# سفن (س-ف-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Gemi

- Harfler: س - ف - ن
- Kur'an'da: 4 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [السَّفِينَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعِيلَةِ | Gemi | 2 | 2 | [18:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/18:71.md) |
| [السَّفِينَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعِيلَةُ | Gemi | 1 | 1 | [18:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/18:79.md) |
| [سَفِينَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعِيلَةٍ | Gemi | 1 | 1 | [18:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/18:79.md) |

## Mücavir kökler — 24 mücavir (31 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Onu kusurlu kılarım
2. [غصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Gasp etmek
3. [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hırka elbiselik kumaş demektir
4. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Rükbe” diz demektir
5. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Dalk” sansar demektir
6. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
7. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Arka
8. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bahr deniz demektir
9. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
10. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Özel konuşmak
11. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
12. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
13. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
14. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
15. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
16. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
17. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
18. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
19. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şey
21. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
22. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
23. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
24. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سفن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md), [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md), [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dış yüzeyini, kabuğunu veya üst tabakasını kazıyıp sıyırma, yontarak düzeltme |
| Çekirdek Özet 2 | Su yüzeyini sıyırarak ve yararak ilerleyen deniz taşıtı; emekle işletilen veya kurtuluşa vesile kılınan tekne |
| Çekirdek Özet 3 | Yıkıcı bir tehdit veya akış karşısında yüzeyle temas halinde kalarak varlığı ve taşıdıklarını selametle yürütme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca genel bir taşıt adı sanılması; su yüzeyini sıyırma, zanaatla inşa edilme ve hasar alabilir somut emek teknesi olma vasfının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سف | Yüzey teması, dökülme, sıyrılma ve aşağı seviyeye doğru yönelme (örneğin [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) dökmek/eteğe inmek, [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) yüzeyi açmak/sıyırmak, [سفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%83.md) akıtmak, [سفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%84.md) aşağıda olmak) | ن | ن harfinin getirdiği süreklilik ve akış niteliğiyle, yüzeyin boylu boyunca sıyrılarak kazınması, rendelenmesi veya suyun üst katmanını yararak kesintisiz ilerleme eylemine dönüşmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bir yüzeye temas etme, tutunma, sürtünme veya sıyırıcı bir kenarla direnç gösterme |
| ف | Ağız, açıklık | Yüzeyde bir yarık açma, kabuğu veya üst tabakayı ayırarak dışa çıkarma |
| ن | Canlılık, akışkanlık, süreklilik | Sıyırma ve yarılma hareketinin kesintisiz, akıcı bir doğrultuda devam etmesi |
| سفن | Destekli/sert bir kenarın yüzeyi sürekli biçimde yararak ve sıyırarak akışkan bir hat boyunca ilerlemesi | Ahşabın kabuğunu soyan rende veya suyun yüzeyini sıyırıp yararak yol alan tekne hareketini üretir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın kabuğunu veya tahtanın pürüzünü kazıyıp düzeltmek; rüzgârın yerin üstündeki tozu sıyırıp süpürmesi; pürüzlü kalkan balığı derisiyle ahşabı zımparalama işi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmrüülkays bir beytinde avına gizlice yaklaşan canlının karnını yere sürterek sıyırmasını şöyle anlatır: فجاء خفيا يسفن الأرض بطنه / ترى الترب منه لاصقا غير ملصق |
| Erken Arapça kullanım | A'şâ beytinde savaş atlarının tırnaklarının aşınmasını marangoz rendesine benzeterek şöyle der: وفي كل عام له غزوة / تحك الدوابر حك السفن |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça سفن kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde yapısal ve anlamsal açıdan yerleşik bir geçmişe sahiptir. İbranicede *sāp̄an* (סָפַן) fiili "üzerini tahtayla kaplamak, tavan yapmak, güverte döşemek" anlamına gelirken, buradan türeyen *seppīnāh* (סְפִינָה) kelimesi Yunus kitabında ([1:5](https://lisan.digital/tr/ayet/1:5.md)) "güverteli gemi, örtülü tekne" anlamında kullanılmıştır. Süryanice ve Aramicede *səp̄īntā* (ܣܦܝܢܬܐ) aynı şekilde gemi ve tekneyi karşılar. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada *šapānu(m)* fiili ise "yere sermek, düzleştirmek, süpürüp geçmek, silip süpürmek" manalarını taşır ki bu durum Arapçadaki "rüzgârın tozu süpürmesi" ve "rendenin yüzeyi düzleştirmesi" şeklindeki ilksel fiziksel eylemle tam bir semantik matris uyumu gösterir. Dolayısıyla kökün çekirdeğinde "yüzeyi kaplayan pürüzü sıyırıp düzlemek" ve "tahtaları birbirine çatarak su üstünde yüzen güverteli gövde oluşturmak" çift yönlü olarak gelişmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ahşabı rendelemek, suyun yüzeyini sıyırmak | Kökün aslı olan "kabuk soyma ve sıyırma" fiilinden hareketle suyun yüzeyini yaran araca ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *seppīnāh*, Süryanice *səp̄īntā*, Akadca *šapānu* | Güverteli ve tahtadan çatılmış gemi ile düzleştirme/süpürme anlamı Sami dillerinde ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası denizcilik terimleriyle temas | Aramice ve Fenike denizcilik terim havzasından Arapçaya ve diğer dillere yayılmış erken denizcilik terimi | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سفن | Anlamlı | Yüzeyi sıyırmak, gemi | Kabuğu soymak, suyun yüzünü yalayarak ilerlemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | İleri geçmek, koşum takımı | Devenin göğüs kayışını bağlamak, öne atılmak | Kur'an'da geçmez |
| فسن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim terk edilmiştir | Mühmel |
| [فنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Basıklık, geri çekilme | Burnun basık ve kalkık olması, yüzün düzleşmesi | Kur'an'da geçmez |
| [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) | Anlamlı | Savurmak, kökünden sökmek | Rüzgârın veya patlamanın bir yapıyı un ufak edip savurması | Kur'an'da geçer; sıyırmanın zıddı olarak bütünüyle dağıtma |
| [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) | Anlamlı | Soluk almak, can, genişlik | İçten dışa hava akışı, ferahlama, can ve benlik | Kur'an'da geçer; hacimsel genişleme ve hayat bulma |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سفن | Merkez | Su yüzeyini sıyıran tekne | Maddi yapısı, tahtaları, delinip onarılabilirliği ve suyun yüzünü yarması ön plandadır | Emekçilerin mülkü olan somut tekne |
| [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Yörüngesinde dönen deniz veya gök taşıtı | Kozmik düzen içindeki dairesel akışa, taşıma kapasitesine ve ilahi ayete işaret eder | Daha kuşatıcı ve ilahi seyrüsefer vasıtası |
| [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) | Komşu | Akıp gitmek, seyretmek | Aracın fiziki gövdesinden ziyade su üstündeki akıcı ve dinamik hareketine odaklanır | Akışkan ortamdaki hız ve intikal |
| [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) | Komşu | Binilen araç, sırtına binmek | Taşınan varlığın araç üzerindeki konumu ve araca binme eylemi merkezdedir | Taşıyan-taşınan ilişkisi |
| [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) | Zıt | Suya gömülmek, batmak | Yüzeyde kalarak suyu yarmak yerine suyun altına inip yok oluşa sürüklenmektir | Sefinenin temsil ettiği yüzey selametinin tam zıddı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سفن / سَفِينَة | Yüzeyi sıyırarak yüzen tekne | Suyun üst katmanını yararak ilerleyen, tahtadan mamul güverteli deniz aracı | Kesin |
| Latince | Navis, linter | Gemi, oyma tekne | Navis genel gemiyi, linter ise yüzeyi yalayarak geçen sığ ve hafif tekneyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Vessel, bark, skiff | Tekne, sıyırarak geçen tekne | Skiff ve bark su yüzeyinde kayan hafif ahşap tekneyi, vessel ise genel tekneyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Schiff, Kahn | Gemi, sığ su teknesi | Kahn özellikle sığ sularda tabanı düz ve yüzeyi sıyıran küçük tekneyi iyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Navire, esquif | Gemi, hafif tekne | Esquif suyun yüzeyinde hafifçe kayan kabuk yapılı tekneyi belirtir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| السَّفِينَةِ / سَفِينَةٍ | Emekçilerin geçim vasıtası olan somut mülk tekne | Musa ile Hızır kıssasında, zalim melikin gasbından kurtarılmak üzere bilerek kusurlu hale getirilen gemi (Kehf [18:71](https://lisan.digital/tr/ayet/18:71.md), [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)) |
| السَّفِينَةِ | Tufan helakinden kurtulanların sığındığı ilahi necat vasıtası | Nuh kıssasında helak dalgaları arasında canları taşıyan ve sonrakilere ibret kılınan gemi (Ankebût [29:15](https://lisan.digital/tr/ayet/29:15.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi ve ilahi hikmet | Geminin delinmesi gibi zahiren şer ve hasar olan bir fiilin, ardındaki mutlak hayır ve koruma gayesiyle açıklanması | Zahir-batın dengesi ve ilahi takdirin gayesi |
| Fıkıh | Zaruret hali ve mülkiyete müdahale | Büyük bir zararı (geminin bütünüyle gasbı) önlemek için küçük bir zararın (tahtasının sökülmesi) irtikâp edilmesi ilkesi | Ehven-i şerreyn kaidesi ve mülkiyetin korunması |
| Tefsir | سفينة ile [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) lafızlarının ayrımı | Kehf suresinde fakirlerin teknesine sefine denirken genel ilahi nizamda fülk denilmesinin edebi ve fiili gerekçeleri | Beşeri emeğin, ahşap yapının ve kırılganlığın vurgulanması |
| Hadis | Ehl-i Beyt teşbihi ve deniz ahkamı | Ehl-i Beyt'in Nuh'un gemisine benzetilerek ona binenin kurtulacağının, uzak duranın boğulacağının ifade edilmesi | Dalgalı fitne ortamında yegane sığınak |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Necat ve hidayet | Kurtuluş gemisi | Helak tufanında hakikate tutunanları muhafaza etme | Batılın boğucu akıntısı karşısında ilahi vahye sığınan topluluğun selameti | Güçlü |
| İlmi | Yüzey fiziği ve zanaat | Hidrodinamik araç | Akışkan direnci yararak yol alma tekniği | Doğal kanunlara uygun araç tasarlayarak kaotik ortamı aşma bilgisi | Güçlü |
| Siyasi | Mülkiyetin zalim iktidardan korunması | Taktik kusur stratejisi | Otoriter müsadereye karşı mülkün cazibesini düşürme | Zorba yönetimlerin el koyma iştahını yapısal bir deformasyonla kırma | Kesin |
| İktisadi | Üretim aracı ve emek | Yoksul denizcilerin sermayesi | Geçim ve taşımacılık vasıtası | Sermaye tekelleri karşısında zayıfların ortaklaşa işlettiği temel üretim aracı | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kayma gerilmesi ve sınır tabaka (boundary layer) | Akışkanlar mekaniğinde bir katı yüzeyin akışkan tabakayı sıyırarak geçerken oluşturduğu hız gradyanı ve sürtünme dengesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Feda stratejisi (taktik taviz ile stratejik kurtuluş) | Çatışma teorisi ve kriz yönetiminde, varlığın tamamını kurtarmak amacıyla ikincil bir unsurdan kontrollü vazgeçme davranışı | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca modern bir "vapur, gemi, ticari kargo gemisi" şeklinde teknik bir araca indirgenerek tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sefine, zayıf ve yoksul insanların el emeğiyle işlettiği, ahşaptan çakılmış, doğrudan suyla ve insan bedeniyle temas halinde olan, delinip onarılabilen canlı bir geçim ve sığınak vasıtasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) kelimesindeki kozmik intizam ve ilahi seyrüsefer boyutu ile سفينة kelimesindeki beşeri zaaf, emek, marangozluk ve kırılganlık farkı kaybolur; Hızır'ın eylemindeki sosyo-ekonomik hikmet kavranamaz |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da eş anlamlı gibi görünen kavramların zihinsel ve fiili ayrımını öğretir; ilahi yardımın gökten bağımsız inmek yerine bazen suyun üstünü sıyıran kırılgan bir ahşap tekneyle tecelli ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kehf suresindeki Musa-Hızır kıssasında ([18:71](https://lisan.digital/tr/ayet/18:71.md), [18:79](https://lisan.digital/tr/ayet/18:79.md)) ve Ankebût suresindeki Nuh tufanı anlatımında ([29:15](https://lisan.digital/tr/ayet/29:15.md)) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bir mala veya cana gelen geçici zararın mutlak şer zannedilmesini düzeltir; bazen görünürdeki bir noksanlığın, bütünü yok edecek bir gasptan koruyan en büyük lütuf olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ahşabın kabuğunu ve pürüzünü aletle rendeleyip soymak; suyun veya yerin yüzeyini temas ederek boylu boyunca sıyırmak.
- Soyut anlam: Kaotik ve tehlikeli bir akışkan ortamın yüzeyinde kalarak, gerektiğinde kısmi bir hasarı göze alıp varlığın özünü muhafaza etme eylemi.
- Sistematik karşılık: Gaspçı iktidara karşı zayıf sınıfların üretim aracını koruyan kriz fıkhı ve helak tufanından sağ çıkaran ilahi sığınak nizamı.
- LaTeX modeli: $$S = \frac{V \cap \partial \Omega}{R_c} \implies \Delta C_{\text{hasar}} \prec \Delta C_{\text{gasp}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sefineyi (kurtarıcı yüzey aracını), $V$ korunmak istenen varlığı ve topluluğu, $\partial \Omega$ suyun veya kriz ortamının sınır yüzeyini, $R_c$ ise akışkan direncin sıyırma katsayısını temsil eder. Bağıntının ikinci kısmı ise kriz anında göze alınan kısmi hasarın maliyetinin ($\Delta C_{\text{hasar}}$), sistemin tamamen gasbedilip yok olması maliyetinden ($\Delta C_{\text{gasp}}$) kesin olarak küçük olduğunu ve sefinenin bu optimizasyonla varlığını sürdürdüğünü formüle eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%81%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/18:71.md) — السَّفِينَةِ

فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا

Meal (IK): Bunun üzerine kalkıp gittiler. Nihayet bir gemiye bindiklerinde; o, bu gemiyi deliverdi. Musa: Gemiyi içindekileri boğmak için mi deldin? Doğrusu şaşılacak bir şey yaptın, dedi.

### [Kehf 18:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/18:79.md) — السَّفِينَةُ · سَفِينَةٍ

أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا

Meal (IK): Gemi; denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim. Zira arkalarında, her sağlam gemiye zorla el koyan bir hükümdar vardı.

### [Ankebut 29:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/ayet/29:15.md) — السَّفِينَةِ

فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ وَجَعَلْنَاهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ

Meal (IK): Ama Biz; onu da, gemi arkadaşlarını da kurtardık ve bunu alemlere bir ayet yaptık.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والنون الفاء معهما
س ن ف، س ف ن، ن س ف، ن ف س مستعملات
سنف:
السِّنافُ للبعير بمنزلة اللَّبَب للدّابّة. للدابة. بعيرٌ مِسنافٌ، إذا كان يُؤَخِّر الرَّحْل، والجميعُ: مَسانيف.
وأَسنَفْته: شَدَدْته بسِنافٍ وأَسنَفوا أَمْرَهم، أي: أحكموه. وصار الإسنافُ مَثَلاً في رَجُلٍ قد دُهِشَ فلم يدر أين يُشَدُّ السِّناف: قد عَيَّ فُلانٌ بالإسناف، قال عمرو:
إذا ما عَيَّ بالإسْنافِ حـيٌّ		من الأمر المُشَبَّه أنْ يكونا
والسُّنفُ: ثِيابٌ تُوضَعُ على أكتاف الإبل كالأَشِلّة على مآخيرها. والواحدُ: سَنيفٌ.
سفن:
السَّفَنُ: جلد الأطوم، وهي سَمَكة في البحر يُجْعَل على قوائم السّيوف، وقد يُسَفَّنُ به الخشبُ أي: يُحَكّ حتّى يلين، فإذا كان مثله من غير سَفْنٍ فهو مُسفَنٌ والسَّفَنُ: الحديدةُ التي يُنحَتُ بها، قال الأعشى.
وفي كلِّ عامٍ له غـزوةٌ		تَحُتُّ الدَّوابِرَ حتَّ السَّفَنْ
والرّيحُ تَسْفِنُ التُّراب: تَجْعَلُه دُقاقاً، قال:
إذا مَساحيجُ الرِّياحِ السُّفَّنِ
والسُّفُنُ: جماعةُ السَّفينة.
نسف:
النَّسْفُ: انتساف الرِّيحِ الشَّيءَ كأنّه يَسلُبُهُ. ورُبَّما انتسف الطّائر الشّيء عن وجه الأرض بمِخْلَبِهِ وطيرٌ شِبهُ الخَطاطيف يَنْتَسِفُ الشَّيءَ من الهواء سُمِّيت: النّساسيف، الواحد: الخَطاطيف ينتشفُ الشَّيءَ من الهواء سُمِّيت النّساسيف، الواحد: نُسّاف، وقيل: إنّه الخُطافّ بعينه، ويُسَمَّى خُطّافَ المَطَر، لأنّه يَجيءُ مع المَطَر وهو أكبر من الخُطّاف والنِّسْفة والنشفة: من حجارة الحَرَّة تكون نخرةً فيها نَخاريب يُنْسَفُ بها الوَسَخ عن الأَقدامِ في الحمّام وكلامٌ نَسيفٌ، أي خفيّ، هُذَليّة.
والمِنْسف: المُنْخُل، ونُسِفَ الطّعام به نَسفاً، ويُقال: اعْزِلِ النُّسافةَ وكُلْ من الخالص.
واتّخذ فلانٌ في جَنب بعيره نسيفاً إذا تَحاصّ عنه الوَبَر من أثر قَدَمه.
وانتسف ما في أيديهم، أي اختطفه.
وفرس نُسُوفُ السُّنْبُك إذا دنا من الأرض في عَدْوِهِ ويُقالُ للحمار الذَي يَشُدُّ على الحمار فيكدمه ترك به نسيفا.
نفس:
النَّفْس، وجمعها النُّفُوس: لها معان.
النَّفسُ: الرّوح الذّي به حياة الجسد، وكلّ إنسانٍ نَفْسٌ حتّى آدم عليه السّلام، الذَّكَرُ والأنثى سواء.
وكلُّ شيءٍ بعينه نَفْسٌ.
ورجلٌ له نَفسٌ، أي خُلُق وجَلادة وسَخاء.
والنَّفَسُ: التَّنَفُّسُ، أي خروج النَّسيم من الجَوْف وشَرِبْتُ الماءَ بنَفَس، وثلاثة أَنَفاسٍ، وكلُّ مُستَراح منه نَفَسٌ.
وشيءٌ نَفيسٌ: مُتَنافَسٌ فيه.
ونَفِسْتَ به عليّ نَفَساً ونَفاسةً: ضَنِنْت.
ونَفُسَ الشَّيْءُ نَفاسةً، أي صار نَفيساً.
وهذا المكانُ أَنْفَسُ من ذاك، أي أَبْعَدُ شيئاً.
والنِّفاسُ: وِلادةُ المرأة، فإذا وَضَعَتْ كانتْ نُفَساءَ حتّى تَطْهُر. ونُفِسَتْ فهي منفوسة، وغايةُ نِفاسها: أربعون يوماً.
والنّافِسُ: الخامسُ من القِداح.

##### Türkçe

باب **السين** و**النون** **الفاء** معهما
**س ن ف**، **س ف ن**، **ن س ف**، **ن ف س** kullanımdadırlar.

**سنف**:
**السِّنافُ** deve için, binek hayvanı için **اللَّبَب** menzilesindedir. Binek hayvanı için. **بعيرٌ مِسنافٌ**: eğer semeri geri bırakıyor ise; çoğulu: **مَسانيف**.
Ve onu **أَسنَفْته**: onu bir **سِنافٍ** ile sıktım; ve onlar işlerini **أَسنَفوا**; yani: onu sağlamlaştırdılar. Ve **الإسنافُ**, bir adam hakkında bir mesel oldu: şaşkına dönmüş de **السِّناف**’ın nereye bağlanacağını bilmemiş; “Falan **بالإسناف**’da acze düştü” denir. Amr dedi ki:
إذا ما عَيَّ بالإسْنافِ حـيٌّ		من الأمر المُشَبَّه أنْ يكونا
Ve **السُّنفُ**: deve omuzlarına konulan elbiselerdir; sağrılarına konulan **الأَشِلّة** gibi. Tekili: **سَنيفٌ**.

**سفن**:
**السَّفَنُ**: **الأطوم**’un derisi; o, denizde bir balıktır; kılıçların kabzalarına yapılır. Ve onunla odun **يُسَفَّنُ** olabilir; yani: yumuşayıncaya kadar kazınır; eğer **سَفْنٍ** olmaksızın onun benzeri olursa o **مُسفَنٌ**’dir. Ve **السَّفَنُ**: onunla yontulan demirdir. **الأعشى** dedi ki:
وفي كلِّ عامٍ له غـزوةٌ		تَحُتُّ الدَّوابِرَ حتَّ السَّفَنْ
Ve rüzgâr toprağı **تَسْفِنُ**: onu incecik yapar. Dedi ki:
إذا مَساحيجُ الرِّياحِ السُّفَّنِ
Ve **السُّفُنُ**: **السَّفينة**’nin topluluğudur.

**نسف**:
**النَّسْفُ**: rüzgârın şeyi **انتساف** etmesidir; sanki onu soyup alır. Ve bazen kuş, pençesiyle yer yüzünden şeyi **انتسف** eder. Ve kırlangıçlara benzer bir kuş, havadan şeyi **يَنْتَسِفُ** eder; ona **النّساسيف** adı verildi; tekili: **الخَطاطيف** havadan şeyi **ينتشفُ** eder; ona **النّساسيف** adı verildi; tekili: **نُسّاف**. Ve denildi ki: o, bizzat **الخُطافّ**’tır; ve **خُطّافَ المَطَر** diye adlandırılır; çünkü yağmurla birlikte gelir ve **الخُطّاف**’tan daha büyüktür. Ve **النِّسْفة** ve **النشفة**: **الحَرَّة** taşlarındandır; içi oyuk olur, içinde oyukçuklar bulunur; hamamda ayaklardan pislik onunla **يُنْسَفُ** edilir. Ve **كلامٌ نَسيفٌ**: yani gizli; Hüzeylî (lehçesi).
Ve **المِنْسف**: elektir; yiyecek onunla **نُسِفَ**; **نَسفاً**. Ve “**النُّسافةَ**’yı ayır ve saf olandan ye” denir.
Ve falan, devenin yanında bir **نسيفاً** edindi: eğer ayağının izinden yün dökülüp ayrıldıysa.
Ve onların ellerindekini **انتسف** etti; yani onu kapıp aldı.
Ve **فرس نُسُوفُ السُّنْبُك**: eğer koşusunda yere yaklaştıysa. Ve eşeğe, eşeğin üzerine şiddetle yüklenen de onu yaralayan (eşeğe) “onunla bir **نسيفا** bıraktı” denir.

