 1 | [4:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/4:145.md) |
| [سَافِلِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Aşağıda olanlar | 1 | 1 | [95:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/95:5.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (80 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Siccil kap veya kılıf demektir
2. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
3. [مطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B7%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Yağmur
4. [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
5. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Taş demektir
6. [حنجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Gırtlaklar
7. [نضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Salkım demektir
8. [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğar, Mağara demektir
9. [قصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Daha uzak
10. [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
11. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yed el veya kol demektir
12. [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona yetişir
13. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
14. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rükbe” diz demektir
15. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sena yaka demektir
16. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ordu demektir
17. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tuzak demektir
18. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
19. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
20. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
21. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
22. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kudüm” ön demektir
23. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
24. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
25. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
26. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
27. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
28. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
29. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sikkin” bıçak demektir
30. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
31. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
32. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
33. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
34. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
35. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
36. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
37. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
38. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
39. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
40. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
41. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
42. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
43. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
44. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
45. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
46. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
47. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İşiten
48. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
49. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
50. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
51. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
52. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
53. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
54. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
55. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
56. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
57. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
58. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سفل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md), [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md), [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Mekânsal olarak bir şeyin en alt, taban veya vadi tabanına bakan kısmı |
| Çekirdek Özet 2 | Değer, ahlak, itibar, konum ve varoluşsal derecede aşağıya düşme ve tabana çekilme |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi ölçüye ve ontolojik gayeye tutunmayan varlığın en alt katmana gerilemesi yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yaşlılık veya biyolojik gerilemeye indirgeyip ahlaki, itikadi ve mekânsal zemin kaybını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سف | Yüzeyden sıyırma, süpürülme, dökülme ve aşağıya doğru yayılma hareketi; [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md), [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md), [سفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B9.md), [سفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%83.md), [سفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86.md), [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) köklerinde olduğu gibi bir şeyin yüzeyden alınması veya zemine akması | ل | Değnek, sınır veya istikamet bildiren harfin eklenmesiyle süpürülüp dökülme eylemi nihai bir tabana, en alt seviyeye ve kalıcı bir zemin sınırına yönlendirilmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bir nesnenin veya varlığın zemine basması, tutunma noktası arayışı ve alttaki dayanak |
| ف | Ağız | Açıklık, nefes alma veya alt tarafa doğru açılan boşluk |
| ل | Çoban değneği | Bir yöne sevk edilme, boyun eğdirilme ve nihai sınıra doğru itilme |
| سفل | Dayanağın alt sınıra sevk edilmesi | Varlığın veya nesnenin tutunma noktasını kaybederek en alt sınıra, yönlendirildiği taban zeminine inmesi veya indirilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yapının, dağın veya vadinin alt tabanı; rüzgârın estiği yönün aksi alt tarafı; devenin bacakları ve mızrağın dip kısmı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde dağın ve vadinin en alçak zemini ile rüzgârın alt yönü bağlamında mekan tasarımı olarak kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde kabile veya toplumun ayak takımı, nankör ve aşağı tabakası için kullanılan toplumsal niteleme ile Mekke arazisinin alt vadisi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab ve Asāsü’l-Balāga.

### Sami etimolojik katman

Arapça سفل kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dil gruplarında ortak ve tutarlı bir morfo-semantik çekirdeğe sahiptir. İbranicede שָׁפֵל biçimi alçak olmak, boyun eğmek, alçalmak ve çökmek anlamlarını taşır; fiziki alçaklığın yanı sıra tevazu veya zilleti ifade eder. Süryanicede שְׁפַל kökü alçalmak, alçakgönüllü olmak veya zayıflamak manasında kullanılır. Doğu Sami kolunda Akadca šapālu kökü derin olmak, alçakta bulunmak, çökmek anlamındadır ve šaplû sözcüğü doğrudan alt, aşağı tabaka veya alt katmanı gösterir. Bu geniş dağılım, kökün Proto-Sami ortak mirasında öncelikle yerçekimsel ve mekânsal olarak tabanda bulunmayı, ikincil olarak da hiyerarşik ve ahlaki derekelenmeyi bildirdiğini doğrulamaktadır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary ve The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سفل — Mekânsal ve hiyerarşik taban | Yükselmenin zıddı olarak bir nesnenin, arazinin veya rütbenin en alt noktası | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca šapālu, İbranice šāfēl, Süryanice šfal | Ortak Sami kökeninde mekânın alçaklığı, derinliği ve hiyerarşik boyun eğiş | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda düzenli ve kesin bir soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Koehler-Baumgartner HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سفل | Anlamlı | Aşağıda olmak, alçalmak | Mekân, mertebe ve ahlakta en alt basamakta yer alma hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) | Anlamlı | Öne geçmek, geçmişte kalmak | Zaman veya mekânda önden gitme, önceden vuku bulma durumu | Anlamlı; Kur'an'da geçer |
| [فسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%84.md) | Anlamlı | Değersiz, zayıf, soysuz olmak | Bir nesnenin veya kişinin karakterce zayıf ve işe yaramaz olması | Anlamlı; Kur'an'da geçmez |
| [فلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%B3.md) | Anlamlı | Pulu dökülmek, yoksullaşmak | Maddi varlığın tükenmesi ve en alt ekonomik düzeye inilmesi | Anlamlı; Kur'an'da geçmez |
| لسف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| [لفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سفل | Merkez | Derece ve mekân olarak en dipte bulunma | Fiziksel veya ahlaki düzlemde nihai alt sınıra inme ve tabana çekilme | Varlığın zemin, seviye ve değer bakımından en alçak katmanı |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | İtibar ve değer azlığı | Bir varlığın başkalarının nazarında küçük ve önemsiz görülmesi | İtibar kaybına ve küçümsemeye odaklı alçaklık |
| [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) | Komşu | Mesafe ve zaman yakınlığı | Bir şeye yaklaşma veya seviyece daha beride bulunma | Alçaklıktan ziyade yakınlık ve erişilebilirlik vasfı |
| [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Konulma, indirilme ve haysiyet düşüşü | Bir fail tarafından kasten aşağıya bırakılma veya haysiyetin düşürülmesi | Dış bir müdahaleyle seviyenin aşağıya çekilmesi |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Hafiflik ve haysiyetsizlik | Varlığın ağırlığını ve ciddiyetini kaybedip zelil duruma düşmesi | Ağırlığın yitirilmesi ve hor görülme boyutu |
| [علو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%88.md) | Zıt | Yükseklik, üstünlük ve hâkimiyet | Mekân, mertebe, kudret ve izzette en üst seviyede bulunma | سفل kökünün zıddı olan mutlak üstünlük ve yükseklik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سفل | Aşağı ve alçak olmak | Mekânsal taban ile ahlaki ve varoluşsal çöküşü birlikte kapsar | Kesin |
| Latince | Inferus, humilis | Aşağıdaki, alçak, zeminde olan | Inferus mekânsal alt seviyeyi, humilis ise zeminle temas eden tevazu ve alçaklığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Lower, bottom, base, degraded | Daha alçak, dip, alçalmış | Mekânsal tabanı ve ahlaki gerilemeyi verir ancak kökün bütüncül ontolojik derinliğini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Unten, niedrig, herabgesunken | Aşağıda, alçak, aşağı düşmüş | Mekânsal alt konumu ve mertebe kaybını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Inférieur, bas, abaissé | Alt, alçak, alçaltılmış | Hiyerarşik ve fiziksel alt katmanı karşılar, ahlaki düşüşü bağlamla tamamlar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Coğrafi ve mekânsal alçaklık | Vadinin veya arazinin alt kısmı, alt mevki | Savaşta ordu birliklerinin vadi tabanındaki veya sahil boyundaki konumu; Enfâl [8:42](https://lisan.digital/tr/ayet/8:42.md), Ahzâb [33:10](https://lisan.digital/tr/ayet/33:10.md) |
| Fiziksel altüst oluş | Altın üste çevrilmesi, yerle bir edilme | Helak edilen kavmin yurdunun altının üstüne getirilmesi; Hûd [11:82](https://lisan.digital/tr/ayet/11:82.md), Hicr [15:74](https://lisan.digital/tr/ayet/15:74.md) |
| Varlık ve ahlak derekesi | Yaratılış potansiyelini kaybedip en aşağıya düşürülme | En güzel kıvamda yaratılan insanın inkâr ve sapma sebebiyle tabana yuvarlanması; Tîn [95:5](https://lisan.digital/tr/ayet/95:5.md) |
| İdeolojik ve siyasi mağlubiyet | İnkâr davasının ve şirkin alçaltılması | İnkâr edenlerin sözünün aşağıların aşağısı kılınması ve hilelerinin boşa çıkarılması; Tevbe [9:40](https://lisan.digital/tr/ayet/9:40.md), Sâffât [37:98](https://lisan.digital/tr/ayet/37:98.md), Fussilet [41:29](https://lisan.digital/tr/ayet/41:29.md) |
| Ahirette ceza tabakası | Cehennemin en alt derekesi | İkiyüzlülerin cehennem ateşinin en dibinde yer alması; Nisâ [4:145](https://lisan.digital/tr/ayet/4:145.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kelamın üstünlüğü ve inkârın alçaltılması | Küfrün ve şirkin ontolojik ve epistemolojik olarak aşağıda kalmaya mahkûm oluşu | Hakikatin yüceliği karşısında batılın kaçınılmaz zemin kaybı |
| Fıkıh | Sulama, mülkiyet ve arazi hukuku | Arazinin üst ve alt kısımları arasındaki su hakkı ve binaların alt kat mülkiyeti | Suyun akış yönünde yukarıdakinin önceliği ve alt kat malikinin hakları |
| Tefsir | İnsanın yaratılış mertebeleri ve azap derekeleri | Tîn suresindeki ifadenin fiziki yaşlılık mı yoksa ahlaki ve cehennemi alçalış mı olduğu | Yaratılış gayesini terk eden insanın düşeceği nihai manevi dereke |
| Hadis | Ahlaki davranış ve cömertlik | Veren elin üstün, alan veya isteyen elin aşağıda oluşu rivayetleri | İktisadi ve ahlaki hiyerarşide bağımlılığın getirdiği alt konum |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk hiyerarşisi | Dereke | İmtihanı kaybedenin düşüş zeminini belirleme | İlahi nizamdan sapan bilincin varoluşsal olarak en alt katmana itilmesi | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve epistemik zemin | Cehalet ve taklit tabanı | Yüzeysel ve temelsiz kabulleri tasnif etme | Tahkikten yoksun, delilsiz ve aşağı düzeydeki algı basamağı | Güçlü |
| Siyasi | Güç ve meşruiyet mücadelesi | İdeolojik hezimet | Zulüm ve bâtıl otoritenin tabana çökertilmesi | Hakkın üstünlüğü karşısında bâtıl odakların alçak kılınması | Kesin |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve bölüşüm | Bağımlı ve alt tüketici tabaka | Dolaşımda zayıf düşen kesimin korunması gereği | Üretmeyen ve yalnızca alt tabanda kalan yapının dönüştürülmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu tabanı ve minimum enerji seviyesi | Fiziksel bir sistemde yerçekimi veya kuvvet alanı etkisiyle parçacıkların en alt denge ve taban seviyesine çökmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal katmanlaşmada tabanlaşma ve marjinalleşme | Birey veya grupların ahlaki, iktisadi veya kurumsal normları yitirerek toplumun en alt basamağına gerilemesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yaşlanmanın getirdiği bedensel çöküntüye veya dar anlamda coğrafi bir irtifa farkına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Mekânsal konumlardan başlayarak siyasi davaların çöküşünü, ahlaki çözülmeyi ve cehennemin en derin derekelerini kuşatan evrensel alçalma kanunu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ontolojik ve ahlaki uyarıları biyolojik bir kadere indirgeyerek insanın kendi iradesiyle sürüklendiği varoluşsal çöküşü gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın üstünlük ve alçaklık dengesinin soy veya güçle değil, ilahi hakikate intisap ve ahlaki tutarlılıkla belirlendiğini gösteren temel eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın fıtratı ve akıbetini konu edinen ayetlerde, inkârcıların tuzaklarının boşa çıkmasını anlatan pasajlarda ve cehennem derekelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılıştaki mükemmelliğin kalıcı ve mekanik bir dokunulmazlık sağladığı zannını yıkarak, ahlaki çaba gösterilmediğinde insanın en aşağıya düşeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Vadinin, arazinin veya bir yapının en alt tabanı, nesnenin yerçekimi yönündeki zemin noktası.
- Soyut anlam: İnsanın, davanın veya varoluşsal bilincin değer ve hiyerarşi basamaklarında en alt sınıra gerilemesi.
- Sistematik karşılık: İlahî nizama ve fıtrata tutunmayı bırakan her yapının kaçınılmaz olarak tabana ve zillet derekesine çöküş dinamiği.
- LaTeX modeli: $$S(x) = \lim_{t \to \infty} \left( H(x_t) - \nabla V(x_t) \right) \implies \min(D)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $H(x_t)$ varlığın başlangıçtaki fıtri yüksekliğini veya potansiyel seviyesini, $\nabla V(x_t)$ hakikatten sapma ile oluşan ahlaki ve ontolojik değer kaybı gradyanını temsil eder. İrade ve fıtrat desteğini yitiren $x$ varlığı, zaman ilerledikçe bu gradyan doğrultusunda düşüşe geçer ve varoluşsal mertebelerin en alt sınırı olan $\min(D)$ tabanına, yani aşağıların aşağısına ulaşır.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/4:145.md) — الْأَسْفَلِ

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيرًا

Meal (IK): Doğrusu münafıklar; cehennemin en alt tabakasındadırlar. Onlara yardımcı bulamazsın.

### [Enfal 8:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/8:42.md) — أَسْفَلَ

إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ وَلَكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hani siz, o vakit vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da öte yamacında idiler. Kervan ise sizden daha aşağıda idi. Eğer bir yerde buluşmak üzere sözleşseydiniz; muhakkak ki vaktini ta’yinde ihtilafa düşerdiniz. Fakat Allah, işlenmesi gerekli olan emri yerine getirmek için yaptı. Ta ki helak olan; apaçık bir delilden dolayı helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden dolayı yaşasın. Ve muhakkak ki Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [Tevbe 9:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/9:40.md) — السُّفْلَى

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer siz ona yardım etmezseniz; doğrusu Allah, ona yardım etmişti. Hani kafirler onu çıkarmışlardı da, o ikinin ikinicisydi. Hani onlar mağarada idiler ve hani o, arkadaşına; üzülme, Allah bizimledir, diyordu. Bunun üzerine Allah, ona sekinetini indirmişti, onu sizin görmediğiniz ordularla desteklemişti. Ve küfretmiş olanların sözünü alçaltmıştı. Allah’ın kelimesi ise en yüce olandır. Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Hud 11:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/11:82.md) — سَافِلَهَا

فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ

Meal (IK): Emrimiz gelince; oranın üstünü altına getirdik ve üzerine yığın yığın sert taşlar yağdırdık.

### [Hicr 15:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/15:74.md) — سَافِلَهَا

فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ

Meal (IK): Ülkelerinin üstünü altına getirdi. Üzerlerine sert taş yağdırdık.

### [Ahzab 33:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/33:10.md) — أَسْفَلَ

إِذْ جَاءُوكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زَاغَتِ الْأَبْصَارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا

Meal (IK): Hani onlar size, hem üstünüzden hem de altınızdan gelmişlerdi. Ve hani gözler kaymış, yürekler ağızlara gelmişti ve siz Allah hakkında çeşitli zanlarda bulunuyordunuz.

### [Saffat 37:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/37:98.md) — الْأَسْفَلِينَ

فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ

Meal (IK): Ona hile yapmak istediler. Biz de onları en aşağılar kıldık.

### [Fussilet 41:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/41:29.md) — الْأَسْفَلِينَ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ

Meal (IK): Ve küfredenler derler ki: Rabbımız; cinnlerden ve insanlardan bizi saptırmış olanları göster, onları ayaklarımızın altına alalım da alçaklar, aşağıların aşağısı olsunlar.

### [Tin 95:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/ayet/95:5.md) — أَسْفَلَ · سَافِلِينَ

ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ

Meal (IK): Sonra onu, aşağıların aşağısına döndürdük.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sufla” vadinin alt tarafına, “ulya” ise üst tarafına denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين واللام والفاء معهما
س ل ف، ف ل س، ف س ل، س ف ل مستعملات.
سلف: أسلفته مالاً: أقرضته، والسلف من القرض.
والسَّلَفُ: كلُّ شيءٍ قَدَّمْتَه فهو سَلَفٌ، والفعل سَلَفَ يسلُفُ سُلُوفاً.
والقومُ إذا أرادوا أن يَنْفِروا فمن تقَدَّم من نَفيرهم فسَبَقَ فهو سَلَفٌ لهم، قال:
نحن مَنَعُنا مَنبِتَ النَّصِيِّ		بسَلَفٍ أَرعَنَ عَنْبَـريِّ
والسُّلْفَةُ: ما يَتَسَلَّفُ الرجلُ فيأكُلُ قبل غَدائه.
والأُمَم السالفة الماضية أمام الغابرة، قال:
ولاقَتْ مناياها القُرونُ الـسَّـوالِـفُ		كذلك تَلقاها القرون القرون الخوالِف
أي يموت من بقِيَ كما ماتَ من مَضَى.
والسالِفةُ: أعلى العُنُق. وسالِفة الفرس وغيرها: هاديتُه، أي ما تقدَّمَ من عُنُقه.
والسَّلْفُ: جِرابٌ ضَخُم، والجميع سُلُوف.
وسُلافَةُ كُلِّ شيءٍ: خُلاصَتُه.
والسَّلِفُ: غُرْلة الصَّبيِّ.
والسُّلْفانُ: أولاد الحَجَل واحدها سُلَفٌ.
والسُّلفةُ: الطعامُ يُتَعَلَّلُ به قبل الغداء، وكذلك اللُّهْنةُ، وقد سَلَّفْتُهم.
والمُسْلِفُ من النِّساء: التي بلغت خمساً وأربعين ونحوَها.
والسُّلفةُ: جِلُدٌ رقيقٌ يُجعَل بِطانةً للخِفاف أحمرَ وأصفَرَ والسَّلُوف من نِصال السِّهام: ما طال وأنشد:
شَكَّ كُلاها بسَلوفٍ سَنْدَريُّ
وسَلَفُتُ الأرض بالمِسْلَفةِ إذا سَوَّيْتُها للزرع، وأرض مَسلوفةٌ أي مستوية.
والسِّلْفانِ: رجلانِ تَزَوَّجا بأختَيْنِ، وكلُّ واحدٍ منهما سِلْفٌ لصاحبه، والمرأة سِلفةٌ لصا حبتها إذا تزوَّجَت أختانِ بأخَوْينِ.
والسُّلافة من الخمر أفضَلُها يَتَحلَّبُ من غير عَصْرٍ ولا مَرْثٍ.
وهذا سَلِفي وأنا سَلِفُه.
فلس:
وأفلس الرجل إذا صار ذا فُلُوس بعد الدراهم والفَلْسُ معروف، وجمعُه فلوسٌ.
وقد فَلَّسه الحاكمُ تفليساً.
والتَفليسُ في اللون إذا كان على جِلده لُمَعٌ كالفُلوس، ودابَّة مُفَلِّس: فيها لُمَعٌ كالفلوس.
والفَلْسُ: خاتَم من رَصاصٍ يُختَم به عُنُقَ من يعطى الجِزْية.
فسل:
الفَسْلُ: الرَّذْل النَّذْل الذي لا مُروءةَ له ولا جَلَد، وفَسُلَ فَسالة.
والفَسيل: صِغارُ النَّخل، والواحدة بالهاء.
وفُسالة الحديد: ما تَناثَر منه عند الضرب إذا طُبعَ.
سفل:
وأسفَلُ وأعلَى، وسُفْلٌ وعُلْو، تَسَفَّل وتَعَلىَّ، وسافلةٌ وعاليةٌ، وسُفلَى وعُليا، وسَفال وعَلاء، وسفوُل وعُلُوّ نقائض.
وسِفْلةٌ وعِليةُ وسَفِلةٌ.

##### Türkçe

باب **السين** و**اللام** و**الفاء** معهما
**س ل ف**، **ف ل س**، **ف س ل**، **س ف ل** kullanımdadır.

**سلف**: **أسلفته مالاً**: Ona borç verdim; ve **السلف** borçtandır.
Ve **السَّلَفُ**: Her neyi önden sunduysan o **سَلَفٌ**tur; fiil **سَلَفَ** **يسلُفُ** **سُلُوفاً**.
Ve kavim, sefere çıkmak istediklerinde, onların seferberliğinden öne geçen kimse, öne geçip geçtiyse, o onlara **سَلَفٌ**tur; dedi ki:
نحن مَنَعُنا مَنبِتَ النَّصِيِّ		بسَلَفٍ أَرعَنَ عَنْبَـريِّ
Ve **السُّلْفَةُ**: Adamın öğle yemeğinden önce yiyip (önceden) aldığı şeydir.
Ve geçmiş önceki ümmetler, sonrakilerin önündedir; dedi ki:
ولاقَتْ مناياها القُرونُ الـسَّـوالِـفُ		كذلك تَلقاها القرون القرون الخوالِف
Yani kalan kimse ölür; geçtiği gibi.
Ve **السالِفةُ**: Boynun üst kısmı. Ve atın ve başkasının **سالِفة**si: onun baş tarafıdır; yani boynunun öne geçen kısmı.
Ve **السَّلْفُ**: Büyük bir torba; çoğulu **سُلُوف**.
Ve her şeyin **سُلافَةُ**si: onun özüdür.
Ve **السَّلِفُ**: çocuğun sünnet derisi.
Ve **السُّلْفانُ**: keklik yavruları; tekili **سُلَفٌ**.
Ve **السُّلفةُ**: öğle yemeğinden önce onunla oyalanılan yiyecek; aynı şekilde **اللُّهْنةُ**; ve ben onlara **سَلَّفْتُهم**.
Ve kadınlardan **المُسْلِفُ**: kırk beşe ve benzerine ulaşmış olan.
Ve **السُّلفةُ**: ince bir deridir; mestlere astar yapılır; kırmızı ve sarı; ve ok uçlarından **السَّلُوف**: uzamış olan; ve şu şiir okunmuştur:
شَكَّ كُلاها بسَلوفٍ سَنْدَريُّ
Ve **سَلَفُتُ** toprağı **بالمِسْلَفةِ**: onu ekin için düzlediğimde; ve **أرض مَسلوفةٌ**: yani düzlenmiş.
Ve **السِّلْفانِ**: iki erkek, iki kız kardeşle evlenen; onların her biri, arkadaşına **سِلْفٌ**tür; ve kadın, iki kız kardeş iki erkek kardeşle evlendiğinde, arkadaşına **سِلفةٌ** olur.
Ve şaraptan **السُّلافة**: onun en iyisidir; sıkma ve ezme olmaksızın (kendiliğinden) damlar.
Ve bu benim **سَلِفي**mdir ve ben onun **سَلِفُه**yim.