**نفس**:
**النَّفْس** ve çoğulu **النُّفُوس**: onun mânaları vardır.
**النَّفسُ**: bedenin hayatı kendisiyle olan ruhtur; her insan bir **نَفْسٌ**’tur; Âdem عليه السّلام’a kadar; erkek ve dişi eşittir.
Ve her şeyin bizzat kendisi bir **نَفْسٌ**’tur.
Ve “bir adam, onun bir **نَفسٌ**’i vardır”: yani huy, metanet ve cömertlik.
Ve **النَّفَسُ**: **التَّنَفُّسُ**’tür; yani içten esintinin çıkmasıdır. Ve suyu bir **نَفَس** ile içtim; ve üç **أَنَفاسٍ**; ve ondan her nefeslenilen bir **نَفَسٌ**’tir.
Ve **شيءٌ نَفيسٌ**: onda yarışılan (kıymetli)dır.
Ve “sen onunla bana karşı **نَفِسْتَ**; bir **نَفَساً** ve bir **نَفاسةً**”: cimrilik ettin.
Ve şey **نَفُسَ**; **نَفاسةً**: yani kıymetli oldu.
Ve bu yer, şundan daha **أَنْفَسُ**’tir: yani daha uzak bir şeydir.
Ve **النِّفاسُ**: kadının doğurmasıdır; doğurduğu vakit, temizleninceye kadar **نُفَساءَ** olur. Ve **نُفِسَتْ**; o hâlde o **منفوسة**’dir. Ve onun **نِفاس**’ının nihayeti: kırk gündür.
Ve **النّافِسُ**: **القِداح**’ın beşincisidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَفَنُ: ما ينحت به الشيء. والمِسْفَنُ مثله. والسَفَنُ أيضاً: جلدٌ أخشنُ كجلود التماسيح يُجعَل على قوائم السُيوف. وسَفَنْتُ الشيء سَفْناً: قشرته. قال امرؤ القيس:
فجاء خَفِيَّاً يَسْفِنُ الأرضَ بَطْنُـهُتَرى التُرْبَ منه لازِقاً كلَّ مَلْزَقِ
وإنَّما جاء متلبِّداً على الأرض لئلا يراه الصيدُ فيَنْفر منه. وسَفَنَتِ الريحُ الترابَ على وجه الأرض. والسَوافِنُ: الرياحُ، الواحدة سافِنَةٌ. والسَفينَةُ معروفة. والسَفَّانُ صاحبها. والسَفينُ: جمع سَفينة. قال ابن دريد: سَفينَةٌ فَعيلَةٌ بمعنى فاعِلةٍ، كأنها تِسْفِنُ الماء، أي تَقْشره.

##### Türkçe

**السَفَنُ**: kendisiyle şeyin yontulduğu şey. **والمِسْفَنُ** onun gibidir. **والسَفَنُ** ayrıca: timsah derileri gibi kaba bir deri; kılıçların kabzalarına yapılır. **وسَفَنْتُ الشيء سَفْناً**: onu soydum. İmru’ul-Kays dedi ki:
فجاء خَفِيَّاً يَسْفِنُ الأرضَ بَطْنُـهُتَرى التُرْبَ منه لازِقاً كلَّ مَلْزَقِ
Ve ancak av onu görmesin de ondan ürkmesin diye, yerde yapışık hâlde geldi. **وسَفَنَتِ الريحُ الترابَ على وجه الأرض**: rüzgâr toprağı yer yüzünün üzerine soydu (sürüyüp kazıdı). **والسَوافِنُ**: rüzgârlar; teki **سافِنَةٌ**dur. **والسَفينَةُ** bilinen (şey)dir. **والسَفَّانُ** onun sahibidir. **والسَفينُ**: **سَفينة**’nin çoğuludur. İbn Düreyd dedi: **سَفينَةٌ** **فَعيلَةٌ** veznindedir, **فاعِلةٍ** mânâsında; sanki o suyu **تِسْفِنُ** eder, yani onu **تَقْشره** eder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السين والنون مع الفاء
سنف ، سفن ، نفس ، نسف ، فنس : ( مستعملة ) .
سنف : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : السِّنْف : الوَرَقة ، قال ابن مُقبِل :
تُقَلْقِل عن فأْسِ اللِّجامِ لِسانَه
تَقَلْقُلَ سَنْفِ المَرْخ في جَعْبةٍ صِفْرِ
وقال شمر : يقال لأَكَمة الباقلاّء واللُّوبيَاء والعَدَس وما أشبَهَها : سُنُوف ، واحدها سِنْف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : السِّنْفُ : العُود المجرّد من الوَرَق ، والسِّنْف : الوَرَقة .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : السِّناف : حَبْلٌ يُشَدّ من التَّصدِير إلى خَلْفِ الكِرْكِرَةِ حتى يَثبُتَ قال : وأسنَفْتُ البعيرَ : إذا جعلتَ له سِنافاً ، وذلك إذا خَمُص بَطنُه واضطَرَب تصديرُه ، وهو الْحِزام ، وهي إبلٌ مُسْنَفَاتٌ : إذا جُعل لها أَسنِفَة تُجعَل وراءَ كَراكِرِها ، وأمّا المُسْنِفات بكسر النون فهي المتقدِّمات في سَيْرها ، وقد أسنَفَ البعيرُ إذا تقدّم أو قَدَّم عُنُقَه للسّير ، وقال كُثَيّر في تقديم البعيرِ زمامَه :
ومُسْنِفَةٍ فَضْلَ الزِّمام إذا انتَحَى
بِهِزّةِ هادِيه على السَّوْمِ بازِل
وفرسٌ مُسْقِفة : إذا كانت تَقدَّمُ الخيلَ ، ومنه قولُ ابن كلثُوم :
إذا ما عَيَّ بالإسْنافِ حَيٌّ
على الأمْر المشَبَّهِ أن يَكُونَا
أي : عَيُّوا بالتقدُّم .
قلتُ : وليس قولُ من قال : إذا ما عَيَّ بالإسناف أن يَدْهَش فلا يَدرِي أينَ يُسَدّ السِّناف بشيء هو باطل إنما قاله اللّيث .
وقال أيضاً : أسنَفَ القومُ أمرَهم : إذا أَحكَموه .
قلت : وهذا لا يَبعُد عن الصَّواب .
أبو عَمْرو : السُّنُف : ثِيابٌ تُوضَع على أكتاف الإبل مِثلُ الأشِلّة على مآخيرِها والواحدُ سَنِيف .
الليث : بعيرٌ مِسْناف : إذا كان يؤخِّر
الرَّحْل ، والجميع مَسَانِيف .
وقال ابن شَمِيل : المِسْناف من الإبل التي تُقدِّم الحِمْلَ . قال : والمحنَاة : الّتي تؤخِّر الحِمْلَ ، وعُرِضَ عليه قولُ اللّيث فأَنكَرَه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : سنَفْتُ البعيرَ وأسنَفْتُه من السِّناف .
فنس : أهمَلَه الليث .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الفَنَس : الفَقْر المُدْقِع .
قلتُ : والأصل فيه الفَلَس ، اسمٌ من الإفلاس ، فأُبدِلت اللامُ نوناً كما ترى .
سفن : قال ابن السِّكيت فيما رَوَى عنه الحَرَّاني : السَّفْنُ : القَشْرُ ، يقال : سَفَنه يَسفِنَه سَفْناً : إذا قَشَره .
وقال امرؤ القيس :
فجاءَ خَفِيّاً يَسفِنُ الأرضَ بَطْنُه
تَرَى التُّرْبَ منه لاصِقاً كلَّ مُلْصَقِ
قال : والسَّفَنُ : جِلْدٌ أَخْشَن يكون على قائِم السّيف .
وأخبَرَني المنذريُّ عن الحَرّاني عن ابن السكّيت أنّه قال : السَّفَن والسّفَر والشَّفْر : شِبهُ قَدُوم يُقْشر به الأجذاع .
وقال ابن مقبل يصف ناقةً أنضَاها السيرُ :
تَخَوَّفَ السَّيْرُ منها تامِكاً قَرِداً
كما تخوَّفَ عُودَ النَّبْعَةِ السَّفَنُ
قال : وزادني عنه غيرُه أنه قال : السَّفَن : جِلْدُ السّمَك الّذي يُحَكّ به السِّياط والقِدْحانُ السِّهامُ والصِّحافُ ، ويكون على قائم السَّيف ، وقال عَدِيّ بنُ زيد يَصِف قِدْحاً :
رَمَّه البَارِي فسَوَّى دَرْأَهُ
غَمْزُ كَفَّيْهِ وتَحْلِيقُ السَّفَنْ
وقال الأعشى :
وفي كلِّ عامٍ له غَزْوَةً
يَحُكُّ الدَّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ
أي : تأكُلُ الحجارةُ دَوابِرَها من بَعْد الغَزْو .
وقال اللَّيث : وقد يُجعَل من الحديد ما يُسفَّن به الخَشَب : أي : يُحَكّ به حتّى يَلين .
قال : والرِّيح تَسفِن التُّرابَ . تجعَلهُ دُقَاقاً ، وأنشد :
إذا مَساحِيجُ الرِّياحِ السُّفَّنِ
قال أبو عُبَيْد : السَّوافن : الرِّياحُ الّتي تَسفِن وجهَ الأرض كأنّها تمسَحه .
وقال غيرُه : تَقشِره ، والسَّفِينة سُمِّيتْ سفينةً لسَفْنها وَجْهَ الماءِ كأنّها تَكشِفُه ، وهي فَعِيلة بمعنى فاعِلَة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قيل لها سَفِينةٌ لأنّها تَسفِن بالرَّمْل إذا قَلَّ الماءُ فهي فَعِيلة بمعنى فاعِلة . قال : وتكون مأخوذةً من السَّفَن وهو الفَأْس الّذي ينجُر به النَّجار ، فهي في هذه الحال فَعِيلةٌ بمعْنَى مفعولة .
قال : والسَّفَنُ : جِلْدُ الأَطُوم ، وهي سَمكة بحريّة يُسوَّى قوائمُ السُّيوف مِن جِلْدِها .
وقال الفراء : ريحٌ سَفوةٌ : إذا كانت أبداً
هابّة وقد سَفنت الريحُ الأرضَ سفناً : هبّت بها .
وقيل : سُمّيت السفينة ، سفينة لأنها تسفُنُ على وجه الأرض ، أي تلزق بها .
نسف : قال اللَّيث : النَّسْفُ : أن انتِساف الرِّيحِ الشيءَ يَسلُبه .
قال : وربَّما انتَسَف الطائرُ الشيءَ عن وَجْهِ الأرض بمِخلَبه .
قال : وضَرْبٌ من الطَّيرِ يُشبِه الخُطّاف يَتَنَسّف الشيءَ في الهَوَى ، تسمّى النّساسِيف الواحد نُسّاف . والنِّسْفة من حجارة الحَرَّة تكون نَخِرةً ذاتَ نَخارِيبَ يُنسَفُ بها الوَسَخ عن الأقدام في الحمّامات ، ويسمَّى النَّسَّاف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّسْف : القَلْع ، والنَّسْف : تَنقِية الجيّد من الرديء . ويقال لمُنْخلٍ مطوَّل : المِنْسَف . ويقال لِفَم الحِمارِ مِنْسَف ، هكذا رواه أبو عمرو وغيرُه يقول : مِنْسَف .
وقال ابن الأعرابي : ويقال للرَّجل : إنه لكثير النَّسِيف ، وهو السِّرار ، يقال : أطالَ نَسِيفَه أي : سِرَارَه .
أبو نصر عن الأصمعيّ : يقال للفرس : إنه لنَسُوف السُّنْبك من الأرض ، وذلك إذا دنا طَرف الحافر من الأرض .
ويقال للحمار به نَسِيف ، وذلك إذا أخَذَ الفحلُ لَحْماً أو شَعْراً فبقيَ أثرهُ . ونسَفَ الطعامَ يَنسِفه نَسْفاً : إذا نفضه ، قال : والمِنسَف : هَنٌ طَويلٌ أعلاه مرتفِع ، وهو متَصوِّب الصَّدْر يكون عند الفامِيّين ، ومنه يقال : أَتانا فلان كأنّ لحيتَه مِنسَف . ويقال : اتَّخذَ فلانٌ في جَنْب ناقتِه نَسِيفاً : إذا انجَرَدَ وَبَرُ مَرْكَضَيه برجْلَيه .
وأَنشَد :
وقد تَخِذَتْ رِجْلي لِدَى جَنْبِ غَرْزِها
نَسِيفاً كأُفْحوص القَطاةِ المطرِّقِ
ويقول : أعزِل النُّسافةَ وكُلْ من الخالص .
وقال أبو زيد : نَسَفَ البناءَ : إذا قَلَعه ، والذي يُنسَف به البناء يُدعَى مِنْسَفة . ونَسَف البعيرُ الكَلأَ نَسْفاً إذا اقتلَعَه بمقدَّم فِيهِ . ونَسَف البعيرُ برجْله : إذا ضَرَب بمقدَّم رِجله ، وكذلك الإنسان .
ويقال : بيننا عقبة نسوف ، وعقبة باسطة ، أي : طويلة شاقة .
وقال اللِّحياني : يقال : انتسَفَ لونُه ، وانتشف والتمِعَ لونُه بمعنًى واحد .
وقال بِشرُ بن أبي خازِم يصفُ فرساً في حُضرها :
نَسوفٌ للحِزامِ بمرْفَقَيْها
يَسُدُّ خَواءَ طُبْيَيْها الغُبَارُ
يقول : إذا استفرَغَتْ جَرْياً نسَفَتْ حِزامَها بمرْفَقَيْ يَدَيْها ، وإذا ملأتْ فُرُوجَها عَدْواً سَدَّ الغُبارُ ما بين طُبْيَيْها وهو خَوَاؤه .
وقال أبو زيد : نسَف البعيرَ حمْلُه نَسْفاً : إذا مرَطَ حملُه وَبَرَ صَفْحَتَيْ جَنْبَيْه .
نفس : قال الله جلّ وعزّ : ( بِوَكِيلٍ اللَّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ حِينَ مِوْتِهَا وَالَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِى قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الاُخْرَى إِلَى ) ( الزمر : 42 ) .
رُوِي عن ابن عبّاس أنه قال : لكل إنسانٍ نفسان : أحدهما : نَفْسُ العَقْل التي يكون بها التمييز ، والأخرى نفسُ الرُّوح الّتي بها الحياة .
وقال أبو بكر ابنُ الأنباريّ : من اللّغويّين مَنْ سَوّى بين النَّفْس والرُّوح . وقال : هما شيءٌ واحد ، إلاّ أنّ النفسَ مؤنَّثة والرُّوحَ مذكَّر .
قال : وقال غيرُه : الرُّوحُ هو الّذي به الحياة ، والنَّفْسُ هي التي بها العَقْل ، فإذا نام النائمُ قَبَض اللَّهُ نفسَه ولم يَقبض رُوحَه ، ولا يقبَض الرُّوحُ إلاّ عند المَوْت .
قال : وسمِّيَت النَّفْس نَفْساً لتولُّد النَّفَس منها ، واتصاله بها ، كما سمَّوا الرُّوح رُوْحاً ، لأنّ الرَّوْحَ موجود به .
وقال ابن الأنباري في قوله : ( تَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِى وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِكَ ) ( المائدة : 116 ) ، أي : تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما في غيبك .
وقال غيره : تعلم ما عندي ولا أعلم ما عندك .
وقال أهل اللغة : النفس في كلام العرب على جهين :
أحدهما : قولك : خرجت نفس فلان ، أي : روحه .
ويقال : في نفس فلان أن يفعل كذا وكذا ، أي : في رُوعه .
والضّرْب الآخر : معنى النفس حقيقة الشيء وجملته .
يقال : قتل فلان نفسه ، والمعنى : أنه أوقع الهلاك بذاته كلها .
وقال الزّجّاج : لكل إنسانٍ نَفْسان : إحداهُما نَفْسُ التمييز ، وهي الَّتي تفارقه إذا نام فلا يَعقِل بها يتوَفَّاها الله ، كما قال جلّ وعزّ ، والأخرى نَفْس الحياة ، وإذا زالَتْ زالَ معها النَّفَس ، والنائم يَتنفَّس .
قال : وهذا الفرقُ بين تَوَفِّي نَفْس النّائم في النَّوْم وتَوَفِّي نَفْس الحيّ .
قال : ونفْسُ الحياة هي الرُّوح وحركةُ الإنسان ونُمُوُّه يكون به .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابي قال : النَّفْسُ : العَظَمة والكِبْر . والنَّفْسُ : العزة . والنفس : الهِمّة . والنَّفْسُ : الأنفة . والنَّفْس : عَينُ الشيء ، وكُنْهُه وجَوهَرُه . والنفسُ : العينُ الّتي تُصيب المَعينَ . والنفسُ : الدّم . والنَّفْس : قَدْرُ دَبْغة . والنَّفْس : الماءُ .
وقال الرّاجز :
أتجعَلُ النفسَ الّتي تُدِيرُ
في جِلْدِ شاةٍ ثمّ لا تَسِيرُ
والنَّفْسُ : العِنْدُ ، ومنه قوله جلّ وعز : ( تَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِى وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِكَ ) ( المائدة : 116 ) ، قال : والنَّفْس : الرُّوح .
والنَّفَس : الفَرَج من الكَرْب .
الحرّاني عَنِ ابن السكّيت . يقال : أنت في نَفَسٍ من أمرك ، أي : في سعة .
ويقال : اكرَعْ في الإناء نَفَساً أو نَفَسين .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أجدُ نَفَسَ ربِّكم من قِبَل اليَمَن ) .
يقال : إنه عَنَى بذلك الأنصارَ ، لأن الله جلّ وعز نَفَّسَ الكَرْبَ عن المؤمنين بهم .
ويقال : أنت في نفَسٍ من أمرِكَ أي : في سَعَة . واعمَلْ وأنتَ في نَفَس ، أي : في فُسْحة قَبْل الهرَم والأمراض والحوادث والآفات .
ونحو ذلك الحديث الآخَر : ( لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنها من نَفَس الرّحمن ) يريد أنه بها يُفرّج الكَرْبَ ، ويَنشُر الغَيْث ، ويُذْهب الجَدْب .
ويقال : اللّهم نَفِّسْ عَنِّي ، أي : فَرِّج عني .
قلت : النَّفَس في هَذين الحديثين اسمٌ وُضِع موضعَ المصدرَ الحقيقيّ ، من نفَّس يُنفِّس تَنفيساً ونَفَساً ، كما يقال : فرَّج الهمَّ عنه تفريجاً وفرجاً فالتفريجُ مصدرٌ حقيقيّ ، والفَرَج اسمٌ وُضع موضعَ المصدَر ، كأنه قال : أجدُ تَنفيسَ ربِّكم عنكم من جهة اليَمن ، لأن الله جل وعز نصرَهم بهم وأيَّدهم برجالِهم .
وكذلك قولُه : ( الرِّيحُ من نَفَس الرحمن ) أي : من تنفيسِ اللَّهِ بها عن المكروبين وتفريجِه عن الملهوفين .
الحرّاني عن ابن السكّيت قال : النَّفْس : قَدْرُ دَبْغة أو دبغتين من الدّباغ .
قال : وقال الأصمعيّ : بعثَت امرأةٌ من العرب ببُنَيّةٍ لها إلى جارتها فقالت : تقول لكِ أمِّي أَعطيني نَفْساً أو نَفْسين أَمْعَسُ بها مَنِيئتِي ، فإني أَفِدَةٌ ، أرادتْ قَدْرَ دَبْغة أو دَبغتين من القَرَظ الذي يُدبَغ به .
والمَنيئَةُ : المَدْبَغة ، وهي الجلود التي تُجعَل في الدّباغ .
قال : ويقال : نَفِسْت عليه الشيء أنفَسُ نَفاسَةً : إذا ضَنِنتَ به ولم تحبّ أن يصيرَ إليه .
ورجل نَفُوسٌ : أي : حَسود .
وقال الله جلّ وعز : ( مِسْكٌ وَفِى ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ ) ( المطففين : 26 ) ، أي : وفي ذلك فليتراغَب المتراغِبون .
وقال الفرّاء في قوله جل وعز : ( عَسْعَسَ وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ ) ( التكوير : 18 ) .
قال : إذا ارتفع النهارُ حتى يصير نهاراً بيّناً فهو تنفُّس الصبح .
وقال مجاهد : إذا تَنفّس : إذا طلع .
وقال الأخفش : إذا أضاء .
وقال الزّجّاج : إذا امتدّ يصيرُ نَهاراً بيِّناً .
وقال غيرُه : إذا تَنفّس : إذا انْشَقَّ الفجرُ وانفَلَق حتى يتبيَّن ، ومنه يقال : تَنفَّسَت القوسُ : إذا تصدَّعَتْ .
وقال اللّحياني : النَّفْس : الشّقّ في القِدْح والقَوْس .
قال : ويقال : هذا المنزل أنفَسُ المنزِلين : أي : أبعَدُهما . وهذا الثّوب أنفَسُ الثّوبين أي : أطوَلهما وأعرضُهما وأمثَلُهما .
ويقال : نفَّسَ اللَّهُ كُرْبَتك ، أي : فرَّجها الله .
ويقال : نَفِّس عني ، أي : فرِّجْ عني ووسِّع عليَّ .
وقال ابن شميل : يقال : نَفَّس فلانٌ قوسه : إذا حَطَّ وترَها .
وقال أبو زَيد : كتبتُ كتاباً نَفَساً ، أي : طويلاً ، وتنفَّس النهارُ : إذا طال .
وفي الحديث : ( من نفّس عن مؤمن كربة نفس الله عنه كربة من كرب الآخرة ) . معناه : من فرَّج عن مؤمن كربة في الدنيا فرج الله عنه كربة من كرب يوم القيامة .
في الحديث : ( نهى عن التنفس في الإناء ) .
وفي حديث آخر : ( كان يتنفّس في الإناءِ ثلاثاً ) .
قال بعضهم : الحديثان صحيحان ، والتنفّس له معنيان : أحدهما : أن يشرب وهو يتنفس في الإناء من غير أن يُبينه عن فيه ، وهو مكروه . والتنفس الآخر : أن يشرب الماء وغيره بثلاث أنفاس ، يُبين فاه عن الإناء في كل نفس .
وقال ابن الأعرابي : تنفَّسَتْ دِجْلةُ : إذا زادَ ماؤُها .
ويقال : مال نَفيسٌ ومُنْفِس : وهو الذي له خَطَر وقَدْر .
قال : وكلُّ شيء له خَطَر وقَدْر قيل له نَفِيس ومُنْفِس وقد أَنفَسَ المالُ إنفاساً ، أو نَفُس نُفوساً ونَفاسةً .
ويقال : إنّ الذي ذكرتَ لَمَنْفوسٌ فيه : أي مَرغوبٌ فيه .
ويقال : ما رأيتُ ثَمَّ نفْساً ، أي : ما رأيتُ أحداً .
ويقال : زِدْ في أَجَلي نَفَساً ، أي : طَوّل الأجل .
ويقال : بين الفريقين نَفَس ، أي : متَّسَع .
ويقال : نَفِسَ عليك فلانٌ يَنفَس نَفَساً ونَفَاسَة ، أي : حَسدَك .
ويقال : نَفِسَت المرأةُ وهي تَنْفَس نِفاساً .
ويقال أيضاً : نُفِسَتْ تنفَس نَفاسَةً ونِفاساً ونَفَساً ، وهي امرأة نُفَساءُ ونَفْساء ونَفَساء ، والجميع نُفَساوات ونِفاس ونُفّس ونُفّاس .
ويقال : وَرِث فلانٌ هذا المالَ في بطنِ أمه قبلَ أن يُنفَس : أي : يُولَد . وإنّ فلاناً لنَفوسٌ : أي : عَيُون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : نُفِست المرأةُ ونَفِسَت . والمَنفوس : المولود .
وقال اللّحياني : النَّافس : الخامِسُ من قِداح المَيْسر ، وفيه خمسةُ فُروض وله غُنْمُ خمسةِ أنصباءَ إن فاز ، وعليه غُرمُ خمسةِ أنصباءَ إن لم يَفُز .
وقال أبو سَعيد : يقال لك في هذا الأمر نُفْسَةٌ ، أي : مُهلة .
ويقال : شَرابٌ غير ذي نَفَس : إذا كان كريهَ الطَّعم آجِناً ، إذا ذاقَه ذائقٌ لم يتنفّس ، إنما هي الشّربة الأولى قدرَ ما يُمسِك رمقَهُ ، ثم لا يعود له ، وقال أبو وَجْزة السَّعْدِيّ :
وشَرْبةٍ من شَرابٍ غيرِ ذي نَفَسٍ
في صَرّة من نُجوم القَيْظِ وَهّاج
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : شَرابٌ ذو نَفَس ، أي : فيه سَعَة ورِيّ ، وقال في قول الشاعر :
ونَفَّسَني فيهِ الحمامُ المعجَّلُ
أي : رَغّبني فيه .
ورُوِي عن النّخعيّ أنه قال : كلّ شيء له نَفْس سائلة فماتَ في الإناء فإنّه ينجِّسه ، أراد كلّ شيء له دمٌ سائل . ويقال : نَفِسَت المرأةُ : إذا حاضَتْ . وقالت أمّ سَلَمة : ( كنتُ مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في الفراش فحِضتُ فخرجتُ وشَدَوْتُ عليَّ ثيابي ثم رجعتُ ، فقال : أَنَفِسْتِ ) ، أراد أَحِضْتِ .

##### Türkçe

**باب السين والنون مع الفاء**
**سنف** ، **سفن** ، **نفس** ، **نسف** ، **فنس** : ( kullanılır ) .

**سنف** : Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **السِّنْف**: yaprak. İbn Mukbil dedi ki:
Dizginin demirinin üstünden dilini sallar
Boş bir sadak içinde **المَرْخ**’ın **سَنْف**’inin sallanışı gibi

Şemmer dedi ki: Bakla, börülce, mercimek ve benzerlerinin tümseğine **سُنُوف** denir; tekili **سِنْف**’tir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **السِّنْفُ**: yapraktan soyulmuş dal; ve **السِّنْف**: yaprak.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **السِّناف**: **التَّصدِير**’den **الكِرْكِرَة**’nin arkasına kadar bağlanıp sabitleninceye dek sıkılan bir iptir. Dedi ki: **وأسنَفْتُ البعيرَ**: ona **سِنافاً** yaptığın zaman; bu, karnı incelip **تصديرُه** sallandığında olur; o, kuşaktır. Ve **إبلٌ مُسْنَفَاتٌ**: onlara, **كَراكِرِها**’nın arkasına konulan **أَسنِفَة**ler yapıldığı zaman. Ama **المُسْنِفات** (نون kırılarak) ise yürüyüşünde öne geçenlerdir. Ve deve, öne geçtiğinde yahut yürüyüş için boynunu öne uzattığında **قد أسنَفَ البعيرُ** denir. Küseyyir, devenin yularını öne alması hakkında dedi ki:
Ve yuların fazlasını öne alan bir (deve) ki, yöneldiğinde
Onunla, otlatmada yaşlı bir (deveyi) güdenin sarsıntısıyla

Ve **فرسٌ مُسْقِفة**: atları geçtiği zaman. Ondandır İbn Külsûm’un sözü:
Eğer bir topluluk **بالإسْنافِ**’ta acze düşerse
Benzer iş üzerinde iki (şey) olmak üzere

Yani: öne geçmekte acze düştüler.

Dedim ki: “**إذا ما عَيَّ بالإسناف**” yani şaşırıp nereye **السِّناف** bağlanacağını bilmemek diyenin sözü, bir şeyle bâtıldır; bunu ancak el-Leys söylemiştir.

Yine dedi ki: **أسنَفَ القومُ أمرَهم**: onu sağlamlaştırdıkları zaman.

Dedim ki: Bu, doğrudan uzak değildir.

Ebû ʿAmr: **السُّنُف**: develerin omuzlarına konulan elbiseler; artlarına konulan **الأشِلّة** gibidir. Tekili **سَنِيف**.

el-Leys: **بعيرٌ مِسْناف**: **الرَّحْل**’i geri bıraktığı zaman; çoğulu **مَسَانِيف**.

İbn Şemîl dedi ki: Develerden **المِسْناف**, yükü öne alan (devedir). Dedi ki: **المحنَاة**: yükü geri bırakan (devedir). el-Leys’in sözü ona arz edilince onu inkâr etti.

Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan: **سنَفْتُ البعيرَ** ve **أسنَفْتُه**: **السِّناف** ile.

**فنس** : el-Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الفَنَس**: şiddetli yoksulluk.

Dedim ki: Aslı **الفَلَس**’tir; iflâstan bir isimdir; gördüğün gibi **اللام** **نون**a çevrilmiştir.

**سفن** : el-Harrânî’nin ondan rivayet ettiğine göre İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّفْنُ**: kabuk; “**سَفَنه يَسفِنَه سَفْناً**” denir: onu soyduğu zaman.

İmruʾu’l-Kays dedi ki:
Gizlice geldi; karnı yeri soyuyordu
Ondan toprağı, yapışan her şeye yapışık görürsün

Dedi ki: **السَّفَنُ**: kılıcın sapında bulunan pürtüklü bir deridir.

el-Münzirî bana, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o şöyle dedi: **السَّفَن** ve **السّفَر** ve **الشَّفْر**: gövdeleri soymakla kullanılan, keser benzeri bir alettir.

İbn Mukbil, yolculuğun zayıflattığı bir dişi deveyi vasfederken dedi ki:
Yol, ondan dolgun ve sert olanı eksiltti
Tıpkı **النَّبْعَة** dalını **السَّفَن**’in eksiltmesi gibi

Dedi ki: Başkası bana ondan şunu da artırdı: O dedi ki: **السَّفَن**: kamçıların, okların **القِدْحان**’ının ve tabakların onunla ovulduğu balık derisidir; ve kılıcın sapında bulunur. ʿAdiyy b. Zeyd, bir ok gövdesini vasfederken dedi ki:
Yontucu onu onardı da kalkanını düzeltti
İki avucunun sıkması ve **السَّفَنْ**’in yuvarlatılması

el-Aʿşâ dedi ki:
Her yıl onun bir akını vardır
Arka yaraları **السَّفَنْ**’in ovması gibi ovar

Yani: akından sonra taşlar onun arka yaralarını yer.

el-Leys dedi ki: Demirden, odunun onunla **يُسفَّن** edildiği (bir şey) yapılır; yani onunla ovulur, yumuşayıncaya kadar.

Dedi ki: Rüzgâr toprağı **تَسفِن** eder: onu ufak ufak yapar. Şu beyit okunmuştur:
Rüzgârların **السُّفَّن** olan ovucuları (geldiğinde)

Ebû ʿUbeyd dedi ki: **السَّوافن**: yeryüzünün yüzünü **تَسفِن** eden rüzgârlardır; sanki onu siler.

Başkası dedi ki: onu soyar. Ve **السَّفِينة** “gemi”ye, suyun yüzünü **سَفْن** etmesinden dolayı **سفينة** denilmiştir; sanki onu açığa çıkarır; o, **فَعِيلة** vezninde **فاعِلَة** anlamındadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Su azaldığında kumla **تَسفِن** ettiği için ona **سَفِينة** denilmiştir; o, **فَعِيلة** vezninde **فاعِلة** anlamındadır. Dedi ki: Ve **السَّفَن**’den alınmış olabilir; o, marangozun onunla yonttuğu baltadır; bu durumda o, **فَعِيلة** vezninde **مفعولة** anlamındadır.

Dedi ki: **السَّفَنُ**: **الأَطُوم** derisi; o, deniz balığıdır; kılıçların sapları onun derisinden düzeltilir.

el-Ferrâ dedi ki: **ريحٌ سَفوةٌ**: sürekli esen olduğu zaman. Ve rüzgâr yeri **سَفناً** **سَفنت**: onunla esti.

Ve denildi ki: Gemiye **سفينة** denilmiştir; çünkü yeryüzünün yüzünde **تسفُن** eder; yani ona yapışır.

**نسف** : el-Leys dedi ki: **النَّسْفُ**: rüzgârın bir şeyi **انتِساف** etmesi, onu çekip almasıdır.

Dedi ki: Bazen kuş, pençesiyle yeryüzünün yüzünden bir şeyi **انتَسَف** eder.

Dedi ki: Kırlangıca benzeyen bir kuş türü vardır; havada bir şeyi **يَتَنَسّف** eder; ona **النّساسِيف** denir; tekili **نُسّاف**. Ve **النِّسْفة**: **الحَرَّة** taşlarından, içi oyuk, delikli olan (bir taş)tır; hamamlarda ayaklardan kiri onunla **يُنسَف** ederler; ona **النَّسَّاف** denir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **النَّسْف**: söküp çıkarma; ve **النَّسْف**: iyiyi kötüden ayıklama. Uzun bir eleğe **المِنْسَف** denir. Ve eşeğin ağzına **مِنْسَف** denir; Ebû ʿAmr ve başkası böyle rivayet etti; “**مِنْسَف**” der.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: Ve adama “onda çok **النَّسِيف** vardır” denir; o, sırdır; “**أطالَ نَسِيفَه**” denir: yani sırrını (uzattı).

Ebû Nasr, el-Asmaʿî’den: Ata “o, yerden toynağı **السُّنْبك**’i için elbette **نَسُوف**tur” denir; bu, tırnağın ucu yere yaklaştığında olur.

Ve eşeğe “onda **نَسِيف** vardır” denir; bu, aygır et yahut kıl alıp izi kaldığında olur. Ve “**نسَفَ الطعامَ يَنسِفه نَسْفاً**”: onu silkelediği zaman. Dedi ki: **المِنسَف**: uzun bir şeydir; üstü yüksek, göğsü aşağı meyilli olur; **الفامِيّين** yanında bulunur; ondan “bize falan geldi, sanki sakalı **مِنسَف**” denir. Ve “falan, dişi devesinin yanında bir **نَسِيف** edindi” denir: iki ayağıyla iki koşum yerinin tüyü soyulduğunda.

Ve şu beyit okunmuştur:
Ve iki ayağım, eyer kayışının yanında
Çulluk kuşunun yumurtlama çukuru gibi bir **نَسِيف** edindi

Ve der ki: **النُّسافة**’yı ayır ve saf olandan ye.

Ebû Zeyd dedi ki: “**نَسَفَ البناءَ**”: onu söküp çıkardığı zaman. Ve bina onunla **يُنسَف** edilen şeye **مِنْسَفة** denir. Ve deve, ağzının ön kısmıyla onu söküp çıkardığında otu **نَسْفاً** **نَسَف** eder. Ve deve ayağıyla **نَسَف** eder: ön ayağının ön kısmıyla vurduğu zaman; insan da böyledir.

Ve “aramızda **عقبة نسوف** ve **عقبة باسطة** vardır” denir: yani uzun, meşakkatli.

el-Lihyânî dedi ki: “**انتسَفَ لونُه**” ve “**انتشف**” ve “**التمِعَ لونُه**” bir anlamdadır.

Bişr b. Ebî Hâzim, bir atı, koşusunda vasfederken dedi ki:
İki dirseğiyle kuşağı için **نَسوف**tur
İki böğrünün boşluğunu toz kapatır

Der ki: Koşuyu tükettiğinde, iki ön ayağının dirsekleriyle kuşağını **نسَفَت**; ve koşuyla aralıklarını doldurduğunda, iki böğrü arasındaki boşluğu toz kapattı; o, onun boşluğudur.

Ebû Zeyd dedi ki: Devenin yükü, iki yanının tüyünü yolduğunda, “yükü onu **نَسْفاً** **نسَف** etti” denir.

**نفس** : Allah, aziz ve celîl, dedi ki: ( **بِوَكِيلٍ اللَّهُ يَتَوَفَّى الاَنفُسَ حِينَ مِوْتِهَا وَالَّتِى لَمْ تَمُتْ فِى مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِى قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الاُخْرَى إِلَى** ) ( **الزمر : 42** ) .

İbn ʿAbbâs’tan rivayet edildi ki dedi: Her insan için iki nefis vardır: biri, ayırt etmenin onunla olduğu akıl nefsi; diğeri, hayatın onunla olduğu ruh nefsi.

Ebû Bekr İbnü’l-Enbârî dedi ki: Dilcilerden, **النَّفْس** ile **الرُّوح** arasında eşitleyen vardır. Dedi ki: İkisi bir şeydir; ancak **النفس** müennestir, **الرُّوح** müzekkerdir.

Dedi ki: Başkası dedi: **الرُّوح** hayatın onunla olduğu şeydir; **النَّفْس** aklın onunla olduğu şeydir. Uyuyan uyuduğunda Allah onun nefsini kabzeder, ruhunu kabzetmez; ruh ancak ölümde kabzedilir.

Dedi ki: **النَّفْس**e, nefesin ondan doğması ve ona bitişik olması sebebiyle **نَفْس** denilmiştir; **الرُّوح**a da **رُوْح** dediler; çünkü **الرَّوْح** onunla mevcuttur.

İbnü’l-Enbârî, şu sözünde: ( **تَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِى وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِكَ** ) ( **المائدة : 116** ) dedi ki: yani, benim nefsimde olanı bilirsin, senin gaybında olanı bilmem.

Başkası dedi: bende olanı bilirsin, sende olanı bilmem.

Dil ehli dedi ki: Arapların sözünde **النفس** iki yöndedir:
Bunlardan biri: “falanın nefsi çıktı” demendir; yani ruhu.
Ve “falanın nefsinde şunu şunu yapmak var” denir; yani gönlünde.
Diğer tür: nefsin anlamı, şeyin hakikati ve bütünüdür.
“Falan kendini öldürdü” denir; anlamı: bütün zatıyla helâki gerçekleştirdi.

ez-Zeccâc dedi ki: Her insan için iki **نَفْس** vardır: biri, temyiz nefsi; o, uyuduğunda ondan ayrılır; onunla akletmez; Allah onu vefat ettirir; aziz ve celîl dediği gibi. Diğeri, hayat nefsi; o gittiğinde onunla birlikte nefes gider; uyuyan nefes alır.

Dedi ki: Bu, uyku içinde uyuyanın nefsinin vefatı ile dirinin nefsinin vefatı arasındaki farktır.

Dedi ki: Hayat nefsi, **الرُّوح**tur; insanın hareketi ve büyümesi onunla olur.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi ki: **النَّفْسُ**: büyüklük ve kibir. Ve **النَّفْسُ**: izzet. Ve **النفس**: himmet. Ve **النَّفْسُ**: enfe. Ve **النَّفْس**: şeyin aynıdır; onun künhü ve cevheridir. Ve **النفسُ**: **المَعين**’i vuran göz. Ve **النفسُ**: kan. Ve **النَّفْس**: bir tabaklama miktarı. Ve **النَّفْس**: su.

Recez söyleyen dedi ki:
Döndüren **النفس**’i mi yaparsın
Bir koyun derisi içinde, sonra da yürümez

Ve **النَّفْسُ**: yan (kat). Ondandır aziz ve celîl sözü: ( **تَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِى وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِى نَفْسِكَ** ) ( **المائدة : 116** ) ; dedi ki: ve **النَّفْس**: ruhtur.

Ve **النَّفَس**: sıkıntıdan ferahlıktır.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: “işinde bir **نَفَس** içindesin” denir; yani genişlik içindesin.

Ve “kabın içinde bir **نَفَس** yahut iki **نَفَس** iç” denir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **أجدُ نَفَسَ ربِّكم من قِبَل اليَمَن** ) .

Denir ki: Bununla ensarı kastetti; çünkü Allah, aziz ve celîl, onlarla müminlerden sıkıntıyı **نَفَّسَ** etti.

Ve “işinde bir **نفَس** içindesin” denir; yani genişlik içindesin. Ve “bir **نَفَس** içindeyken çalış” denir; yani ihtiyarlık, hastalıklar, olaylar ve afetlerden önce bir ferahlık içinde.

Ve buna benzer diğer hadis: ( **لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنها من نَفَس الرّحمن** ) ; bununla, onunla sıkıntının giderildiğini, yağmurun yayıldığını ve kuraklığın giderildiğini ister.

Ve “Allah’ım, benden **نَفِّسْ** et” denir; yani benden gider.

Dedim ki: Bu iki hadiste **النَّفَس**, gerçek masdarın yerine konmuş bir isimdir; **نفَّس يُنفِّس تَنفيساً ونَفَساً**’tan; “ona gamı giderdi: **تفريجاً وفرجاً**” denildiği gibi; **التفريج** gerçek masdardır; **الفَرَج** masdarın yerine konmuş bir isimdir. Sanki şöyle dedi: Yemen tarafından size Rabbinizin **تَنفيس**’ini buluyorum; çünkü Allah, aziz ve celîl, onlarla onları yardım etti ve erkekleriyle destekledi.

Ve aynı şekilde sözü: ( **الرِّيحُ من نَفَس الرحمن** ) yani: Allah’ın onunla sıkıntı çekenlerden sıkıntıyı gidermesinden ve imdat isteyenlerden ferahlatmasından.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **النَّفْس**: tabaklayıcıdan bir tabaklama yahut iki tabaklama miktarıdır.

Dedi ki: el-Asmaʿî dedi: Araplardan bir kadın, küçük kızını komşusuna gönderdi; dedi ki: “annem sana diyor ki: bana bir **نَفْس** yahut iki **نَفْس** ver; onunla **مَنِيئتِي**’mi yoğurayım; çünkü ben **أَفِدَةٌ**yim”; tabaklamada kullanılan **القَرَظ**’dan bir tabaklama yahut iki tabaklama miktarını istedi.

Ve **المَنيئَةُ**: tabakhane; o, tabaklamada içine konulan derilerdir.

Dedi ki: “Bir şeye karşı onu **نَفِسْت** ederim: **أنفَسُ نَفاسَةً**” denir: ona cimrilik ettiğinde ve ona varmasını sevmediğinde.

Ve **رجل نَفُوسٌ**: yani hasetçi.

Allah, aziz ve celîl, dedi ki: ( **مِسْكٌ وَفِى ذَلِكَ فَلْيَتَنَافَسِ** ) ( **المطففين : 26** ) ; yani: onda rağbet edenler rağbet etsin.

el-Ferrâ, aziz ve celîl sözünde: ( **عَسْعَسَ وَالصُّبْحِ إِذَا تَنَفَّسَ** ) ( **التكوير : 18** ) dedi.

Dedi ki: gündüz yükselip açık bir gündüz oluncaya kadar; işte bu, sabahın **تنفُّس**’üdür.

Mücâhid dedi ki: “**تَنفّس** ettiğinde”: doğduğunda.

el-Ahfeş dedi ki: aydınlandığında.

ez-Zeccâc dedi ki: uzayıp açık bir gündüz olduğunda.

Başkası dedi: “**تَنفّس** ettiğinde”: fecir yarılıp çatlayıp belirginleştiğinde; ondan “yay **تَنفَّسَت**” denir: çatladığında.

el-Lihyânî dedi ki: **النَّفْس**: ok gövdesinde ve yayda çatlak.

Dedi ki: “bu konak, iki konağın **أنفَسُ**’idir” denir: yani ikisinin daha uzağı. Ve “bu elbise, iki elbisenin **أنفَسُ**’idir” denir: yani ikisinin daha uzunu, daha eni, daha düzgünü.

Ve “Allah senin sıkıntını **نفَّسَ** etsin” denir: yani Allah onu gidersin.

Ve “benden **نَفِّس** et” denir: yani benden gider ve bana genişlik ver.

İbn Şemîl dedi ki: “falan yayının kirişini **نَفَّس** etti” denir: kirişini indirdiğinde.

Ebû Zeyd dedi ki: “uzun bir mektup yazdım: **نَفَساً**” yani uzun. Ve “gündüz **تَنفَّس** etti” denir: uzadığında.

Hadiste: ( **من نفّس عن مؤمن كربة نفس الله عنه كربة من كرب الآخرة** ) . Anlamı: dünyada bir müminden bir sıkıntıyı gideren kimse, Allah da ondan ahiret sıkıntılarından bir sıkıntıyı giderir.

Hadiste: ( **نهى عن التنفس في الإناء** ) .

Başka bir hadiste: ( **كان يتنفّس في الإناءِ ثلاثاً** ) .

Bazıları dedi ki: iki hadis de sahihtir; ve **التنفّس**’in iki anlamı vardır: biri, ağzını kaptan ayırmadan kap içinde nefes alarak içmesidir; bu mekruhtur. Diğer nefes alma ise: suyu ve başkasını üç nefesle içmesidir; her nefeste ağzını kaptan ayırır.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: “**تَنفَّسَتْ دِجْلةُ**”: suyu arttığında.

Ve “**مال نَفيسٌ ومُنْفِس**” denir: tehlikesi ve değeri olan (mal). Dedi ki: tehlikesi ve değeri olan her şeye **نَفِيس** ve **مُنْفِس** denir. Ve mal **إنفاساً** **أَنفَسَ** etmiştir; yahut **نُفوساً** ve **نَفاسةً** **نَفُس** olmuştur.

Ve “senin zikrettiğin, onda elbette **لَمَنْفوسٌ**tur” denir: yani onda rağbet edilendir.

Ve “orada bir **نفْساً** görmedim” denir: yani kimse görmedim.

Ve “ecelime bir **نَفَساً** artır” denir: yani eceli uzat.

Ve “iki takım arasında bir **نَفَس** vardır” denir: yani genişlik.

Ve “falan sana karşı **نَفِسَ** eder: **يَنفَس نَفَساً ونَفَاسَة**” denir: yani sana haset etti.

Ve “kadın **نَفِسَت**; o **تَنْفَس نِفاساً** eder” denir.

Ve ayrıca “**نُفِسَتْ**: **تنفَس نَفَاسَةً ونِفاساً ونَفَساً**” denir; o, **امرأة نُفَساءُ** ve **نَفْساء** ve **نَفَساء**dır; çoğulu **نُفَساوات** ve **نِفاس** ve **نُفّس** ve **نُفّاس**.

Ve “falan, bu malı annesinin karnında, **أن يُنفَس** olmadan önce miras aldı” denir: yani doğmadan önce. Ve “falan elbette **لنَفوسٌ**tur” denir: yani göz(leyen)lerdir.

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: Kadın **نُفِست** ve **نَفِسَت**. Ve **المَنفوس**: doğan.

el-Lihyânî dedi ki: **النَّافس**: **قِداح المَيْسر**’den beşincidir; onda beş pay vardır; kazanırsa beş hissenin kazancı onundur; kazanmazsa beş hissenin borcu onun üzerinedir.

Ebû Saʿîd dedi ki: “bu işte senin için bir **نُفْسَةٌ** vardır” denir: yani bir mühlet.