**فلس**:
Ve adam **أفلس** ettiğinde: dirhemlerden sonra **فُلُوس** sahibi olur; ve **الفَلْسُ** bilinir; çoğulu **فلوسٌ**.
Ve hâkim onu **فَلَّسه** **تفليساً**.
Ve renkte **التَفليسُ**: derisinde **الفُلوس** gibi parıltılar olduğunda; ve **دابَّة مُفَلِّس**: onda **الفلوس** gibi parıltılar vardır.
Ve **الفَلْسُ**: kurşundan bir mühürdür; onunla cizye verilen kimsenin boynu mühürlenir.

**فسل**:
**الفَسْلُ**: mürüvveti ve dayanıklılığı olmayan aşağılık, rezil kimse; ve **فَسُلَ** **فَسالة**.
Ve **الفَسيل**: küçük hurma fidanları; tekili **بالهاء** iledir.
Ve demirin **فُسالة**si: dövme sırasında, dövülüp şekillendirildiğinde ondan saçılan şeydir.

**سفل**:
Ve **أسفَلُ** ve **أعلَى**; ve **سُفْلٌ** ve **عُلْو**; **تَسَفَّل** ve **تَعَلىَّ**; ve **سافلةٌ** ve **عاليةٌ**; ve **سُفلَى** ve **عُليا**; ve **سَفال** ve **عَلاء**; ve **سفوُل** ve **عُلُوّ** zıtlıklardır.
Ve **سِفْلةٌ** ve **عِليةُ** ve **سَفِلةٌ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السُفْلُ، والسِفلُ، والسُفولُ، والسَفالُ، والسُفالَةُ بالضم: نقيض العُلْوِ، والعِلْوِ، والعُلُوُّ، والعَلاءِ، والعَلاوَةِ. يقال: قعدتُ بسُفالَةِ الريح وعُلاوَتِها. والعُلاوَةُ: حيث تَهُبُّ، والسُفالَةُ بإزاء ذلك. والسافِلُ: نقيض العالي. والسَفالَةُ بالفتح: النَذَالة، وقد سَفُلَ بالضم. والسافِلَةُ: المَقْعَدَةُ والدُبُرُ. والسَفِلَةُ بكسر الفاء: قوائم البعير. والسَفِلَةُ أيضاً: السُقاطُ من الناس. يقال: هو من السَفِلَةُ، ولا تقلْ هو سَفِلَةٌ، لأنَّها جمع. والتَسْفيلُ: التصويبُ. والتَسَفُّلُ: التصوُّبُ. والأَسافِلُ: صغارُ الإبل.

##### Türkçe

**السُفْلُ** ve **السِفلُ** ve **السُفولُ** ve **السَفالُ** ve **السُفالَةُ** (ضم ile): **العُلْوِ**’nun, **العِلْوِ**’nun, **العُلُوُّ**’nun, **العَلاءِ**’nin ve **العَلاوَةِ**’nin zıddıdır. Denilir: “Rüzgârın **سُفالَةِ**’sinde ve onun **عُلاوَتِ**’sinde oturdum.” Ve **العُلاوَةُ**: estiği yer; ve **السُفالَةُ** bunun karşısındadır. Ve **السافِلُ**: **العالي**’nin zıddıdır. Ve **السَفالَةُ** (fetha ile): **النَذَالة**; ve (kişi) ضم ile **سَفُلَ**. Ve **السافِلَةُ**: **المَقْعَدَةُ** ve **الدُبُرُ**. Ve **السَفِلَةُ** (fâ’nın kesriyle): devenin ayakları. Ve **السَفِلَةُ** ayrıca: insanlardan düşkünler. Denilir: “O, **السَفِلَةُ**’dendir”; “o **سَفِلَةٌ**’dir” deme; çünkü o bir çoğuldur. Ve **التَسْفيلُ**: **التصويبُ**. Ve **التَسَفُّلُ**: **التصوُّبُ**. Ve **الأَسافِلُ**: develerin küçükleri.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ل ف
سلف ، سفل ، فسل ، فلس : مستعملة .
فلس : قال الليث : الفَلْس معروف ، وجمعُه فُلوس . وأَفْلَسَ الرجلُ : إذا صار ذا فُلُوس بعد الدَّراهم ، وقد فلَّسَه الحاكم تَفْليساً . وشيءٌ مُفلّسُ اللون : إذا كان على جِلْده لُمَع كالفُلوس .
وقال أبو عَمْرو : أفلستُ الرجلَ : إذا طلبتَه فأَخطأْتَ موضِعَه ، وذلك الفَلَس والإفلاس ، وأنشد للمعطَّل الهُذَليّ :
يا حِبُّ ما حُبُّ القَتُولِ وحُبُّها
فَلسٌ لا يُنْصِبْكَ حُبٌّ مُفْلِسُ
قال أبو عَمْرو في قوله : حُبُّها فَلَسٌ ، أي : لا نَيْلَ معه .
قال : وأَفلَس الرجلُ : إذا لم يَبقَ له مال .
فسل : قال الليث : الفَسلُ : الرَّذْلُ النَّذْلُ الذي لا مُروءة له ولا جَلَد . وقد فَسلَ يفسل فُسولةً وفَسالةً . ويقال : أفسلَ فلانٌ على فلانٍ مَتاعَه : إذا أَرْذَله . وأَفْسل عليه دَرَاهمَه : إذا زيَّفَها ، وهي دَرَاهمُ فُسولٌ .
وقال الفرزدق :
فلا تَقبَلوا منهم أباعرَ تُشْتَرى
بوَكْسٍ ولا سُوداً يَصِحُّ فُسولُها
أراد : ولا تقبَلوا منهم دَراهمَ سُوداً .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه لعن من النساء المُسوِّفَة والمُفَسِّلة ) . المفسلة من النساء : التي إذا أراد زوجُها غِشْيَانها قالت : إني حائض ، فتفسل الزوجَ عنها وتُفَتِّره ولا حَيضَ بها . والمسوِّفةُ : التي إذا دَعاها الزّوج للفِراش ماطَلَتْ ولَمْ تُجِبْه إلى ما يَدْعوها إليه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ في صِغار النّخل قال : أوَّل ما يُقلَع من صغار النَّخْل للغَرْس فهو الفسيل والوَدِيُّ ، ويُجمع فسائل ، وقد يقال للواحدة : فَسيلة ، ويُجمَع فَسيلاً .
وقال الليث : فُسالةُ الحديد : ما تَناثَر منه عند الضَّرْب إذا طُبِع .
أبو عَمْرو : الفسلُ : الرجلُ الأَحمَق .
سفل : قال الليث : الأسفَل نقيضُ الأَعْلى ، والسفْلَى نقيضُ العُلْيا ، والسُّفْلُ نقيضُ العُلْو في التسفُّل والتَعلِّي .
والسافلة نَقيضُ العالية في النَّهْر والرُّمْح ونحوه . والسافلُ نَقيضُ العالي ، والسفْلة نقيض العِلْية ، والسفَالُ نَقِيض العَلاء ، يقال : أمْرهمْ في سَفال وفي عَلاء . والسفُول مصدرٌ ، وهو نقيض العُلُوّ . والسفْلُ نقيضُ العِلْو في البِناء .
وقوله تعالى : ( ( تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ ) ( التين : 5 ) ، أي : رددناه إلى أرذل العُمُر ، كأنه قال : رددناه أسفل من سَفَل ، وأسفل سافل . وقيل : معناه : رددناه إلى الضلال ، كما قال تعالى : ( وَالْعَصْرِ إِنَّ ( ) يَفْعَلُونَ إِلاَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ ) ( العصر : 2 ، 3 ) .
وقال ابن السكّيت : هم السفِلة لأراذل الناس ، هم من عِلْيَة الناس ومن العرب من يخفِّف فيقول : هم السفْلة . وسَفِلة البعير : قوائمُه وفلان من سَفلة القوم : إذا كان من أراذلهم وأَسافل الإبل : صِغارُها ، وأنشد أبو عُبَيد :
تَواكلَها الأزمانُ حتى أَجَأْنَها
إلى جَلَدٍ منها قليلِ الأسافلِ
أي : قليل الأولاد .
ويقال : كُن في عُلاوة الرِّيح وسُفَالةِ الرِّيح ، فأما عُلاوَتُها فأنْ يكون فوقَ الصَّيد ، وأمّا سفَالتُها فأن يكون تحتَ الصَّيْد ، لأنه يستقبِل الرِّيحَ .
وقول الله تعالى : ( وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنكُمْ ) ( الأنفال : 42 ) ، قرىء بالنّصب
لأنه ظَرْف ، ولو قرىء : ( أسفلُ ) بالرفع فمعناه : أشَدُّ تَسفُّلاً .
سلف : قال الليث وغيرُه : السَّلَفُ : القَرْضُ ، والفِعْل أسْلَفْت ، يقال : سَلَّفتُه مالاً ، أي : أقرَضْته .
قلتُ : وكلُّ مالٍ قدَّمْته في ثمن سِلْعة مضمونةٍ اشتريتَها بصفَةٍ فهو سَلَف وسَلَم .
ورُوِي عن النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَن سَلَّف فليُسَلّف في كَيْلٍ معلومٍ ووزْنٍ معلوم ) أراد من قَدّم مالاً ودَفَعه إلى رجل في سِلعة مضمونة ، يقال : سَلّفْتُ وأَسْلَفْتُ وأَسْلَمْتُ بمعنًى واحد ، وهذا هو الذي يُسمّيه عَوامُّ الناس عندنا السَّلَم .
والسَّلَف في المعامَلات له معنيان : أحدُهما القرض الذي لا مَنْفَعَةَ للمُقْرِض فيه وعلى المُقْرَض رَدُّه كما أَخَذه ، والعرب تسمِّيه السَّلَف ، كما ذكره الليث في أول الباب . والمعنى الثاني في السَّلَف : السَّلَمُ وهو في المعنييْن مَعاً اسمٌ مِنْ أَسْلَفْتُ ، وكذلك السَّلَم اسمٌ من أسلَمْتُ .
وللسَّلَف معنيان آخَران : أحدُهما : أَن كلّ شيء قدّمَه العبدُ من عَمَل صالحٍ ، أو ولَدٍ فَرَطٍ تَقدَّمه فهو سَلَف ، وقد سَلَف له عَمَلٌ صالح . والسلَف أيضاً : مَن تَقدَّمك من آبائك وذَوِي قَرابَتك الذين هم فوقَكَ في السنّ والفَضْل ، واحدهم سالِف ، ومنه قولُ طُفَيل الغَنَويّ يرثي قومه :
مَضَوا سَلَفاً قَصْدُ السبِيل عليهمُ
وصَرْفُ المنَايا بالرِّجال تَقَلَّبُ
أراد أنهم تقدَّمونا وقَصْدُ سبيلنا عليهم ، أي : نَموت كمَا ماتُوا فنَكون سلَفاً لمن بعدَنا كما كانوا سلَفاً لنا .
وقال الفرّاء في قولُ الله جلّ وعزّ : ( ( أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ ) ( الزخرف : 56 ) ، يقول : جعلناهم سَلَفاً متقدِّمين ليتّعظ بهم الآخِرون .
قال : وقرأ يحيى بن وثّابٍ : ( سُلُفاً ) مضمومةٌ مثقّلة .
قال : وزعم القاسمُ أنّه سمع واحدها سَلِيفاً ، قال : وقرىء : ( سلَفاً ) كأنّ واحدتها سُلْفة ، أي : قِطْعة من الناس مِثل أُمّة .
وقال الليث : الأُمَم السالفة : الماضيةُ أَمامَ الغابرة ، وتُجمعُ سوالف ، وأَنشَدَ في ذلك :
ولاقَتْ مَناياها القُرونُ السَّوالِفُ
كذلك يَلْقاها القُرونُ الخَوالِفُ
قال : والسالفةُ : أَعْلى العُنُق . وسالِفَة الفَرَس وغيرِها : هادِيَتُه ، أي : ما تَقَدَّم من عُنُقه .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : السَّلْف : الجِراب ، وجمعُه سُلوف ، وأَنشَد شمر لبعض الهذليِّين :
أَخذتُ لهم سَلْفَيْ حَتِيَ وبُرْنْساً
وسَحْقَ سَرَاوِيلٍ وجَرْدَ شَلِيلِ
أراد جِرَابَيْ حَتِيَ ، وهو سَويق المُقْل .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للطّعام الذي يتعلّل به قبلَ الغذاء : السُّلْفة . وقد سلَّفْتُ القومَ ، وسلّفتُ للقوم ، وهي اللُّهنة .
أبو عبيد عن الفرّاء : قال المُسْلِف من النساء : التي قد بلغتْ خمساً وأربعين ونحوها ، وأَنشَد :
إذا ثَلاَثٌ كالدُّمَى
وكاعِبٌ مُسْلِفُ
ورُوِيَ عن محمد بن الحنفيّة أنه قال : أرضُ الجَنّة مَسْلُوفةٌ .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعيّ : هي المستوِيَة . قال : وهذه لغة أهلِ اليَمَن والطائف وتيل الناحية يقولون : سلَفْتُ الأرضَ أسلُفُها . ويقال للحَجَر الذي تُسوَّى به الأرض : مِسلَفة .
قال أبو عُبَيد : وأحسبُه حَجَراً مُدْمَجاً يُدحرَج به على الأرض لتَستوِيَ .
وقال اللّيث : تُسمَّى غُرْلة الصبيِّ سُلْفةً ، والسُّلْفةُ : جِلدٌ رقيق يُجعَل بِطانةً للخِفاف ، وربّما كان أحمرَ وأصفرَ . قال : والسَّلُوف من نِصالِ السِّهام : ما طال ، وأَنشَد :
شَكّ كُلاها بِسلُوفٍ سَنْدَرِيُّ
والسِّلْفانِ : رجلان تزوَّجا بأختين ، كلُّ واحد منهما سِلْفٌ لصاحبه . والمرأةُ سِلْفةٌ لصاحبتها : إذا تزوّجت أختان بأخَوين .
قال : والسُّلاَفَة من الخمر : أخلَصُها وأفضَلُها ، وذلك إذا تَحَلَّب من العنب بلا عَصْر ولا مَرْث وكذلك من التَّمْر والزَّبيب ما لم يُعَد عليه الماء بعد تَحلُّب أوّله والسُّلَفُ والسُّلَكُ : من أولاد الحَجَل ، وجمعُه سِلْفان وسِلْكان .
وأَخبَرني المنذريُّ عن الحَسَن أنّه أنشدَه بيتَ سَعْد القرقرة :
نحنُ بغَرْس الوَدِيِّ أعَلُمنا
مِنّا برَكْض الجيادِ في السُّلَفِ
قال : والسُّلَف جمعُ السُّلْفة من الأرض ، وهي الكرْدَة المسوّاة .
وقال أبو زيد : جاء القومُ سُلْفة سُلْفة : إذا جاء بعضُهم في إثْر بعض . وسُلافُ العَسْكَر : مُقدِّمتهُم . وسَلفْتُ القومَ وأنا أسلُفُهم سَلَفاً : إذا تقدّمتهم . قال مرة بن عبدالله اللحياني :
كأن بناته سِلفانُ رَخْم
حواصِلُهن أمثال الزَّقاق
قال : واحد السلفان سُلف ، وهو الفرخ . قال : سُلَكٌ وسِلكان : فِرَاخ الحَجل .

##### Türkçe

س ل ف
**سلف** , **سفل** , **فسل** , **فلس** : kullanımdadır.

**فلس** : Leys dedi: **الفَلْس** bilinir; çoğulu **فُلوس**’tur. Ve **أَفْلَسَ الرجلُ**: dirhemlerden sonra **فُلُوس** sahibi olduğunda; hâkim onu **تَفْليساً** ile iflâs ettirmiştir. Ve rengi **مُفلّسُ** olan bir şey: derisi üzerinde **الفُلوس** gibi parıltılar bulunduğunda.

Ebû Amr dedi: **أفلستُ الرجلَ**: onu aradığımda, yerini şaşırdığımda; işte bu **الفَلَس** ve **الإفلاس**’tır. Ve el-Mu‘attal el-Huzelî’den inşâd etti:
يا حِبُّ ما حُبُّ القَتُولِ وحُبُّها
فَلسٌ لا يُنْصِبْكَ حُبٌّ مُفْلِسُ

Ebû Amr, onun sözü hakkında dedi: **حُبُّها فَلَسٌ**; yani: onunla birlikte elde ediş yoktur.
Dedi: Ve **أَفلَس الرجلُ**: kendisine mal kalmadığında.

**فسل** : Leys dedi: **الفَسلُ**: mürüvveti ve dayanıklılığı olmayan, aşağılık, rezil kimsedir. Ve **فَسلَ يفسل فُسولةً وفَسالةً**. Ve denir: **أفسلَ فلانٌ على فلانٍ مَتاعَه**: onu değersizleştirdiğinde. Ve **أَفْسل عليه دَرَاهمَه**: onları kalp ettiğinde; onlar **دَرَاهمُ فُسولٌ**’dur.

Ferazdak dedi:
فلا تَقبَلوا منهم أباعرَ تُشْتَرى
بوَكْسٍ ولا سُوداً يَصِحُّ فُسولُها

Muradı: onlardan siyah dirhemler kabul etmeyin.

Hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): ( kadınlardan **المُسوِّفَة** ve **المُفَسِّلة** olanı lânetledi ) . Kadınlardan **المفسلة**: kocası onunla birleşmek istediğinde “Ben hayızlıyım” diyen; böylece kocayı ondan **تفسل** eder ve onu gevşetir; onda hayız yoktur. Ve **المسوِّفةُ**: koca onu döşeğe çağırdığında oyalayan ve onu çağırdığı şeye icabet etmeyen.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den küçük hurma fidanları hakkında dedi: küçük hurmalardan dikim için ilk sökülene **الفسيل** ve **الوَدِيُّ** denir; **فسائل** diye toplanır; tekine **فَسيلة** de denebilir; **فَسيلاً** diye de toplanır.

Leys dedi: **فُسالةُ الحديد**: dövüldüğünde, dövme yapıldığında ondan saçılan şeydir.

Ebû Amr: **الفسلُ**: ahmak adamdır.

**سفل** : Leys dedi: **الأسفَل** **الأَعْلى**’nın zıddıdır; **السفْلَى** **العُلْيا**’nın zıddıdır; **السُّفْلُ** **العُلْو**’nun zıddıdır; **التسفُّل** ve **التَعلِّي**’de.

Ve **السافلة**: nehirde, mızrakta ve benzerinde **العالية**’nin zıddıdır. Ve **السافلُ**: **العالي**’nin zıddıdır; **السفْلة**: **العِلْية**’nin zıddıdır; **السفَالُ**: **العَلاء**’ın zıddıdır; denir: “Onların işi **سَفال**’dadır ve **عَلاء**’dadır.” Ve **السفُول** bir mastardır; o, **العُلُوّ**’nun zıddıdır. Ve **السفْلُ** bina’da **العِلْو**’nun zıddıdır.

Yüce sözü: ( ( **تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ** ) ( التين : 5 ) ), yani: onu ömrün en reziline döndürdük; sanki dedi: onu **سَفَل**’den daha aşağıya, ve en aşağı aşağıya döndürdük. Ve denildi: manası: onu sapıklığa döndürdük; Yüce Allah’ın dediği gibi: ( **وَالْعَصْرِ إِنَّ ( ) يَفْعَلُونَ إِلاَّ الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ** ) ( العصر : 2 ، 3 ) .

İbn es-Sikkît dedi: **السفِلة** insanlar arasında en aşağılar içindir; onlar insanların **عِلْيَة**’sindendir; Araplardan kimi hafifletir de “onlar **السفْلة**’dir” der. Ve devenin **سَفِلة**’si: ayaklarıdır. Ve falan, kavmin **سَفلة**’sindendir: onların en aşağılarından olduğunda. Ve develerin **أَسافل**’i: küçükleridir. Ebû Ubeyd inşâd etti:
تَواكلَها الأزمانُ حتى أَجَأْنَها
إلى جَلَدٍ منها قليلِ الأسافلِ

Yani: evlâdı az.

Ve denir: rüzgârın **عُلاوة**’sinde ve rüzgârın **سُفَالة**’sinde ol; onun **عُلاوَتُها**’sı, avın üstünde olmaktır; onun **سفَالتُها**’sı ise avın altında olmaktır; çünkü o rüzgârı karşılar.

Yüce Allah’ın sözü: ( **وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنكُمْ** ) ( الأنفال : 42 ) ; zarf olduğu için nasb ile okunmuştur; eğer ref‘ ile ( **أسفلُ** ) okunsaydı manası: daha şiddetli aşağı oluş olurdu.

**سلف** : Leys ve başkası dedi: **السَّلَفُ**: borç (karz)tur; fiil **أسْلَفْت**’tir; denir: **سَلَّفتُه مالاً**; yani: ona borç verdim.

Dedim: ve her mal ki, vasıfla satın aldığın, garantili bir malın bedelinde onu öne sundun; o, **سَلَف** ve **سَلَم**’dır.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **مَن سَلَّف فليُسَلّف في كَيْلٍ معلومٍ ووزْنٍ معلوم** ) ; muradı: bir malı öne koyan ve onu garantili bir malda bir adama veren; denir: **سَلّفْتُ** ve **أَسْلَفْتُ** ve **أَسْلَمْتُ** tek bir manayladır; ve bu, bizim yanımızda avamın **السَّلَم** diye adlandırdığı şeydir.

Muamelelerde **السَّلَف**’in iki manası vardır: birincisi, borç verene onda fayda olmayan ve borç alanın onu aldığı gibi geri vermesi gereken borçtur; Arap onu **السَّلَف** diye adlandırır; Leys’in babın başında zikrettiği gibi. İkinci mana **السَّلَف**’te: **السَّلَم**’dır; ve o, iki manada birlikte **أَسْلَفْتُ**’tan bir isimdir; aynı şekilde **السَّلَم** da **أسلَمْتُ**’tan bir isimdir.