Ve “**شَرابٌ غير ذي نَفَس**” denir: tadı kötü, bayat olduğu zaman; tadan bir kimse onu tadınca nefes almaz; ancak ilk yudumdur; canını tutacak kadar; sonra ona dönmez. Ebû Vecze es-Saʿdî dedi ki:
Ve nefesi olmayan bir içkiden bir yudum
Kızgın yaz yıldızlarının bir demeti içinde

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **شَرابٌ ذو نَفَس**: yani onda genişlik ve kandırma vardır. Ve şairin sözünde dedi ki:
Ve beni onda aceleci ölüm **نَفَّسَ** etti

Yani: beni onda rağbet ettirdi.

en-Nehaʿî’den rivayet edildi ki dedi: Akan nefsi olan her şey, kap içinde ölürse onu necis eder; akan kanı olan her şeyi kastetti. Ve “kadın **نَفِسَت**” denir: hayız gördüğünde. Ümmü Seleme dedi ki: ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ile döşekteydim; hayız gördüm; çıktım, elbiselerimi üzerime sardım, sonra döndüm; dedi ki: **أَنَفِسْتِ** ) ; hayız gördün mü, demek istedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والفاء وما يثلثهما)
(سفق) السين والفاء والقاف أصَيلٌ يدلُّ على خلاف السخافة. فالسَّفيق لغة في الصفيق، وهو خلاف السخيف. ومنه سَفَقْتُ الباب فانْسَفَقَ، إذا أغلقته. وهو يرجع إلى ذاك القياس. ومنه رجل سَفيق الوجه، إذا كان قليل الحياء. ومن الباب: سفَقْت وجهَه، لطمتَه.
(سفك) السين والفاء والكاف كلمة واحدة. يقال سَفَكَ دمَه يسفِكه سفْكاً ، إذا أساله، وكذلك الدّمع.
(سفل) السين والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو ما كان خلافَ العلوّ. فالسُّفل([1]) سُِفل الدارِ وغيرها. والسُّفُول: ضدّ العُلُوّ. والسَّفِلة: الدُّون من الناس، يقال هو من سَفِلة الناس ولا يقال سَفِلة([2]). والسَّفَال:نقيض العَلاء. وإنّ أمرهم لفي سَفَال. ويقال قَعَدَ بسُفالة الرّيح وعُلاوتها. والعُلاوة من حيث تَهُبُّ، والسُّفالة ما كان بإزاء ذلك.
(سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض.
(سفه) السين والفاء والهاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على خفّة وسخافة. وهو قياس مطَّرد. فالسَّفَه: ضدّ الحِلْم. يقال ثوب سفيه، أي رديء النسج. ويقال تَسَفَّهَت الريحُ، إذا مالت. قال ذو الرمة:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])وفي شعره أيضاً:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
يذكر الزّمام واضطرابه. ويقال تسفّهتُ فلاناً عن ماله، إذا خدعْتَه، كأنَّك مِلت به عنه واسْتَخْفَفْتَه. قال([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])وذكر ناسٌ * أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى. وهذا إن صحَّ فهو قريبٌ من ذاك القياس.
وكان أبو زيد يقول: سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ، إذا قاعَدْتَه فشربتَ منه ساعةً بعد ساعة. وأنشد:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])(سفو) السين والفاء والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خِفّة في الشيء. فالسَّفْو: مصدر سَفَا يَسْفو سَفْواً([11])، إذا مشى بسُرعة، وكذلك الطائر إذا أَسْرَعَ في طيرانه. والسَّفَا: خِفّة النّاصية، وهو يُكرَه في الخيلِ ويُحمَد في البِغال، فيقال بغلةٌ سفواء. وسَفت الريحُ التّراب تَسفيه سَفْياً. والسَّفا: ما تَطَايَرُ به الرِّيحُ من التُّراب. والسَّفا: شوك البُهْمَى، وذلك [أنه] إذا يبس خَفّ وتطايرت به الرّيح. قال رؤبة:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
ومن الباب: السَّفا، وهو تُراب القَبر. قال:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
والسَّفاءُ، مهموز: السَّفَه والطَّيش. قال:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ
(سفح) السين والفاء والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على إِراقة شيء. يقال سفح الدّمَ، إذا صبَّه. وسفح الدّم: هَرَاقه. والسِّفاح: صبُّ الماء بلا عَقد نكاح، فهو كالشيء يُسفَح ضَياعاً. والسَّفّاح: رجلٌ من رؤساء العرب([14])، سَفَح الماء في غزوةٍ غزاها فسُمّي سفَّاحاً. وأمَّا سَفْح الجبل فهو من باب الإبدال، والأصل فيه صَفح، وقد ذُكر في بابه. والسَّفيح: أحد السِّهام الثلاثة التي لا أنصباءَ لها، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه.
(سفد) السين والفاء والدال ليس أصلاً يتفرّع منه، وإنّما فيه كلمتان متباينتان في الظاهر، وقد يمكن الجمع بينهما من طريق الاشتقاق. من ذلك سِفاد الطَّائر، يقال سَفِد يَسْفَد، وكذلك التَّيس. والكلمة الأخرى السّفُّود، وهو معروف. قال النابغة:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])(سفر) السين والفاء والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانكشاف والجَلاء. من ذلك السَّفَر، سمِّي بذلك لأنَّ الناس ينكشفون عن أماكنهم. والسَّفْر: المسافرون. قال ابن دريد([16]): رجلٌ سَفْرٌ وقوم سَفْرٌ.
ومن الباب، وهو الأصل: سَفَرتُ البَيت كنستُه. ومنه الحديث: "لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر([17])". ولذلك يسمَّى ما يسقُطُ من ورق الشّجر السَّفِير. قال:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])وإنّما سمّي سفيراً لأنَّ الرّيح تسفره. وأما قولهم: سَفَر بَيْن القوم سِفارة، إذا أصلح، فهو من الباب؛ لأنَّه أزال ما كان هناك من عَداوة وخِلاف. وسَفَرتِ المرأةُ عن وجهها، إذا كشفَتْهُ. وأسفر الصبح، وذلك انكشاف الظّلام، ووجه مُسفِر، إذا كان مُشرِقاً سروراً. ويقال استفَرَت الإبل: تصرفت وذهبَتْ في الأرض. ويقال للطعام الذي يُتّخذ للمسافر سُفْرة. وسمِّيت الجِلدة  سُفْرة([19]). ويقال بعير مِسفَر، أي قويٌ على السَّفر.
ومما شذّ عن الباب السِّفار: حديدةٌ تُجعَل في أنف الناقة. وهو قوله:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
وفيه قول آخر؛ أنه خيطٌ يشدُّ طرَفُه على خطام البعير فيدارُ عليه، ويُجعَل بفيه زِماماً، والسَّفْر: الكتابة. والسفَرَة: الكَتبة، وسُمّي بذلك لأنَّ الكتابة تُسفِرُ عما يُحتاج إليه من الشيء المكتوب.
(سفط) السين والفاء والطاء ليس بشيء، وما في بابه ما يعوّل عليه، إلاّ أنّهم سمّوا هذا السَّفَط. ويقولون: السفيط السخيّ من *الرجال. وأنشدوا:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
وهذا ليس بشيء.
(سفع) السين والفاء والعين أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر تناوُل شيءٍ باليد.
فالأوّل السُّفْعَة، وهي السَّوَاد، ولذلك قيل للأثافيّ سُفْعٌ. ومنه قولهم: أرى به سُفْعَةً من غضب، وذلك إذا تَمَعَّرَ لونُهُ. والسَّفْعاء: المرأة الشاحبة؛ وكلُّ صَقْرٍ أسْفَعُ. والسَّفْعَاء: الحمامة، وسُفعتُها في عنقِها، دُوَينَ الرّأس وفُوَيقَ الطّوق. والسُّفْعة: في آثار الدار: ما خالَفَ من رَمادها سائرَ لونِ الأرض. وكان الخليل يقول: لا تكون السُّفْعَةُ في اللَّوْن إلاّ سواداً مشْرَباً حُمْرَة.
وأمّا الأصل الآخر فقولهم: سَفَعْتُ الفرسَ، إذا أخذْتَ بمقدّم رأسه، وهي ناصيته، قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ﴾ [العلق 15]، وقال الشاعر:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
ويقال سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه، أي لَطَمَه. وسَفَعْتُ رأس فلان بالعصا، هذا محمولٌ على الأخْذ باليد. وفي كتاب الخليل: كان عُبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: "اسفَعا بيده فأقيماهُ"، أي خُذا بيده.
--------------ــــ
([1]) يقال بالضم والكسر.
([2]) في اللسان: "يقال هو من السفلة ولا يقال هو سفلة، لأنها جمع".
([3]) الجمهرة (3: 39).
([4]) في الأصل: ("خفيفاً")، صوابه من المجمل واللسان. وفي اللسان: "وإنما جاء متلبداً على الأرض لئلا يراه الصيد فينفر منه". ورواية اللسان في عجزه الذي لم ينشد في المجمل: "لاصقاً كل ملصق".
([5]) ديوان الأعشى 19 والمجمل واللسان (سفن).
([6]) وكذا رواية المجمل. وفي الديوان 616 واللسان : "الرياح النواسم".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 553 واللسان (سفه):
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
    وفي شرح الديوان :"أبيض، يعني السيف. وقميصه، يعني جفنه. موشى: منقوش".
([8]) البيت من قصيدة لمزرد بن ضرار في المفضليات (1: 76).
([9]) المتغايد: المتثني، من قولهم رجل أغيد وامرأة غيداء، إذا كانت أعناقهما تتثنى للنعمة. وفي الأصل: "المتفائد"، تحريف.
([10]) دوى اللبن والمرق تدوية: صار عليه دواية، أي قشرة.
([11]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (3: 40)، لكن في المجمل واللسان (19: 111 س 24): "سفوا" بضم السين والفاء وتشديد الواو.
([12]) في الأصل "الفتق"، صوابه من الديوان 105 واللسان (قيق).
([13])  البيت لكثير عزة كما في اللسان (سفا). وأنشده في المجمل مقدم العجز على الصدر. وفي اللسان: "غمر النقيبة".
([14]) هو السفاح بن خالد، واسمه سلمة. وكان جراراً للجيوش، وإنما سمي السفاح لأنه سفح المزاد، أي صبها يوم كاظمة، وقال لأصحابه: قاتلوا، فإنّكم إن هزمتم متم عطشاً. ذكره ابن دريد في الاشتقاق 203، وأنشد:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) ديوان النابغة 20 واللسان (فأد).
([16]) الجمهرة (2: 333).
([17]) في اللسان: "وفي الحديث أنَّ عمر رضي الله عنه دخل على النبي صلى الله عليه وسلم فقال: لو أمرت بهذا البيت فسفر".
([18]) البيت لذي الرمة في ديوانه 19 واللسان (سفر). والشهب، بالتحريك، والشهبة بالضم: لون بياض يصدعه سواد في خلاله.
([19]) في اللسان: "السفرة طعام يتخذه المسافر، وأكثر ما يحمل في جلد مستدير". وفي المجمل: "والسفرة طعام يتخذ للمسافر؛ وبه سميت الجلدة سفرة". في الأصل: "مسفرة"، تحريف.
([20]) لحميد الأرقط كما في اللسان (سفط). وأنشده في المجمل بدون نسبة. في الأصل: "ليس بيني" صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لعمرو بن معد يكرب، كما في تفسير أبي حيان (8: 491)، وصدره:  * قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الفاء** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**سفق**) **السين** ve **الفاء** ve **القاف** aslîdir; **السخافة**’nin zıddına delâlet eder. Şu hâlde **السَّفيق** **الصفيق** hakkında bir lugattır; o da **السخيف**’in zıddıdır. Ondandır: **سَفَقْتُ الباب** da **فانْسَفَقَ**, onu kapattığım zaman. Ve o, şu kıyasa döner. Ondandır: **رجل سَفيق الوجه**; hayâsı az olduğu zaman. Ve bâbdandır: **سفَقْت وجهَه**; onu tokatladım.

(**سفك**) **السين** ve **الفاء** ve **الكاف** tek bir kelimedir. Denir: **سَفَكَ دمَه** **يسفِكه** **سفْكاً**; onu akıttığı zaman; ve aynı şekilde gözyaşı.

(**سفل**) **السين** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da yükseklik zıddı olan şeydir. Şu hâlde **السُّفل**([1]) evin ve başkasının alt kısmıdır. Ve **السُّفُول**: **العُلُوّ**’nun zıddıdır. Ve **السَّفِلة**: insanlardan aşağı olan; denir: o, **سَفِلة الناس**’tandır; **سَفِلة**([2]) denmez. Ve **السَّفَال**: **العَلاء**’ın nakîzidir. Ve muhakkak onların işi **سَفَال** içindedir. Ve denir: rüzgârın **سُفالة**’sinde ve **عُلاوة**’sinde oturdu. Ve **العُلاوة** estiği taraftandır; **السُّفالة** ise bunun karşısında olan şeydir.

(**سفن**) **السين** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; bir şeyi bir şeyin yüzünden uzaklaştırmaya delâlet eder; kabuk soyma gibi. İbn Düreyd([3]) dedi: **السفينة** “**فعيلة**” vezninde, “**فاعلة**” mânâsınadır; çünkü o suyu **تسفِن**; sanki onu soyuyordur. Ve **السَّفّان**: geminin denizcisi. Ve bâbın aslı **السَّفْن**’dir; o da kabuktur. Denir: **سَفَنْتُ العودَ** **أسفِنُه** **سَفْناً**. İmru’ul-Kays dedi:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])
Ve **السَّفَن**: onunla yontulan demirdir. A‘şâ dedi:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])
Ve rüzgâr toprağı yerin yüzünden **سفنت**.

(**سفه**) **السين** ve **الفاء** ve **الهاء** tek bir asıldır; hafifliğe ve **سخافة**’ye delâlet eder. Ve o, düzenli bir kıyastır. Şu hâlde **السَّفَه**: **الحِلْم**’in zıddıdır. Denir: **ثوب سفيه**; yani dokuması kötü. Ve denir: **تَسَفَّهَت الريحُ**; meylettiği zaman. Zü’r-Rumme dedi:
مَشَيْن كما اهتَزَّت رياحٌ تسفَّهت *** أعالِيَها مَرُّ الرِّياحِ الرواسِمِ([6])
Ve onun şiirinde yine:
* سَفيهٍ جَديلُها([7]) *
Dizgini ve onun çalkalanmasını zikreder. Ve denir: **تسفّهتُ فلاناً عن ماله**; onu malından aldattığım zaman; sanki onu ondan çevirmiş ve onu hafife almışsın. Dedi([8]):
تَسَفَّهْتَهُ عن ماله إِذْ رأيته *** غلاماً كغُصنِ البانةِ المتغايِدِ([9])
Ve birtakım kimseler zikretti: **أنَّ السَّفَه أن يُكثِر الإنسانُ من شُربِ الماءِ فلا يَروَى**. Bu sahih olursa, şu kıyasa yakındır.

Ve Ebû Zeyd derdi: **سافَهْتُ الوَطْبَ أو الدّنَّ**; onunla oturduğum ve ondan saatten sonra saat içtiğim zaman. Ve inşâd etti:
أبِنْ لي يا عُمَيْرُ أذُو كعوبٍ *** أصَمُّ، قناتُهُ فيها ذُبُولُ
أحَبُّ إليكَ أم وَطْبٌ مُدَوٍّ *** تُسافِهُهُ إذا جَنَح الأَصِيلُ([10])

(**سفو**) **السين** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asıldır; şeyde bir hafifliğe delâlet eder. Şu hâlde **السَّفْو**: **سَفَا يَسْفو سَفْواً**([11])’nın masdarıdır; hızlı yürüdüğü zaman; ve aynı şekilde kuş, uçuşunda hızlandığı zaman. Ve **السَّفَا**: perçemin hafifliğidir; atlarda mekruh görülür, katırlarda övülür; denir: **بغلةٌ سفواء**. Ve rüzgâr toprağı **سَفت**; **تَسفيه** ile **سَفْياً**. Ve **السَّفا**: rüzgârın topraktan uçurduğu şeydir. Ve **السَّفا**: **البُهْمَى**’nın dikeni; bu, [şu sebepledir ki] kuruduğu zaman hafifler ve rüzgâr onu uçurur. Ru’be dedi:
* واسْتَنَّ أعراف السَّفَا على القِيَقْ *([12])
Ve bâbdandır: **السَّفا**; o da kabir toprağıdır. Dedi:
وحالَ السّفا بيني وبينكِ والعِدَا *** ورَهْنُ السّفا غَمْرُ الطبيعة ماجدُ([13])
Ve **السَّفاءُ**, hemzeli: **السَّفَه** ve **الطَّيش**. Dedi:
كم أزلّتْ أرماحُنا من سفيهٍ *** سافَهونا بغِرّة وسَفَاءِ

(**سفح**) **السين** ve **الفاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir şeyi dökmeye delâlet eder. Denir: **سفح الدّمَ**; onu döktüğü zaman. Ve **سفح الدّم**: onu akıttı. Ve **السِّفاح**: nikâh akdi olmaksızın su dökmedir; o, zayi olarak dökülen şey gibidir. Ve **السَّفّاح**: Arap reislerinden bir adamdır([14]); bir gazvede suyu döktü de **سفَّاحاً** diye adlandırıldı. **سَفْح الجبل** ise ibdâl bâbındandır; aslı **صَفح**’tır; kendi bâbında zikredilmiştir. Ve **السَّفيح**: payı olmayan üç oktan biridir; zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**سفد**) **السين** ve **الفاء** ve **الدال** ondan dallanılan bir asıl değildir; ancak onda görünüşte birbirinden ayrı iki kelime vardır; iştikak yoluyla ikisini birleştirmek mümkün olabilir. Bundan: kuşun **سِفاد**’ı; denir: **سَفِد يَسْفَد**; ve aynı şekilde teke. Diğer kelime **السّفُّود**’dur; o mâlûmdur. Nâbiga dedi:
كأنَّه خارجاً من جَنب صَفحته *** سَفُّود شَرْبٍ نَسُوه عند مفتأدِ([15])

(**سفر**) **السين** ve **الفاء** ve **الراء** tek bir asıldır; açığa çıkmaya ve açıklığa delâlet eder. Bundan: **السَّفَر**; bununla adlandırıldı; çünkü insanlar mekânlarından açığa çıkarlar. Ve **السَّفْر**: yolcular. İbn Düreyd([16]) dedi: **رجلٌ سَفْرٌ** ve **قوم سَفْرٌ**.

Ve bâbdandır, ki o asıldır: **سَفَرتُ البَيت**; onu süpürdüm. Ve ondan hadis: “**لو أمَرْتَ بهذا البيت فسُفِر**([17])”. Bu sebeple ağaç yaprağından düşen şeye **السَّفِير** denir. Dedi:
وحائل مِنْ سَفير الحولِ جائلهُ *** حولَ الجراثيمِ في ألوانه شَهَبُ([18])
Ancak ona **سفيراً** denildi; çünkü rüzgâr onu **تسفره**. Onların sözü: **سَفَر بَيْن القوم سِفارة**; ıslah ettiği zaman; bu da bâbdandır; çünkü orada olan düşmanlığı ve ihtilâfı giderdi. Ve **سَفَرتِ المرأةُ عن وجهها**; onu açtığı zaman. Ve **أسفر الصبح**; bu, karanlığın açığa çıkmasıdır. Ve **وجه مُسفِر**; sevinçle parıldadığı zaman. Ve denir: **استفَرَت الإبل**; dönüp dolaştı ve yerde gitti. Ve yolcu için yapılan yemeğe **سُفْرة** denir. Ve deri **سُفْرة**([19]) diye adlandırıldı. Ve denir: **بعير مِسفَر**; yani sefere güçlü.

Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السِّفار**; dişi devenin burnuna konulan bir demirdir. Ve o, şu sözdür:
ما كان أجمالي وما القِطارُ *** وما السِّفار، قُبِحَ السِّفارُ
Ve onda başka bir söz vardır: onun, ucu devenin yularına bağlanan bir ip olduğu; onunla döndürülür; ve ağzına bir gem yapılır. Ve **السَّفْر**: yazıdır. Ve **السفَرَة**: kâtiplerdir; bununla adlandırıldı; çünkü yazı, yazılan şeyden ihtiyaç duyulana dair olanı **تُسفِرُ**.

(**سفط**) **السين** ve **الفاء** ve **الطاء** bir şey değildir; onun bâbında dayanılacak bir şey yoktur; ancak onlar şu **السَّفَط**’ı adlandırdılar. Ve derler: **السفيط** erkeklerden cömert olandır. Ve inşâd ettiler:
* ليس بذي حزم ولا سَفيطِ([20]) *
Ve bu bir şey değildir.

(**سفع**) **السين** ve **الفاء** ve **العين** iki asıldır: biri renklerden bir renktir; diğeri eliyle bir şeyi tutmadır.

Birincisi **السُّفْعَة**’dır; o da siyahlıktır; bu sebeple ocak taşlarına **سُفْعٌ** denildi. Ve onların sözü: onda öfkeden bir **سُفْعَة** görüyorum; bu, rengi değiştiği zamandır. Ve **السَّفْعاء**: solgun kadın; ve her doğan **أسْفَعُ**’dır. Ve **السَّفْعَاء**: güvercindir; onun **سُفعتُها** boynundadır; başın aşağısında ve gerdanlığın yukarısında. Ve **السُّفْعة**: ev izlerinde; külünün yerin geri kalan renginden farklı olan kısmı. Halîl derdi: **السُّفْعَة** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur.

Diğer asıl ise onların sözü: **سَفَعْتُ الفرسَ**; başının önünden, yani perçeminden tuttuğun zaman. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿**لَنَسْفَعنْ بالنَّاصِيَةِ**﴾ [العلق 15]. Ve şair dedi:
* من بين مُلجِمِ مُهرِهِ أو سافِعِ([21]) *
Ve denir: **سَفَعَ الطائرُ ضريبتَه**; yani onu tokatladı. Ve **سَفَعْتُ رأس فلان بالعصا**; bu, elle tutmaya hamledilmiştir. Halîl’in kitabında: Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, şu sözü söylemeye düşkündü: “**اسفَعا بيده فأقيماهُ**”; yani elinden tutun.

--------------ــــ
([1]) Zamme ve kesre ile söylenir.
([2]) Lisân’da: “Denir: o **السفلة**’dendir; ‘o **سفلة**’dir’ denmez; çünkü o cem‘dir.”
([3]) el-Cemhere (3: 39).
([4]) Asılda: (“خفيفاً”); doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. Lisân’da: “Ancak av onu görüp ürkmesin diye yere yapışık geldi.” Lisân rivayeti, **المجمل**’de inşâd edilmeyen son kısmında: “لاصقاً كل ملصق”.
([5]) Dîvânu’l-A‘şâ 19 ve **المجمل** ve **اللسان** (**سفن**).
([6]) **المجمل** rivayeti de böyledir. Dîvân’da 616 ve Lisân’da: “الرياح النواسم”.
([7]) Beyit tamamıyla, Dîvân 553 ve Lisân (**سفه**)’de olduğu üzere:
وأبيض موشيّ القميص نصبته *** على ظهر مقلات سفيه جديلها
Dîvân şerhinde: “**أبيض**; yani kılıç. **قميصه**; yani kını. **موشى**: nakışlı.”
([8]) Beyit, **المفضليات** (1: 76)’da Muzarrid b. Dırâr’ın bir kasidesindendir.
([9]) **المتغايد**: salınan; onların sözü: **رجل أغيد** ve **امرأة غيداء**; boyunları nimet sebebiyle salındığı zaman. Asılda: “المتفائد”; tahriftir.
([10]) Süt ve et suyunu **تدوية** ile **دوى**: üzerinde **دواية** oldu; yani bir kabuk.
([11]) Asılda ve **الجمهرة** (3: 40)’ta böyle ضبط edilmiştir; lâkin **المجمل** ve **اللسان** (19: 111 s 24)’te: “**سفوا**” sîn ve fâ zamme ile ve vâv şeddeli.
([12]) Asılda “الفتق”; doğrusu Dîvân 105 ve Lisân (**قيق**)’dandır.
([13]) Beyit, Lisân (**سفا**)’da olduğu üzere Kesîr Azze’nindir. **المجمل**’de son kısmı baş kısmından önce inşâd etti. Lisân’da: “غمر النقيبة”.
([14]) O, **السفاح بن خالد**’dır; adı **سلمة**’dır. Orduları sürükleyen idi; ancak **السفاح** diye adlandırıldı; çünkü **المزاد**’ı döktü; yani Kâzıme günü onları boşalttı; ve arkadaşlarına dedi: savaşın; çünkü siz yenilirseniz susuzluktan ölürsünüz. İbn Düreyd onu **الاشتقاق** 203’te zikretti ve inşâd etti:
وأخوهما السفاح ظمأَ خيله *** حتى وردت جبا الكلاب نهالا
([15]) Dîvânu’n-Nâbiga 20 ve Lisân (**فأد**).
([16]) el-Cemhere (2: 333).
([17]) Lisân’da: “Hadiste: Ömer رضي الله عنه Peygamber صلى الله عليه وسلم’in yanına girdi de dedi: ‘Şu eve emretseydin de **سفر** edilseydi’.”
([18]) Beyit, Dîvân’ında 19’da ve Lisân (**سفر**)’de Zü’r-Rumme’nindir. Ve **الشهب**, hareke ile; **الشهبة** zamme ile: içinde siyahlık bulunan bir beyazlık rengidir.
([19]) Lisân’da: “**السفرة** yolcunun yaptığı yemektir; çoğu kez yuvarlak bir deride taşınır.” **المجمل**’de: “**السفرة** yolcu için yapılan yemektir; onunla deri **سفرة** diye adlandırıldı.” Asılda: “مسفرة”; tahriftir.
([20]) Humeyd el-Arkat’ındır; Lisân (**سفط**)’ta olduğu üzere. **المجمل**’de nisbesiz inşâd etti. Asılda: “ليس بيني”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’dadır.
([21]) Beyit, Ebû Hayyân tefsirinde (8: 491) olduğu üzere Amr b. Ma‘dîkerib’indir; صدرُه:
* قوم إذا كثر الصياح رأيتهم *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السفن: نحت ظاهر الشيء، كسفن العود، والجلد، وسفن الريح التراب عن الأرض، قال الشاعر:
*فجاء خفيا يسفن الأرض صدره*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*ترى الترب منه لاصقا كل ملصق*
وهو لامرئ القيس في ديوانه ص 138؛ والبصائر 3/228؛ والمجمل 2/463؛ والفرق بين الحروف الخمسة ص 446)
والسفن نحو النقض لما يسفن، وخص السفن بجلدة قائم السيف، وبالحديدة التي يسفن بها، وباعتبار السفن سميت السفينة. قال الله تعالى: ﴿أما السفينة﴾ [الكهف/79]، ثم تجوز بالسفينة، فشبه بها كل مركوب سهل.