Ve **السَّلَف**’in iki başka manası vardır: birincisi: kulun salih amelden, yahut önden giden bir evlâttan öne sunduğu her şey; o, **سَلَف**’tir; ve onun için salih bir amel **سَلَف** olmuştur. Ve **السلَف** ayrıca: yaş ve fazilette senden üstün olan, babalarından ve akrabalarından senden önce geçmiş olan kimsedir; tekili **سالِف**’tir. Ondan, Tufeyl el-Ganavî’nin kavmini mersiyelediği sözü:
مَضَوا سَلَفاً قَصْدُ السبِيل عليهمُ
وصَرْفُ المنَايا بالرِّجال تَقَلَّبُ

Muradı: onlar bizden önce geçtiler; ve yolumuzun doğrusu onların üzerinedir; yani: onların öldüğü gibi ölürüz; böylece bizden sonrakilere **سلَف** oluruz; onların bize **سلَف** olduğu gibi.

Ferrâ, Yüce ve Aziz Allah’ın sözü hakkında: ( ( **أَجْمَعِينَ فَجَعَلْنَاهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِّلاَخِرِينَ** ) ( الزخرف : 56 ) ) dedi: yani: onları, sonrakiler ibret alsın diye önden geçmiş **سَلَفاً** kıldık.

Dedi: Yahyâ b. Vessâb’ın ( **سُلُفاً** ) dammeli, şeddeli okuduğunu okudu.

Dedi: Kâsım’ın, onun tekilini **سَلِيفاً** işittiğini iddia etti. Dedi: ve ( **سلَفاً** ) okundu; sanki onun tekili **سُلْفة**’dir; yani: ümmet gibi, insanlardan bir parça.

Leys dedi: **الأُمَم السالفة**: geride kalanların önünde geçmiş olanlardır; **سوالف** diye toplanır. Ve bunun hakkında inşâd etti:
ولاقَتْ مَناياها القُرونُ السَّوالِفُ
كذلك يَلْقاها القُرونُ الخَوالِفُ

Dedi: ve **السالفةُ**: boynun üst tarafıdır. Ve atın ve başkasının **سالِفَة**’si: onun ön tarafıdır; yani: boynundan öne geçen kısım.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَّلْف**: torbadır; çoğulu **سُلوف**’tur. Ve Şemmer, bazı Huzelîlerden inşâd etti:
أَخذتُ لهم سَلْفَيْ حَتِيَ وبُرْنْساً
وسَحْقَ سَرَاوِيلٍ وجَرْدَ شَلِيلِ

Muradı: **حَتِيَ**’nin iki torbası; o, **سَويق المُقْل**’dür.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir: öğle yemeğinden önce onunla oyalanılan yemeğe **السُّلْفة**. Ve **سلَّفْتُ القومَ** ve **سلّفتُ للقوم**; o, **اللُّهنة**’dir.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: kadınlardan **المُسْلِف** dedi: kırk beş ve benzerine ulaşmış olandır. Ve inşâd etti:
إذا ثَلاَثٌ كالدُّمَى
وكاعِبٌ مُسْلِفُ

Muhammed b. el-Hanefiyye’den rivayet edildi ki dedi: cennetin toprağı **مَسْلُوفةٌ**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: o, düz olandır. Dedi: bu, Yemen ve Tâif ehlinin ve o tarafın tepesinin dilidir; derler: **سلَفْتُ الأرضَ أسلُفُها**. Ve yerin düzleştirildiği taşa **مِسلَفة** denir.

Ebû Ubeyd dedi: sanırım o, yer düzleşsin diye yer üzerinde yuvarlanan, silindirlenmiş bir taştır.

Leys dedi: çocuğun sünnet derisine **سُلْفةً** denir. Ve **السُّلْفةُ**: mestlere astar yapılan ince bir deridir; bazen kırmızı ve sarı olur. Dedi: ok uçlarından **السَّلُوف**: uzun olanıdır. Ve inşâd etti:
شَكّ كُلاها بِسلُوفٍ سَنْدَرِيُّ

Ve **السِّلْفانِ**: iki kız kardeşle evlenen iki adamdır; ikisinden her biri, arkadaşına **سِلْفٌ**’tür. Ve kadın, arkadaşına **سِلْفةٌ**’dir: iki kız kardeş iki erkek kardeşle evlendiğinde.

Dedi: şaraptan **السُّلاَفَة**: onun en hâlisi ve en faziletlisidir; bu, üzümden sıkma ve ezme olmaksızın sağılıp aktığında; aynı şekilde hurma ve kuru üzümden, ilkinin sağılıp akmasından sonra üzerine su dökülmemiş olan. Ve **السُّلَفُ** ve **السُّلَكُ**: keklik yavrularındandır; çoğulu **سِلْفان** ve **سِلْكان**’dır.

Münzirî bana Hasan’dan haber verdi ki ona Sa‘d el-Karkara’nın beytini inşâd etti:
نحنُ بغَرْس الوَدِيِّ أعَلُمنا
مِنّا برَكْض الجيادِ في السُّلَفِ

Dedi: ve **السُّلَف** yerden **السُّلْفة**’nin çoğuludur; o, düzlenmiş tümsektir.

Ebû Zeyd dedi: kavim **سُلْفة سُلْفة** geldi: bazısı bazısının ardından geldiğinde. Ve ordunun **سُلافُ**’ı: onların ön kısmıdır. Ve **سَلفْتُ القومَ وأنا أسلُفُهم سَلَفاً**: onların önüne geçtiğimde. Merre b. Abdullah el-Lihyânî dedi:
كأن بناته سِلفانُ رَخْم
حواصِلُهن أمثال الزَّقاق

Dedi: **السلفان**’ın teki **سُلف**’tur; o, yavrudur. Dedi: **سُلَكٌ** ve **سِلكان**: keklik yavrularıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والفاء وما يثلثهما)
(سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه.
(سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع.
(سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك.
(سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض.
(سفه) السين والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خفّة وسخافة. وهو قياس مطَّرد. فالسَّفَه: ضدّ الحِلْم. يقال ثوب سفيه، أي رديء النسج. ويقال تَسَفَّهَت الريحُ، إذا مالت. قال ذو الرمة:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])وفي شعره أيضاً:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
يذكر الزّمام واضطرابه. ويقال تسفّهتُ فلاناً عن ماله، إذا خدعْتَه، كأنَّك مِلت به عنه واسْتَخْفَفْتَه. قال([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])وذكر ناسٌ * أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى. وهذا إن صحَّ فهو قريبٌ من ذاك القياس.
وكان أبو زيد يقول: سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ، إذا قاعَدْتَه فشربتَ منه ساعةً بعد ساعة. وأنشد:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])(سفو) السين والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة في الشيء. فالسَّفْو: مصدر سَفَا يَسْفو سَفْواً([11])، إذا مشى بسُرعة، وكذلك الطائر إذا أَسْرَعَ في طيرانه. والسَّفَا: خِفّة النّاصية، وهو يُكرَه في الخيلِ ويُحمَد في البِغال، فيقال بغلةٌ سفواء. وسَفت الريحُ التّراب تَسفيه سَفْياً. والسَّفا: ما تَطَايَرُ به الرِّيحُ من التُّراب. والسَّفا: شوك البُهْمَى، وذلك [أنه] إذا يبس خَفّ وتطايرت به الرّيح. قال رؤبة:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
ومن الباب: السَّفا، وهو تُراب القَبر. قال:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
والسَّفاءُ، مهموز: السَّفَه والطَّيش. قال:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ
(سفح) السين والفاء والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِراقة شيء. يقال سفح الدّمَ، إذا صبَّه. وسفح الدّم: هَرَاقه. والسِّفاح: صبُّ الماء بلا عَقد نكاح، فهو كالشيء يُسفَح ضَياعاً. والسَّفّاح: رجلٌ من رؤساء العرب([14])، سَفَح الماء في غزوةٍ غزاها فسُمّي سفَّاحاً. وأمَّا سَفْح الجبل فهو من باب الإبدال، والأصل فيه صَفح، وقد ذُكر في بابه. والسَّفيح: أحد السِّهام الثلاثة التي لا أنصباءَ لها، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه.
(سفد) السين والفاء والدال ليس أصلاً يتفرّع منه، وإنّما فيه كلمتان متباينتان في الظاهر، وقد يمكن الجمع بينهما من طريق الاشتقاق. من ذلك سِفاد الطَّائر، يقال سَفِد يَسْفَد، وكذلك التَّيس. والكلمة الأخرى السّفُّود، وهو معروف. قال النابغة:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ.
ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة  سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر.
ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً، والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب.
(سفط) السين والفاء والطاء ليس بشيء، وما في بابه ما يعوّل عليه، إلاّ أنّهم سمّوا هذا السَّفَط. ويقولون: السفيط السخيّ من *الرجال. وأنشدوا:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
وهذا ليس بشيء.
(سفع) السين والفاء والعين أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر تناوُل شيءٍ باليد.
فالأوّل السُّفْعَة، وهي السَّوَاد، ولذلك قيل للأثافيّ سُفْعٌ. ومنه قولهم: أرى به سُفْعَةً من غضب، وذلك إذا تَمَعَّرَ لونُهُ. والسَّفْعاء: المرأة الشاحبة؛ وكلُّ صَقْرٍ أسْفَعُ. والسَّفْعَاء: الحمامة، وسُفعتُها في عنقِها، دُوَينَ الرّأس وفُوَيقَ الطّوق. والسُّفْعة: في آثار الدار: ما خالَفَ من رَمادها سائرَ لونِ الأرض. وكان الخليل يقول: لا تكون السُّفْعَةُ في اللَّوْن إلاّ سواداً مشْرَباً حُمْرَة.
وأمّا الأصل الآخر فقولهم: سَفَعْتُ الفرسَ، إذا أخذْتَ بمقدّم رأسه، وهي ناصيته، قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]، وقال الشاعر:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
ويقال سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه، أي لَطَمَه. وسَفَعْتُ رأس فلان بالعصا، هذا محمولٌ على الأخْذ باليد. وفي كتاب الخليل: كان عُبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، أي خُذا بيده.
--------------ــــ
([1]) يقال بالضم والكسر.
([2]) في اللسان: "يقال هو من السفلة ولا يقال هو سفلة، لأنها جمع".
([3]) الجمهرة (3: 39).
([4]) في الأصل: ("خفيفاً")، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "وإنما جاء متلبداً على الأرض لئلا يراه الصيد فينفر منه". ورواية اللسان في عجزه الذي لم ينشد في المجمل: "لاصقاً كل ملصق".
([5]) ديوان الأعشى 19 والمجمل واللسان (سفن).
([6]) وكذا رواية المجمل. وفي الديوان 616 واللسان : "الرياح النواسم".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 553 واللسان (سفه):
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
    وفي شرح الديوان :"أبيض، يعني السيف. وقميصه، يعني جفنه. موشى: منقوش".
([8]) البيت من قصيدة لمزرد بن ضرار في المفضليات (1: 76).
([9]) المتغايد: المتثني، من قولهم رجل أغيد وامرأة غيداء، إذا كانت أعناقهما تتثنى للنعمة. وفي الأصل: "المتفائد"، تحريف.
([10]) دوى اللبن والمرق تدوية: صار عليه دواية، أي قشرة.
([11]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (3: 40)، لكن في المجمل واللسان (19: 111 س 24): "سفوا" بضم السين والفاء وتشديد الواو.
([12]) في الأصل "الفتق"، صوابه من الديوان 105 واللسان (قيق).
([13])  البيت لكثير عزة كما في اللسان (سفا). وأنشده في المجمل مقدم العجز على الصدر. وفي اللسان: "غمر النقيبة".
([14]) هو السفاح بن خالد، واسمه سلمة. وكان جراراً للجيوش، وإنما سمي السفاح لأنه سفح المزاد، أي صبها يوم كاظمة، وقال لأصحابه: قاتلوا، فإنّكم إن هزمتم متم عطشاً. ذكره ابن دريد في الاشتقاق 203، وأنشد:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) ديوان النابغة 20 واللسان (فأد).
([16]) الجمهرة (2: 333).
([17]) في اللسان: "وفي الحديث أنَّ عمر رضي الله عنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فقال: لو أمرت بهذا البيت فسفر".
([18]) البيت لذي الرمة في ديوانه 19 واللسان (سفر). والشهب، بالتحريك، والشهبة بالضم: لون بياض يصدعه سواد في خلاله.
([19]) في اللسان: "السفرة طعام يتخذه المسافر، وأكثر ما يحمل في جلد مستدير". وفي المجمل: "والسفرة طعام يتخذ للمسافر؛ وبه سميت الجلدة سفرة". في الأصل: "مسفرة"، تحريف.
([20]) لحميد الأرقط كما في اللسان (سفط). وأنشده في المجمل بدون نسبة. في الأصل: "ليس بيني" صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لعمرو بن معد يكرب، كما في تفسير أبي حيان (8: 491)، وصدره:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الفاء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**سفق**) **السين** ve **الفاء** ve **القاف** aslîdir; **السخافة**’nin zıddına delâlet eder. Şu hâlde **السَّفيق** **الصفيق** hakkında bir lugattır; o da **السخيف**’in zıddıdır. Ondandır: **سَفَقْتُ الباب** da **فانْسَفَقَ**, onu kapattığım zaman. Ve o, şu kıyasa döner. Ondandır: **رجل سَفيق الوجه**, hayâsı az olduğu zaman. Ve bâbdandır: **سفَقْت وجهَه**, onu tokatladım.

(**سفك**) **السين** ve **الفاء** ve **الكاف** bir tek kelimedir. Denir: **سَفَكَ دمَه** **يسفِكه** **سفْكاً**, onu akıttığı zaman; ve yine gözyaşı da böyledir.

(**سفل**) **السين** ve **الفاء** ve **اللام** bir tek asıldır; o da yükseklik zıddı olan şeydir. Şu hâlde **السُّفل**([1]) evin ve başkasının aşağısıdır. Ve **السُّفُول**: **العُلُوّ**’nun zıddıdır. Ve **السَّفِلة**: insanlardan aşağı olan(lar); denir: o, **سَفِلة الناس**’tandır; **سَفِلة**([2]) denmez. Ve **السَّفَال**: **العَلاء**’ın nakîzidir. Ve muhakkak onların işi **سَفَال** içindedir. Ve denir: rüzgârın alçağında ve yükseğinde oturdu. Ve **العُلاوة** estiği taraftandır; **السُّفالة** ise bunun karşısında olan şeydir.

(**سفن**) **السين** ve **الفاء** ve **النون** bir tek asıldır; bir şeyi bir şeyin yüzünden uzaklaştırmaya delâlet eder; kabuk soymak gibi. İbn Düreyd([3]) dedi: **السفينة** “fâile” mânâsında “faîla”dır; çünkü o suyu **تسفِن** eder; sanki onu soyuyormuş gibi. Ve **السَّفّان**: geminin denizcisi. Ve bâbın aslı **السَّفْن**’dir; o da kabuktur. Denir: **سَفَنْتُ العودَ** **أسفِنُه** **سَفْناً**. İmru’ul-Kays dedi:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])
Ve **السَّفَن**: onunla yontulan demirdir. A‘şâ dedi:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])
Ve rüzgâr toprağı yerin yüzünden soydu.

(**سفه**) **السين** ve **الفاء** ve **الهاء** bir tek asıldır; hafifliğe ve sefâhete delâlet eder. Ve o, muttarid bir kıyastır. Şu hâlde **السَّفَه**: **الحِلْم**’in zıddıdır. Denir: **ثوب سفيه**, yani dokuması kötü. Ve denir: **تَسَفَّهَت الريحُ**, meylettiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])
Ve onun şiirinde yine:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
O, yuları ve onun çalkalanmasını zikreder. Ve denir: **تسفّهتُ فلاناً عن ماله**, onu malından aldattığım zaman; sanki onu ondan çevirmiş ve onu hafife almışsın gibi. Dedi([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])
Ve birtakım insanlar zikretti: **السَّفَه** insanın su içmeyi çoğaltmasıdır da kanmamasıdır. Bu sahih olursa, şu kıyasa yakındır.
Ve Ebû Zeyd derdi: **سافَهْتُ الوَطْبَ** yahut **الدّنَّ**, onunla oturup ondan saatten sonra saat içtiğin zaman. Ve inşâd etti:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])

(**سفو**) **السين** ve **الفاء** ve illetli harf bir tek asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Şu hâlde **السَّفْو**: **سَفَا يَسْفو سَفْواً**([11])’nın masdarıdır; hızlı yürüdüğü zaman; ve kuş da uçuşunda hızlandığı zaman böyledir. Ve **السَّفَا**: perçemin hafifliğidir; atlarda mekruh görülür, katırlarda övülür; denir: **بغلةٌ سفواء**. Ve rüzgâr toprağı **سَفت** eder; **تَسفيه** ile **سَفْياً**. Ve **السَّفا**: rüzgârın topraktan uçurduğu şeydir. Ve **السَّفا**: **البُهْمَى**’nın dikenidir; bu, [şu sebepledir ki] kuruduğu zaman hafifler ve rüzgâr onu uçurur. Ru’be dedi:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
Ve bâbdandır: **السَّفا**, o da kabir toprağıdır. Dedi:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
Ve **السَّفاءُ**, hemzeli: **السَّفَه** ve **الطَّيش**. Dedi:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ

(**سفح**) **السين** ve **الفاء** ve **الحاء** bir tek asıldır; bir şeyi dökmeye delâlet eder. Denir: **سفح الدّمَ**, onu döktüğü zaman. Ve **سفح الدّم**: onu akıttı. Ve **السِّفاح**: nikâh akdi olmaksızın su dökmektir; o, zayi olarak dökülen şey gibidir. Ve **السَّفّاح**: Arap reislerinden bir adamdır([14]); bir gazvede suyu döktü de **سفَّاحاً** diye adlandırıldı. Ama **سَفْح الجبل** ise ibdâl bâbındandır; aslı onda **صَفح**’tır; kendi bâbında zikredilmiştir. Ve **السَّفيح**: payları olmayan üç oktan biridir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**سفد**) **السين** ve **الفاء** ve **الدال** ondan dallanılan bir asıl değildir; ancak onda görünüşte birbirinden ayrı iki kelime vardır; ve iştikak yoluyla ikisini birleştirmek mümkün olabilir. Bundan: kuşun **سِفاد**’ı; denir: **سَفِد يَسْفَد**; ve teke de böyledir. Diğer kelime **السّفُّود**’dur; o mâlûmdur. Nâbiga dedi:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])

(**سفر**) **السين** ve **الفاء** ve **الراء** bir tek asıldır; açığa çıkmaya ve açıklığa delâlet eder. Bundan: **السَّفَر**; bununla adlandırıldı, çünkü insanlar yerlerinden açığa çıkarlar. Ve **السَّفْر**: yolcular. İbn Düreyd([16]) dedi: **رجلٌ سَفْرٌ** ve **قوم سَفْرٌ**.
Ve bâbdandır, ki o asıldır: **سَفَرتُ البَيت**; onu süpürdüm. Ve ondan hadis: “لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])”. Bu sebeple ağaç yaprağından düşen şeye **السَّفِير** denir. Dedi:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])
Ancak ona **سفيراً** denildi; çünkü rüzgâr onu **تسفره** eder. Ama onların sözü: **سَفَر بَيْن القوم سِفارة**, ıslah ettiği zaman; o bâbdandır; çünkü orada olan düşmanlık ve ihtilâfı giderdi. Ve **سَفَرتِ المرأةُ عن وجهها**, onu açtığı zaman. Ve sabah **أسفر** etti; bu, karanlığın açığa çıkmasıdır. Ve **وجه مُسفِر**, sevinçle parıldayan olduğu zaman. Ve denir: **استفَرَت الإبل**; yeryüzünde dolaştı ve gitti. Ve yolcu için yapılan yemeğe **سُفْرة** denir. Ve deri **سُفْرة**([19]) diye adlandırıldı. Ve denir: **بعير مِسفَر**, yani sefere güçlü.
Ve bâbdan şâz olanlardandır: **السِّفار**; dişi devenin burnuna konulan bir demirdir. Ve o, şu sözdür:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
Ve onda başka bir söz vardır: o, bir iptir; ucu devenin yularına bağlanır da onun üzerine döndürülür; ve ağzına konulur, yular olur. Ve **السَّفْر**: yazıdır. Ve **السفَرَة**: kâtiplerdir; bununla adlandırıldı, çünkü yazı, yazılan şeyden ihtiyaç duyulana dair olanı **تُسفِرُ** eder.

(**سفط**) **السين** ve **الفاء** ve **الطاء** bir şey değildir; ve onun bâbında dayanılacak bir şey yoktur; ancak onlar bu **السَّفَط**’ı adlandırdılar. Ve derler: **السفيط** erkeklerden cömert olandır. Ve inşâd ettiler:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
Ve bu bir şey değildir.

(**سفع**) **السين** ve **الفاء** ve **العين** iki asıldır: birisi renklerden bir renktir; diğeri bir şeyi elle almak.
Birincisi **السُّفْعَة**’dır; o da siyahlıktır; bu sebeple ocak taşlarına **سُفْعٌ** denildi. Ve ondan onların sözü: onda öfkeden **سُفْعَةً** görüyorum; bu, rengi değiştiği zamandır. Ve **السَّفْعاء**: solgun kadın; ve her doğan **أسْفَعُ**’dır. Ve **السَّفْعَاء**: güvercindir; ve onun **سُفعتُها**’sı boynundadır; başın aşağısında ve gerdanlığın yukarısında. Ve **السُّفْعة**: ev izlerinde, külünün yerin geri kalan renginden farklı olanıdır. Ve Halîl derdi: **السُّفْعَةُ** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur.
Ama diğer asıl, onların sözü: **سَفَعْتُ الفرسَ**, başının önünden aldığın zaman; o da perçemidir. Allah, yüce övgüsüyle, dedi: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]. Ve şair dedi:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
Ve denir: kuş, eşini **سَفَعَ** etti; yani onu tokatladı. Ve **سَفَعْتُ رأس فلان بالعصا**; bu, elle almaya hamledilmiştir. Halîl’in kitabında: Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, şu sözü söylemeye düşkündü: “اسفَعا بيده فأقيماهُ”، yani elinden tutun.