##### Türkçe

- **السفن**: şeyin dış yüzünü yontmaktır; **سفن العود** ve deri(yi yontmak) gibi; rüzgârın toprağı yerden yontması(**سفن الريح التراب عن الأرض**) gibi. Şair dedi ki:
*فجاء خفيا يسفن الأرض صدره*
(bu bir beytin yarısıdır; onun ikinci yarısı:
*ترى الترب منه لاصقا كل ملصق*
ve o, divanında s. 138’de İmru’ul-Kays’ındır; **البصائر** 3/228; **المجمل** 2/463; **الفرق بين الحروف الخمسة** s. 446)

Ve **السفن**, yontulan şeye göre, sökme(**النقض**) gibidir. Ve **السفن**i, kılıcın dik duran kısmının derisiyle, ve onunla yontulan demir parçasıyla tahsis etti. Ve **السفن** itibarıyla **السفينة** adlandırıldı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿أما **السفينة**﴾ [الكهف/79]. Sonra **السفينة** ile mecaz yapıldı; böylece her kolay binek ona benzetildi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ف ن
سفنت الريح التراب عن وجه الأرض‏.‏
وسفن العود‏:‏ قشره‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ فجاء خفياً يسفن الأرض صدره ترى الترب منه لاصقاً كل ملصق وبرى العود بالسفن وهو مبراة السهام‏.‏
قال الأعشى‏:‏ وفـي كـل عـام لـه غـزوة تحك الدوابر حك السفن ومنه السفينة لأنها تسفن الماء كما تمخره والجمع سفين وسفن وسفائن‏.‏
وقائم سيفه مغشّى بالسفن وهو جلد سمك أخشن يسفن به الخشب فيلين‏.‏
و ‏"‏ أجود من أبي سفانة ‏"‏ وهو حاتم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ الإبل سفائن البرّ‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ طروقاً وجلب الرحل مشدودة به سفينة بر تحت خدي زمامها

##### Türkçe

س ف ن
**سفنت** rüzgâr, toprağı yerin yüzünden süpürdü.‏
**وسفن العود**: onu soydu (kabuğunu çıkardı).‏
İmru’ul-Kays dedi:
“Derken gizlice geldi; göğsüyle yeri **يسفن**; ondan toprağı, yapışan her şeye yapışmış görürsün.”
Ve **برى العود بالسفن**; o, okların yontma aletidir.‏
A‘şâ dedi:
“Ve her yılda onun bir seferi vardır; arka tarafları, **السفن**’in kazıması gibi kazır.”
Ve ondan **السفينة** (gemi): çünkü o, suyu **تسفن** eder, onu yarıp geçmesi gibi; çoğulu **سفين** ve **سفن** ve **سفائن**’dir.‏
Ve kılıcının kabzası **بالسفن** ile kaplanmıştır; o, daha kaba bir balık derisidir; onunla odun **يسفن** edilir de yumuşar.‏
Ve “**أجود من أبي سفانة**”: o, Hâtim’dir.‏
Mecazdan: develer, **سفائن البرّ**’dur.‏
Zû’r-Rumme dedi:
“Geceleyin gelen; semerin yükü onunla bağlanmış; yanağımın altında yuları olan bir **سفينة بر**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّفْنُ: القَشْر. سَفَن الشيءَ يَسْفِنه سَفْناً: قشره؛ قال امرؤُ القيس:
فجاءَ خَفِيَّاً يَسْفِنُ الأَرضَ بَطْنُه،
تَرى التُّرْبَ منه لاصقاً كلَّ مَلْصَق.
وإنما جاء متلبداً
على الأَرض لئلا يراه الصيد فينفر منه. والسَّفِينة: الفُلْك لأَنها تَسْفِن وجه الماء أَي تقشره، فَعِيلة بمعنى فاعلة، وقيل لها سفينة لأَنها تَسْفِنُ الرمل إذا قَلَّ الماء، قال: ويكون مأْخوذاً من السفن، وهو الفأْس التي يَنْحَت بها النجارُ، فهي في هذه الحال فعيلة بمعنى مفعولة، وقيل: سميت السفينة سفينة لأَنها تَسْفِنُ على وجه الأَرض أَي تَلزَق بها، قال ابن دريد: سفينة فعيلة بمعنى فاعلة كأَنها تَسْفِنُ الماء أَي تَقْشِره، والجمع سَفائن وسُفُن وسَفِين؛ قال عمرو ابن كلثوم:
مَلأْنا البَرَّ حتى ضاقَ عَنَّا،
ومَوْجُ البحر نَمْلَؤُه سَفينا
(* قوله «وموج البحر» كذا بالأصل، والذي في المحكم: ونحن البحر). وقال العجاج:
وهَمَّ رَعْلُ الآلِ أَن يكونا
بحْراً يَكُبُّ الحُوتَ والسَّفِينا
وقال المَثقَّب العَبْدي:
كأَنَّ حُدوجَهُنَّ على سَفِين.
سيبويه: أَما سَفائن فعلى بابه، وفُعُلٌ داخل عليه لأَن فُعُلاً في مثل هذا قليل، وإِنما شبهوه بِقَليب وقُلُب كأَنهم جمعوا سَفيناً حين علموا أَن الهاء ساقطة، شبهوها بجُفرةٍ وجِفارٍ حين أَجرَوْها مُجرى جُمْد وجِماد. والسَّفَّانُ: صانع السُّفن وسائسها، وحِرْفَته السِّفانة. والسَّفَنُ: الفأْس العظيمة؛ قال بعضهم: لأَنها تَسْفِنُ أَي تَقْشر، قال ابن سيده: وليس عندي بقويّ. ابن السكيت: السَّفَن والمِسْفَن والشَّفْرُ أَيضاً قَدوم تُقْشر به الأَجذاع؛ وقال ذو الرمة يصف ناقة أَنضاها السير: تَخَوَّفَ السَّيْرُ منها تامكاً قَرِداً،
كما تَخَوَّفَ عُودَ النَّبْعةِ السَّفَنُ
(* قوله «تخوف السير إلخ» الذي في الصحاح: الرحل بدل السير، وظهر بدل عود. قال الصاغاني: وعزاه الأزهري لابن مقبل وهو لعبد الله بن عجلان النهدي، وذكر صاحب الأغاني في ترجمة حماد الراوية أَنه لابن مزاحم الثمالي). يعني تَنقَّص. الجوهري: السَّفَنُ ما يُنْحَت به الشيء، والمِسْفَن مثله؛ وقال:
وأَنتَ في كَفِّكَ المِبْراةُ والسَّفَنُ
يقول: إِنك نجَّار؛ وأَنشد ابن بري لزهير:
ضَرْباً كنَحتِ جُذوعِ الأَثْلِ بالسَّفَنِ
والسَّفَنُ: جِلدٌ أَخشَن غليظ كجلود التماسيح يكون على قوائم السيوف، وقيل: هو حجَرٌ يُنْحَت به ويُليَّن، وقد سَفَنَه سَفْناً وسَفَّنَه. وقال أَبو حنيفة: السَّفَنُ قطعة خشناء من جلد ضَبٍّ أَو جلد سمكة يُسْحَج بها القِدْح حتى تذهب عنه آثار المِبراة، وقيل: السَّفَنُ جلد السمك الذي تُحَكُّ به السِّياط والقِدْحان والسِّهام والصِّحافُ، ويكون على قائم السيف؛ وقال عديّ بن زيد يصف قِدْحاً:
رَمَّه البارِي، فَسوَّى دَرْأَه
غَمْزُ كَفَّيه، وتحْليقُ السَّفَنْ
وقال الأََعشى:
وفي كلِّ عامٍ له غَزْوَةٌ
تَحُكّ الدوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ
أَي تأْكل الحجارةُ دوابرَ لها من بعد الغزو. وقال الليث: وقد يجعل من الحديد ما يُسَفَّن به الخشبُ أَي يُحَك به حتى يلين، وقيل: السَّفَنُ جلد الأَطومِ، وهي سمكة بحرية تُسَوَّى قوائمُ السيوف من جلدها. وسَفَنَتِ الريحُ الترابَ تَسْفِنُه سَفْناً: جعلته دُقاقاً؛ وأَنشد: إذا مَساحِيجُ الرِّياحِ السُّفَّن
أَبو عبيد: السَّوافِنُ الرياح التي تَسْفِنُ وجه الأَرض كأَنها تَمْسحه، وقال غيره: تقشره، الواحدة سافِنَة، وسَفَنَت الريح التراب عن وجه الأَرض؛ وقال اللحياني: سَفَنَتِ الريح تَسْفُنُ سُفُوناً وسَفِنَتْ إذا هَبَّتْ على وجه الأرض، وهي ريح سَفُونٌ إذا كانت أَبداً هابَّةً؛ وأَنشد: مَطاعِيمُ للأَضيافِ في كلِّ شَتْوَةٍ
سَفُونِ الرِّياحِ، تَتْرُكُ الليطَ أَغْبرا
والسَّفِينَةُ: اسم، وبه سمي عبد أَو عَسِيف مُتكَهِّن كان لعلي بن أَبي طالب، رضي الله عنه، وأَخبرني أَبو العَلاء أَنه إِنما سمي سفِينَة لأَنه كان يحمل الحسنَ والحسين أَو متاعَهما، فشبَّه بالسَّفينة من الفُلْكِ. وسَفَّانة: بنت
(*
قوله «وسفانة بنت إلخ» أصل السفانة اللؤلؤة كما في القاموس). حاتم طَيِّءٍ، وبها كان يُكنى. وورد في الحديث ذكر سَفَوانَ، بفتح السين والفاء، وادٍ من ناحية بدر بلغ إليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في طلب كُرْزٍ الفِهْرِي لما أَغار على سَرْحِ المدينة، وهي غزوة بدر الأُولى، والله أَعلم.

##### Türkçe

**السَّفْنُ**: soyma. **سَفَن الشيءَ يَسْفِنه سَفْناً**: onu soydu; dedi ki
İmruü’l-Kays:
Gizlice geldi, karnı yeri **يَسْفِنُ**,
Ondan toprağı her yapışana yapışmış görürsün.
Ancak yere yapışık gelmiştir
ki av onu görmesin de ondan ürkmesin. **والسَّفِينة**: gemi; çünkü o
suyun yüzünü **تَسْفِن** eder, yani onu soyar; **فَعِيلة** “**فاعلة**” mânâsında; ve ona gemi denildi, çünkü o
su azaldığında kumu **تَسْفِنُ** eder; dedi ki: ve **السفن**’den alınmış olur, o da
marangozun onunla yonttuğu balta olup; bu hâlde o **فعيلة** “**مفعولة**” mânâsındadır; ve denildi:
gemiye gemi denildi, çünkü o yerin yüzü üzerinde **تَسْفِنُ** eder, yani ona yapışır; dedi ki
İbn Düreyd: **سفينة** **فعيلة** “**فاعلة**” mânâsındadır; sanki o suyu **تَسْفِنُ** eder, yani onu soyar,
çoğulu **سَفائن** ve **سُفُن** ve **سَفِين**’dir; dedi ki Amr b. Külsûm:
Karayı doldurduk, ta ki bize dar geldi,
Denizin dalgasını da gemilerle doldururuz
(* Onun sözü “**وموج البحر**” asılda böyledir; **المحكم**’de olan: “**ونحن البحر**”). Ve dedi
el-Accec:
Âlinin sürüsü niyetlendi ki ikisi olsun
Bir deniz; balığı ve gemiyi devirir
Ve dedi el-Müsekḳab el-Abdî:
Sanki hevdacları gemiler üzerindedir.
Sîbeveyh: **سَفائن** ise kendi babı üzerinedir; ve **فُعُلٌ** ona dâhil olmuştur; çünkü **فُعُلٌ** bunun gibi
bu yerde azdır; ancak onu **قَليب** ve **قُلُب** ile benzettiler; sanki onlar **سَفيناً**’ı cem ettiler, ne vakit bildiler ki
**الهاء** düşüktür; onu **جُفرةٍ** ve **جِفارٍ** ile benzettiler, ne vakit onu **جُمْد**
ve **جِماد** yürütmesi gibi yürüttüler. **والسَّفَّانُ**: gemilerin yapıcısı ve sevk edicisi; mesleği **السِّفانة**’dir.
**والسَّفَنُ**: büyük balta; dedi ki bazısı: çünkü o **تَسْفِنُ** eder, yani soyar; dedi İbn Sîde:
bana göre kuvvetli değildir. İbnü’s-Sikkît: **السَّفَن** ve **المِسْفَن** ve **الشَّفْرُ** dahi
kütüklerin onunla soyulduğu **قَدوم**’dur; ve dedi Zü’r-Rumme, yürüyüşün zayıflattığı bir dişi deveyi vasfederken:
Yürüyüş ondan dolgun, sert olanı eksiltti,
nasıl ki **السَّفَنُ** **عُودَ النَّبْعةِ**’yi eksiltir
(* Onun sözü “**تخوف السير إلخ**”: **الصحاح**’ta olan: **الرحل** yürüyüş yerine, ve **ظهر** kütük yerine. es-Sağânî dedi: el-Ezherî onu İbn Mukbil’e nisbet etti; o da Abdullah b. Aclân en-Nehdî’nindir; ve **الأغاني** sahibi Hammâd er-Râviye tercümesinde onun İbn Muzâhim es-Semâlî’ye ait olduğunu zikretti).
Yani: eksiltti. el-Cevherî: **السَّفَنُ** şeyin onunla yontulduğu şeydir; **المِسْفَن** de onun gibidir;
ve dedi:
Senin elinde **المِبْراةُ** ve **السَّفَنُ** var
der ki: sen marangozsun; ve İbn Berrî, Züheyr’den rivayet etti:
**السَّفَنِ** ile ılgın kütüklerini yontar gibi bir vuruşla
**والسَّفَنُ**: timsah derileri gibi kaba, kalın bir deri; kılıçların kabzaları üzerinde olur;
ve denildi: o, onunla yontulan ve yumuşatılan bir taştır; onu **سَفَنَه سَفْناً** ve **سَفَّنَه**. Ve dedi
Ebû Hanîfe: **السَّفَنُ** kertenkele derisinden yahut balık derisinden kaba bir parçadır; onunla
ok şaftı sürtülür, ta ki ondan **المِبراة**’nin izleri gitsin; ve denildi: **السَّفَنُ** balık derisidir ki
onunla kamçılar, ok şaftları, oklar ve tabaklar ovulur; ve kılıcın kabzası üzerinde olur; ve dedi Adiyy b. Zeyd bir ok şaftını vasfederken:
Onu yontucu onardı; sonra onun itmesini düzeltti;
iki elinin sıkması ve **السَّفَنْ**’in yuvarlatması
Ve dedi el-A‘şâ:
Ve her yıl onun bir akını vardır,
hayvanların kuyruk diplerini **السَّفَنْ**’in oyması gibi oyar
Yani: akından sonra taşlar onların kuyruk diplerini yer. Ve dedi el-Leys: ve demirden
ağacın onunla **يُسَفَّن** edildiği şey yapılır; yani onunla ovulur, ta ki yumuşasın; ve denildi: **السَّفَنُ** **الأَطومِ** derisidir;
o, deniz balığıdır; kılıçların kabzaları onun derisinden düzeltilir. **وسَفَنَتِ
الريحُ الترابَ تَسْفِنُه سَفْناً**: onu incecik yaptı; ve rivayet etti:
Rüzgârların **السُّفَّن** olanları ovup aşındırdığında
Ebû Ubeyd: **السَّوافِنُ** yeryüzünün yüzünü **تَسْفِنُ** eden rüzgârlardır; sanki onu
siler; başkası dedi: onu soyar; teki **سافِنَة**’dir; ve rüzgâr toprağı yerin yüzünden **سَفَنَت** etti; ve dedi el-Lihyânî: rüzgâr **سَفَنَت** eder, **تَسْفُنُ سُفُوناً**; ve **سَفِنَتْ**: yerin yüzü üzerinde estiğinde; ve o, rüzgâr daima esen ise **سَفُونٌ** rüzgârdır; ve rivayet etti:
Her kışta misafirlere yediriciler,
**سَفُونِ الرِّياحِ**; çamuru tozlu bırakır
**والسَّفِينَةُ**: bir isimdir; onunla Ali b. Ebî Tâlib’in, Allah ondan razı olsun, bir kölesi yahut kâhini andırır bir **عَسِيف**’i adlandırdı; ve bana Ebû’l-Alâ haber verdi ki o ancak **سفِينَة** diye adlandırıldı
çünkü o Hasan’ı ve Hüseyin’i yahut eşyalarını taşırdı; böylece gemiye, **الفُلْك**’ten olan gemiye benzetildi.
**وسَفَّانة**: kızı
(*
Onun sözü “**وسفانة بنت إلخ**”: **السفانة**’nın aslı, **القاموس**’ta olduğu üzere, inci’dir). Hâtim
Tayy; ve onunla künyelenirdi. Hadiste **سَفَوانَ**’ın zikri geldi; **السين** ve **الفاء**’nın fethiyle;
Bedir tarafında bir vadidir; Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Medine’nin otlağına baskın yapan Kürz el-Fihrî’yi talep ederken ona ulaştı; o, Bedir’in birinci gazvesidir; Allah
daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ف ن * * السَّفِينةُ * الفُلْك و * السَّفَّانُ * صاحبها و * السَّفِينُ * جمع سفينة قال بن دريد سفينة فعيلة بمعنى فاعلة كأنها * تَسْفِنُ * الماء أي تقشره

##### Türkçe

* س ف ن * * **السَّفِينةُ** * gemi ve * **السَّفَّانُ** * onun sahibi ve * **السَّفِينُ** * **سفينة**’nin çoğuludur. İbn Düreyd dedi: **سفينة** “فعيلة” veznindedir, “فاعلة” mânâsınadır; sanki o **تَسْفِنُ** suyu, yani onu soyar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( سَفَنَهُ يَسْفِنُه ) سَفْناً : ( قَشَرَهُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ الرَّاغبُ : السَّفْنُ : نَحْتُ ظاهِرِ الشيءِ كسَفْنِ الجلْدِ والعُودِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لامرِىءِ القَيْسِ :
فجاءَ قَفِيّاً يَسْفِنُ الأَرضَ بَطْنُهتَرى التُّرْبَ منه لاصِقاً كلَّ مُلْصَقوإِنَّما جاءَ مُتَلَبِّداً على الأَرضِ لئلاَّ يَراهُ الصَّيْد فيفرَّ منه ، هكذا في نسخِ الصِّحاحِ ويقالُ المحفوظ فجاءَ خَفِيّاً ومثْلُه في المُفْردَاتِ ؛ ( ومنه السَّفِينَةُ لقَشْرِها وجْهَ الماءِ ) ، فهي فَعِيلَة بمعْنَى فاعِلَةٍ ، نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ عن ابنِ دُرَيْدٍ .
وقالَ غيرُهُ : لأَنَّها تَسْفِنُ الرَّمْل إذا قلَّ الماءُ .
وقيلَ : لأَنَّها تَسْفِنُ على وجْهِ الأَرضِ ، أَي تلزقُ بها ؛ ( ج سَفائِنُ وسُفُنٌ ) ، بضمَّتَيْن ،

( وسَفِينٌ ) ، الأَوَّلان مقيسان ، والثَّالِثُ اسمُ جنْسٍ جَمْعيَ ، وأَهْل اللُّغَةِ يُطْلِقُون الجَمْع على ما يدلُّ على جَمْعٍ ولو لم يَقْتضِهِ القِياسُ كأَسْماءِ الجُموعِ وأَسْماء الأَجْناسِ الجَمْعيَّةِ ونَحْو ذلِكَ ، قالَهُ شيْخُنا ، رَحِمَه اللهاُ ، قالَ عَمْرُو بنُ كُلْثوم :
مَلأَنا البَرِّ حتى ضاقَ عَنَّاومَوْجُ البَحْرِ نَمْلَؤُه سَفِيناوقالَ المثَقّبُ العبْدِيُّ :
كأَنَّ حُدوجَهُنَّ على سَفِين وقالَ سِيْبَوَيْه : أَمَّا سَفائِن فعلى بابِهِ ، وفُعُلٌ داخِلٌ عليه لأنَّ فُعلاً في مثْلِ هذا قَلِيل ، وإِنَّما شبَّهُوه بقَلِيبٍ وقُلُب كأنَّهم جَمَعُوا سَفِيناً حين عَلِموا أَنَّ الهاءَ ساقِطَةٌ ، شبَّهُوها بجُفْرةٍ وجِفارٍ حينَ أَجْرَوْها مُجْرى جُمْد وجِمَاد .
( وصانِعُها ) سَفَّانٌ ، وحِرْفَتُه السِّفانَةُ ) ، بالكسْرِ .
وفي الصِّحاحِ : والسَّفَّانُ : صاحِبُها .
قلْتُ : ويُطْلَقُ أَيْضاً على سائِسِها .
( والسَّفَنُ ، محرَّكةً ؛ جِلْدٌ أَخْشَنُ ) غَلِيظٌ كجلُودِ التَّماسِيحِ ، يُجْعَل على قوائِمِ السّيوفِ ، كما في الصِّحاحِ والتَّهّذيبِ .
( و ) قيلَ : السَّفَنُ : ( حَجَرٌ يُنْحَتُ به ويُلَيَّنُ ) ، وقد سَفَنَه سَفْناً ؛ ( أَو ) هو ( كُلُّ ما يُنْحَتُ به الشَّيءُ ) .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : السِّفَنُ والمِسْفَن والشَّفْرُ : قَدومٌ تُقْشَرُ به الأَجْذاعُ ؛ قالَ ذو الرُّمَّة يَصِفُ ناقَةً أَنْضاها السَّير :
تَخَوَّفَ السَّيْرُ منها تامكاً قَرِداً كما تَخَوَّفَ عُوذَ النَّبْعةِ السَّفَن

ُيعْني : تَنقَّص ، هكذا في نسخِ الصِّحاحِ لذي الرُّمَّة ، وقيلَ لابنِ مُقْبِلٍ ، وأَوْرَدَه أَبو عَدْنان في كتابِ النبل لابنِ المزاحِمِ الثُّماليّ ، وقالَ : لم أَجِدْه في شعْرِ ذي الرُّمَّةِ .
وقالَ غيرُهُ : هو لعبْدِ الّلهِ بنِ عجلانَ النَّهْديِّ جاهِلِيٌّ ، كما وُجِدَ بخطِّ أَبي زَكَريا .
وفي المُحْكَم : السَّفَنُ : الفَأْسُ العَظيمَةُ ؛ قالَ بعضُهم : لأَنَّها تَسْفِنُ أَي تَقْشِرُ .
قالَ ابنُ سِيْدَه : وليسَ عنْدِي بقوِيَ ، وأنْشَدَ الجَوْهرِيُّ .
وأَنتَ في كَفِّكَ المِبْراةُ والسَّفَنُ يقولُ : إنَّك نجَّارٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لزُهَيْر :
ضَرْباً كنَحْتِ جُذوعِ الأَثْلِ بالسَّفَنِ قيلَ : وبه سُمِّيت السَّفِينَةُ فهي في هذا الحالِ فَعِيلَة بمعْنَى مَفْعولَةٍ .
قالَ الرَّاغبُ : ثم تجوز به فسمي كُلُّ مَرْكُوبٍ سَفِينَةً ( كالمِسْفَنِ ، كمِنْبَرٍ ) ؛ نقَلَهُ الجَوْهرِيُّ .
( و ) قالَ أَبو حَنِيفَةَ ، رَحِمَه الّلهُ تعالَى : السَّفَنُ ( قِطْعَةٌ خَشْناءُ من جِلْدِ ضَبَ ، أَو سَمَكَةٍ يُسْحَجُ بها القِدحُ حتى تَذْهَبَ عنه آثارُ المِبْراةِ ) .
وقيلَ : هو جِلْدُ السَّمَكِ الذي تُحَكُّ به السَّياطُ والقِدْحان والسِّهام والصِّحافُ ، ويكونُ على قائِمِ السَّيْفِ ؛ قالَ عدِيُّ بنُ زيْدٍ يَصِفُ قِدْحاً :
رَمَّه البارِي فَسَوَّى دَرْأَهغَمْزُ كَفَّيْه وتحْليقُ السَّفَنْوقالَ الأَعْشى :
وفي كلِّ عامٍ له غَزْوَةٌ تَحُكّ الدوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ

أَي تأْكلُ الحِجارَةُ دَوابرَها مِن بعْدِ الغَزْو .
وقيلَ : السَّفَنُ : جِلْدُ الأَطومِ ، وهي سَمَكَةٌ . بَحْريَّةٌ تُسَوَّى قوائمُ السّيوفِ مِن جِلْدِها .
( وسَفَنَتِ الرِّيحُ ) التُّرابَ عن وجْهِ الأرْضِ ، كما في الصِّحاحِ ، أَي جَعَلَتْه دُقاقاً .
وقالَ اللّحْيانيُّ : سَفَنَتِ الرِّيحُ ، ( كنَصَرَ وعَلِمَ ) ، سُفُوناً : ( هَبَّتْ على وجْهِ الأرضِ فهي رِيحٌ سَفُونٌ ) إذا كانتْ أَبداً هابَّةً ؛ ( و ) رِيحٌ ( سافِنَةٌ ) ، كذلِكَ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن أَبي عُبَيْدٍ ، وأَنْشَدَ اللّحْيانيُّ :
مَطاعِيمُ للأَضْيافِ في كلِّ شَتْوَةٍ سَفُونِ الرِّياحِ تَتْرُكُ اللِّيطَ أَغْبرا ( ج سَوافِنُ ) .
قالَ أَبو عُبَيْدٍ : السَّوافِنُ : الرِّياحُ التي تَسْفِنُ وجْهَ الأَرضِ كأَنَّها تَمْسَحه .
وقالَ غيرُهُ : تَقْشرُه ، الواحِدَةُ سافِنَةٌ .
( والسَّافِينُ : عِرْقٌ في باطِنِ الصُّلْبِ طُولاً مُتَّصِلٌ به نياطُ القلْبِ ) . هكذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ : والسافِنُ ، وكأَنَّه لُغَةٌ في الصادِ فسَيَأْتي هذا الحَدّ بعَيْنِه فيه ، وهو الذي يُسَمَّى الأَكْحَل .
( والسَّفَّانَةُ ، بالتَّشْديدِ ؛ اللُّؤْلُؤَةُ ، و ) به سُمِّيَت ( بنتُ حاتِمٍ طَيِّىءٍ ) ، وبها كانَ يُكْنَى ، كما في الصِّحاحِ . ويقالُ : هو أَجْودُ من أَبي سفانَةَ .
( وسِيفَنَّةُ ، بكسْرِ السِّين وفتْح الفاءِ والنُّون المشدَّدَة : طائِرٌ بمِصْرَ لا يَقَعُ على شجرةٍ إِلاَّ أَكَلَ جَمِيعَ وَرَقِها ) ؛ كذا رَواهُ ابنُ الأَثيرِ .
ويقالُ له سِيبَنَّةُ بالباءِ أَيْضاً كما تقدَّمَ في سَبَنَ .
قالَ الحافِظُ : والحقُّ أنَّه حَرْفٌ بينَ حَرْفَيْن .
( و ) أَيْضاً : ( لَقَبُ إبراهيمَ بنِ الحُسَيْنِ بنِ دِيرِيلَ الهَمَدانيُّ )

المُحدِّث الحَافِظ ( لُقِّبَ به لأنَّه ) كانَ ( إذا أتَى محدِّثاً كتبَ جَمِيعَ حدِيثِه ) تَشْبيهاً بهذا الطَّائِرِ ؛ نَقَلَه عبْدُ الغنيِّ عن الدَّارْقطْنِيّ روى عن آدَمَ بنِ أَبي إياس وإسْمعيل بنِ أَبي أَوْس ، وعنه أَبو حفْص المُسْتمليُّ .
( و ) سَفَّانٌ ، ( كشَدَّادٍ : ناحِيَةٌ بينَ نَصِيبينَ وجَزِيرَةِ ابنِ عُمَرَ .
( ونَجيبُ بنُ مَيْمُون الوَاسِطِي ) يقالُ له ( السَّفَّانِيُّ : محدِّثٌ .
( و ) سَفِينٌ ، ( كأَميرٍ : ع بالمَشْرقِ .
( وسَفِينَةُ : مَوْلَى رَسُولِ اللهاِ ، صلى الله عليه وسلم أَو مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ ) ، أَو مَوْلَى عليِّ بنِ أَبي طالِبٍ ، رضِيَ اللهاُ عنهما ، ( واسْمُه مِهرانُ ) ، وقيلَ : رُومانُ ، وقيلَ : عَبْسٌ ، وقيلَ : قَيْسٌ .
وقالَ أَبو العَلاءِ : إنَّما سُمِّي به لأنَّه كانَ يَحْمِل الحَسَنَ والحُسَيْن أَو مَتاعَهما فشُبِّه بالسَّفِينَةِ مِن الفُلْكِ .
( وسُفْيانُ ) ، بالضَّمِّ ، ( في الياءِ ) ، لأنَّه مِن سَفَى يَسْفي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
يقالُ للإبِلِ سَفائِنُ البَرِّ ، وهو مجازٌ .
وسَفَّانُ ، كشَدَّادٍ : ناحِيَةٌ بوادِي القرى ، وقيلَ بشِينٍ معْجمَةٍ ، نَقَلَه نَصْر .
وأَسفُونا ، بالفتح : حِصْنٌ قُرْبَ المَعَرَّةِ وهو خَرَابٌ الآنَ ، وقد ذُكِرَ في أ س ف .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**سَفَنَهُ يَسْفِنُه**) **سَفْناً**: (**قَشَرَهُ**); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

**الرَّاغب** dedi ki: **السَّفْنُ**: şeyin dış yüzünü yontmaktır; deriyi ve odunu **سَفْن** etmek gibi. **الجَوْهرِيُّ**, **امرِىءِ القَيْسِ**’ten inşad etti:

فجاءَ قَفِيّاً يَسْفِنُ الأَرضَ بَطْنُه
تَرى التُّرْبَ منه لاصِقاً كلَّ مُلْصَق

Ve ancak av onu görmesin de ondan kaçmasın diye yere yapışık (alçak) olarak geldi; **الصِّحاح** nüshalarında böyledir. Ve “mahfuz olan”ın “فجاءَ خَفِيّاً” olduğu söylenir; **المُفْردَات**’ta da bunun benzeri vardır. (**ومنْه السَّفِينَةُ لقَشْرِها وجْهَ الماءِ**), o hâlde o, فاعِلَة mânasında فَعِيلَة’dir; **الجَوْهرِيُّ** bunu **ابنِ دُرَيْدٍ**’den nakletti.

Başkası dedi ki: çünkü su azaldığında kumu **تَسْفِنُ** eder.

Ve denildi ki: çünkü yerin yüzü üzerinde **تَسْفِنُ** eder; yani ona yapışır. (**ج سَفائِنُ وسُفُنٌ**), iki damme ile,

(**وسَفِينٌ**); ilk ikisi kıyasîdir, üçüncüsü cem‘î cins ismidir. Dil ehli, kıyas gerektirmese bile, cem‘e delâlet edene “cem‘” adını verir; cem‘ isimleri ve cem‘î cins isimleri ve bunun benzeri gibi. Bunu şeyhimiz—Allah ona rahmet etsin—söyledi. **عَمْرُو بنُ كُلْثوم** dedi:

مَلأَنا البَرِّ حتى ضاقَ عَنَّا
ومَوْجُ البَحْرِ نَمْلَؤُه سَفِينا

Ve **المثَقّبُ العبْدِيُّ** dedi:

كأَنَّ حُدوجَهُنَّ على سَفِين

Ve **سِيْبَوَيْه** dedi: **سَفائِن** ise kendi bâbı üzeredir; ve **فُعُلٌ** ona dâhildir; çünkü bunun gibi yerde **فُعُل** azdır. Onu ancak **قَلِيبٍ** ve **قُلُب**’a benzettiler; sanki **سَفِيناً**’ı, **الهاء**’nın düşmüş olduğunu bildikleri vakit cem‘ ettiler; onu, **جُفْرةٍ** ve **جِفارٍ**’a benzettiler; onları **جُمْد** ve **جِمَاد** yürütümü üzere yürüttükleri zaman.

(**وصانِعُها**) **سَفَّانٌ**, ve mesleği **السِّفانَةُ**) kesre ile.

**الصِّحاح**’ta: **السَّفَّانُ**: onun sahibi.

Ben dedim: ayrıca onun seyisi için de kullanılır.

(**والسَّفَنُ**), harekeli; (**جِلْدٌ أَخْشَنُ**) kalın, timsah derileri gibi; kılıçların kabzaları üzerine konur; **الصِّحاح** ve **التَّهّذيب**’te olduğu gibi.

Ve denildi ki: **السَّفَنُ**: (**حَجَرٌ يُنْحَتُ به ويُلَيَّنُ**); ve onu **سَفَنَه** **سَفْناً** etti; (**أَو**) o, (**كُلُّ ما يُنْحَتُ به الشَّيءُ**)dür.

**ابنُ السِّكِّيت** dedi: **السِّفَنُ** ve **المِسْفَن** ve **الشَّفْرُ**: gövdelerin kabuğunun soyulduğu bir **قَدومٌ**dur. **ذو الرُّمَّة** yürüyüşün zayıflattığı bir dişi deveyi vasfederek dedi:

تَخَوَّفَ السَّيْرُ منها تامكاً قَرِداً
كما تَخَوَّفَ عُوذَ النَّبْعةِ السَّفَن

Yani: eksiltti. **الصِّحاح** nüshalarında **ذو الرُّمَّة** için böyledir; ve **ابنِ مُقْبِلٍ**’e ait olduğu da söylenmiştir. **أَبو عَدْنان** bunu **ابنِ المزاحِمِ الثُّماليّ**’nin **كتابِ النبل**’inde getirdi ve dedi ki: onu **ذو الرُّمَّة**’nin şiirinde bulmadım.

Başkası dedi ki: o, câhiliye şairi **عبْدِ الّلهِ بنِ عجلانَ النَّهْديِّ**’nindir; **أَبي زَكَريا**’nın hattıyla bulunduğu gibi.

**المُحْكَم**’de: **السَّفَنُ**: büyük balta. Bazıları dedi ki: çünkü o **تَسْفِنُ** eder; yani kabuğu soyar.

**ابنُ سِيْدَه** dedi: bence kuvvetli değildir. Ve **الجَوْهرِيُّ** inşad etti:

وأَنتَ في كَفِّكَ المِبْراةُ والسَّفَنُ

Yani: sen marangozsun. Ve **ابنُ بَرِّي** **زُهَيْر**’den inşad etti:

ضَرْباً كنَحْتِ جُذوعِ الأَثْلِ بالسَّفَنِ

Denildi ki: **السَّفِينَةُ** bununla adlandırıldı; bu hâlde o, مَفْعولَة mânasında فَعِيلَة’dir.

**الرَّاغب** dedi: sonra bununla mecaz yapıldı; böylece her binek **سَفِينَةً** diye adlandırıldı. (**كالمِسْفَنِ ، كمِنْبَرٍ**); **الجَوْهرِيُّ** nakletti.

Ve **أَبو حَنِيفَةَ**—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—dedi: **السَّفَنُ** (**قِطْعَةٌ خَشْناءُ من جِلْدِ ضَبَ ، أَو سَمَكَةٍ يُسْحَجُ بها القِدحُ حتى تَذْهَبَ عنه آثارُ المِبْراةِ**).

Ve denildi ki: o, kamçıların, ok şaftlarının, okların ve tabakların kendisiyle kazındığı balık derisidir; ve kılıcın kabzası üzerinde olur. **عدِيُّ بنُ زيْدٍ** bir ok şaftını vasfederek dedi:

رَمَّه البارِي فَسَوَّى دَرْأَه
غَمْزُ كَفَّيْه وتحْليقُ السَّفَنْ

Ve **الأَعْشى** dedi:

وفي كلِّ عامٍ له غَزْوَةٌ
تَحُكّ الدوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ

Yani: taşlar, gazveden sonra onun sağrılarını yer.

Ve denildi ki: **السَّفَنُ**: **الأَطومِ** derisidir; o, bir balıktır; denizîdir; kılıçların kabzaları onun derisinden düzeltilir.

(**وسَفَنَتِ الرِّيحُ**) toprağı yerin yüzünden; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; yani onu ufak ufak yaptı.

**اللّحْيانيُّ** dedi: **سَفَنَتِ الرِّيحُ** (**كنَصَرَ وعَلِمَ**), **سُفُوناً**: (**هَبَّتْ على وجْهِ الأرضِ فهي رِيحٌ سَفُونٌ**) eğer daima esen ise; ve rüzgâr (**سافِنَةٌ**) de böyledir. **الجَوْهرِيُّ** bunu **أَبي عُبَيْدٍ**’den nakletti. **اللّحْيانيُّ** inşad etti:

مَطاعِيمُ للأَضْيافِ في كلِّ شَتْوَةٍ
سَفُونِ الرِّياحِ تَتْرُكُ اللِّيطَ أَغْبرا

(**ج سَوافِنُ**).

**أَبو عُبَيْدٍ** dedi: **السَّوافِنُ**: yerin yüzünü **تَسْفِنُ** eden rüzgârlardır; sanki onu siler.

Başkası dedi ki: onu soyar; tekili **سافِنَةٌ**’dir.

(**والسَّافِينُ : عِرْقٌ في باطِنِ الصُّلْبِ طُولاً مُتَّصِلٌ به نياطُ القلْبِ**). Nüshalarda böyledir; doğrusu: **والسافِنُ**. Sanki **الصاد**’da bir lügattir; bu sınır (tarif) aynen orada gelecektir; o, **الأَكْحَل** diye adlandırılandır.

(**والسَّفَّانَةُ**), şeddeli; inci; ve onunla (**بنتُ حاتِمٍ طَيِّىءٍ**) adlandırıldı; ve onunla künye alınırdı; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir: o, **أَبي سفانَةَ**’den daha cömerttir.

(**وسِيفَنَّةُ**), **السِّين**’in kesresi ve **الفاءِ**’nın fethası ve şeddeli **النُّون** ile: Mısır’da bir kuştur; bir ağaca konmaz ki onun bütün yapraklarını yemiş olmasın; **ابنُ الأَثيرِ** böyle rivayet etti.

Ve ona, **سَبَنَ** maddesinde geçtiği üzere, **سِيبَنَّةُ** ( **الباء** ile) de denilir.

**الحافِظُ** dedi: hakikat şu ki o, iki harf arasında bir harftir.

Ve ayrıca: (**لَقَبُ إبراهيمَ بنِ الحُسَيْنِ بنِ دِيرِيلَ الهَمَدانيُّ**) lakabıdır.

**المُحدِّث الحَافِظ** (bununla lakaplandırıldı; çünkü) (bir muhaddise geldiği zaman onun bütün hadisini yazardı) bu kuşa benzetme olarak; onu **عبْدُ الغنيِّ** **الدَّارْقطْنِيّ**’den nakletti. **آدَمَ بنِ أَبي إياس** ve **إسْمعيل بنِ أَبي أَوْس**’tan rivayet etti; ondan da **أَبو حفْص المُسْتمليُّ** (rivayet etti).

(ve) **سَفَّانٌ**, ( **شَدَّادٍ** gibi: **نَصِيبينَ** ile **جَزِيرَةِ ابنِ عُمَرَ** arasında bir yöredir.

(ve **نَجيبُ بنُ مَيْمُون الوَاسِطِي**) ona ( **السَّفَّانِيُّ**: bir muhaddis) denir.

(ve) **سَفِينٌ**, (**أَميرٍ** gibi: doğuda bir yer adıdır.

(ve **سَفِينَةُ**: Allah’ın Resulü’nün, صلى الله عليه وسلم, azatlısı; yahut **أُمِّ سَلَمَةَ**’nin azatlısı), yahut **عليِّ بنِ أَبي طالِبٍ**’in azatlısı; Allah onlardan razı olsun; (adı **مِهرانُ**’dır); ve denildi ki: **رُومانُ**; ve denildi ki: **عَبْسٌ**; ve denildi ki: **قَيْسٌ**.

**أَبو العَلاءِ** dedi ki: Ona ancak bu ad verildi; çünkü o **الحَسَنَ** ve **الحُسَيْن**’i yahut onların eşyasını taşırdı; böylece gemilerden olan **السَّفِينَةِ**’ye benzetildi.

(ve **سُفْيانُ**), ( **الياءِ**’da zamme ile), çünkü o **سَفَى يَسْفي**’dendir.

Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:
Develere **سَفائِنُ البَرِّ** denir; bu mecazdır.
Ve **سَفَّانُ**, **شَدَّادٍ** gibi: **وادِي القرى**’da bir yöredir; ve denildi ki mu‘ceme **ش** iledir; onu **نَصْر** nakletti.
Ve **أَسفُونا**, fetha ile: **المَعَرَّةِ** yakınında bir kaledir; şimdi haraptır; **أ س ف**’te zikredilmiştir.
Ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَفَنَهُ
1 سَفَنَهُ ذ , (S, M, L, K,) aor. سَفِنَ , (M, L, K,) inf. n. سَفْنٌ, (S, M, L,) i. q. قَشَرَهُ [i. e. He divested or stripped it of, or he stripped off, scraped off, rubbed off, abraded, or otherwise removed, its outer covering or integument, or superficial part; he pared it, peeled it, &c.: and he, or it, pared, peeled, stripped, or rubbed, it off; namely, anything superficial and generally a thing adhering to the surface of another thing]. (S, M, L, K.) Imra-el-Keys says,
فَجَاءَ خَفِيًّا يَسْفِنُ الأَرْضَ بَطْنُهُ
تَرَىالتُّرْبَ مِنْهُ لَاصِقًا كُلَّ مَلْصَقِ
[And he came clandestinely, his belly paring the ground, thou seeing the dust sticking to him with the utmost sticking]; (S, M, L; but in the S, لَازِقًا and مَلْزَقِ;) meaning that he came cleaving to the ground in order that the objects of the chase might not see him and flee from him. (S, L.) ― -b2- And He pared and smoothed it; as also ↓ سفّنهُ [but app. in an intensive sense, or used in relation to several objects]. (M, L.) ― -b3- And سَفَنَتِ الرِيحُ التُّرَابَ, (M, L,) aor. as above, (L,) and so the inf. n., (M, L,) The wind reduced the dust to a fine powder: (M, L:) or سَفَنَت ِالرِيحُ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِ الأرْضِ [The wind pared off the dust from the surface of the earth]. (S, L.) ― -b4- And سَفَنَتِ الرِّيحُ, aor. سَفُنَ , (Lh, M, L, K,) inf. n. سُفُونٌ, (Lh, M, L,) The wind blew upon the surface of the earth [app. removing the dust]; as also سَفِنَتِ, (Lh, M, L, K,) aor. سَفَنَ . (K.) ― -b5- And السَّفِينَةُ تَسْفِنُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ The ship, or boat, sticks upon the ground. (L.)

2 سَفَّنَ see the preceding paragraph.

سَفَنٌ
سَفَنٌ ذ A carpenter's adz, or axe, (L,) or a large adz or axe, (M, L,) or a thing (S, L, K) of any kind, (K,) with which one hews, or shapes out, or pares, a thing; as also ↓ مِسْفَنٌ: (S, L, K:) or an adz with which palm-trunks are pared; as also سَفَرٌ and شَفَرٌ. (ISk, L.) ― -b2- Also Rough skin, (S, M, L, K,) thick, or coarse, (M,) such as the skins of crocodiles, (S, L,) which is put upon the hilts of swords: (S, M, L:) or the skin of the fish called أَطُوم, which is a rough skin, wherewith whips and arrows are rubbed [to smooth them], and which is upon the hilts of swords: (Mgh, L: *) accord. to AHn, (M, L,) a rough piece of the skin of the [lizard called] ضَبّ, or of the skin of a fish, with which the arrow is rubbed so as to remove from it the marks of the paring-knife: (M, L, K:) or, as some say, (M, L,) a stone with which one shapes out, or pares, and smooths: (M, L, K:) sometimes, accord. to Lth, an iron implement with which one rubs wood so as to smooth it: (L:) accord. to AHeyth, a cane which is hollowed, and has some notches cut in it, through which an arrow is put and repeatedly drawn [to smooth it]; also called طَرِيدَةٌ. (L in art. طرد.) See an ex. in a verse cited in art. خوف, conj. 5.

سَفُونٌ
سَفُونٌ ذ A wind that blows upon the surface of the earth [app. removing the dust]; (M, K;) as also ↓ سَافِنَةٌ: (K:) or the former, a wind always blowing: (L:) and ↓ the latter signifies a wind as though wiping the surface of the earth; (A 'Obeyd, L;) or paring it; (L;) or [simply] a wind; (S;) and its pl. is سَوَافِنُ. (A 'Obeyd, S, L, K.)

سَفِينٌ
سَفِينٌ ذ : see سَفِينَةٌ, in two places.

سِفَانَةٌ
سِفَانَةٌ ذ The craft, or occupation, of constructing, (M, L, K,) and of navigating, (M, L,) ships or boats. (M, L, K.)

سَفِينَةٌ
سَفِينَةٌ ذ A ship, or boat; (M, L;) of the measure فَعيلَةٌ in the sense of the measure فَاعِلَةٌ; (IDrd, S, M, L, Msb;) as though it pared the surface of the water; (IDrd, S, L, Msb;) or so called because it pares [meaning skims] the surface of the water; (M, L;) or because it pares the sands [by running aground] when the water is little [in depth]; or because [in that case] it sticks upon the ground; or it may be from سَفَنٌ meaning “ a carpenter's adz or axe with which he hews &c., ” and, if so, having the meaning of the measure مَفْعُولَةٌ: (L:) the pl. is سَفَائِنُ and سُفُنٌ (M, L, Msb, K) and [coll. gen. n.] ↓ سَفِينٌ: (S, M, L, Msb, K:) the first of these is a regular pl.: (Sb, M, L:) the second is pl. of the third, (Msb,) or it is as though it were pl. of the third: (Sb, M, L:) ↓ the third is anomalous, being of a class proper to created things, as in the instances of تَمْرَةٌ and تَمْرٌ, and نَخْلَةٌ and نَخْلٌ, and only heard in a few instances in the cases of things made by art; and some say that it is a dial. var. of سَفِينَةٌ. (Msb.) [Hence,] السَّفِينَةُ (assumed tropical:) [The constellation Argo;] one of the southern constellations, of which the stars are five and forty, the bright great star upon the southern oar being سْهَيْلٌ [i. e. Canopus], accord. to Ptolemy, and it is the most remote star from the سفينة, in the south, and is marked on the astrolabe; but some of the Arabs say that the bright star at the extremity of the second oar [but what star is meant thereby I know not] is called سُهَيْلٌ, without restriction. (Kzw.) ― -b2- [Also An oblong book: and a commonplace book: app. post-classical.]

سَفَّانٌ
سَفَّانٌ ذ A constructor, or builder, of ships or boats: (M, L, K:) and a navigator, (M, L,) or a master, (S, Msb,) of a ship or boat. (S, M, L, Msb.)

سَفَّانَهٌ
سَفَّانَهٌ ذ A pearl. (K.)

سَافِنَةٌ
سَافِنَةٌ ذ ; pl. سَوَافِنُ: see سَفُونٌ, in two places.

السَّافِينُ
السَّافِينُ ذ A certain vein in the inner side of the spine, extending lengthwise, with which is united the نِيَاط [q. v.] of the heart. (K.) [Golius and Freytag explain it as meaning the “ Saphوna: ” but this is called الصَّافِنُ.]

سِيفَنَّةٌ
سِيفَنَّةٌ ذ A certain bird [found] in Egypt, that does not alight upon a tree without eating all the leaves thereof. (K.)

مسْفَنٌ
مسْفَنٌ ذ : see سَفَنٌ.