--------------ــــ
([1]) Zamme ve kesre ile söylenir.
([2]) Lisân’da: “denir: o, **السفلة**’dendir; ‘o **سفلة**’dir’ denmez; çünkü o cem‘dir.”
([3]) el-Cemhere (3: 39).
([4]) Asılda: (“خفيفاً”); doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır. Lisân’da: “ancak av onu görüp ürkmesin diye yere yapışık geldi.” Ve Lisân rivayeti, Mücmel’de inşâd edilmeyen aczinde: “لاصقاً كل ملصق”.
([5]) Dîvânu’l-A‘şâ 19 ve el-Mücmel ve Lisân (**سفن**).
([6]) El-Mücmel rivayeti de böyledir. Dîvân’da 616 ve Lisân’da: “الرياح النواسم”.
([7]) Beyit tamamıyla, Dîvân 553 ve Lisân (**سفه**)’de olduğu üzere:
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
Dîvân şerhinde: “أبيض, yani kılıç. Ve قميصه, yani kını. موشى: nakışlı.”
([8]) Beyit, Müzerrid b. Dırâr’ın el-Mufaddaliyât’ta (1: 76) bir kasidesindendir.
([9]) **المتغايد**: salınan; onların sözü: **رجل أغيد** ve **امرأة غيداء**, boyunları nimet sebebiyle salındığı zaman. Asılda: “المتفائد”, tahriftir.
([10]) Süt ve et suyu **دوى** etti, **تدوية** ile: üzerinde **دواية** oldu; yani kabuk.
([11]) Asıl ve el-Cemhere (3: 40)’da böyle ضبط edilmiştir; lâkin el-Mücmel ve Lisân’da (19: 111 s 24): “سفوا” **السين** ve **الفاء** zammesiyle ve **الواو** teşdîdiyle.
([12]) Asılda “الفتق”; doğrusu Dîvân 105 ve Lisân (**قيق**)’dendir.
([13]) Beyit, Lisân (**سفا**)’da olduğu üzere Kesîr Azze’nindir. El-Mücmel’de aczi sadra takdim ederek inşâd etti. Lisân’da: “غمر النقيبة”.
([14]) O, Hâlid’in oğlu **السفاح**’tır; adı Seleme’dir. Orduları sürükleyen idi; ancak ona **السفاح** denildi; çünkü **المزاد**’ı **سفح** etti; yani Kâzıme günü onları döktü; ve arkadaşlarına dedi: savaşın; çünkü siz yenilirseniz susuzluktan ölürsünüz. İbn Düreyd onu el-İştikâk 203’te zikretti ve inşâd etti:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) Dîvânu’n-Nâbiga 20 ve Lisân (**فأد**).
([16]) el-Cemhere (2: 333).
([17]) Lisân’da: “Hadiste: Ömer رضي الله عنه Peygamber صلى الله عليه وسلم’in yanına girdi de dedi: لو أمرت بهذا البيت فسفر.”
([18]) Beyit, Zü’r-Rumme’nin Dîvân’ında 19 ve Lisân (**سفر**)’dedir. Ve **الشهب**, hareke ile; ve **الشهبة** zamme ile: içinde siyahlık bulunan bir beyazlık rengidir.
([19]) Lisân’da: “**السفرة** yolcunun yaptığı yemektir; çoğu, yuvarlak bir deride taşınır.” El-Mücmel’de: “**السفرة** yolcu için yapılan yemektir; onunla deri **سفرة** diye adlandırıldı.” Asılda: “مسفرة”, tahriftir.
([20]) Humeyd el-Arkat’ındır; Lisân (**سفط**)’ta olduğu üzere. El-Mücmel’de nisbesiz inşâd etti. Asılda: “ليس بيني”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([21]) Beyit, Ebû Hayyân tefsirinde (8: 491) olduğu üzere Amr b. Ma‘dîkerib’indir; ve onun sadri:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السفل: ضد العلو، وسفل فهو سافل، قال تعالى: ﴿فجعلنا عاليها سافلها﴾ [الحجر/74]، وأسفل ضد أعلى، قال تعالى: ﴿والركب أسفل منكم﴾ [الأنفال/ 42]، وسفل صار في سفل، وقال تعالى: ﴿ثم رددناه أسفل سافلين﴾ [التين/5]، وقال: ﴿وجعل كلمة الذين كفروا السفلى﴾ [التوبة/40]، وقد قوبل بفوق في قوله: ﴿إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكم﴾ [الأحزاب/10]، وسفالة الريح: حيث تمر الريح، والعلاوة ضده. والسفلة (يقال: السفلة، والسفلة، كاللبنة واللبنة) من الناس: النذل، نحو الدون، وأمرهم في سفال.

##### Türkçe

- **السفل**: yükseğin zıddı; ve **سفل**; o hâlde o **سافل**dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فجعلنا عاليها سافلها﴾ [الحجر/74]. Ve **أسفل** **أعلى**’nın zıddıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿والركب أسفل منكم﴾ [الأنفال/ 42]. Ve **سفل**: bir **سفل** içinde oldu. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿ثم رددناه أسفل سافلين﴾ [التين/5]. Ve dedi ki: ﴿وجعل كلمة الذين كفروا السفلى﴾ [التوبة/40]. Ve ﴿إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكم﴾ [الأحزاب/10] sözünde **فوق** ile karşılaştırılmıştır. Ve rüzgârın **سفالة**si: rüzgârın geçtiği yer; ve **العلاوة** onun zıddıdır. Ve **السفلة** (denilir: **السفلة** ve **السفلة**; **اللبنة** ve **اللبنة** gibi) insanlardan: alçak (kimse); **الدون** gibi. Ve onların işi bir **سفال** içindedir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ف ل
سفـل الحجـر وغيـره سفـولاً‏.‏
وعـلا السنـان وسفل الزج‏.‏
ومررت بعالية النهر وسافلته‏.‏
وما عالية الرمح كسافلتـه‏.‏
واشتـرى الـدار بعلوهـا وسفلهـا‏.‏
ونزلـوا فـي أعالـي الـوادي وأسافلـه وأعلـاه وأسفلـه‏.‏
ونـزل أسفـل مني‏.‏
‏"‏ والركب أسفل منكم ‏"‏‏.‏
وقعد في علاوة الريح وسفالتها‏.‏
وسفلة البعير سالمة وهي قوائمه‏.‏
وأنا أسكن في معلاة مكة وفلان في مسفلتها‏.‏
وسفل الشيء‏:‏ صوبه‏.‏
وأمـره كـل يـوم إلـى سفـال‏.‏
وقـد سفل في النسب والعلم واستفل وتسفل‏.‏
وفلان جدّه آفل وخدّه سافل‏.‏
وهو من سفلى مضر‏.‏
وهو من السفلة استعير من سفلة الدابة ومن قال‏:‏ السفلة فهو على وجهين أن يكون تخفيف السفلة كاللبنة في اللبنة وجمع سفيل كعلية في جمع علي‏.‏
وهو يسافل فلاناً‏:‏ يباريه في أفعال السفلة‏.‏
وقد سفل الناس سفالة‏.‏

##### Türkçe

س ف ل
**سفـل** taş ve başkası **سفـولاً** (aşağı oldu).
Ve **عـلا** mızrak ucu, ve **سفل** mızrak demiri.
Ve nehrin **عالية**’sinden ve onun **سافلة**’sinden geçtim.
Ve mızrağın **عالية**’si, onun **سافلة**’si gibi değildir.
Ve evi, onun **علوها**’sı ve **سفلها**’sı ile satın aldı.
Ve vadinin **أعالـي**’sinde ve **أسافلـه**’inde, ve onun **أعلـاه**’ında ve **أسفلـه**’inde indiler.
Ve benden daha **أسفـل** indi.
“Ve kafile sizden daha **أسفل**.”
Ve rüzgârın **علاوة**’sında ve onun **سفالتها**’sında oturdu.
Ve devenin **سفلة**’si sağlamdır; o da onun ayaklarıdır.
Ve ben Mekke’nin **معلاة**’sında otururum; falan da onun **مسفلتها**’sında.
Ve şeyin **سفل**’i: onun aşağı tarafıdır.
Ve onun işi her gün **سفـال**’a (aşağılığa) doğrudur.
Ve nesepte ve ilimde **سفل** oldu; ve **استفل** etti ve **تسفل** etti.
Ve falanın dedesi **آفل** ve yanağı **سافل**dir.
Ve o, Mudar’ın **سفلى**’sındandır.
Ve o, **السفلة**’dendir; binek hayvanının **سفلة**’sinden ödünç alınmıştır. Ve kim **السفلة** derse, o iki vech üzeredir: **السفلة**’nin hafifletilmesi olması; **اللبنة**’de **اللبنة** gibi. Ve **سفيل**’in cem‘i, **علي**’nin cem‘inde **علية** gibi.
Ve o, falanla **يسافل** eder: aşağıların fiillerinde ona denk olur.
Ve insanlar **سفالة** ile **سفل** oldular.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السُّفْلُ والسِّفْلُ والسُّفُولُ والسَّفال والسُّفالة، بالضم. نقيضُ العُلْوِ والعِلْوِ والعُلُوِّ والعَلاءِ والعُلاوة. والسُّفْلى: نقيضُ العُلْيا. والسُّفْلُ: نقيض العُلْوِ في التَّسَفُّل والتَّعَلِّي. والسافِلةُ: نقيض العالِية في الرُّمْح والنهر وغيره. والسَّافِلُ: نقيض العالي. والسِّفْلة: نقيضُ العِلْية. والسَّفَالُ: نقيض العَلاء. قال ابن سيده: والأَسْفَل نَقِيض الأَعْلى، يكون اسماً وظرفاً. ويقال: أَمرهم في سَفَال وفي عَلاء. والسُّفُولُ: مصدر وهو نقيض العُلُوِّ، والسِّفْل نقيض العِلْوِ في البناء. وفي التنزيل العزيز: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم، قرئ بالنصب لأَنه ظرف، ويقرأ أَسْفَلُ منكم، بالرفع، أَي أَشدُّ تَسَفُّلاً منكم. والسَّفَالة، بالفتح: النَّذَالة، قد سَفُلَ، بالضم. وقوله عز وجل: ثم رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِين؛ قيل: معناه إِلى الهَرَم، وقيل إِلى التَّلَف، وقيل رَدَدْناه إِلى أَرْذل العُمُر كأَنه قال رددناه أَسْفَلَ مَنْ سَفَل وأَسْفَلَ سافِلٍ، وقيل إِلى الضلال، لأَن كل مولود يولد على الفِطْرة فمن كفر وَضَلَّ فهو المردود إِلى أَسفل السافلين، كما قال عز وجل: إِن الإِنسان لفي خُسْر إِلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات؛ وجمعها أَسافِلُ؛ قال أَبو ذؤيب:
بأَطْيَبَ مِن فيها إِذا جِئْتُ طارِقاً،
وأَشْهَى إِذا نامت كِلابُ الأَسافِل
أَراد أَسافل الأَودية يسكنها الرُّعَاة، وهم آخر من ينام لِتَشاغُلِهم بالرَّبْط والحَلْب، وقد سَفَلَ وسَفُلَ يَسْفُل فيهما سَفَالاً وسُفُولاً وتَسَفَّلَ. وسَفِلة الناس وسِفْلَتُهم: أَسافِلهُم وغَوْغاؤهم، قال ابن السكيت: هم السَّفِلة لأَرذال الناس، وهم من عِلْيَة القوم، ومن العرب من يُخَفِّف فيقول: هم السِّفْلة. وفلان من سِفْلة القوم إِذا كان من أَراذِلهم، فَيَنْقُل كسرة الفاء إِلى السين. الجوهري: السَّفِلة السُّقَاط من الناس، يقال: هو من السَّفِلة، ولا يقال هو سَفِلة لأَنها جمع، والعامة تقول رجل سَفِلة من قوم سَفِلٍ، قال ابن الأَثير: وليس بعربي. وفي حديث صلاة العيد: فقالت امرأَة من سَفِلة النِّساء، بفتح السين وكسر الفاء، وهي السُّقَاط، قال ابن بري: حكى ابن خالويه أَنه يقال السِّفِلة، بكسرهما، وحكي عن أَبي عمر أَن المراد بها أَسْفَل السُّفْل، قال: وكذا قال الوزير، يقال لأَسفل السُّفُل سَفِلة. وسأَل رجل التِّرْمِذي فقال له: قالت لي امرأَتي يا سَفِلة فقلت لها: إِن كُنْتُ سَفِلة فأَنت طالق فقال له: ما صَنْعَتُك؟ قال: سَمَّاكٌ، أَعَزَّك اللهُ قال: سَفِلةٌ، والله قال: فظاهر هذه الحكاية أَنه يجوز أَن يقال للواحد سَفِلة. وأَسافِلُ الإِبل: صغارُها؛ وأَنشد أَبو عبيد:
تَوَاكَلَها الأَزْمانُ، حتى أَجَأْنَها
إِلى جَلَدٍ منها قليلِ الأَسافِل
أَي قليل الأَولاد. والسافِلَة: المَقْعَدة والدُّبُرُ. والسَّفِلة، بكسر الفاء: قوائم البعير. ابن سيده: وسَفِلةُ البعير قوائمُه لأَنها أَسفل. وسافلةُ الرُّمح: نصفه الذي يلي الزُّجَّ. وقَعَد في سُفَالة الريح وعُلاوتها وقَعَدَ سُفَالَتَها وعُلاوَتها. فالعُلاوةُ من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإِزاء ذلك، وقيل: سُفَالة كل شيء وعُلاوتُه أَسْفَلُه وأَعْلاه، وقيل: كُنْ في عُلاوةِ الرِّيح وسُفَالة الريح، فأَما عُلاوتُها فأَن تكون فوق الصيد، وأَما سُفَالتها فأَن تكون تحت الصيد لا تستقبل الريح.والتَّسْفِيل: التصويب. والتَّسَفُّل: التَّصوُّب.

##### Türkçe

**السُّفْلُ** ve **السِّفْلُ** ve **السُّفُولُ** ve **السَّفال** ve **السُّفالة**; zamme iledir.

**العُلْوِ** ve **العِلْوِ** ve **العُلُوِّ** ve **العَلاءِ** ve **العُلاوة**’nin zıddı. Ve **السُّفْلى**: **العُلْيا**’nın zıddı. Ve **السُّفْلُ**: **التَّسَفُّل** ve **التَّعَلِّي**’de **العُلْوِ**’nun zıddı. Ve **السافِلةُ**: mızrakta, nehirde ve başkasında **العالِية**’nin zıddı. Ve **السَّافِلُ**: **العالي**’nin zıddı. Ve **السِّفْلة**: **العِلْية**’nin zıddı. Ve **السَّفَالُ**: **العَلاء**’nın zıddı. İbn Sîde dedi: ve **الأَسْفَل** **الأَعْلى**’nın zıddıdır; isim ve zarf olur. Ve denilir: “Onların işi **سَفَال**’dadır ve **عَلاء**’dadır.” Ve **السُّفُولُ**: bir mastardır ve **العُلُوِّ**’nun zıddıdır; ve **السِّفْل** bina’da **العِلْوِ**’nun zıddıdır. Ve aziz tenzilde: “Ve **الرَّكْبُ** sizden daha **أَسْفَلَ** idi”; zarf olduğu için nasb ile okunmuştur; ve “**أَسْفَلُ** sizden” ref‘ ile de okunur; yani sizden daha şiddetli **تَسَفُّلاً**. Ve **السَّفَالة** fetha ile: **النَّذَالة**’dir; (ki) zamme ile **سَفُلَ**. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “Sonra onu **أَسْفَلَ سافِلِين**’e çevirdik”; denildi: manası ihtiyarlığa; ve denildi helâke; ve denildi onu ömrün en aşağısına çevirdik; sanki dedi ki: onu, aşağı olanın en aşağısına ve **سافِل**’in en aşağısına çevirdik; ve denildi sapıklığa; çünkü her doğan **الفِطْرة** üzere doğar; kim inkâr eder ve saparsa, **أَسفل السافلين**’e geri çevrilmiş olandır; nitekim O (azze ve celle) dedi: “Şüphesiz insan hüsrandadır; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna”; bunun cem‘i **أَسافِلُ**’dür; Ebû Züeyb dedi:

بأَطْيَبَ مِن فيها إِذا جِئْتُ طارِقاً،
وأَشْهَى إِذا نامت كِلابُ الأَسافِل

Vadilerin **أَسافِل**’ini kastetti; çobanlar orada oturur; ve onlar, bağlama ve sağma ile meşguliyetlerinden dolayı uyuyanların en sonuncusudur. Ve **سَفَلَ** ve **سَفُلَ**; ikisinde de **يَسْفُل**; **سَفَالاً** ve **سُفُولاً** ve **تَسَفَّلَ** (diye gelir). Ve insanların **سَفِلة**’si ve onların **سِفْلَتُهم**’i: onların **أَسافِلهُم**’i ve onların **غَوْغاؤهم**’udur. İbn es-Sikkît dedi: onlar, insanların en rezilleri için **السَّفِلة**’dir; ve onlar kavmin **عِلْيَة**’sindendir; ve Arap’tan kimi hafifletir de şöyle der: onlar **السِّفْلة**’dir. Ve falan, kavmin **سِفْلة**’sindendir; eğer onların rezillerinden ise; böylece fâ’nın kesrasını sîn’e nakleder. el-Cevherî: **السَّفِلة** insanlardan düşkünlerdir; denilir: o **السَّفِلة**’dendir; ve “o **سَفِلة**’dir” denilmez; çünkü o bir cem‘dir. Ve avam “kavimden **سَفِلٍ** olan bir adam **سَفِلة**” der; İbnü’l-Esîr dedi: ve Arapça değildir. Ve bayram namazı hadîsinde: “Kadınlardan **سَفِلة**’den bir kadın dedi”; sîn’in fethası ve fâ’nın kesrası ile; ve o düşkünlerdir. İbn Berrî dedi: İbn Hâleveyh, **السِّفِلة** denildiğini, ikisinin de kesrası ile, nakletti; ve Ebû Ömer’den, bununla muradın **أَسْفَل السُّفْل** olduğu nakledildi. Dedi: vezir de böyle dedi; **السُّفُل**’ün en aşağısına **سَفِلة** denilir. Ve bir adam et-Tirmizî’ye sordu; ona dedi ki: “Karım bana ‘ya **سَفِلة**’ dedi; ben de ona ‘eğer ben **سَفِلة** isem sen boşsun’ dedim.” Ona dedi ki: “Senin işin nedir?” Dedi: “Balıkçı.” “Allah seni aziz kılsın” dedi. Dedi: “**سَفِلة**’dir, vallahi.” Dedi: Bu hikâyenin zahiri, tek kişiye **سَفِلة** denilmesinin caiz olduğudur. Ve develerin **أَسافِلُ**’i: onların küçükleridir; ve Ebû Ubeyd inşad etti:

تَوَاكَلَها الأَزْمانُ، حتى أَجَأْنَها
إِلى جَلَدٍ منها قليلِ الأَسافِل

Yani evladı az. Ve **السافِلَة**: oturak ve makat. Ve **السَّفِلة**, fâ’nın kesrası ile: devenin ayakları. İbn Sîde: ve devenin **سَفِلةُ**’si onun ayaklarıdır; çünkü onlar daha aşağıdır. Ve mızrağın **سافلةُ**’si: **الزُّجَّ**’e bitişik olan yarısıdır. Rüzgârın **سُفَالة**’sinde ve onun **عُلاوة**’sinde oturdu; ve onun **سُفَالَتَها**’sında ve onun **عُلاوَتها**’sında oturdu. Şu halde **العُلاوةُ**, estiği yer itibarıyladır; ve **السُّفالة** bunun karşısında olan şeydir. Ve denildi: her şeyin **سُفَالة**’si ve onun **عُلاوتُه**’si, onun en aşağısı ve onun en yukarısıdır. Ve denildi: rüzgârın **عُلاوة**’sinde ve rüzgârın **سُفَالة**’sinde ol; ama onun **عُلاوتُها**’sı, avın üstünde olmandır; ve onun **سُفَالتها**’sı, avın altında olmandır; rüzgârı karşılamazsın. Ve **التَّسْفِيل**: aşağıya yöneltme. Ve **التَّسَفُّل**: aşağıya yönelme.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ف ل * * السُّفْلُ * بضم السين وكسرها و * السُّفُولُ * بالضم و * السَّفَالُ * بالفتح و * السَّفَالةُ * بالضم ضد العلو بضم العين وكسرها والعلو بالضم والتشديد والعلاء بالفتح والمد والعلاوة بالضم يقال قعد بسفالة الريح وعلاوتها والعلاوة حيث تهب والسفالة بإزاء ذلك و * السَّافِلُ * ضد العالي وبابه دخل و * السَّفَالَةُ * بالفتح النذالة وقد * سَفُلَ * من باب ظرف و * السَّفِلَةُ * بكسر الفاء السقاط من الناس يقال هو من السفلة ولا تقل هو سفلة لأنها جمع والعامة تقول رجل سفلة من قوم سفل وبعض العرب يخفف فيقول فلان من سفلة الناس فينقل كسرة الفاء إلى السين

##### Türkçe

* س ف ل * * **السُّفْلُ** * sîn’in dammesi ve kesresiyle; ve * **السُّفُولُ** * damme ile; ve * **السَّفَالُ** * fetha ile; ve * **السَّفَالةُ** * damme ile: **العلو**’nun (ʿayn’ın dammesi ve kesresiyle) zıddıdır; ve **العلو** damme ve şedde ile; ve **العلاء** fetha ve medd ile; ve **العلاوة** damme ile. Denilir: rüzgârın **سفالة**’sinde ve onun **علاوة**’sinde oturdu; **العلاوة** estiği yerdir; **السفالة** bunun karşısındadır. Ve * **السَّافِلُ** * **العالي**’nin zıddıdır; babı **دخل**’dir. Ve * **السَّفَالَةُ** * fetha ile: alçaklık (nizâle). Ve **سَفُلَ** babı **ظرف**’tan (gelir). Ve * **السَّفِلَةُ** * fâ’nın kesresiyle: insanlardan düşüklerdir; denilir: o, **السفلة**’dendir; “o **سفلة**’dir” deme; çünkü o çoğuldur. Avam “**سفلة** bir adam, **سفل** bir kavimdendir” der. Bazı Araplar hafifletir de “falanca, insanların **سفلة**’sindendir” der; böylece fâ’nın kesresini sîn’e nakleder.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السفل، والسفول، والسفالة، بضمهن، والسفل، والسفلة، العلو، والعلو، والعلاوة، والعلو، والعلوة، والعلاء، ويقال: أمرهم في سفال، والسفلى: نقيض العليا، والأسفل: نقيض الأعلى، يكون اسما وظرفا، وقر قوله تعالى:  والركب أسفل منكم  ، بالنصب على أنه ظرف، وبالرفع، أي أشد تسفلا منكم، والتسفل: نقيض التعلي، والسافل: نقيض العالي. وقوله تعالى:  رددناه أسفل سافلين  ، أي إلى أرذل العمر، وهو الهرم، كأنه قال: رددناه أسفل من سفل، وأسفل سافل، أو إلى التلف، أو إلى الضلال لمن كفر، لأن كل مولود يولد على الفطرة، فمن كفر وضل فهو المردود إلى أسفل السافلين، كما قال عز وجل:  إن الإنسان لفي خسر، إلا الذين ءامنوا وعملوا الصالحات  والجمع أسافل. وقد سفل، ككرم، وعلم، ونصر الأخيرتان عن الفراء، سفالا، وسفولا، وسفلا، الثلاثة من مصادر البابين، وسفالة مصدر الباب الأول. ومن المجاز: تسف فلان، وسفل في خلقه، وعلمه، ونسبه، ككرم، سفلا، بالفتح، ويضم، وسفالا، ككتاب، الثلاثة على غير القياس، وتسفلا مصدر الأول، وإنما لم يذكره لشهرته، وكذلك استفل، كل ذلك بمعنى: خس حظه فيه. وسفل في الشيء، من حد نصر، سفولا، بالضم: نزل من أعلاه إلى أسفله. وسفلة الناس، بالكسر، على التخفيف بنقل كسرة الفاء إلى السين، نقله ابن السكيت عن بعض العرب، وكفرحة: أسافلهم، وغوغاؤهم، وأراذلهم، وسقاطهم، مستعار من سفلة الدابة. وسفلة البعير، كفرحة: قوائمه، لأنها أسفل، كما في المحكم. قال: وسافلة الرمح: نصفه الذي يلي الزج. وسفالة الريح، بالضم: ضد علاوتها، يقال: قعد في سفالة الريح وعلاوتها، وقعد سفالتها وعلاوتها، وعلاوتها، من حيث تهب، والسفالة: ما كان بإزاء ذلك، وقيل: كن في علاوة الريح، وسفالة الريح، فأما علاوتها فإن يكون فوق الصيد، وأما سفالتها فأن يكون تحت الصيد لا يستقبل الريح، وقيل: سفالة كل شيء، وعلاوته: أسفله، وأعلاه. وسفالة: د، بالهند، نقله الصاغاني. والسفالة بالفتح: النذالة، وقد سفل، ككرم. والمسفلة: محلة بأسفل مكة، شرفها الله تعالى، والمعلاة: محلة أعلاها، وأيضا: ة، باليمامة، من قرى الخزرج. ومما يستدرك عليه: أسافل الأودية: ضد أعاليها، قال أبو ذؤيب:
  وأشهى إذا نامت كلاب الأسافل وأسافل الإبل: صغارها، عن الأصمعي، وأنشد أبو عبيد للراعي:
  تواكلها الأزمان حتى أجأنها                      إلى جلد منها قليل الأسافل

  أي قليل الأولاد. والسافلة: المقعدة، والدبر. والسفلة، نقله الصاغاني عن يونس، وابن بري عن ابن خالويه، وحكى عن أبي عمر أن المراد بها أسفل السفل، قال: وكذا قال الوزير، يقال لأسفل السفل: سفلة، وجمع السفلة، بالكسر: سفل، قال الجوهري: ولا يقال: هو سفلة لأنها جمع، والعامة تقول: رجل سفلة، من قوم سفل. قال ابن الأثير: وليس بعربي. وسأل رجل الترمذي، فقال له: قالت لشي امرأتي يا سفلة، فقلت لها: إن كنت سفلة فأنت طالق، فقال له: ما صنعتك? قال: سماك، أعزك الله، قال: سفلة، والله. فظاهر هذه الحكاية أنه يجوز أن يقال للواحد: سفلة، فتأمل. والتسفيل: التصويب. والتسفل: التصويب. التسفل: التصوب. والسفيل، كأمير: السافل، الناقص الحظ. وسفلت منزلته عند الأمير. وهو من سفلي مضر. ويقال للقليل الحظ: هو سفلي، بالضم، نسبة إلى السفل. والسفلي: مقابل العلوي، ومنه قولهم: من يرحم السفلي يرحمه العلي. وهو يسافل فلانا، أي يباريه في أفعاله السفلة. وذو سفال، ككتاب قرية باليمن، منها: أبو إسحاق إبراهيم بن عبد الوهاب بن أسعد السفالي، روى عنه أبو القاسم هبة الله بن عبد الوارث الحافظ الشيرازي. وقال الحافظ: ذو سفل، بالكسر: لقب رجل من همدان، بأرض يحصب.

##### Türkçe

**السفل** ve **السفول** ve **السفالة**, bunların üçü de damme ile; ve **السفل** ve **السفلة**: **العلو**’nun; ve **العلو** ve **العلاوة**’nin; ve **العلو** ve **العلوة**’nin; ve **العلاء**’ın (zıddıdır). Ve denilir: “Onların işi bir **سفال** içindedir.” Ve **السفلى**: **العليا**’nın zıddıdır. Ve **الأسفل**: **الأعلى**’nın zıddıdır; isim ve zarf olur. Ve Yüce Allah’ın sözü okunmuştur: “ve **الركب** sizden daha aşağıdadır”; zarf olduğu için nasb ile; ve ref‘ ile (de okunmuştur); yani sizden daha şiddetli aşağılıktadır. Ve **التسفل**: **التعلي**’nin zıddıdır. Ve **السافل**: **العالي**’nin zıddıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Onu **أسفل سافلين**’e çevirdik”; yani ömrün en reziline; o da ihtiyarlıktır; sanki dedi ki: “Onu, aşağı olanın daha aşağısına; ve aşağı olan bir aşağıya çevirdik”; yahut helâke; yahut inkâr eden için sapıklığa; çünkü her doğan fıtrat üzere doğar; kim inkâr eder ve saparsa, o **أسفل السافلين**’e döndürülendir; Aziz ve Celil’in dediği gibi: “Şüphesiz insan elbette hüsrandadır; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna.” Çoğulu **أسافل**’dir. Ve **سفل** etti; **كرم** gibi; ve **علم** ve **نصر** (bablarından) — son ikisi **الفراء**’dan — **سفالا** ve **سفولا** ve **سفلا** (olarak); üçü de iki babın masdarlarındandır; ve **سفالة** birinci babın masdarıdır.

Mecazdan: “Falan **تسف** etti”; ve yaratılışında, ilminde ve nesebinde **سفل** etti; **كرم** gibi; **سفلا** (fetha ile), ve damme ile de gelir; ve **سفالا** (**كتاب** gibi); üçü de kıyasa göre değildir. Ve **تسفلا** birincinin masdarıdır; onu ancak şöhretinden dolayı zikretmedi. Ve yine **استفل** (de böyledir); bunların hepsi şu mânâdadır: onda payı düşük oldu.

Ve bir şeyde **سفل** etti; **نصر** haddi üzere; **سفولا** (damme ile): en üstünden en altına indi.

Ve **سفلة الناس** (kesra ile), hafifletme üzere, **الفاء**’nın kesrasını **السين**’e nakletmekle; bunu İbnü’s-Sikkît bazı Araplardan nakletti; ve **فرحة** gibi: onların aşağı tabakaları, ayaktakımı, rezilleri ve döküntüleridir; binek hayvanının **سفلة**’sinden ödünç alınmıştır.

Ve **سفلة البعير**, **فرحة** gibi: ayaklarıdır; çünkü onlar daha aşağıdadır; **المحكم**’de olduğu gibi. Dedi ki: Ve **سافلة الرمح**: zecce bitişik olan yarısıdır.

Ve **سفالة الريح** (damme ile): onun **علاوة**’sinin zıddıdır. Denilir: “Rüzgârın **سفالة**’sinde ve **علاوة**’sinde oturdu”; ve “Onun **سفالة**’sinde ve **علاوة**’sinde oturdu”; ve onun **علاوة**’sinde: estiği taraftan. Ve **السفالة**: bunun karşısında olan şeydir. Ve denildi: “Rüzgârın **علاوة**’sinde ve rüzgârın **سفالة**’sinde ol.” Ama onun **علاوة**’si: avın üstünde olmasıdır; ama onun **سفالة**’si: avın altında olmasıdır; rüzgârı karşılamaz. Ve denildi: Her şeyin **سفالة**’si ve **علاوة**’si: onun en altı ve en üstüdür.

Ve **سفالة**: Hind’de bir beldedir; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve **السفالة** (fetha ile): alçaklıktır; ve **سفل** etti, **كرم** gibi.

Ve **المسفلة**: Mekke’nin alt tarafında bir mahalledir — Allah Teâlâ onu şereflendirsin —; ve **المعلاة**: onun üst tarafında bir mahalledir. Ve ayrıca: Yemâme’de bir köydür; Hazrec köylerindendir.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **أسافل الأودية**: onların **أعاليها**’sının zıddıdır. Ebû Züeyb dedi ki:
  “Ve daha iştahlıdır; **أسافل**’in köpekleri uyuduğu vakit”

Ve **أسافل الإبل**: onların küçükleridir; **الأصمعي**’den. Ve Ebû Ubeyd, er-Râî için şu beyti okudu:
  “Zamanlar onu birbirine dayanır hâle getirdi; nihayet onu sürükleyip getirdiler
                      ondan bir deriye; **الأسافل**’i az”

Yani: evladı az.

Ve **السافلة**: oturak; ve makat.

Ve **السفلة**: bunu **الصاغاني**, Yûnus’tan nakletti; ve İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten (nakletti). Ve Ebû Ömer’den, bununla muradın “aşağının en aşağısı” olduğunu hikâye etti. Dedi ki: Vezir de böyle dedi. “Aşağının en aşağısı”na **سفلة** denilir. Ve **السفلة**’nin çoğulu (kesra ile): **سفل**’dir. **الجوهري** dedi ki: “O **سفلة**’dir” denilmez; çünkü o çoğuldur. Ve avam: “**سفل** kavminden bir **سفلة** adam” der. İbnü’l-Esîr dedi ki: Arapça değildir. Bir adam et-Tirmizî’ye sordu; ona dedi ki: “Karım bana ‘ey **سفلة**’ dedi; ben de ona: ‘Eğer ben **سفلة** isem sen boşsun’ dedim.” Ona dedi ki: “Sanatın nedir?” Dedi: “Semmâk, Allah seni aziz kılsın.” Dedi: “**سفلة**, vallahi.” Bu hikâyenin zahiri, tekil için **سفلة** denilmesinin câiz olduğudur; öyleyse düşün.

Ve **التسفيل**: aşağıya doğrultmadır. Ve **التسفل**: aşağıya doğrultmadır. **التسفل**: aşağıya eğilmedir.

Ve **السفيل**, **أمير** gibi: **السافل**; nasibi eksik olan.

Ve emirin yanında mertebesi **سفلت** oldu.

Ve o, Mudar’ın **سفلي**’lerindendir.

Ve nasibi az olana denilir: “O **سفلي**’dir” (damme ile); **السفل**’e nisbet olarak.

Ve **السفلي**: **العلوي**’nin karşılığıdır; ondan onların sözü: “**السفلي**’ye merhamet eden, ona **العلي** merhamet eder.”

Ve o, falanla **يسافل** eder; yani onun aşağı fiillerinde ona denk olmaya çalışır.

Ve **ذو سفال**, **كتاب** gibi: Yemen’de bir köydür; ondan: Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdülvehhâb b. Es‘ad es-Sefâlî; ondan Ebû’l-Kâsım Hibetullâh b. Abdülvâris el-Hâfız eş-Şîrâzî rivayet etti. Ve Hâfız dedi ki: **ذو سفل** (kesra ile): Hemdân’dan bir adamın lakabıdır; Yahsıb toprağında.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَفَلَ
1 سَفَلَ ذ , aor. سَفُلَ ; (M, MA, Mgh, O, * Msb, K;) and سَفُلَ, aor. سَفُلَ ; (M, Msb, K;) and سَفِلَ, (O, K,) aor. سَفَلَ ; (K;) inf. n. (of the first, Mgh, Msb, TA, and of the last, TA) سُفُولٌ (M, MA, Mgh, Msb, K) and سَفَالٌ (M, MA, K, TA, in the CK [erroneously] سِفال,) and of the second سَفَالَةٌ (TA;) and ↓ تسفّل; (M, K;) He, or it, was, or became, low; (M, * Mgh, O, K; *) the first contr. of عَلَا (Mgh, O;) and the third, of عَلِىَ; and (assumed tropical:) both are said of a man; (O;) سُفُولٌ and سَفَالٌ being the contr. of عُلُوٌّ and عَلآءٌ: (S, K:) or became lower than another: (Msb:) [and] the first signifies it descended, subsided, or sank downwards. (MA.) Hence the phrase بِنْتُ بِنْتِ بِنْتٍ وَاـِنْ سَفَلَتْ (assumed tropical:) [A daughter of a daughter of a daughter, and if she be lower in descent]: سَفُلَتْ i. e. with damm to the ف, in this case, is a mistake. (Mgh.) And سَفَلَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ الأَمِيرِ (assumed tropical:) [His station with, or in the estimation of, the commander, governor, or prince, was, or became, low, or lower]. (TA.) And أَمْرُهُمْ فِىسَفَالٍ (assumed tropical:) [Their case is in a low state]. (TA.) And سَفَلَ فِىالشّىْءِ, (K, * TA, [in the former of which the context implies that it is سَفُلَ, but it is]) like نَصَرَ, [aor. سَفُلَ ,] (TA,) inf. n. سُفُولٌ, [It subsided in the thing;] it descended from the upper, or uppermost, part of the thing, to the lower, or lowest, part thereof. (K.) ― -b2- And سَفُلَ, [aor. سَفُلَ ,] inf. n. سَفَالَةٌ (Fr, S, MA, Mgh, O, K *) and سَفَالِيَةٌا( and سُفْلٌ, (Fr, O,) (assumed tropical:) He was, or became, low, base, vile, ignoble, mean, or sordid; (Fr, S, MA, Mgh, O, K; *) as also سَفَلَ, with fet-h, (Fr, O,) or سَفِلَ. (MA.) You say, سَفَلَ, like قَتَلَ, (Msb,) or سَفُلَ, like كَرُمَ, (K,) فِى خُلُقِهِ, and عَمَلِهِ, (Msb, K,) and نَسَبِهِ, (TA,) [aor. in either case سَفُلَ ,] inf. n. سَفْلٌ (Msb, K) and سُفْلٌ (K) and سِفَالٌ, (Msb, * K, [in the former without any indication of the syll. signs,]) the last like كِتَابٌ; (K;) [and app. سَفِلَ also accord. to the MA, as shown above;] and ↓ تسفّل, and ↓ استفل; (TA;) (tropical:) He was low, base, vile, ignoble, or mean, in his lot, [or, as seems to be indicated in the Msb, inferior to others,] in respect of his disposition, and his deed, and his lineage: (TA:) ↓ تسفّل is the contr. of جَادَ. (Msb.)

تَسْفِيلٌ
2 تَسْفِيلٌ ذ The act of lowering, or depressing; syn. تَصْوِيبٌ. Sudot;, O.)

هُويُسَافِلُ فُلَانًا
3 هُويُسَافِلُ فُلَانًا ذ (assumed tropical:) He vies with, or imitates, such a one in his low, base, vile, ignoble, mean, or sordid, actions. (TA.)

تَسَفُّلٌ
5 تَسَفُّلٌ ذ [quasi-pass. of 2,] The being lowered, or depressed; syn. تَصَوُّبٌ (S, O;) contr. of تَعَلّ. (TA.) ― -b2- See also 1, first sentence: ― -b3- and the same, last sentence, in two places.

8 اـِسْتَفَلَ see 1, last sentence.

سُفْلٌ
سُفْلٌ ذ and ↓ سِفْلٌ (S, M, Mgh, O, Msb, K) [but it is strangely added in the Msb that IKt disallowed the pronunciation with damm] and ↓ سِفْلَةٌ (M, K) and ↓ سُفَالَهٌ (S, O, K) The lowest, or lower, part [of a thing]; contr. of عُلْوٌ (S, M, Mgh, O, Msb, K) and عِلْوٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and عِلْوَةٌ (K) and عُلَاوَةٌ; (S, O, K;) [and so ↓ سَافلَةٌ, contr. of عَاليَةٌ:] كُلّ شَىْءٍ ↓ سُفَالَهُ signifies, (K,) or is said to signify, (M,) the lowest, or lower, part of anything; i. e. ↓ أَسْفَلُهُ (M, K;) and عُلَاوَتُهُ [The contr., i. e.] أَعْلَاهُ. (M.)

سِفْلٌ
سِفْلٌ ذ : see the next preceding paragraph.

سَفِلٌ
سَفِلٌ ذ from سَفِلَ, and ↓ سَفِيلٌ from سَفُلَ, (assumed tropical:) A low, base, vile, ignoble, mean, or sordid, man: (MA:) or ↓ سَفيلٌ signifies low (↓ سَافِلٌ) [in condition], deficient in lot, or fortune: (TA:) and ↓ سَفِلَةٌ, (S, M, MA, Mgh, Msb, K,) said by some to be from this word as signifying the “ legs ” (Mgh, Msb) of a camel (Mgh) or of a beast, or quadruped, (Msb,) and ↓ سِفْلَةٌ, (S, M, MA, Mgh Msb, K,) a contraction of سَفِلَةٌ, (S, Mgh, Msb, or it may be pl. of ↓ سَفِيلٌ, like as عِلْيَةٌ is of عَلِىٌّ, (Mgh,) (assumed tropical:) low, base, vile, ignoble, mean, or sordid, persons; (S, * MA, Mgh, Msb;) or the lowest, or lower, basest, or baser, vilest, or viler, &c., of mankind, or of people; the refuse, or rabble, thereof: (S, * M, K:) and ↓ سِفِلَةٌ, with two kesrehs, is a dial. var. of سَفِلَةٌ and سِفْلَةٌ, mentioned by Sgh and IB on the authority of Yoo and IKh, and is said to mean the lowest, basest, &c., of the low, base, &c.: the pl. of ↓ سِفْلَةٌ is سِفَلٌ; (TA;) one should not say, ↓ هُوَ سَفِلَةٌ because this is [used only as] a pl.: (S:) the vulgar say رَجُلٌ مِنْ قَوْمٍ سِفَلٍ ↓ سِفْلَةٌ; (S, Mgh; *) but this has been disallowed: (Mgh:) a man is related to have said to his wife, (Mgh, TA,) who had called him سِفْلَةٌ, (TA,) اـِنْ كُنْتُ سِفْلَةً فَأَنْتِ طَالِقٌ, (Mgh, TA,) meaning If I be low, base, &c., in my intellect and my religion [thou art divorced]; (Mgh;) whence it seems that سِفْلَةٌ may be applied to a single person; but this requires consideration. (TA.) ↓ أَيْمَانُ السَّفِلَةِ means (assumed tropical:) [The oaths] of the ignorant: or accord. to Aboo- Haneefeh, of the heretics, or schismatics: such [oaths] are said to be وَوَجْهِ اللّٰهِ and وَأمَانَةِ اللّٰه. (Mgh.)

سِفْلَةٌ
سِفْلَةٌ ذ see سُفْلٌ: ― -b2- and see also سَفِلٌ, in three places.

سَفِلَةٌ
سَفِلَةٌ ذ The legs (S, M, Mgh, Msb, K) of a camel (S, M, Mgh, K) or of a beast, or quadruped: (Msb:) because they are lowest. (M.) ― -b2- See also سَافِلَةٌ: ― -b3- and see سَفِلٌ, in three places.

سِفِلَةٌ
سِفِلَةٌ ذ see سَفِلٌ.

سُفْلِىُّ
سُفْلِىُّ ذ [Of, or relating to, the lowest, or lower, part or place;] a rel. n. from سُفْلٌ. (TA.) [Hence, the pl.] سُفْليُّونَ means Persons alighting, or abiding, in the lowest, or lower, parts of a country: opposed to عَليُّونَ (TA in art. علو.) ― -b2- It is also opposed to عَلِىٌّ [in relation to condition]: whence the saying, مَنْ يَرْحَمِ السُّفْلِىَّ يَرْحَمْهُ العَلِىُّ (assumed tropical:) He who has mercy on the low in condition, on him will the high in condition have mercy]. (TA.) سُفْلِيُّونَ, meaning (assumed tropical:) Persons low in condition, is opposed to عَلِيُّونَ, meaning “ opulent persons. ” (TA in art. علو.)

سَفِيلٌ
سَفِيلٌ ذ : see سَفِلٌ, in three places.

سُفَالَةٌ
سُفَالَةٌ ذ see سُفْلٌ, in two places. ― -b2- One says, قَعَدَ سُفَالَةَ الرِّيحِ, and فِى سُفَالَةِ الرِّيحِ, (M, K, * TA,) or بِسُفَالَةِالرِّيح, (S,) [He sat in, or on, the leeward side; like as one says in French, sous le vent;] in, or on, the side, or quarter, towards which the wind blew; (S, M, K, * TA;) and particularly with respect to the object or objects of the chase [in order that his smell might not be perceived thereby]: (TA in the present art. and in art. علو:) opposed to عُلَاوَتَهَا, and فِى عُلَاوَتِهَا, (M, K, * TA,) or بِعُلَاوَتِهَا. (S.)

سَافِلٌ
سَافِلٌ ذ Low; contr. of عَالٍ. (S, Msb, * TA.) See also سَفِلٌ: and see an ex. voce أَسْفَلُ

سَافِلَةٌ
سَافِلَةٌ ذ : see سُفْلٌ. ― -b2- [Hence,] سَافِلَةُ الرُّمْحِ half that is next to the زُجّ [or pointed iron shoe, or foot,] of the spear: (M, K:) [opposed to عَالِيَتُهُ.] ― -b3- And السَّافِلَةُ The bottom, podex, posteriors, or buttocks; and the anus; syn. المَقْعَدَةُ, (S,) and الدُّبُرُ; (TA;) as also ↓ السَّفِلَةُ; syn. الدُّبُرُ. (L in art. خجر.)

أَسْفَلُ
أَسْفَلُ ذ Lower, and lowest; contr. of أَعْلَى (M, Msb, K:) fem. سُفْلَى: (TA:) and pl. أَسَافِلُ. (M, TA.) One says, صَارَأَسْفَلَ مِنْ غَيْرِهِ [He, or it, became lower than another]. (Msb.) And it is said in the Kur [viii. 43], والرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ The caravan being in a place lower than ye; اسفل being here an adv. n.: or, as some read, أَسْفَلُ مِنْكُمْ, i. e. being lower than ye. (M.) ― -b2- ↓ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ, in the Kur [xcv. 5], means (assumed tropical:) [Then we rendered him the lowest of low: or] we reduced him to extreme old age, or decrepitude: or to a state of perishing, or passing away: or to a state of error; relating to him who has disbelieved; (M, K;) for every infant is born of the natural constitution with which he is created in his mother's womb, and he who disbelieves and errs is reduced to this state: (M:) or the meaning is, we have made him to be of the people of the fire [of Hell]: or [we have made him to go down] to the fire [of Hell]. (Bd.) ― -b3- سُفْلَي مُضَرَ [The lower of Mudar] is said to denote those of Mudar with the exception of Kureysh and Keys: opposed to عُلْيَامُضَرَ. (TA in art. علو.) ― -b4- See also سُفْلٌ. ― -b5- The pl. أَسَافِلُ means The lower, or lowest, parts of valleys [&c.]. (TA.) The phrase كِلَابُ الأَسَافِلِ occurs in a verse of Aboo-Dhu-eyb as meaning [The dogs] of the lower, or lowest, parts of the valleys. (M.) ― -b6- And (assumed tropical:) The young ones of camels. (As, S, * TA.)