##### Türkçe

**سَفَنَهُ**
1 **سَفَنَهُ** ذ , (S, M, L, K,) muzâri‘i **سَفِنَ** , (M, L, K,) mastar ismi **سَفْنٌ**, (S, M, L,) **قَشَرَهُ** ile aynı [yani: onu dış örtüsünden yahut kabuğundan, yahut yüzeysel kısmından soydu ya da sıyırdı; dış örtüsünü kazıdı, sürttü, aşındırdı veya başka bir suretle giderdi; onu yonttu, soydu, vb.: ve o, yahut o şey, onu sıyırdı, soydu, çıkardı yahut sürtüp giderdi; yani yüzeysel olan ve genellikle başka bir şeyin yüzeyine yapışan herhangi bir şeyi]. (S, M, L, K.) İmru’ul-Kays der ki,
فَجَاءَ خَفِيًّا يَسْفِنُ الأَرْضَ بَطْنُهُ
تَرَىالتُّرْبَ مِنْهُ لَاصِقًا كُلَّ مَلْصَقِ
[Ve gizlice geldi; karnı yeri yontup sıyırıyordu; sen de tozu onda, en şiddetli yapışmayla yapışmış görüyorsun]; (S, M, L; fakat S’de, لَازِقًا ve مَلْزَقِ;) mânâsı: avın hedefleri onu görüp ondan kaçmasın diye yere yapışarak geldi. (S, L.) ― -b2- Ve onu yonttu ve düzeltti; bunun gibi ↓ **سفّنهُ** [fakat görünüşe göre şiddetlendirme mânâsında, yahut birden çok nesneye nispetle kullanılır]. (M, L.) ― -b3- Ve **سَفَنَتِ الرِيحُ التُّرَابَ**, (M, L,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (L,) ve mastar ismi de böyledir, (M, L,) Rüzgâr tozu ince bir pudra hâline getirdi: (M, L:) yahut **سَفَنَت ِالرِيحُ التُّرَابَ عَنْ وَجْهِ الأرْضِ** [Rüzgâr, yerin yüzünden tozu sıyırıp giderdi]. (S, L.) ― -b4- Ve **سَفَنَتِ الرِّيحُ**, muzâri‘i **سَفُنَ** , (Lh, M, L, K,) mastar ismi **سُفُونٌ**, (Lh, M, L,) Rüzgâr yerin yüzeyi üzerine esti [görünüşe göre tozu gidererek]; bunun gibi **سَفِنَتِ**, (Lh, M, L, K,) muzâri‘i **سَفَنَ**. (K.) ― -b5- Ve **السَّفِينَةُ تَسْفِنُ عَلَى وَجْهِ الأَرْضِ** Gemi yahut kayık, yerde takılıp kalır. (L.)

2 **سَفَّنَ**: önceki paragrafı gör.

**سَفَنٌ**
**سَفَنٌ** ذ Bir marangoz keseri yahut baltası, (L,) yahut büyük bir keser yahut balta, (M, L,) yahut herhangi bir türden bir şey, (S, L, K) (K,) onunla bir şeyi yonttuğu, yahut biçimlendirdiği, yahut soyup sıyırdığı; bunun gibi ↓ **مِسْفَنٌ**: (S, L, K:) yahut hurma gövdelerinin soyulduğu bir keser; bunun gibi **سَفَرٌ** ve **شَفَرٌ**. (ISk, L.) ― -b2- Ayrıca: Kaba deri, (S, M, L, K,) kalın yahut sert, (M,) timsah derileri gibi, (S, L,) kılıç kabzalarının üzerine konulan: (S, M, L:) yahut **أَطُوم** denilen balığın derisi; o kaba bir deridir; onunla kamçılar ve oklar [düzleştirmek için] ovulur; ve kılıç kabzalarının üzerindedir: (Mgh, L: *) AHn’a göre, (M, L,) [**ضَبّ** denilen] kertenkele derisinden yahut bir balığın derisinden kaba bir parça; onunla ok, yontma bıçağının izlerini ondan gidermek için ovulur: (M, L, K:) yahut bazılarına göre, (M, L,) bir taş; onunla biçimlendirilir, yahut yontulur, ve düzeltilir: (M, L, K:) bazen, Lth’a göre, odunu düzleştirmek için onunla ovulan demir bir âlet: (L:) AHeyth’a göre, içi oyulmuş ve üzerinde bazı kertikler açılmış bir kamış; içinden bir ok geçirilir ve tekrar tekrar çekilir [düzleştirmek için]; ayrıca **طَرِيدَةٌ** diye adlandırılır. (L, طرد maddesinde.) خوف maddesinde, 5. bâbda zikredilen bir beyitte bir örnek gör.

**سَفُونٌ**
**سَفُونٌ** ذ Yerin yüzeyi üzerine esen bir rüzgâr [görünüşe göre tozu gidererek]; (M, K;) bunun gibi ↓ **سَافِنَةٌ**: (K:) yahut birincisi, daima esen bir rüzgâr: (L:) ve ↓ ikincisi, yerin yüzeyini siler gibi bir rüzgâr mânâsına gelir; (A ‘Obeyd, L;) yahut onu yontup sıyırır; (L;) yahut [sadece] bir rüzgâr; (S;) ve onun çoğulu **سَوَافِنُ**’dur. (A ‘Obeyd, S, L, K.)

**سَفِينٌ**
**سَفِينٌ** ذ : iki yerde **سَفِينَةٌ**’yi gör.

**سِفَانَةٌ**
**سِفَانَةٌ** ذ Gemiler yahut kayıklar inşa etme, (M, L, K,) ve onları sevk ve idare etme, (M, L,) sanatı yahut mesleği. (M, L, K.)

**سَفِينَةٌ**
**سَفِينَةٌ** ذ Bir gemi yahut kayık; (M, L;) vezni **فَعيلَةٌ** olup vezin **فَاعِلَةٌ** mânâsındadır; (IDrd, S, M, L, Msb;) sanki suyun yüzeyini yontup sıyırır gibi; (IDrd, S, L, Msb;) yahut suyun yüzeyini yontup sıyırdığı [yani üstünden kayıp geçtiği] için böyle adlandırılmıştır; (M, L;) yahut su az [derinlikte] iken kumları yontup sıyırdığı [karaya oturarak] için; yahut [o durumda] yerde takılıp kaldığı için; yahut **سَفَنٌ**’dan olabilir; “bir marangoz keseri yahut baltası; onunla yontar vb.” mânâsında; ve eğer öyleyse, vezin **مَفْعُولَةٌ** mânâsını taşır: (L:) çoğulu **سَفَائِنُ** ve **سُفُنٌ**’dur (M, L, Msb, K) ve [cins isim olarak] ↓ **سَفِينٌ**: (S, M, L, Msb, K:) bunların birincisi düzenli bir çoğuldur: (Sb, M, L:) ikincisi üçüncünün çoğuludur, (Msb,) yahut sanki üçüncünün çoğulu gibidir: (Sb, M, L:) ↓ üçüncüsü şâzdır; yaratılmış şeylere mahsus bir sınıftandır; **تَمْرَةٌ** ve **تَمْرٌ**, ve **نَخْلَةٌ** ve **نَخْلٌ** örneklerinde olduğu gibi; ve sanatla yapılmış şeyler hakkında ancak az örnekte işitilmiştir; ve bazıları onun **سَفِينَةٌ**’nin lehçe varyantı olduğunu söyler. (Msb.) [Bundan dolayı,] **السَّفِينَةُ** (mecaz kabul edilerek:) [Argo takımyıldızı;] güney takımyıldızlarından biridir; yıldızları kırk beştir; güney küreği üzerindeki parlak büyük yıldız **سْهَيْلٌ**’dür [yani Canopus], Batlamyus’a göre; ve o, güneyde, **سفينة**’den en uzak yıldızdır; ve usturlap üzerinde işaretlenir; fakat Araplardan bazıları, ikinci küreğin ucundaki parlak yıldızın [fakat bununla hangi yıldızın kastedildiğini bilmiyorum] kayıtsız olarak **سُهَيْلٌ** diye adlandırıldığını söyler. (Kzw.) ― -b2- [Ayrıca: uzunlamasına bir kitap: ve bir not defteri: görünüşe göre klasik sonrası.]

**سَفَّانٌ**
**سَفَّانٌ** ذ Gemiler yahut kayıklar yapan yahut inşa eden kimse: (M, L, K:) ve bir gemi yahut kayığın sevk ve idare edeni, (M, L,) yahut reisi, (S, Msb,) (S, M, L, Msb.)

**سَفَّانَهٌ**
**سَفَّانَهٌ** ذ Bir inci. (K.)

**سَافِنَةٌ**
**سَافِنَةٌ** ذ ; çoğulu **سَوَافِنُ**: iki yerde **سَفُونٌ**’u gör.

**السَّافِينُ**
**السَّافِينُ** ذ Omurganın iç tarafında, boylamasına uzanan, onunla kalbin **نِيَاط**’ı [bk.] birleşen belirli bir damar. (K.) [Golius ve Freytag onu “Saphوna” mânâsında açıklar: fakat buna **الصَّافِنُ** denir.]

**سِيفَنَّةٌ**
**سِيفَنَّةٌ** ذ Mısır’da [bulunan] belirli bir kuş; bir ağaca, onun bütün yapraklarını yemeden konmaz. (K.)

**مسْفَنٌ**
**مسْفَنٌ** ذ : **سَفَنٌ**’u gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَفَنَ
سَفَنَ I ( n. ac. سَفْن 1 ),
a.  Stripped, scraped, peeled; skinned.

b.  U ( n. ac. سُفُوْن 27 ), Blew ( wind ).

سَفِنَ
سَفِنَ A ( n. ac. سَفْن 1 ),
a.  see supra (b) .

سَفَن
سَفَن 4 ,
a.  see 20 .

مِسْفَن
مِسْفَن 20 ,
a.  Rough skin, leather, stone &c. used for polishing.

b.  Adz &c.

سِفَاْنَة
سِفَاْنَة 23t ,
a.  Navigation.

b.  Ship-building.

سَفِيْن
سَفِيْن 25
a.  [ coll. ], Wedge; adz.

سَفِيْنَة
سَفِيْنَة 25t , ( pl. سُفُن 10 ,  سَفِيْن 25 ,  سَفَاْئِنُ 46 ),
a.  Vessel, ship.

سَفَّاْن
سَفَّاْن 28 ,
a.  Ship-builder.

سَفَّاْنَة
سَفَّاْنَة 28t ,
a.  Pearl.

سَِفَنْج
سَِفَنْج ,  سُفِنْج P. ,
a.  Sponge.

##### Türkçe

**سَفَنَ**
**سَفَنَ** I ( n. ac. **سَفْن** 1 ),
a. Soydu, kazıdı, kabuğunu soydu; derisini yüzdü.

b. U ( n. ac. **سُفُوْن** 27 ), (rüzgâr) esti.

**سَفِنَ**
**سَفِنَ** A ( n. ac. **سَفْن** 1 ),
a. yukarıya bak (b).

**سَفَن**
**سَفَن** 4 ,
a. 20’ye bak.

**مِسْفَن**
**مِسْفَن** 20 ,
a. Parlatmak için kullanılan kaba deri, kösele, taş vb.

b. Keser vb.

**سِفَاْنَة**
**سِفَاْنَة** 23t ,
a. Seyrüsefer.

b. Gemi yapımı.

**سَفِيْن**
**سَفِيْن** 25
a. [ topluluk ], kama; keser.

**سَفِيْنَة**
**سَفِيْنَة** 25t , ( pl. **سُفُن** 10 , **سَفِيْن** 25 , **سَفَاْئِنُ** 46 ),
a. Gemi, tekne.

**سَفَّاْن**
**سَفَّاْن** 28 ,
a. Gemi yapımcısı.

**سَفَّاْنَة**
**سَفَّاْنَة** 28t ,
a. İnci.

**سَِفَنْج**
**سَِفَنْج** , **سُفِنْج** P. ,
a. Sünger.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سفن
سَفَنَ - يَسْفِنُ - سَفِيْنَة
سَفَنَ - يَسْفِنُ + كائن + شيئاً (وخاصة للخشب): ينحته قشراً: ينحت ويقشر الخشب لصنع مصنوعات منه
سَفِيْنَة:على وزن " فـَعيلة" : اسم فاعل مرة من " سَفَنَ - يَسْفِنُ ": وهي كذلك اسم آلة: المركب البحري الذي يطفو على سطح الماء ويستعمل لنقل الناس والأمتعة: والذي يقشر وينحت وجه الماء، أو المنحوت من الخشب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " استئصال أجزاء من الشيء على شكل طبقات، بالنجر والقشر والكشط "، وهي:
أرَمَ - يَأْرِمُ، زَبَرَ - يَزْبُرُ، سَفَنَ - يَسْفِنُ، خَشَبَ - يَخْشَبُ، كَشَطَ - يَكْشِط، سَحَتَ - يَسْحَتُ
سفينة
 	﴿فانطلقا حتى إذا ركبا في السفينة خرقها قال أخرقتها لتغرق أهلها لقد جئت شيئا إمرا(71)﴾ الكهف ﴿أما السفينة فكانت لمساكين يعملون في البحر فأردت أن أعيبها وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا(79)﴾ الكهف ﴿فأنجيناه وأصحاب السفينة وجعلناها آية للعالمين(15)﴾ العنكبوت
مختار الصحاح
● [سفن] س ف ن: السَّفِينةُ الفُلْك و السَّفَّانُ صاحبها و السَّفِينُ جمع سفينة قال بن دريد سفينة فعيلة بمعنى فاعلة كأنها تَسْفِنُ الماء أي تقشره
الراغب
سفن
- السفن: نحت ظاهر الشيء، كسفن العود، والجلد، وسفن الريح التراب عن الأرض، قال الشاعر:
- 236 - فجاء خفيا يسفن الأرض صدره    (هذا شطر بيت، وعجزه: ترى الترب منه لاصقا كل ملصق
وهو لامرئ القيس في ديوانه ص 138؛ والبصائر 3/228؛ والمجمل 2/463؛ والفرق بين الحروف الخمسة ص 446)
والسفن نحو النقض لما يسفن، وخص السفن بجلدة قائم السيف، وبالحديدة التي يسفن بها، وباعتبار السفن سميت السفينة. قال الله تعالى: }أما السفينة{ [الكهف/79]، ثم تجوز بالسفينة، فشبه بها كل مركوب سهل.
ملخص اللسان
1.    السَّفْنُ: القَشْر. سَفَن الشيءَ يَسْفِنه سَفْناً: قشره؛
2.    والسَّفِينة: الفُلْك لأَنها تَسْفِن وجه الماء أَي تقشره، فَعِيلة بمعنى فاعلة، وقيل لها سفينة لأَنها تَسْفِنُ الرمل إذا قَلَّ الماء، قال: ويكون مأْخوذاً من السفن، وهو الفأْس التي يَنْحَت بها النجارُ، فهي في هذه الحال فعيلة بمعنى مفعولة،
3.    وقيل: سميت السفينة سفينة لأَنها تَسْفِنُ على وجه الأَرض أَي تَلزَق بها،
4. والسَّفَنُ: الفأْس العظيمة؛ قال بعضهم: لأَنها تَسْفِنُ أَي تَقْشر
لسان العرب
● - سفن: السَّفْنُ: القَشْر. سَفَن الشيءَ يَسْفِنه سَفْناً: قشره؛ قال       امرؤُ القيس:       فجاءَ خَفِيَّاً يَسْفِنُ الأَرضَ بَطْنُه،       تَرى التُّرْبَ منه لاصقاً كلَّ مَلْصَق.       وإنما جاء متلبداً       على الأَرض لئلا يراه الصيد فينفر منه. والسَّفِينة: الفُلْك لأَنها       تَسْفِن وجه الماء أَي تقشره، فَعِيلة بمعنى فاعلة، وقيل لها سفينة لأَنها       تَسْفِنُ الرمل إذا قَلَّ الماء، قال: ويكون مأْخوذاً من السفن، وهو       الفأْس التي يَنْحَت بها النجارُ، فهي في هذه الحال فعيلة بمعنى مفعولة، وقيل:       سميت السفينة سفينة لأَنها تَسْفِنُ على وجه الأَرض أَي تَلزَق بها، قال       ابن دريد: سفينة فعيلة بمعنى فاعلة كأَنها تَسْفِنُ الماء أَي تَقْشِره،       والجمع سَفائن وسُفُن وسَفِين؛ قال عمرو ابن كلثوم:       مَلأْنا البَرَّ حتى ضاقَ عَنَّا،       ومَوْجُ البحر نَمْلَؤُه سَفينا       (* قوله «وموج البحر» كذا بالأصل، والذي في المحكم: ونحن البحر). وقال       العجاج:       وهَمَّ رَعْلُ الآلِ أَن يكونا       بحْراً يَكُبُّ الحُوتَ والسَّفِينا       وقال المَثقَّب العَبْدي:       كأَنَّ حُدوجَهُنَّ على سَفِين.       سيبويه: أَما سَفائن فعلى بابه، وفُعُلٌ داخل عليه لأَن فُعُلاً في مثل       هذا قليل، وإِنما شبهوه بِقَليب وقُلُب كأَنهم جمعوا سَفيناً حين علموا       أَن الهاء ساقطة، شبهوها بجُفرةٍ وجِفارٍ حين أَجرَوْها مُجرى جُمْد       وجِماد. والسَّفَّانُ: صانع السُّفن وسائسها، وحِرْفَته السِّفانة.       والسَّفَنُ: الفأْس العظيمة؛ قال بعضهم: لأَنها تَسْفِنُ أَي تَقْشر، قال ابن سيده:       وليس عندي بقويّ. ابن السكيت: السَّفَن والمِسْفَن والشَّفْرُ أَيضاً       قَدوم تُقْشر به الأَجذاع؛ وقال ذو الرمة يصف ناقة أَنضاها السير:       تَخَوَّفَ السَّيْرُ منها تامكاً قَرِداً،       كما تَخَوَّفَ عُودَ النَّبْعةِ السَّفَنُ       (* قوله «تخوف السير إلخ» الذي في الصحاح: الرحل بدل السير، وظهر بدل       عود. قال الصاغاني: وعزاه الأزهري لابن مقبل وهو لعبد الله بن عجلان       النهدي، وذكر صاحب الأغاني في ترجمة حماد الراوية أَنه لابن مزاحم الثمالي).       يعني تَنقَّص. الجوهري: السَّفَنُ ما يُنْحَت به الشيء، والمِسْفَن مثله؛       وقال:       وأَنتَ في كَفِّكَ المِبْراةُ والسَّفَنُ       يقول: إِنك نجَّار؛ وأَنشد ابن بري لزهير:       ضَرْباً كنَحتِ جُذوعِ الأَثْلِ بالسَّفَنِ       والسَّفَنُ: جِلدٌ أَخشَن غليظ كجلود التماسيح يكون على قوائم السيوف،       وقيل: هو حجَرٌ يُنْحَت به ويُليَّن، وقد سَفَنَه سَفْناً وسَفَّنَه. وقال       أَبو حنيفة: السَّفَنُ قطعة خشناء من جلد ضَبٍّ أَو جلد سمكة يُسْحَج       بها القِدْح حتى تذهب عنه آثار المِبراة، وقيل: السَّفَنُ جلد السمك الذي       تُحَكُّ به السِّياط والقِدْحان والسِّهام والصِّحافُ، ويكون على قائم       السيف؛ وقال عديّ بن زيد يصف قِدْحاً:       رَمَّه البارِي، فَسوَّى دَرْأَه       غَمْزُ كَفَّيه، وتحْليقُ السَّفَنْ       وقال الأََعشى:       وفي كلِّ عامٍ له غَزْوَةٌ       تَحُكّ الدوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ       أَي تأْكل الحجارةُ دوابرَ لها من بعد الغزو. وقال الليث: وقد يجعل من       الحديد ما يُسَفَّن به الخشبُ أَي يُحَك به حتى يلين، وقيل: السَّفَنُ جلد       الأَطومِ، وهي سمكة بحرية تُسَوَّى قوائمُ السيوف من جلدها. وسَفَنَتِ       الريحُ الترابَ تَسْفِنُه سَفْناً: جعلته دُقاقاً؛ وأَنشد:       إذا مَساحِيجُ الرِّياحِ السُّفَّن       أَبو عبيد: السَّوافِنُ الرياح التي تَسْفِنُ وجه الأَرض كأَنها       تَمْسحه، وقال غيره: تقشره، الواحدة سافِنَة، وسَفَنَت الريح التراب عن وجه       الأَرض؛ وقال اللحياني: سَفَنَتِ الريح تَسْفُنُ سُفُوناً وسَفِنَتْ إذا       هَبَّتْ على وجه الأرض، وهي ريح سَفُونٌ إذا كانت أَبداً هابَّةً؛ وأَنشد:       مَطاعِيمُ للأَضيافِ في كلِّ شَتْوَةٍ       سَفُونِ الرِّياحِ، تَتْرُكُ الليطَ أَغْبرا       والسَّفِينَةُ: اسم، وبه سمي عبد أَو عَسِيف مُتكَهِّن كان لعلي بن أَبي       طالب، رضي الله عنه، وأَخبرني أَبو العَلاء أَنه إِنما سمي سفِينَة       لأَنه كان يحمل الحسنَ والحسين أَو متاعَهما، فشبَّه بالسَّفينة من الفُلْكِ.       وسَفَّانة: بنت       (*       قوله «وسفانة بنت إلخ» أصل السفانة اللؤلؤة كما في القاموس). حاتم       طَيِّءٍ، وبها كان يُكنى. وورد في الحديث ذكر سَفَوانَ، بفتح السين والفاء،       وادٍ من ناحية بدر بلغ إليه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، في طلب كُرْزٍ       الفِهْرِي لما أَغار على سَرْحِ المدينة، وهي غزوة بدر الأُولى، والله       أَعلم.
مقاييس اللغة:
(سفن) السين والفاء والنون أصلٌ واحد يدلُّ على تنحية الشيء عن وجه الشيء، كالقَشْر، قال ابن دريد([3]): السفينة فعيلة بمعنى فاعلة، لأنَّها تسفِن الماء، كأنّها تقشِره. والسَّفّان: ملاّح السفينة. وأصل الباب السَّفْن، وهو القشر، يقال سَفَنْتُ العودَ أسفِنُه سَفْناً. قال امرؤ القيس:
فجاء خفِيَّاً يسفِنُ الأرضَ بطنُهُ *** تَرَى التُّربَ منه لاصقاً غير مَلْصَقِ([4])
والسَّفَن: الحديدة التي يُنحَت بها. قال الأعشى:
وفي كلِّ عامٍ لـه غزوةٌ *** تَحُكّ الدّوابِرَ حَكَّ السَّفَنْ([5])
وسفنتِ الريح التراب عن وجه الأرض.
القاموس المحيط:
سَفَنَهُ يَسْفِنُه قَشَرَهُ، ومنه السَّفِينَةُ، لِقَشْرِها وجهَ الماء ج سَفائِنُ وسُفُنٌ وسَفِينٌ، وصانِعُها سَفَّانٌ، وحِرْفَتُه السِّفانَةُ. والسَّفَنُ، محرَّكةً جِلْدٌ أخْشَنُ، وحَجَرٌ يُنْحَتُ به ويُلَيَّنُ، أو كُلُّ ما يُنْحَتُ به الشيءُ، كالمِسْفَنِ، كمِنْبَرٍ، وقِطْعَةٌ خَشْناءُ من جِلْدِ ضَبٍّ أو سَمَكَةٍ، يُسْحَجُ بها القِدْحُ حتى تَذْهَبَ عنه آثارُ المِبْراةِ. وسَفَنَتِ الرِّيحُ، كنَصَرَ وعَلِمَ هَبَّتْ على وجهِ الأرضِ، فهي ريحٌ سَفونٌ وسافِنَةٌ ج سَوافِنُ. والسافِينُ عِرْقٌ في باطِنِ الصُّلْبِ طُولاً، مُتَّصِلٌ به نِياطُ القلبِ. والسَّفَّانَةُ، مُشَدَّدَةً اللُّؤْلُؤَةُ، وبنتُ حاتِمِ طَيِّىءٍ. وسِيفَنَّةُ، بكسر السين وفتح الفاءِ والنون المشددة طائِرٌ بمصرَ، لا يَقَعُ على شجرةٍ إلا أكَلَ جَميع وَرَقِها، ولَقَبُ إبراهيمَ بنِ الحُسَيْن ابنِ دِيزِيلَ الهَمَذانِي، لُقِّبَ به لأَنَّه إذا أتَى محدِّثاً، كتبَ جَميعَ حَديثهِ. وكشَدَّادٍ ناحِيَةٌ بين نَصِيبِينَ وجَزِيرَةِ ابنِ عُمَرَ. ونَجيبُ بنُ مَيْمُون الواسِطِي السَّفَّانِيُّ محدِّثٌ. وكأَميرٍ ع بالمَشْرق. وسَفينةُ مَوْلَى رسول اللهِ، صلى الله عليه وسلم، أو مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ، واسمهُ مِهْرانُ. وسُفيانُ في الياءِ.
تاج العروس:
( سفنه يسفنه ) سفنا ( قشره ) كما في الصحاح وقال الراغب السفن تحت ظاهر الشئ كسفن الجلد والعود وأنشد الجوهرى لامرئ القيس فجاء قفيا يسفن الارض بطنه * ترى التراب منه لاصقا كل ملصق وانما جاء متلبدا على الارض لئلا يراه الصيد فيفر منه هكذا في نسخ الصحاح ويقال المحفوظ فجاء خفيا ومثله في المفردات ( ومنه السفينة لقشرها وجه الماء ) فهى فعيلة بمعنى فاعلة نقله الجوهرى عن ابن دريد وقال غيره لانها تسفن الرمل إذا قل الماء وقيل لانها تسفن على وجه الارض أي تلزق بها ( ج سفائن وسفن ) بضمتين ( وسفين ) الاولان مقيسان والثالث اسم جنس جمعى وأهل اللغة يطلقون الجمع على ما يدل على جمع ولو لم يقتضيه القياس كأسماء الجوع واسماء الاجناس الجمعية ونحو ذلك قاله شيخنا رحمه الله قال عمرو بن كلثوم ملانا البر حتى ضاق عنا * وموج البحر نملؤه سفينا وقال المثقب العبدى * كان حد على سفين * وقال سيبويه وأما سفائن فعلى بابه وفعل داخل عليه لان فعلا مثل هذا قليل وانما شبهوه بقليب وقلب كأنهم جمعوا سفينا حين علموا ان الهاء ساقطة شبهوها بجفرة وجفار حين اجروها مجرى جمد وجماد ( وصانعها سفان وحرفته السفانة ) بالكسر وفى الصحاح والسفان صاحبها * قلت ويطلق أيضا على سائسها ( والسفن محركة جلد أخشن ) غليظ كجلود التماسيح يجعل على قوائم السيوف كما في الصحاح والتهذيب ( و ) قيل السفن ( حجر ينحت به ويلين ) وقد سفنه سفنا ( أو ) هو ( كل ما ينحت به الشئ ) وقال ابن السكيت السفن والمسفن والشفر قدوم تقشر به الاجذاع قال ذو الرمة يصف ناقة أنضاها السير تخوف السير منها تامكا قردا * كما تخوف عود النبعة السفن يعنى تنقص هكذا في نسخ الصحاح لذى الرمة وقيل لابن مقبل وأورده أبو عدنان في كتاب النبل لابن المزاحم الثمالى وقال لم أجده في شعر ذى الرمة وقال غيره هو لعبد الله بن عجلان النهدي جاهلي كما وجد بخط أبى زكريا وفى المحكم السفن الفأس العظيمة قال بعضهم لانها تسفن أي تقشر قال ابن سيده وليس عندي بقوى وأنشد الجوهرى * وأنت في كفك المبراة والسفن * يقول انك نجار وأنشد ابن برى لزهير * ضربا كنحت جذوع الاثل بالسفن * قيل وبه سميت السفينة فهى في هذا الحال فعيلة بمعنى مفعولة قال الراغب ثم تجوز به فسمى كل مركوب سفينة ( كالمسفن كمنبر ) نقله الجوهرى ( و ) قال أبو حنيفة رحمه الله تعالى السفن ( قطعة خشناء من جلد ضب أو سمكة يسحج بها القدح حتى تذهب عنه آثار المبراة ) وقيل هو جلد السمك الذى تحك به السياط والقدحان والسهام والصحاف ويكون على قائم السيف قال عدى بن زيد يصف قدحا رمه الباري فسوى درأه * غمز كفيه وتحليق السفن وقال الاعشى وفى كل عام له غزوة * تحك الدوابر حك السفن
أي تأكل الحجارة دوابرها من بعد الغزو وقيل السفن جلد الاطوام وهى سمكة بحرية تسوى قوائم السيوف من جلدها ( وسفنت الرياح ) التراب عن وجه الارض كما في الصحاح أي جعلته دقاقا وقال اللحيانى سفنت الريح ( كنصر وعلم ) سفونا ( هبت على وجه الارض فهى ريح سفون ) إذا كانت ابدا هابة ( و ) ريح ( سافنة ) كذلك نقله الجوهرى عن أبى عبيد وأنشد اللحيانى مطاعيم للاضياف في كل شتوة * سفون الرياح تترك الليط أغبرا ( ج سوافن ) قال أبو عبيد السوافن الرياح التى تسفن وجه الارض كأنها تمسحه وقال غيره تقشره الواحدة سافنة ( والسافين عرق في باطن الصلب طولا متصل به نياط القلب ) هكذا في النسخ والصواب والسافن وكأنه لغة في الصاد فسيأتي هذا الحد بعينه فيه وهو الذى يسمى الاكحل ( والسفانة بالتشديد اللؤلؤة و ) به سميت ( بنت حاتم طيئ ) وبها كان يكنى كما في الصحاح ويقال هو أجود من أبى سفانة ( وسفينة بكسر السين وفتح الفاء والنون المشددة طائر بمصر لا يقع على شجرة الا أكل جميع ورقها ) كذا رواه ابن الاثير ويقال له سيبنة بالباء أيضا كما تقدم في سبن قال الحافظ والحق انه حرف بين حرفين ( و ) أيضا ( لقب ابراهيم بن الحسين بن ديزيل الهمداني ) المحدث الحافظ ( لقب به لانه ) كان ( إذا أتى محدثا كتب جميع حديثه ) تشبيها بهذا الطائر نقله عبد الغنى عن الدار قطني روى عن آدم بن أبى اياس واسمعيل بن أبى أوس وعنه أبو حفص المستملى ( و ) سفان ( كشداد ناحية بين نصيبين وجزيرة ابن عمر ونجيب بن ميمون الواسطي ) يقال له ( السفانى محدث و ) سفين ( كأمير ع بالمشرق وسفينة مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم أو مولى أم سلمة ) أو مولى علي بن أبى طالب رضى الله عنهما ( واسمه مهران ) وقيل رومان وقيل عبس وقيل قيس وقال أبو العلاء انما سمى به لانه كان يحمل الحسن والحسين أو متاعهما فشبه بالسفينة من الفلك ( وسفيان ) بالضم ( في الياء ) لانه من سفى يسفى * ومما يستدرك عليه يقال للابل سفائن البر وهو مجاز وسفان كشداد ناحية بوادي القرى وقيل بشين معجمة نقله نصر وأسفونا بالفتح قرب المعرة وهو خراب الان وقد ذكر في أس ف * ومما يستدرك عليه اسفيذبان قرية بأصبهان واخرى بنيسابور
واسفينقان قرية بنيسابور واسفيذجان قرية بناحية الجبال من أرض ماه * ومما يستدرك عليه سفينى بلدة منها سليمن بن السواء السفينى مؤلف نزهة الرياض ونزهة القلوب المراض مجلدان برواق اليمن في الجامع الازهر ومحل العلم الانور