##### Türkçe

**سَفَلَ**
1 **سَفَلَ** ذ , muzâri‘ **سَفُلَ** ; (M, MA, Mgh, O, * Msb, K;) ve **سَفُلَ**, muzâri‘ **سَفُلَ** ; (M, Msb, K;) ve **سَفِلَ**, (O, K,) muzâri‘ **سَفَلَ** ; (K;) mastar (birincinin, Mgh, Msb, TA, ve sonuncunun, TA) **سُفُولٌ** (M, MA, Mgh, Msb, K) ve **سَفَالٌ** (M, MA, K, TA, CK’de [yanlış olarak] **سِفال**, ) ve ikincinin **سَفَالَةٌ** (TA;) ve ↓ **تسفّل**; (M, K;) O, yahut o (şey), alçak idi, yahut alçak oldu; (M, * Mgh, O, K; *) birincisi **عَلَا**’nın zıddıdır (Mgh, O;) ve üçüncüsü, **عَلِىَ**’nin; ve (farazî mecaz:) ikisi de bir adam hakkında söylenir; (O;) **سُفُولٌ** ve **سَفَالٌ**, **عُلُوٌّ** ve **عَلآءٌ**’nın zıddı olmak üzere: (S, K:) yahut bir başkasından daha alçak oldu: (Msb:) [ve] birincisi, onun aşağı indiğini, çöktüğünü, yahut aşağıya doğru battığını ifade eder. (MA.) Bundan dolayı ibare **بِنْتُ بِنْتِ بِنْتٍ وَاـِنْ سَفَلَتْ** (farazî mecaz:) [Bir kızın kızının kızı, ve eğer nesepte daha aşağı ise]: bu durumda **سَفُلَتْ** yani ف üzerine damme ile, bir hatadır. (Mgh.) Ve **سَفَلَتْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ الأَمِيرِ** (farazî mecaz:) [Emîrin yanında, yahut emîrin nazarında, makamı alçak idi, yahut alçak oldu]. (TA.) Ve **أَمْرُهُمْ فِىسَفَالٍ** (farazî mecaz:) [Onların işi alçak bir hâldedir]. (TA.) Ve **سَفَلَ فِىالشّىْءِ**, (K, * TA, [bunların ilkinde bağlam bunun **سَفُلَ** olduğunu ima eder, fakat o]) **نَصَرَ** gibi, [muzâri‘ **سَفُلَ** ,] (TA,) mastar **سُفُولٌ**, [O, şeyin içinde çöktü;] şeyin üst, yahut en üst kısmından onun alt, yahut en alt kısmına indi. (K.) ― -b2- Ve **سَفُلَ**, [muzâri‘ **سَفُلَ** ,] mastar **سَفَالَةٌ** (Fr, S, MA, Mgh, O, K *) ve **سَفَالِيَةٌا**( ve **سُفْلٌ**, (Fr, O,) (farazî mecaz:) O, alçak, bayağı, rezil, soysuz, değersiz, yahut sefil idi, yahut oldu; (Fr, S, MA, Mgh, O, K; *) yine **سَفَلَ**, fetha ile, (Fr, O,) yahut **سَفِلَ** da böyledir. (MA.) Dersin ki, **سَفَلَ**, **قَتَلَ** gibi, (Msb,) yahut **سَفُلَ**, **كَرُمَ** gibi, (K,) **فِى خُلُقِهِ**, ve **عَمَلِهِ**, (Msb, K,) ve **نَسَبِهِ**, (TA,) [her iki durumda da muzâri‘ **سَفُلَ** ,] mastar **سَفْلٌ** (Msb, K) ve **سُفْلٌ** (K) ve **سِفَالٌ**, (Msb, * K, [birincide hece işaretlerine dair hiçbir belirti olmaksızın,]) sonuncusu **كِتَابٌ** gibi; (K;) [ve görünüşe göre **سَفِلَ** de MA’ya göre, yukarıda gösterildiği üzere;] ve ↓ **تسفّل**, ve ↓ **استفل**; (TA;) (mecaz:) O, payında, [yahut Msb’de işaret edildiği üzere başkalarından aşağı olmak bakımından,] huyu, işi ve nesebi itibarıyla alçak, bayağı, rezil, soysuz, yahut değersiz idi: (TA:) ↓ **تسفّل**, **جَادَ**’ın zıddıdır. (Msb.)

**تَسْفِيلٌ**
2 **تَسْفِيلٌ** ذ Alçaltma yahut aşağı indirme fiili; eş anlamlısı **تَصْوِيبٌ**. (Sudot;, O.)

**هُويُسَافِلُ فُلَانًا**
3 **هُويُسَافِلُ فُلَانًا** ذ (farazî mecaz:) O, falan kimseyle, onun alçak, bayağı, rezil, soysuz, değersiz, yahut sefil fiillerinde yarışır, yahut onu taklit eder. (TA.)

**تَسَفُّلٌ**
5 **تَسَفُّلٌ** ذ [2’nin sanki meçhûlü,] Alçaltılma yahut aşağı indirilme; eş anlamlısı **تَصَوُّبٌ** (S, O;) **تَعَلّ**’ın zıddı. (TA.) ― -b2- 1’e de bak, ilk cümle: ― -b3- ve aynı şekilde, son cümle, iki yerde.

8 **اـِسْتَفَلَ** 1’e bak, son cümle.

**سُفْلٌ**
**سُفْلٌ** ذ ve ↓ **سِفْلٌ** (S, M, Mgh, O, Msb, K) [fakat Msb’de IKt’nin damme ile telaffuzu reddettiği garipçe eklenmiştir] ve ↓ **سِفْلَةٌ** (M, K) ve ↓ **سُفَالَهٌ** (S, O, K) [bir şeyin] en alt, yahut alt kısmı; **عُلْوٌ**’nun zıddı (S, M, Mgh, O, Msb, K) ve **عِلْوٌ** (S, Mgh, O, Msb, K) ve **عِلْوَةٌ** (K) ve **عُلَاوَةٌ**; (S, O, K;) [ve yine ↓ **سَافلَةٌ**, **عَاليَةٌ**’nin zıddı:] **كُلّ شَىْءٍ** ↓ **سُفَالَهُ** (K,) yahut (M,) herhangi bir şeyin en alt, yahut alt kısmını ifade eder; yani ↓ **أَسْفَلُهُ** (M, K;) ve **عُلَاوَتُهُ** [zıddı, yani] **أَعْلَاهُ**. (M.)

**سِفْلٌ**
**سِفْلٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

**سَفِلٌ**
**سَفِلٌ** ذ **سَفِلَ**’den, ve ↓ **سَفِيلٌ** **سَفُلَ**’den, (farazî mecaz:) Alçak, bayağı, rezil, soysuz, değersiz, yahut sefil bir adam: (MA:) yahut ↓ **سَفيلٌ**, hâlce alçak (↓ **سَافِلٌ**) [durum bakımından], payı yahut talihi eksik olanı ifade eder: (TA:) ve ↓ **سَفِلَةٌ**, (S, M, MA, Mgh, Msb, K,) bazılarınca bu kelimeden, devenin (Mgh, Msb) “bacakları” (Mgh) anlamında olanından, yahut bir hayvanın, yahut dört ayaklının, (Msb,) olduğu söylenir; ve ↓ **سِفْلَةٌ**, (S, M, MA, Mgh Msb, K,) **سَفِلَةٌ**’nin bir kısaltmasıdır, (S, Mgh, Msb,) yahut ↓ **سَفِيلٌ**’ün çoğulu olabilir, tıpkı **عِلْيَةٌ**’nin **عَلِىٌّ**’den olması gibi, (Mgh,) (farazî mecaz:) alçak, bayağı, rezil, soysuz, değersiz, yahut sefil kimseler; (S, * MA, Mgh, Msb;) yahut insanların, yahut halkın en aşağısı, en bayağısı, en rezili, vb.; onların süprüntüsü, yahut ayaktakımı: (S, * M, K:) ve ↓ **سِفِلَةٌ**, iki kesre ile, Sgh ve IB tarafından Yoo ve IKh’nin rivayetiyle zikredilen, **سَفِلَةٌ** ve **سِفْلَةٌ**’nin lehçe varyantıdır; ve alçakların, bayağıların, vb. en aşağısı, en bayağısı, vb. anlamına geldiği söylenir: ↓ **سِفْلَةٌ**’nin çoğulu **سِفَلٌ**’dür; (TA;) ↓ **هُوَ سَفِلَةٌ** denmemelidir; çünkü bu [yalnızca] çoğul olarak kullanılır: (S:) avam, ↓ **سِفْلَةٌ** **رَجُلٌ مِنْ قَوْمٍ سِفَلٍ** der; (S, Mgh; *) fakat bu reddedilmiştir: (Mgh:) bir adamın, karısına (Mgh, TA,) kendisine **سِفْلَةٌ** dediği için, (TA,) **اـِنْ كُنْتُ سِفْلَةً فَأَنْتِ طَالِقٌ** dediği rivayet edilir, (Mgh, TA,) yani “Eğer aklımda ve dinimde alçak, bayağı, vb. isem sen boşsun”; (Mgh;) buradan, **سِفْلَةٌ**’nin tek bir kişiye uygulanabileceği anlaşılır gibi olur; fakat bu, düşünmeyi gerektirir. (TA.) ↓ **أَيْمَانُ السَّفِلَةِ** (farazî mecaz:) cahillerin [yeminleri] demektir: yahut Aboo-Haneefeh’ye göre, zındıkların, yahut fırkacıların: böyle [yeminler]in **وَوَجْهِ اللّٰهِ** ve **وَأمَانَةِ اللّٰه** olduğu söylenir. (Mgh.)

**سِفْلَةٌ**
**سِفْلَةٌ** ذ **سُفْلٌ**’e bak: ― -b2- ve ayrıca **سَفِلٌ**’e de bak, üç yerde.

**سَفِلَةٌ**
**سَفِلَةٌ** ذ Bir devenin (S, M, Mgh, Msb, K) yahut bir hayvanın, yahut dört ayaklının bacakları: (Msb:) çünkü onlar en alttadır. (M.) ― -b2- **سَافِلَةٌ**’ye de bak: ― -b3- ve **سَفِلٌ**’e bak, üç yerde.

**سِفِلَةٌ**
**سِفِلَةٌ** ذ **سَفِلٌ**’e bak.

**سُفْلِىُّ**
**سُفْلِىُّ** ذ [En alt, yahut alt kısma veya yere ait;] **سُفْلٌ**’den bir nisbet ismidir. (TA.) [Bundan dolayı, çoğulu] **سُفْليُّونَ**, bir ülkenin en alt, yahut alt kısımlarına inen, yahut orada kalan kimseler demektir: **عَليُّونَ**’a karşıttır (TA, md. علو.) ― -b2- Ayrıca hâl bakımından **عَلِىٌّ**’ye de karşıttır: buradan söz, **مَنْ يَرْحَمِ السُّفْلِىَّ يَرْحَمْهُ العَلِىُّ** (farazî mecaz:) “Hâlce aşağı olana merhamet eden kimseye, hâlce yüksek olan merhamet eder” [demektir]. (TA.) **سُفْلِيُّونَ**, (farazî mecaz:) hâlce aşağı kimseler anlamında, “zengin kimseler” anlamındaki **عَلِيُّونَ**’a karşıttır. (TA, md. علو.)

**سَفِيلٌ**
**سَفِيلٌ** ذ : **سَفِلٌ**’e bak, üç yerde.

**سُفَالَةٌ**
**سُفَالَةٌ** ذ **سُفْلٌ**’e bak, iki yerde. ― -b2- Şöyle denir: **قَعَدَ سُفَالَةَ الرِّيحِ**, ve **فِى سُفَالَةِ الرِّيحِ**, (M, K, * TA,) yahut **بِسُفَالَةِالرِّيح**, (S,) [Rüzgâr altına oturdu; tıpkı Fransızcada “sous le vent” denildiği gibi;] rüzgârın estiği tarafa doğru olan yan, yahut cihette; (S, M, K, * TA;) ve özellikle avın hedefi yahut hedefleri bakımından [kokusunun onlar tarafından hissedilmemesi için]: (TA, bu maddede ve md. علو:) **عُلَاوَتَهَا**, ve **فِى عُلَاوَتِهَا**, (M, K, * TA,) yahut **بِعُلَاوَتِهَا**’ya karşıttır. (S.)

**سَافِلٌ**
**سَافِلٌ** ذ Alçak; **عَالٍ**’ın zıddı. (S, Msb, * TA.) **سَفِلٌ**’e de bak: ve **أَسْفَلُ** maddesinde bir örneğe bak.

**سَافِلَةٌ**
**سَافِلَةٌ** ذ : **سُفْلٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **سَافِلَةُ الرُّمْحِ**, mızrağın **زُجّ**’a [yahut sivri demir pabuca, yahut ayağa] yakın olan yarısıdır: (M, K:) [**عَالِيَتُهُ**’na karşıttır.] ― -b3- Ve **السَّافِلَةُ**: alt taraf, makat, arka taraf, yahut kalçalar; ve anüs; eş anlamlısı **المَقْعَدَةُ**, (S,) ve **الدُّبُرُ**; (TA;) yine ↓ **السَّفِلَةُ** de böyledir; eş anlamlısı **الدُّبُرُ**. (L, md. خجر.)

**أَسْفَلُ**
**أَسْفَلُ** ذ Daha aşağı, ve en aşağı; **أَعْلَى**’nın zıddı (M, Msb, K:) müennesi **سُفْلَى**: (TA:) ve çoğulu **أَسَافِلُ**. (M, TA.) Şöyle denir: **صَارَأَسْفَلَ مِنْ غَيْرِهِ** [O, yahut o (şey), bir başkasından daha aşağı oldu]. (Msb.) Ve Kur’da [viii. 43] şöyle denmiştir: **والرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ** Kervan sizden daha aşağı bir yerde iken; burada **اسفل** bir zarf ismidir: yahut bazıların okuduğu gibi, **أَسْفَلُ مِنْكُمْ**, yani sizden daha aşağı iken. (M.) ― -b2- ↓ Kur’da [xcv. 5] **ثُمَّ رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ**, (farazî mecaz:) [Sonra onu aşağıların en aşağısına çevirdik: yahut] onu aşırı ihtiyarlığa, yahut bunaklığa indirdik: yahut yok olma, yahut geçip gitme hâline: yahut sapıklık hâline; inkâr etmiş olana dair: (M, K;) çünkü her bebek, annesinin rahminde yaratıldığı fıtrat üzere doğar; inkâr eden ve sapan kimse bu hâle indirilir: (M:) yahut mânâ, onu ateş ehli [Cehennem] kıldık: yahut [onu aşağı indirdik] ateşe [Cehennem ateşine]. (Bd.) ― -b3- **سُفْلَي مُضَرَ** [Mudar’ın aşağısı], Kureyş ve Keys hariç Mudar’dan olanları ifade eder denmiştir: **عُلْيَامُضَرَ**’a karşıttır. (TA, md. علو.) ― -b4- **سُفْلٌ**’e de bak. ― -b5- Çoğul **أَسَافِلُ**, vadilerin [&c.] alt, yahut en alt kısımları demektir. (TA.) **كِلَابُ الأَسَافِلِ** ibaresi, Aboo-Dhu-eyb’in bir beytinde, vadilerin alt, yahut en alt kısımlarının [köpekleri] anlamında geçer. (M.) ― -b6- Ve (farazî mecaz:) develerin yavruları. (As, S, * TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَفَُلَ
سَفَُلَ U سَفِلَ A ( n. ac. سَفَاْل 22 ,  سَفَاْلَة 22t ,  سُفُوْل 27 ),
a.  Was low; descended; sank down; subsided.

سَفُلَ
سَفُلَ U ( n. ac. سَفَاْلَة 22t ),
a.  Was base, vile, despicable.

b.  ( n. ac. سَفْل 1 ,  سُفْل 3 ,  سِفَاْل 23 ) [ Fī ], Sank into; sank in.

سَفَّلَ
سَفَّلَ II ,
a.  Lowered, let down; made to go down; brought down, abased.

تَسَفَّلَ
تَسَفَّلَ V ,
a.  Took the lowest place; humbled, abased himself; lowered himself.

سِفْل
سِفْل 2 ,  سِفْلَة 2t ,  سُفْل 3 ,
a.  Lowest part, underneath, bottom.

سُفْلِيّ
سُفْلِيّ 3yi ,
a.  Inferior, lower; lowly.

سَفِل
سَفِل 5 ,
a.  Low, base.

أَسْفَلُ
أَسْفَلُ 14 , ( pl. أَسَاْفِلُ 37 ),
a.  Lower, lowest.

b.  see 2 .

سَاْفِل
سَاْفِل 21 , ( pl. سَفَلَة 4t ,  سُفْلَاْن 35 &  reg. ),
a.  Low; lowly, humble.

سَاْفِلَة
سَاْفِلَة 21t ,
a.  see 2 .

b.  Behind, backside, posterior.

سَفَاْلَة
سَفَاْلَة 22t ,
a.  Abjectness, baseness; degradation; misery, wretchedness.

b.  Lowliness, humility; self-abasement.

سُفَاْلَة
سُفَاْلَة 24t ,
a.  see 2 .

b.  Leeward side.

سَفِيْل
سَفِيْل 25 ,
a.  see 5 .

سِفْلَة النَّاس
سِفْلَة النَّاس
a.  The rabble.

أَسْفَل السَّافِلِيْن
أَسْفَل السَّافِلِيْن
a.  The lowest of the low: the damned.

##### Türkçe

سَفَُلَ
**سَفَُلَ** U **سَفِلَ** A ( n. ac. **سَفَاْل** 22 , **سَفَاْلَة** 22t , **سُفُوْل** 27 ),
a. Alçak oldu; indi; aşağı çöktü; yatıştı.

سَفُلَ
**سَفُلَ** U ( n. ac. **سَفَاْلَة** 22t ),
a. Aşağılık oldu, bayağı oldu, iğrenç oldu.

b. ( n. ac. **سَفْل** 1 , **سُفْل** 3 , **سِفَاْل** 23 ) [ Fī ], İçine battı; içine çöktü.

سَفَّلَ
**سَفَّلَ** II ,
a. Aşağı indirdi, aşağı saldı; aşağı gitmesini sağladı; aşağı getirdi, alçalttı.

تَسَفَّلَ
**تَسَفَّلَ** V ,
a. En aşağı yeri aldı; kendini alçalttı, kendini aşağıladı; kendini aşağı indirdi.

سِفْل
**سِفْل** 2 , **سِفْلَة** 2t , **سُفْل** 3 ,
a. En aşağı kısım, alt taraf, dip.

سُفْلِيّ
**سُفْلِيّ** 3yi ,
a. Aşağı, daha aşağı; alçakgönüllü.

سَفِل
**سَفِل** 5 ,
a. Alçak, aşağılık.

أَسْفَلُ
**أَسْفَلُ** 14 , ( pl. **أَسَاْفِلُ** 37 ),
a. Daha aşağı, en aşağı.

b. 2’ye bak.

سَاْفِل
**سَاْفِل** 21 , ( pl. **سَفَلَة** 4t , **سُفْلَاْن** 35 & reg. ),
a. Alçak; alçakgönüllü, mütevazı.

سَاْفِلَة
**سَاْفِلَة** 21t ,
a. 2’ye bak.

b. Arka, arka taraf, arka kısım.

سَفَاْلَة
**سَفَاْلَة** 22t ,
a. Aşağılık, bayağılık; alçalma; sefalet, bedbahtlık.

b. Alçakgönüllülük, tevazu; kendini alçaltma.

سُفَاْلَة
**سُفَاْلَة** 24t ,
a. 2’ye bak.

b. Rüzgâr altı taraf.

سَفِيْل
**سَفِيْل** 25 ,
a. 5’e bak.

سِفْلَة النَّاس
**سِفْلَة النَّاس**
a. Ayaktakımı.

أَسْفَل السَّافِلِيْن
**أَسْفَل السَّافِلِيْن**
a. En aşağıların en aşağısı: lânetlenmişler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سفل
سَفُلَ - يَسْفُلُ (سَفَلَ - يَسْفُلُ) - سَافِل - سَافِلِيْن - أَسْفَل - أَسْفَلِيْن - سُفْلَى
سَفُلَ - يَسْفُلُ (سَفَلَ - يَسْفُلُ) + الكائن: ضد " علا - يعلو": يكون تحت ودون وأخفض وأدنى من الآخر المقارن به
سَافِل - سافلها : ضد "عالي": اسم فاعل صفة مشبهة من فعل " سَفُلَ - يَسْفُلُ ":  صفة تصف موضع الشيء نسبة لشيء آخر في توجيه مكاني محدد، فالذي هو سافل: يكون تحت وأخفض من الذي يعتبر فوق وأعلى
سَافِلِيْن: جمع " سَافِل "
أَسْفَل: ضد "أعلى": صيغة تفضيل من " سَافِل ": يكون في موقع أكثر انخفاضاً، وتحت وأدنى من الآخر المقارن به الذي هو " سَافِل "
أَسْفَلِيْن: جمع " أسْفَل "
سُفْلَى - السفلى: ضد عليا: صيغة المقارنة العظمى للمؤنث: أكثر الجميع انخفاضاً في الموقع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ العمق والغور مع الترتيب من الأعلى نحو الأسفل", هي:
رَذُلَ - يَرْذُلُ، سَفُلَ - يَسْفُلُ (سَفَلَ - يَسْفَلُ)، عَمُقَ - يَعْمُقُ، قَاعَ - يَقُوْعُ، قَعُرَ - يَقْعُرُ (قَعَرَ - يَقْعَرُ)، غَاطَ- يَغُوْطُ (غَاطَ - يَغِيْطُ)
سافل - سافلها
 	﴿فلما جاء أمرنا جعلنا عاليها سافلها وأمطرنا عليها حجارة من سجيل منضود(82)﴾ هود ﴿فجعلنا عاليها سافلها وأمطرنا عليهم حجارة من سجيل(74)﴾ الحجر
 	﴿ثم رددناه أسفل سافلين (5)﴾ التين
أسفل
 ﴿ثم رددناه أسفل سافلين (5)﴾ التين ﴿إن المنافقين في الدرك الأسفل من النار ولن تجد لهم نصيرا(145)﴾ النساء
 	﴿فأرادوا به كيدا فجعلناهم الأسفلين (98)﴾ الصافات ﴿وقال الذين كفروا ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن والإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليكونا من الأسفلين(29)﴾ فصلت
 	﴿إذ أنتم بالعدوة الدنيا وهم بالعدوة القصوى والركب أسفل منكم ولو تواعدتم لاختلفتم في الميعاد ولكن ليقضي الله أمرا كان مفعولا ليهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة وإن الله لسميع عليم(42)﴾ الأنفال { إلا تنصروه فقد نصره الله إذ أخرجه الذين كفروا ثاني اثنين إذ هما في الغار إذ يقول لصاحبه لا تحزن إن ﴿إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكموإذ زاغت الأبصار وبلغت القلوب الحناجر وتظنون بالله الظنون (10)﴾ الأحزاب
السفلى
 الله معنا فأنزل الله سكينته عليه وأيده بجنود لم تروها وجعل كلمة الذين كفروا السفلى وكلمة الله هي العليا والله عزيز حكيم(40) } التوبة
مختار الصحاح
● [سفل] س ف ل: السُّفْلُ بضم السين وكسرها و السُّفُولُ بالضم و السَّفَالُ بالفتح و السَّفَالةُ بالضم ضد العلو بضم العين وكسرها والعلو بالضم والتشديد والعلاء بالفتح والمد والعلاوة بالضم يقال قعد بسفالة الريح وعلاوتها والعلاوة حيث تهب والسفالة بإزاء ذلك و السَّافِلُ ضد العالي وبابه دخل و السَّفَالَةُ بالفتح النذالة وقد سَفُلَ من باب ظرف و السَّفِلَةُ بكسر الفاء السقاط من الناس يقال هو من السفلة ولا تقل هو سفلة لأنها جمع والعامة تقول رجل سفلة من قوم سفل وبعض العرب يخفف فيقول فلان من سفلة الناس فينقل كسرة الفاء إلى السين
الراغب
سفل
- السفل: ضد العلو، وسفل فهو سافل، قال تعالى: }فجعلنا عاليها سافلها﴿[الحجر/74]، وأسفل ضد أعلى، قال تعالى:﴾والركب أسفل منكم﴿[الأنفال/ 42]، وسفل صار في سفل، وقال تعالى:﴾ثم رددناه أسفل سافلين﴿[التين/5]، وقال:﴾وجعل كلمة الذين كفروا السفلى﴿[التوبة/40]، وقد قوبل بفوق في قوله:﴾إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكم{ [الأحزاب/10]، وسفالة الريح: حيث تمر الريح، والعلاوة ضده. والسفلة (يقال: السفلة، والسفلة، كاللبنة واللبنة) من الناس: النذل، نحو الدون، وأمرهم في سفال.
ملخص اللسان
1.     السُّفْلُ والسِّفْلُ والسُّفُولُ والسَّفال والسُّفالة،نقيضُ العُلْوِ والعِلْوِ والعُلُوِّ والعَلاءِ والعُلاوة.والسُّفْلى:نقيضُ العُلْيا. والأَسْفَل نَقِيض الأَعْلى
2.     والسَّفَالة، بالفتح: النَّذَالة، قد سَفُلَ، بالضم.
3.     وقد سَفَلَ وسَفُلَ يَسْفُل فيهما سَفَالاً وسُفُولاً وتَسَفَّلَ. وسَفِلة الناس وسِفْلَتُهم: أَسافِلهُم وغَوْغاؤهم، السَّفِلة السُّقَاط من الناس،
4.     والسافِلَة: المَقْعَدة والدُّبُرُ. وسَفِلةُ البعير قوائمُه لأَنها أَسفل
5.     والتَّسْفِيل: التصويب. والتَّسَفُّل: التَّصوُّب.
لسان العرب
● - سفل: السُّفْلُ والسِّفْلُ والسُّفُولُ والسَّفال والسُّفالة، بالضم.     نقيضُ العُلْوِ والعِلْوِ والعُلُوِّ والعَلاءِ والعُلاوة. والسُّفْلى:     نقيضُ العُلْيا. والسُّفْلُ: نقيض العُلْوِ في التَّسَفُّل والتَّعَلِّي.     والسافِلةُ: نقيض العالِية في الرُّمْح والنهر وغيره. والسَّافِلُ: نقيض     العالي. والسِّفْلة: نقيضُ العِلْية. والسَّفَالُ: نقيض العَلاء. قال ابن     سيده: والأَسْفَل نَقِيض الأَعْلى، يكون اسماً وظرفاً. ويقال: أَمرهم في     سَفَال وفي عَلاء. والسُّفُولُ: مصدر وهو نقيض العُلُوِّ، والسِّفْل نقيض     العِلْوِ في البناء. وفي التنزيل العزيز: والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم، قرئ     بالنصب لأَنه ظرف، ويقرأ أَسْفَلُ منكم، بالرفع، أَي أَشدُّ تَسَفُّلاً     منكم. والسَّفَالة، بالفتح: النَّذَالة، قد سَفُلَ، بالضم. وقوله عز وجل:     ثم رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِين؛ قيل: معناه إِلى الهَرَم، وقيل إِلى     التَّلَف، وقيل رَدَدْناه إِلى أَرْذل العُمُر كأَنه قال رددناه أَسْفَلَ     مَنْ سَفَل وأَسْفَلَ سافِلٍ، وقيل إِلى الضلال، لأَن كل مولود يولد على     الفِطْرة فمن كفر وَضَلَّ فهو المردود إِلى أَسفل السافلين، كما قال عز     وجل: إِن الإِنسان لفي خُسْر إِلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات؛ وجمعها     أَسافِلُ؛ قال أَبو ذؤيب:     بأَطْيَبَ مِن فيها إِذا جِئْتُ طارِقاً،     وأَشْهَى إِذا نامت كِلابُ الأَسافِل     أَراد أَسافل الأَودية يسكنها الرُّعَاة، وهم آخر من ينام لِتَشاغُلِهم     بالرَّبْط والحَلْب، وقد سَفَلَ وسَفُلَ يَسْفُل فيهما سَفَالاً     وسُفُولاً وتَسَفَّلَ. وسَفِلة الناس وسِفْلَتُهم: أَسافِلهُم وغَوْغاؤهم، قال     ابن السكيت: هم السَّفِلة لأَرذال الناس، وهم من عِلْيَة القوم، ومن العرب     من يُخَفِّف فيقول: هم السِّفْلة. وفلان من سِفْلة القوم إِذا كان من     أَراذِلهم، فَيَنْقُل كسرة الفاء إِلى السين. الجوهري: السَّفِلة السُّقَاط     من الناس، يقال: هو من السَّفِلة، ولا يقال هو سَفِلة لأَنها جمع،     والعامة تقول رجل سَفِلة من قوم سَفِلٍ، قال ابن الأَثير: وليس بعربي. وفي حديث     صلاة العيد: فقالت امرأَة من سَفِلة النِّساء، بفتح السين وكسر الفاء،     وهي السُّقَاط، قال ابن بري: حكى ابن خالويه أَنه يقال السِّفِلة،     بكسرهما، وحكي عن أَبي عمر أَن المراد بها أَسْفَل السُّفْل، قال: وكذا قال     الوزير، يقال لأَسفل السُّفُل سَفِلة. وسأَل رجل التِّرْمِذي فقال له: قالت     لي امرأَتي يا سَفِلة فقلت لها: إِن كُنْتُ سَفِلة فأَنت طالق فقال له:     ما صَنْعَتُك؟ قال: سَمَّاكٌ، أَعَزَّك اللهُ قال: سَفِلةٌ، والله قال:     فظاهر هذه الحكاية أَنه يجوز أَن يقال للواحد سَفِلة. وأَسافِلُ الإِبل:     صغارُها؛ وأَنشد أَبو عبيد:     تَوَاكَلَها الأَزْمانُ، حتى أَجَأْنَها     إِلى جَلَدٍ منها قليلِ الأَسافِل     أَي قليل الأَولاد. والسافِلَة: المَقْعَدة والدُّبُرُ. والسَّفِلة،     بكسر الفاء: قوائم البعير. ابن سيده: وسَفِلةُ البعير قوائمُه لأَنها أَسفل.     وسافلةُ الرُّمح: نصفه الذي يلي الزُّجَّ. وقَعَد في سُفَالة الريح     وعُلاوتها وقَعَدَ سُفَالَتَها وعُلاوَتها. فالعُلاوةُ من حيث تَهُبُّ،     والسُّفالة ما كان بإِزاء ذلك، وقيل: سُفَالة كل شيء وعُلاوتُه أَسْفَلُه     وأَعْلاه، وقيل: كُنْ في عُلاوةِ الرِّيح وسُفَالة الريح، فأَما عُلاوتُها     فأَن تكون فوق الصيد، وأَما سُفَالتها فأَن تكون تحت الصيد لا تستقبل     الريح.والتَّسْفِيل: التصويب. والتَّسَفُّل: التَّصوُّب.
مقاييس اللغة:
(سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك.
القاموس المحيط:
السُّفْلُ والسُّفولُ والسُّفالَةُ، بضمهِنَّ، والسِّفْلُ والسِّفْلَةُ، بكسرهما، والسَّفالُ، بالفتح نَقيضُ العُلْوِ والعُلُوِّ والعُلاوَةِ والعِلْوِ والعِلْوَةِ والعَلاءِ. والأَسْفَلُ نَقيضُ الأَعْلَى. و " رَدَدْناهُ أسْفَلَ سافِلين " ، أي إلى الهَرَمِ، أو إلى التَّلَفِ، أو إلى الضَّلالِ لِمَنْ كَفَرَ، وقد سَفُلَ، ككَرُمَ وعَلِمَ ونَصَرَ، سَفالاً وسُفولاً، وتَسَفَّلَ. وسَفُلَ في خُلُقِهِ وعِلْمِهِ، ككَرُمَ، سَفْلاً، ويُضَمُّ، وسِفالاً، ككِتابٍ، و في الشيءِ سُفولاً، بالضمِ نَزَلَ من أعْلاهُ إلى أسْفَلِهِ. وسِفْلَةُ الناسِ، بالكسر وكفرِحَةٍ أسافِلُهُم وغَوْغاؤُهُم.
وسَفِلَةُ البَعيرِ، كفَرِحَةٍ: قَوائمُه. وسافِلَةُ الرُّمْحِ: نِصْفُه الذي يَلي الزُّجَّ. وسُفالَةُ الريحِ، بالضم: ضِدُّ عُلاوَتِها، وعُلاوَتُها: حَيْثُ تَهُبُّ. وسُفالَةُ كلِّ شيءٍ: أسْفَلُهُ، ود بالهِنْدِ، وبالفتح: النَّذالَةُ، وقد سَفُلَ، ككَرُمَ. والمَسْفَلَةُ: مَحَلَّةٌ بأسْفَلِ مكةَ، وة باليَمامَةِ.
تاج العروس:
س ف ل
السُّفْلُ والسُّفُولُ والسَّفَالَةُ بِضَمِّهِنَّ والسِّفْلُ والسِّفْلَةُ الْعُلْوِ والعُلُوِّ والعُلاوَةِ والعِلْوِ والْعِلْوَةِ والْعَلاَءِ ويُقالُ : أَمْرُهم في سَفَالٍ والسُّفْلَى : نَقِيضُ العُلْيَا والأَسْفَلُ : نَقَيضُ الأَعْلَى يَكُونُ اسْماً وظَرْفاً وقُرَِ قَوْلُهُ تَعالى : " والرَّكْبِ أَسْفَلَ مِنكُم " بالنَّصْبِ عَلى أنَّهُ ظَرْفٌ وبالرَّفْعِ أي أَشَدُّ تَسَفُّلاً منْكُمٍ والتَّسَفُّلُ : نَقِيضُ التَّعَلِّي والسَّافِلُ : نَقِيضُ الْعَالِي . وقَوْلُه تَعَالى : " رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ " أي إلى أَرْذَلِ الْعُمرِ وهو الهَرَم كأنَّهُ قالَ : رَدَدْناهُ أسْفَلَ مَنْ سَفَلَ وأَسْفَلَ سَافِلٍ أو إلى التَّلَفَ أو إلى الضَّلالِ لِمَنْ كَفَرَ لأَنَّ كُلَّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلى الفِطْرَةِ فَمَنْ كَفَرَ وضَلَّ فهوَ المَرْدُودُ إلى أَسْفَلِ السَّافِلِينَ كَما قالَ عَزَّ وَجَلَّ : " إنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلاَّ الذِين ءامَنُوا وعَمِلُوا الصَّالِحاتِ " والجَمْعُ أَسافِلُ . وقَدْ سَفُلَ ككَرُمَ وعَلِمَ ونَصَرَ الأَخِيرَتَانِ عَن الْفَرَّاءِ سَفَالاً وسُفُولاً وسَفْلاً الثّلاثَةُ مِنْ مَصادِرِ البَابَيْنِ وسَفَالَة مَصْدَرُ البابِ الأَوَّل . ومِنَ الْمَجازِ : تَسَفََّ فُلاَنٌ وسَفُلَ في خُلُقِهِ وعِلْمِهِ ونَسَبِهِ ككَرُمَ سَفْلاً بالفَتْحِ ويُضَمُّ وسِفالاً ككِتَابٍ الثَّلاثَةُ عَلى غَيْرِ الْقِيَاسِ وتَسَفُّلاً مَصْدَر الأَوَّلِ وإِنَّما لَمْ يَذْكُرْهُ لِشُهْرَتِهِ وكذلكَ استَفَلَ كُلُّ ذلكَ بِمَعْنَى : خَسّ حَظُّهُ فيهِ . وسَفَلَ في الشَّيْءِ مِن حَدِّ نَصَرَ سُفُولاً بالضَّمِّ : نَزَلَ مِن أَعْلاَهُ إلى أَسْفَلِهِ . وسِفْلَةُ النَّاسِ بالكسْرِ على التَّخْفِيفِ بِنَقْلِ كَسْرَةِ الْفاءِ إِلَى السِّينِ نَقَلَهُ ابنُ السِّكِّيتِ عن بعضِ العَرَبِ وكفَرِحَةٍ : أسافِلُهُمْ وغَوْغَاؤُهُمْ وأَرَاذِلُهُم وسُقَّاطُهُم مُسْتَعَارٌ مِنْ سَفِلَةِ الدَّابَّةِ . وسَفِلَةُ الْبَعِيرِ كفِرِحَةٍ : قَوائِمُهُ لأَنَّها أسْفَلُ كما في المُحْكَمِ . قال : وسَافِلَةُ الرُّمْحِ : نِصْفُهُ الذي يَلِي الزُّجَّ . وسُفَالَةُ الرِّيحِ بالضَّمِّ : ضِدُّ عُلاَوَتِهَا يُقالُ : قَعَدَ في سُفَالَةِ الرِّيحِ وعُلاَوِتِها وقَعَدَ سُفَالَتَها وعُلاوَتَها وعُلاَوَتُهَا مِنْ حَيْثُ تَهُبُّ والسُّفَالَةُ : ما كانَ بإِزَاءِ ذلكَ وقيلَ : كُنْ في عُلاَوَةِ الرِّيحِ وسُفَالَةِ الرِّيحِ فَأَمَّا عُلاوَتُها فَإَنْ يَكُونَ فَوْقَ الصِّيْدِ وأَمَّا سُفَالَتُها فَأَنْ يكونَ تحتَ الصَّيْدِ لا يَسْتَقْبِلُ الرِّيحَ وقيلَ : سُفَالَةُ كُلِّ شَيْءٍ وعُلاَوَتُهُ : أَسْفَلُهُ وأَعْلاَهُ . وسُفَالَةُ : د بالْهِنْدِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ . والسَّفَالَةُ بالفتحِ : النَّذَالَةُ وقد سَفُلَ ككَرُمَ . والْمِسْفَلَةُ : مَحَلَّةٌ بِأَسْفَلِ مَكَّةَ شَرَّفَها اللهُ تَعالى والمَعْلاَةُ : مَحَلَّةٌ أَعْلاَها وأيضاً : ة بالْيَمامَةِ مِن قُرَى الخَزْرَجِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : أَسَافِلُ الأَوْدِيَةِ : ضِدُّ أَعالِيها قالَ أبو ذُؤَيْبٍ :
" وأَشْهَى إِذا نَامَتْ كِلاَبُ الأَسافِلِ وأَسَافِلُ الإِبِلِ : صِغَارُها عَنْ الأَصْمَعِيِّ وأَنْشَدَ أبو عُبَيْدٍ لِلرَّاعِي :
تَوَاكَلَها الأَزْمانُ حَتَّى أَجَأْنَهَا ... إلى جَلَدٍ منْها قَليلِ الأسَافِلِ
أي قَلِيلِ الأَوْلادِ . والسَّافِلَةُ : المَقْعَدَةُ والدُّبُرُ . والسِّفْلَةِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ عن يُونُسَ وابنِ بَرِّيٍّ عن ابنِ خالَوَيْهِ وحَكى عن أبي عُمَرَ أنَّ المُرَادَ بها أَسْفَلُ السُّفَّلِ قالَ : وكذا قالَ الوزيرُ يُقالُ لأَسْفَلِ السُّفَّلِ : سَفِلَة وجمعُ السِّفِلَةِ بالكسرِ : سَفِلٌ قالَ الجَوْهَرِيُّ : ولا يُقالُ : هوَ سَفِلَةٌ لأَنَّها جَمْعٌ والعامَّةُ تَقُولُ : رَجُلٌ سَفِلَةٌ مِنْ قَوْمٍ سَفِلٍ . قالَ ابنُ الأَثِيرِ : وليسَ بِعَرَبِيٍّ . وسَأَلَ رَجُلٌ التِّرْمِذٍيَّ فقالَ لَهُ : قالتْ لشيَ امْرَأَتِي يا سَفَلَةُ فقلتُ لها : إِنْ كُنْتُ سَفِلَةً فَأَنْتِ طالِقٌ فقالَ لَهُ : ما صَنْعَتُكَ ؟ قالَ : سَمَّاكَ أَعَزَّكَ اللهُ قالَ : سَفلَةٌ واللهِ . فظاهِرُ هذهِ الحِكايَةِ أنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُقالَ للواحِدِ : سَفِلَةٌ فتَأَمَّلْ . والتَّسْفِيلُ : التَّصْوِيبُ . والتَّسَفُّلُ : التَّصْوِيبُ . التَّسَفُّلُ : التَّصْوُّبُ . والسَّفِيلُ كأَمِيرٍ : السَّافِلُ النَّاقِصُ الْحَظِّ . وسَفَلَتْ مَنْزِلَتُهُ عندَ الأَمِيرِ . وهو مِن سُفْلِيِّ مُضَرَ . ويُقالُ لِلْقَليلِ الحَظِّ : هو سُفْلِيٌّ بالضَّمِّ نِسْبَةً إلى السُّفْلِ . والسُّفْلِيُّ : مُقابِلُ العُلْوِيِّ ومنهُ قَوْلهم : مَنْ يَرْحَمِ السُّفْلِيَّ يَرْحَمْهُ الْعَلِيُّ . وهوَ يُسافِلُ فُلاناً أي يُبارِيهِ في أَفْعالِهِ السَّفِلَةِ . وذُو سِفالٍ ككِتَابٍ قَرْيَةٌ بالْيَمَنِ منها : أبو إِسْحاقَ إِبْراهِيمُ بنُ عبدِ الوَهَّابِ بنِ أَسْعَدَ السِّفَالِيُّ رَوَى عنهُ أبو القاسِمِ هِبَةُ اللهِ بنُ عبدِ الْوارِثِ الحافِظُ الشِّيرَازِيُّ . وقالَ الحافِظُ : ذُو سِفْلٍ بالكَسْرِ : لَقَبُ رَجُلٍ مِن هَمْدَانَ بَأَرْضِ يَحْصُبَ

##### Türkçe

سفل
**سَفُلَ - يَسْفُلُ** (**سَفَلَ - يَسْفُلُ**) - **سَافِل** - **سَافِلِيْن** - **أَسْفَل** - **أَسْفَلِيْن** - **سُفْلَى**

**سَفُلَ - يَسْفُلُ** (**سَفَلَ - يَسْفُلُ**) + varlık: “**علا - يعلو**”nun zıddı: altında ve aşağıda ve daha alçak ve kendisiyle karşılaştırılan ötekinden daha aşağı olur.

**سَافِل** - **سافلها**: “**عالي**”nin zıddı: “**سَفُلَ - يَسْفُلُ**” fiilinden müşebbehe sıfat olan ism-i fâil: belirli bir mekânî yönelişte bir şeyin yerini başka bir şeye nispetle vasfeden bir sıfat; şu hâlde **سافل** olan: üstte ve daha yüksek sayılan şeyin altında ve ondan daha alçak olur.

**سَافِلِيْن**: “**سَافِل**”in çoğulu.

**أَسْفَل**: “**أعلى**”nın zıddı: “**سَافِل**”den ism-i tafdîl kalıbı: daha çok alçalma konumunda olur; kendisiyle karşılaştırılan ve “**سَافِل**” olan ötekinden daha aşağıda ve daha altta ve daha düşük olur.

**أَسْفَلِيْن**: “**أسْفَل**”in çoğulu.

**سُفْلَى** - **السفلى**: **عليا**nın zıddı: müennes için en büyük karşılaştırma kalıbı: konumda hepsinin en çok alçağı.

Ve lafız, “üstten aşağıya doğru sıralama ile derinlik ve çukur lafızları” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**رَذُلَ - يَرْذُلُ**، **سَفُلَ - يَسْفُلُ** (**سَفَلَ - يَسْفَلُ**)، **عَمُقَ - يَعْمُقُ**، **قَاعَ - يَقُوْعُ**، **قَعُرَ - يَقْعُرُ** (**قَعَرَ - يَقْعَرُ**)، **غَاطَ- يَغُوْطُ** (**غَاطَ - يَغِيْطُ**)

**سافل - سافلها**
	﴿“Emrimiz gelince, onun üstünü altı yaptık ve üzerine dizili pişmiş çamurdan taşlar yağdırdık (82)”﴾ Hûd ﴿“Böylece onun üstünü altı yaptık ve üzerlerine pişmiş çamurdan taşlar yağdırdık (74)”﴾ el-Hicr
	﴿“Sonra onu **أسفل سافلين**e geri çevirdik (5)”﴾ et-Tîn

**أسفل**
﴿“Sonra onu **أسفل سافلين**e geri çevirdik (5)”﴾ et-Tîn ﴿“Şüphesiz münafıklar ateşin **الدرك الأسفل**inde(145)dir ve onlar için asla bir yardımcı bulamazsın”﴾ en-Nisâ
	﴿“Ona bir tuzak kurmak istediler; biz de onları **الأسفلين** yaptık (98)”﴾ es-Sâffât ﴿“Kâfir olanlar dedi ki: Rabbimiz, cinlerden ve insanlardan bizi saptıranları bize göster; ikisini ayaklarımızın altına koyalım ki **الأسفلين**den olsunlar(29)”﴾ Fussilet
	﴿“Hani siz yakın yamaçta idiniz, onlar uzak yamaçta idi; kervan da sizden daha **أسفل** idi; eğer sözleşseydiniz, buluşma vaktinde ihtilafa düşerdiniz; fakat Allah, yapılmış olan bir işi yerine getirsin diye; helâk olan açık bir delil üzere helâk olsun, yaşayan da açık bir delil üzere yaşasın diye; şüphesiz Allah elbette işitendir, bilendir(42)”﴾ el-Enfâl ﴿“Eğer ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmişti; hani kâfir olanlar onu çıkardıklarında, iki kişiden ikincisi idi; hani ikisi mağarada iken, arkadaşına diyordu: ‘Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir’; derken Allah onun üzerine sekînetini indirdi ve onu görmediğiniz ordularla destekledi ve kâfir olanların kelimesini **السفلى** yaptı; Allah’ın kelimesi ise **العليا**dır; Allah azîzdir, hakîmdir(40)”﴾ et-Tevbe ﴿“Hani size üstünüzden ve sizden **أسفل**den geldiler; hani gözler kaydı ve kalpler gırtlaklara ulaştı ve Allah hakkında zanlar zannediyordunuz (10)”﴾ el-Ahzâb

**السفلى**
“Allah bizimle beraberdir”; derken Allah onun üzerine sekînetini indirdi ve onu görmediğiniz ordularla destekledi ve kâfir olanların kelimesini **السفلى** yaptı; Allah’ın kelimesi ise **العليا**dır; Allah azîzdir, hakîmdir(40) } et-Tevbe

Muhtâr es-Sıhâh
● [**سفل**] س ف ل: **السُّفْلُ** sîn’in dammesiyle ve kesresiyle; ve **السُّفُولُ** damme ile; ve **السَّفَالُ** fetha ile; ve **السَّفَالةُ** damme ile; **العلو**nun zıddıdır: ‘ayn’ın dammesiyle ve kesresiyle; ve **العلو** damme ile ve şeddeli; ve **العلاء** fetha ile ve med ile; ve **العلاوة** damme ile. Denir ki: rüzgârın **سفالة**sinde ve **علاوة**sinde oturdu; **العلاوة** estiği yerdir; **السفالة** bunun karşısındadır. Ve **السَّافِلُ** **العالي**nin zıddıdır; babı **دخل**’dir. Ve **السَّفَالَةُ** fetha ile: alçaklık (rezillik). Ve **سَفُلَ** (babı) **ظرف**’tan. Ve **السَّفِلَةُ** fâ’nın kesresiyle: insanlardan düşkünler; denir ki: o **السفلة**dendir; “o **سفلة**dir” deme; çünkü o çoğuldur. Avam “**رجل سفلة**” der, “**قوم سفل**”den. Bazı Araplar hafifletir de “falanca **سفلة الناس**dendir” der; böylece fâ’nın kesresini sîn’e nakleder.

er-Râgıb
سفل
- **السفل**: **العلو**nun zıddı; ve **سفل**; o hâlde o **سافل**dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فجعلنا عاليها سافلها**﴾ [el-Hicr/74]. Ve **أسفل** **أعلى**nın zıddıdır; Yüce Allah dedi ki: ﴿**والركب أسفل منكم**﴾ [el-Enfâl/42]. Ve **سفل**: **سفل**de oldu. Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿**ثم رددناه أسفل سافلين**﴾ [et-Tîn/5]. Ve dedi ki: ﴿**وجعل كلمة الذين كفروا السفلى**﴾ [et-Tevbe/40]. Ve **فوق** ile karşılaştırıldı; şu sözünde: ﴿**إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكم**﴾ [el-Ahzâb/10]. Ve **سفالة الريح**: rüzgârın geçtiği yer; ve **العلاوة** onun zıddıdır. Ve **السفلة** (denir: **السفلة** ve **السفلة**; tıpkı **اللبنة** ve **اللبنة** gibi) insanlardan: alçak (rezil); **الدون** gibi. Ve işleri **سفال**dedir.

Lisân’ın özeti
1. **السُّفْلُ** ve **السِّفْلُ** ve **السُّفُولُ** ve **السَّفال** ve **السُّفالة**: **العُلْوِ** ve **العِلْوِ** ve **العُلُوِّ** ve **العَلاءِ** ve **العُلاوة**nin karşıtıdır. Ve **السُّفْلى**: **العُلْيا**nın karşıtıdır. Ve **الأَسْفَل** **الأَعْلى**nın karşıtıdır.
2. Ve **السَّفَالة** fetha ile: alçaklık (rezillik); **سَفُلَ** (damme ile) olmuştur.
3. Ve **سَفَلَ** ve **سَفُلَ**: ikisinde de **يَسْفُل**; **سَفَالاً** ve **سُفُولاً** ve **تَسَفَّلَ**. Ve insanların **سَفِلة**si ve onların **سِفْلَتُهم**i: onların **أَسافِلهُم**i ve **غَوْغاؤهم**u; **السَّفِلة** insanlardan düşkünlerdir.
4. Ve **السافِلَة**: oturak ve makat. Ve devenin **سَفِلة**si: ayaklarıdır; çünkü daha aşağıdır.
5. Ve **التَّسْفِيل**: doğrultma. Ve **التَّسَفُّل**: doğrultma.

Lisânü’l-ʿArab
● - **سفل**: **السُّفْلُ** ve **السِّفْلُ** ve **السُّفُولُ** ve **السَّفال** ve **السُّفالة** (damme ile): **العُلْوِ** ve **العِلْوِ** ve **العُلُوِّ** ve **العَلاءِ** ve **العُلاوة**nin karşıtıdır. Ve **السُّفْلى**: **العُلْيا**nın karşıtıdır. Ve **السُّفْلُ**: **التَّسَفُّل** ve **التَّعَلِّي**de **العُلْوِ**nun karşıtıdır. Ve **السافِلةُ**: mızrakta, nehirde ve başkasında **العالِية**nin karşıtıdır. Ve **السَّافِلُ**: **العالي**nin karşıtıdır. Ve **السِّفْلة**: **العِلْية**nin karşıtıdır. Ve **السَّفَالُ**: **العَلاء**nın karşıtıdır. İbn Sîde dedi ki: **الأَسْفَل** **الأَعْلى**nın karşıtıdır; isim ve zarf olur. Ve denir ki: işleri **سَفَال**dedir ve **عَلاء**dadır. Ve **السُّفُولُ**: masdardır; **العُلُوِّ**nun karşıtıdır. Ve **السِّفْل**: binada **العِلْوِ**nun karşıtıdır. Aziz tenzilde: ﴿**والرَّكْبُ أَسْفَلَ منكم**﴾; zarf olduğu için nasb ile okunmuştur; ve **أَسْفَلُ منكم** ref‘ ile de okunur; yani sizden daha şiddetli **تَسَفُّلاً**dır. Ve **السَّفَالة** fetha ile: alçaklık (rezillik); **سَفُلَ** (damme ile) olmuştur. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ثم رَدَدْناه أَسْفَلَ سافِلِين**﴾; denildi ki: manası ihtiyarlığa; denildi ki helâke; denildi ki en aşağı ömre geri çevirdik; sanki “**أَسْفَلَ مَنْ سَفَل** ve **أَسْفَلَ سافِل**e geri çevirdik” dedi; ve denildi ki sapıklığa; çünkü her doğan fıtrat üzere doğar; kim inkâr eder ve saparsa, **أَسفل السافلين**e geri çevrilendir; Yüce Allah’ın dediği gibi: “Şüphesiz insan hüsrandadır; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna.” Ve onun çoğulu **أَسافِلُ**dür. Ebû Züeyb dedi ki:
بأَطْيَبَ مِن فيها إِذا جِئْتُ طارِقاً،
وأَشْهَى إِذا نامت كِلابُ الأَسافِل
Vadilerin **أَسافِل**ini kastetti; çobanlar orada oturur; onlar bağlama ve sağma ile meşgul olduklarından en son uyuyanlardır. Ve **سَفَلَ** ve **سَفُلَ**: ikisinde de **يَسْفُل**; **سَفَالاً** ve **سُفُولاً** ve **تَسَفَّلَ**. Ve insanların **سَفِلة**si ve onların **سِفْلَتُهم**i: onların **أَسافِلهُم**i ve **غَوْغاؤهم**u. İbnü’s-Sikkît dedi ki: onlar, insanların en rezilleri için **السَّفِلة**dir; ve onlar kavmin **عِلْيَة**sindendir. Araplardan bazıları hafifletir de “onlar **السِّفْلة**dir” der. Ve falanca **سِفْلة القوم**dendir; eğer onların rezillerinden ise; böylece fâ’nın kesresini sîn’e nakleder. el-Cevherî: **السَّفِلة** insanlardan düşkünlerdir; denir ki: o **السَّفِلة**dendir; “o **سَفِلة**dir” denmez; çünkü o çoğuldur. Avam “**رجل سَفِلة**” der, “**قوم سَفِل**”den; İbnü’l-Esîr dedi ki: Arapça değildir. Bayram namazı hadîsinde: “Sîn’in fethası ve fâ’nın kesresiyle kadınlardan bir **سَفِلة** dedi”; o düşkünlerdir. İbn Berî dedi ki: İbn Hâlaveyh, **السِّفِلة** (ikisinin de kesresiyle) denildiğini nakletti; Ebû ʿUmer’den, bununla kastedilenin **أَسْفَل السُّفْل** olduğu rivayet edildi; dedi ki: vezir de böyle dedi; **أَسْفَل السُّفُل**e **سَفِلة** denir. Bir adam et-Tirmizî’ye sordu; ona dedi ki: karım bana “ya **سَفِلة**” dedi; ben de ona “eğer ben **سَفِلة** isem sen boşsun” dedim. Ona dedi ki: mesleğin nedir? Dedi ki: balıkçı. “Allah seni aziz kılsın” dedi; “**سَفِلة**dir, vallahi” dedi. Bu hikâyenin zahiri, tekil için **سَفِلة** denilmesinin caiz olduğudur. Ve develerin **أَسافِلُ**i: küçükleridir. Ebû ʿUbeyd şu beyti okudu:
تَوَاكَلَها الأَزْمانُ، حتى أَجَأْنَها
إِلى جَلَدٍ منها قليلِ الأَسافِل
Yani az yavrulu. Ve **السافِلَة**: oturak ve makat. Ve **السَّفِلة** fâ’nın kesresiyle: devenin ayakları. İbn Sîde: devenin **سَفِلة**si ayaklarıdır; çünkü daha aşağıdır. Ve mızrağın **سافلة**si: zücc’e bitişik olan yarısıdır. Ve rüzgârın **سُفَالة**sinde ve **عُلاوة**sinde oturdu; ve onun **سُفَالَتَها**sında ve **عُلاوَتَها**sında oturdu. **العُلاوة** estiği yerdir; **السُّفالة** ise bunun karşısında olandır. Ve denildi ki: her şeyin **سُفَالة**si ve **عُلاوتُه**u: onun en aşağısı ve en yukarısıdır. Ve denildi ki: rüzgârın **عُلاوة**sinde ve rüzgârın **سُفَالة**sinde ol; **عُلاوتُها**: avın üstünde olmandır; **سُفَالَتُها**: avın altında olmandır; rüzgârı karşılamazsın. Ve **التَّسْفِيل**: doğrultma. Ve **التَّسَفُّل**: doğrultma.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**سفل**) sîn, fâ ve lâm tek bir asıldır; o da **العلوّ**nun hilâfı olan şeydir. O hâlde **السُّفل**: evin ve başkasının **سُِفل**üdür. Ve **السُّفُول**: **العُلُوّ**nun zıddıdır. Ve **السَّفِلة**: insanlardan aşağı olan; denir ki: o **سَفِلة الناس**dendir; **سَفِلة** denmez. Ve **السَّفَال**: **العَلاء**nın karşıtıdır. Ve şüphesiz işleri **سَفَال**dedir. Ve denir ki: rüzgârın **سُفالة**sinde ve **عُلاوتها**sında oturdu. Ve **العُلاوة** estiği yerdir; **السُّفالة** ise bunun karşısında olandır.

el-Qâmûsü’l-Muhît:
**السُّفْلُ** ve **السُّفولُ** ve **السُّفالَةُ** (onların dammesiyle); ve **السِّفْلُ** ve **السِّفْلَةُ** (ikisinin kesresiyle); ve **السَّفالُ** fetha ile: **العُلْوِ** ve **العُلُوِّ** ve **العُلاوَةِ** ve **العِلْوِ** ve **العِلْوَةِ** ve **العَلاءِ**nın karşıtıdır. Ve **الأَسْفَلُ** **الأَعْلَى**nın karşıtıdır. Ve “**رَدَدْناهُ أسْفَلَ سافِلين**”: yani ihtiyarlığa; yahut helâke; yahut inkâr eden için sapıklığa. Ve **سَفُلَ**: **ككَرُمَ** ve **عَلِمَ** ve **نَصَرَ** gibi; **سَفالاً** ve **سُفولاً**; ve **تَسَفَّلَ**. Ve **سَفُلَ** ahlâkında ve ilminde: **ككَرُمَ** gibi; **سَفْلاً**; ve damme edilir; ve **سِفالاً** (kitap gibi). Ve şeyde **سُفولاً** (damme ile): onun üstünden altına indi. Ve insanların **سِفْلَةُ**si (kesre ile ve **كفرِحَةٍ** gibi): onların **أسافِلُهُم**i ve **غَوْغاؤُهُم**u.
Ve devenin **سَفِلَةُ**si (**كفَرِحَةٍ** gibi): ayaklarıdır. Ve mızrağın **سافِلَةُ**si: zücc’e bitişik olan yarısıdır. Ve rüzgârın **سُفالَةُ**si (damme ile): onun **عُلاوَتِها**sının zıddıdır; ve onun **عُلاوَتُها**sı: estiği yerdir. Ve her şeyin **سُفالَةُ**si: onun en aşağısıdır. Ve **السَّفَالَةُ** fetha ile: alçaklık (rezillik); ve **سَفُلَ** (ككَرُمَ gibi) olmuştur. Ve **المَسْفَلَةُ**: Mekke’nin aşağısında bir mahalledir; ve Yemâme’de bir (yer)dir.

Tâcü’l-ʿArûs:
س ف ل
**السُّفْلُ** ve **السُّفُولُ** ve **السَّفَالَةُ** (onların dammesiyle) ve **السِّفْلُ** ve **السِّفْلَةُ**: **الْعُلْوِ** ve **العُلُوِّ** ve **العُلاوَةِ** ve **العِلْوِ** ve **الْعِلْوَةِ** ve **الْعَلاَءِ**nın (karşıtıdır). Ve denilir: işleri **سَفَال**dedir. Ve **السُّفْلَى**: **العُلْيَا**nın karşıtıdır. Ve **الأَسْفَلُ**: **الأَعْلَى**nın karşıtıdır; isim ve zarf olur. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والرَّكْبِ أَسْفَلَ مِنكُم**” nasb ile, zarf olduğuna göre; ve ref‘ ile: yani sizden daha şiddetli **تَسَفُّلاً**. Ve **التَّسَفُّلُ**: **التَّعَلِّي**nin karşıtıdır. Ve **السَّافِلُ**: **الْعَالِي**nin karşıtıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**رَدَدْنَاهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ**”: yani en aşağı ömre, o da ihtiyarlık olan **الهَرَم**e; sanki dedi ki: “**رَدَدْناهُ أسْفَلَ مَنْ سَفَلَ وأَسْفَلَ سَافِلٍ**”; yahut helâke; yahut inkâr eden için sapıklığa; çünkü her doğan fıtrat üzere doğar; kim inkâr eder ve saparsa, **أَسْفَلِ السَّافِلِينَ**e geri çevrilendir; Yüce Allah’ın dediği gibi: “**إنَّ الإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلاَّ الذِين ءامَنُوا وعَمِلُوا الصَّالِحاتِ**”. Ve çoğul **أَسافِلُ**dür. Ve **سَفُلَ**: **ككَرُمَ** ve **عَلِمَ** ve **نَصَرَ** gibi; son ikisi el-Ferrâ’dan; **سَفَالاً** ve **سُفُولاً** ve **سَفْلاً**: üçü iki babın masdarlarındandır; ve **سَفَالَة** birinci babın masdarıdır. Ve mecazdan: falanca **تَسَفَّلَ**; ve ahlâkında, ilminde ve nesebinde **سَفُلَ**: **ككَرُمَ** gibi; **سَفْلاً** fetha ile; ve damme edilir; ve **سِفالاً** (kitap gibi): üçü kıyasa aykırı olarak; ve **تَسَفُّلاً** birincinin masdarıdır; şöhretinden dolayı onu zikretmedi. Ve yine **استَفَلَ**: bütün bunlar “nasibi onda düşük oldu” manasındadır. Ve şeyde **سَفَلَ**: **نَصَرَ** haddi üzere; **سُفُولاً** (damme ile): onun üstünden altına indi. Ve insanların **سِفْلَةُ**si (kesre ile), fâ’nın kesresini sîn’e nakletmek suretiyle hafifletme üzere; bunu İbnü’s-Sikkît bazı Araplardan nakletti; ve **كفَرِحَةٍ** gibi: onların **أسافِلُهُمْ**i ve **غَوْغَاؤُهُمْ**u ve **أَرَاذِلُهُم**i ve **سُقَّاطُهُم**u; binek hayvanının **سَفِلَة**sinden ödünç alınmıştır. Ve devenin **سَفِلَةُ**si (**كفِرِحَةٍ** gibi): ayaklarıdır; çünkü daha aşağıdır; **المُحْكَم**’de olduğu gibi. Dedi ki: ve mızrağın **سَافِلَةُ**si: zücc’e bitişik olan yarısıdır. Ve rüzgârın **سُفَالَةُ**si (damme ile): onun **عُلاَوَتِهَا**sının zıddıdır. Denir: rüzgârın **سُفَالَةِ**sinde ve **عُلاَوِتِها**sında oturdu; ve onun **سُفَالَتَها**sında ve **عُلاوَتَها**sında oturdu. Ve onun **عُلاَوَتُهَا**sı estiği yerdendir; ve **السُّفَالَةُ** bunun karşısında olandır. Ve denildi ki: rüzgârın **عُلاَوَةِ**sinde ve rüzgârın **سُفَالَةِ**sinde ol; **عُلاوتُها**: avın üstünde olmandır; **سُفَالَتُها**: avın altında olmandır; rüzgârı karşılamazsın. Ve denildi ki: her şeyin **سُفَالَةُ**si ve **عُلاَوَتُهُ**: onun en aşağısı ve en yukarısıdır. Ve **سُفَالَةُ**: Hind’de bir köy; bunu es-Sâgânî nakletti. Ve **السَّفَالَةُ** fetha ile: alçaklık (rezillik); ve **سَفُلَ** (ككَرُمَ gibi) olmuştur. Ve **الْمِسْفَلَةُ**: Allah Teâlâ’nın şereflendirdiği Mekke’nin aşağısında bir mahalledir; ve **المَعْلاَةُ**: onun yukarısında bir mahalledir; ayrıca: Yemâme’de Hazrec köylerinden bir köydür. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: vadilerin **أَسَافِلُ**i: onların **أَعالِي**sinin zıddıdır. Ebû Züeyb dedi ki:
" وأَشْهَى إِذا نَامَتْ كِلاَبُ الأَسافِلِ "
Ve develerin **أَسَافِلُ**i: küçükleridir; el-Asmaʿî’den. Ebû ʿUbeyd, er-Râʿî için şu beyti okudu:
تَوَاكَلَها الأَزْمانُ حَتَّى أَجَأْنَهَا ... إلى جَلَدٍ منْها قَليلِ الأسَافِلِ
Yani az yavrulu. Ve **السَّافِلَةُ**: oturak ve makat. Ve **السِّفْلَةِ**: bunu es-Sâgânî, Yûnus’tan; ve İbn Berî, İbn Hâlaveyh’den nakletti; Ebû ʿUmer’den, bununla kastedilenin **أَسْفَلُ السُّفَّلِ** olduğu hikâye edildi; dedi ki: vezir de böyle dedi; **أَسْفَلِ السُّفَّلِ**e **سَفِلَة** denir. Ve **السِّفِلَة**nin (kesre ile) çoğulu: **سَفِلٌ**. el-Cevherî dedi ki: “o **سَفِلَةٌ**dir” denmez; çünkü o çoğuldur; avam “**رَجُلٌ سَفِلَةٌ**” der, “**قَوْمٍ سَفِلٍ**”den. İbnü’l-Esîr dedi ki: Arapça değildir. Ve bir adam et-Tirmizî’ye sordu; ona dedi ki: karım bana “ya **سَفَلَةُ**” dedi; ben de ona “eğer ben **سَفِلَةً** isem sen boşsun” dedim. Ona dedi ki: mesleğin nedir? Dedi ki: balıkçı. “Allah seni aziz kılsın” dedi; “**سَفلَةٌ**dir, vallahi” dedi. Bu hikâyenin zahiri, tekil için **سَفِلَةٌ** denilmesinin caiz olduğudur; öyleyse düşün. Ve **التَّسْفِيلُ**: doğrultma. Ve **التَّسَفُّلُ**: doğrultma. **التَّسَفُّلُ**: doğrultma. Ve **السَّفِيلُ** (**كأَمِيرٍ** gibi): **السَّافِلُ**; nasibi eksik olan. Ve emîr katında mertebesi **سَفَلَتْ**. Ve o, Mudar’ın **سُفْلِيِّ**sindendir. Ve nasibi az olana denir: o **سُفْلِيٌّ**dür (damme ile), **السُّفْل**e nispetle. Ve **السُّفْلِيُّ**: **العُلْوِيِّ**nin karşılığıdır; bundan onların sözü: “**مَنْ يَرْحَمِ السُّفْلِيَّ يَرْحَمْهُ الْعَلِيُّ**”. Ve o, falancayla **يُسافِلُ**: yani onun **أَفْعالِهِ السَّفِلَةِ**sinde ona denk olur. Ve **ذُو سِفالٍ** (**ككِتَابٍ** gibi): Yemen’de bir köydür; ondan: Ebû İshâk İbrâhîm b. ʿAbdi’l-Vehhâb b. Esʿad es-Sifâlî; ondan Ebû’l-Kâsım Hibetullâh b. ʿAbdi’l-Vâris el-Hâfız eş-Şîrâzî rivayet etti. Ve el-Hâfız dedi ki: **ذُو سِفْلٍ** (kesre ile): Yahsub diyarında Hemdân’dan bir adamın lakabıdır.