##### Türkçe

**سفن**
**سَفَنَ - يَسْفِنُ - سَفِيْنَة**
**سَفَنَ - يَسْفِنُ** + canlı + bir şeyi (özellikle ahşap için): onu kabuk soyarak yontar: ahşabı, ondan mamuller yapmak için yontar ve kabuğunu soyar.
**سَفِيْنَة**: “فـَعيلة” vezninde: **سَفَنَ - يَسْفِنُ**’den bir defalık ism-i fâil: ve o aynı zamanda ism-i âlettir: suyun yüzeyi üzerinde yüzen ve insanları ve eşyaları taşımak için kullanılan deniz taşıtı: suyun yüzünü soyan ve yontan; yahut ahşaptan yontulmuş olan.
Ve lafız, “şeyden tabakalar şeklinde parçaların kökünden çıkarılması; yontma, kabuk soyma ve kazıma ile” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**أرَمَ - يَأْرِمُ**، **زَبَرَ - يَزْبُرُ**، **سَفَنَ - يَسْفِنُ**، **خَشَبَ - يَخْشَبُ**، **كَشَطَ - يَكْشِط**، **سَحَتَ - يَسْحَتُ**

**سفينة**
 	﴿“Derken yürüdüler; nihayet gemiye bindikleri vakit onu deldi. Dedi ki: ‘Onu, içindekileri boğmak için mi deldin? Andolsun, çok fena bir şey getirdin.’(71)”﴾ **الكهف** ﴿“Gemi ise denizde çalışan yoksullara aitti; ben onu kusurlu kılmak istedim; onların arkasında her gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı.(79)”﴾ **الكهف** ﴿“Onu ve gemi halkını kurtardık ve onu âlemler için bir âyet kıldık.(15)”﴾ **العنكبوت**

**مختار الصحاح**
● [**سفن**] س ف ن: **السَّفِينةُ**: gemi; **السَّفَّانُ**: onun sahibi; **السَّفِينُ**: **سفينة**’nin çoğulu. İbn Düreyd dedi: **سفينة** “فعيلة”dir, “فاعلة” mânâsında; sanki o suyu **تَسْفِنُ** eder; yani onu soyar.

**الراغب**
**سفن**
- **السفن**: şeyin dış yüzünü yontma; **سفن**’in dalı ve deriyi (yontması) gibi; ve rüzgârın toprağı yerden **سفن** etmesi gibi. Şair dedi:
- 236 - “Derken gizlice geldi; göğsüyle yeri **يسفن** eder”
( Bu bir beytin yarısıdır; ikinci yarısı: “Ondan toprağın, yapışan her şeye yapışık olduğunu görürsün”
Ve o, İmru’ul-Kays’ındır: Dîvân’ında s. 138; el-Besâir 3/228; el-Mücmel 2/463; el-Fark beyne’l-Hurûfi’l-Hamse s. 446 )
Ve **السفن**, **النقض**’a benzer; (yani) **يسفن** edilene (benzer). Ve **السفن**’i, kılıcın dik duran kısmının derisine ve onunla **يسفن** edilen demire tahsis etti; ve **السفن** itibarıyla gemiye **السفينة** adı verildi. Allah Teâlâ dedi: ﴿“**أما السفينة**”﴾ [**الكهف**/79]. Sonra **السفينة** ile mecaz yapıldı; böylece her kolay binek ona benzetildi.

**ملخص اللسان**
1.    **السَّفْنُ**: kabuk soyma. **سَفَن** bir şeyi, onu **يَسْفِنه** olarak, **سَفْناً**: onun kabuğunu soydu;
2.    Ve **السَّفِينة**: gemidir; çünkü o suyun yüzünü **تَسْفِن** eder; yani onu soyar. “**فَعِيلة**”, “**فاعلة**” mânâsındadır. Ve denildi ki: su azaldığında kumu **تَسْفِنُ** ettiği için ona **سفينة** denildi. Dedi ki: **السفن**’den alınmış olabilir; o da marangozun onunla yonttuğu baltadır; bu durumda o, “**فعيلة**” olup “**مفعولة**” mânâsındadır.
3.    Ve denildi ki: gemiye **سفينة** denildi; çünkü o yerin yüzü üzerinde **تَسْفِنُ** eder; yani ona yapışır.
4. **السَّفَنُ**: büyük balta; bazıları dedi ki: çünkü o **تَسْفِنُ** eder; yani soyar.

**لسان العرب**
● - **سفن**: **السَّفْنُ**: kabuk soyma. **سَفَن** bir şeyi, onu **يَسْفِنه** olarak, **سَفْناً**: onun kabuğunu soydu; İmru’ul-Kays dedi:
      “Derken gizlice geldi; karnı yeri **يَسْفِنُ** eder,
      Ondan toprağın, yapışan her şeye yapışık olduğunu görürsün.”
      O ancak, av onu görüp ürkmesin diye, yere yapışık halde geldi. Ve **السَّفِينة**: gemidir; çünkü o suyun yüzünü **تَسْفِن** eder; yani onu soyar. “**فَعِيلة**”, “**فاعلة**” mânâsındadır. Ve denildi ki: su azaldığında kumu **تَسْفِنُ** ettiği için ona **سفينة** denildi. Dedi ki: **السفن**’den alınmış olabilir; o da marangozun onunla yonttuğu baltadır; bu durumda o, “**فعيلة**” olup “**مفعولة**” mânâsındadır. Ve denildi ki: gemiye **سفينة** denildi; çünkü o yerin yüzü üzerinde **تَسْفِنُ** eder; yani ona yapışır. İbn Düreyd dedi: **سفينة** “فعيلة”dir, “فاعلة” mânâsında; sanki o suyu **تَسْفِنُ** eder; yani onu **تَقْشِره** eder. Çoğulu: **سَفائن** ve **سُفُن** ve **سَفِين**. Amr b. Külsûm dedi:
      “Karayı doldurduk; nihayet bize dar geldi,
      Ve denizin dalgasını **سفينا** ile doldururuz.”
      (* “Ve denizin dalgası” sözü asılda böyledir; **المحكم**’de ise: “ve biz deniziz”dir.)
      el-Acçâc dedi:
      “Âl’in sürüsü niyetlendi ki ikisi olsun,
      Bir deniz; balığı ve **السَّفِينا**’yı devirir.”
      el-Müsekّkab el-Abdî dedi:
      “Sanki hevdacları **سَفِين** üzerindedir.”
      Sîbeveyh dedi: **سَفائن** ise kendi babı üzerinedir; ve **فُعُلٌ** ona dâhil olmuştur; çünkü bu misilde **فُعُلٌ** azdır. Ancak onu **قَليب** ve **قُلُب** ile benzettiler; sanki **سَفيناً**’ı, **الهاء**’nın düşmüş olduğunu bildiklerinde cem ettiler; onu **جُفرة** ve **جِفار** ile benzettiler; onu **جُمْد** ve **جِماد** yürütmesi gibi yürüttüklerinde. Ve **السَّفَّانُ**: gemilerin yapımcısı ve sevk edeni; mesleği **السِّفانة**’dir. Ve **السَّفَنُ**: büyük balta; bazıları dedi ki: çünkü o **تَسْفِنُ** eder; yani soyar. İbn Sîde dedi: bence güçlü değildir. İbnü’s-Sikkît: **السَّفَن** ve **المِسْفَن** ve **الشَّفْرُ** da: gövdelerin kabuğunu soymakla kabuk soyulan **قَدوم**’dur. Zü’r-Rumme, yürüyüşün zayıflattığı bir dişi deveyi vasfederek dedi:
      “Yürüyüş, ondan dolgun ve sert olanı eksiltti,
      Nitekim **السَّفَنُ**, neb‘a dalını eksiltir.”
      (* “**تخوف السير** …” sözü: **الصحاح**’ta “**الرحل**” yürüyüş yerine; ve “**ظهر**” dal yerine. es-Sağânî dedi: el-Ezherî onu İbn Mukbil’e nispet etti; ve **الأغاني** sahibi, Hammâd er-Râviye tercümesinde onun İbn Muzâhim es-Semâlî’ye ait olduğunu zikretti.)
      Yani: eksiltti. el-Cevherî: **السَّفَنُ**, şeyin onunla yontulduğu şeydir; **المِسْفَن** de onun gibidir. Ve dedi:
      “Ve senin elinde **المِبْراةُ** ve **السَّفَنُ** var.”
      Yani: sen marangozsun. İbn Berrî, Züheyr’den rivayet etti:
      “Vuruşla; tıpkı **السَّفَنِ** ile ılgın gövdelerini yontman gibi.”
      Ve **السَّفَنُ**: timsah derileri gibi kaba, kalın bir deridir; kılıçların dik duran kısımları üzerinde olur. Ve denildi ki: o, onunla yontulan ve yumuşatılan bir taştır; onu **سَفَنَهُ**’yi **سَفْناً** ve **سَفَّنَهُ** yaptı. Ebû Hanîfe dedi: **السَّفَنُ**, kertenkele derisinden yahut balık derisinden kaba bir parçadır; **القِدْح** onunla sürtülür; ta ki **المِبراة** izleri ondan gitsin. Ve denildi ki: **السَّفَنُ**, kamçıların, **القِدْحان**’ın, okların ve tabakların onunla ovulduğu balık derisidir; ve kılıcın dik duran kısmı üzerinde olur. Adiyy b. Zeyd, bir **قِدْح**’ı vasfederek dedi:
      “Onu yontan onardı; onun itmesini düzeltti:
      İki elinin sıkması ve **السَّفَنْ**’in yuvarlatması.”
      el-A‘şâ dedi:
      “Ve her yıl onun bir seferi vardır;
      **السَّفَنْ**’in ovması gibi art ayakları ovar.”
      Yani: seferden sonra taşlar, onların art ayaklarını yer. el-Leys dedi: ve demirden, ahşabın onunla **يُسَفَّن** edildiği şey yapılır; yani onunla ovulur, ta ki yumuşasın. Ve denildi ki: **السَّفَنُ**, **الأَطوم** derisidir; o, deniz balığıdır; kılıçların dik duran kısımları onun derisinden düzeltilir. Ve rüzgâr toprağı **سَفَنَتْ**; onu **تَسْفِنُ** olarak, **سَفْناً**: onu ufak ufak yaptı. Ve şu beyit okundu:
      “Rüzgârların **السُّفَّن** olanları (olduğu zaman)”
      Ebû Ubeyd: **السَّوافِنُ**, yerin yüzünü **تَسْفِنُ** eden rüzgârlardır; sanki onu siler. Başkası dedi: onu soyar. Tekili: **سافِنَة**. Ve rüzgâr, toprağı yerin yüzünden **سَفَنَتْ**. el-Lihyânî dedi: rüzgâr **سَفَنَتْ**; **تَسْفُنُ** olarak, **سُفُوناً**; ve **سَفِنَتْ**: yerin yüzü üzerinde estiği zaman. Ve o, ebediyen esen olduğu zaman **سَفُونٌ** bir rüzgârdır. Ve şu beyit okundu:
      “Her kışta misafirlere yedirenlerdir,
      **سَفُونِ الرِّياحِ**; **الليط**’ı tozlu bırakır.”
      Ve **السَّفِينَةُ**: bir isimdir; ve onunla, Ali b. Ebî Tâlib’e ait, kâhinlik iddiasında bulunan bir köle yahut ücretli işçi adlandırıldı. Ebû’l-Alâ bana haber verdi ki: o ancak **سفِينَة** diye adlandırıldı; çünkü Hasan’ı ve Hüseyin’i yahut onların eşyasını taşırdı; böylece gemiden olan **السَّفينة**’ye benzetildi. Ve **سَفَّانة**: Hâtim Tayyi’nin kızı; ve onunla künyelenirdi. Hadiste **سَفَوانَ** zikri geldi; **السين** ve **الفاء**’nın fethiyle: Bedir tarafında bir vadidir; Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, Medine’nin otlağına baskın yapan Kürz el-Fihrî’yi talep için ona ulaştı; o, Bedir’in birinci gazvesidir; Allah daha iyi bilir.

**مقاييس اللغة:**
(**سفن**) **السين** ve **الفاء** ve **النون**, tek bir asıldır; şeyin yüzünden şeyi uzaklaştırmaya delâlet eder; kabuk soyma gibi. İbn Düreyd dedi: **السفينة** “فعيلة”dir, “فاعلة” mânâsında; çünkü o suyu **تسفِن** eder; sanki onu **تقشِره** eder. Ve **السَّفّان**: geminin denizcisi. Bâbın aslı **السَّفْن**’dir; o da kabuk soymadır. Denilir: **سَفَنْتُ** dalı, onu **أسفِنُه** olarak, **سَفْناً**. İmru’ul-Kays dedi:
“Derken gizlice geldi; karnı yeri **يسفِنُ** eder *** Ondan toprağın, yapışık olmayan (şeye) yapışık olduğunu görürsün.”
Ve **السَّفَن**: onunla yontulan demirdir. el-A‘şâ dedi:
“Ve her yıl onun bir seferi vardır *** **السَّفَنْ**’in ovması gibi art ayakları ovar.”
Ve rüzgâr, toprağı yerin yüzünden **سفنت** etti.

**القاموس المحيط:**
**سَفَنَهُ** onu **يَسْفِنُه**: onun kabuğunu soydu; ve ondan **السَّفِينَةُ** (gelir); suyun yüzünü soymasından dolayı. Çoğulu: **سَفائِنُ** ve **سُفُنٌ** ve **سَفِينٌ**. Onun yapımcısı: **سَفَّانٌ**; mesleği: **السِّفانَةُ**. Ve **السَّفَنُ**, harekeli olarak: kaba bir deri; ve onunla yontulan ve yumuşatılan bir taş; yahut **المِسْفَنِ** gibi, şeyin onunla yontulduğu her şey; **مِنْبَر** gibi. Ve kertenkele derisinden yahut balık derisinden kaba bir parça: **القِدْح** onunla sürtülür; ta ki **المِبراة** izleri ondan gitsin. Ve rüzgâr **سَفَنَتْ**; **نَصَرَ** ve **عَلِمَ** gibi: yerin yüzü üzerinde esti; o halde o, **سَفونٌ** ve **سافِنَةٌ** bir rüzgârdır; çoğulu: **سَوافِنُ**. Ve **السافِينُ**: belin iç tarafında boyuna bir damardır; kalbin bağı ona bitişiktir. Ve **السَّفَّانَةُ**, şeddeli olarak: inci; ve Hâtim Tayyi’nin kızı. Ve **سِيفَنَّةُ**, **السين**’in kesri, **الفاء**’nın fethi ve **النون**’un şeddelenmesiyle: Mısır’da bir kuş; bir ağaca konmaz ki onun bütün yapraklarını yemesin. Ve Hemazânî İbrâhîm b. el-Hüseyn b. Dîzîl’in lakabıdır; ona bu lakap verildi; çünkü bir muhaddise geldiğinde onun bütün hadisini yazardı. Ve **شَدَّاد** gibi: Nasîbîn ile Cezîretü İbn Ömer arasında bir bölge. Ve Necîb b. Meymûn el-Vâsıtî **السَّفَّانِيُّ**: bir muhaddistir. Ve **أَمير** gibi: doğuda bir yer. Ve **سَفينةُ**: Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, mevlâsı; yahut Ümmü Seleme’nin mevlâsı; adı **مِهْرانُ**’dır. Ve **سُفيانُ**: **الياء**’da.

**تاج العروس:**
(**سفنه يسفنه**) onu **سفنا**: kabuğunu soydu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Râgıb dedi: **السفن**, şeyin dışının altını (yontmaktır); derinin ve dalın **سفن** edilmesi gibi. el-Cevherî, İmru’ul-Kays’tan şu beyti şâhid getirdi:
“Derken gizlice geldi; karnı yeri **يسفن** eder * Ondan toprağın, yapışan her şeye yapışık olduğunu görürsün.”
O ancak, av onu görüp kaçmasın diye, yere yapışık halde geldi. Bu, **الصحاح** nüshalarında böyledir; ve denilir ki: mahfuz olan “**فجاء خفيا**”dır; ve onun benzeri **المفردات**’tadır.
(Ve ondan: **السفينة**; suyun yüzünü soymasından dolayı.) O, “**فعيلة**” olup “**فاعلة**” mânâsındadır; el-Cevherî bunu İbn Düreyd’den nakletti. Başkası dedi: su azaldığında kumu **تسفن** ettiği için; ve denildi ki: yerin yüzü üzerinde **تسفن** ettiği için; yani ona yapışır.
(Çoğul: **سفائن** ve **سفن**) iki **ضمة** ile; (ve **سفين**). İlk ikisi kıyasîdir; üçüncüsü cem‘î cins ismidir. Dil ehli, kıyas gerektirmese bile, cem‘e delâlet eden şeye “cem‘” adını verir; açlık adları ve cem‘î cins adları ve benzerleri gibi. Bunu şeyhimiz, رحمه الله, söyledi. Amr b. Külsûm dedi:
“Karayı doldurduk; nihayet bize dar geldi * Ve denizin dalgasını **سفينا** ile doldururuz.”
Ve el-Müsekّkab el-Abdî dedi:
“sanki … **سفين** üzerindedir.”
Ve Sîbeveyh dedi: **سفائن** ise kendi babı üzerinedir; ve **فعل** ona dâhil olmuştur; çünkü bu misilde **فعلا** azdır. Ancak onu **قليب** ve **قلب** ile benzettiler; sanki **سفينا**’yı, **الهاء**’nın düşmüş olduğunu bildiklerinde cem ettiler; onu **جفرة** ve **جفار** ile benzettiler; onu **جمد** ve **جماد** yürütmesi gibi yürüttüklerinde.
(Ve onun yapımcısı **سفان**; mesleği **السفانة**’dir) kesre ile. **الصحاح**’ta: **السفان** onun sahibidir. Dedim ki: onun sevk edeni için de kullanılır.
(Ve **السفن**, harekeli olarak, kaba bir deridir) kalın; timsah derileri gibi; kılıçların dik duran kısımları üzerine konur; **الصحاح** ve **التهذيب**’te olduğu gibi. (Ve) denildi ki: **السفن**, (onunla yontulan ve yumuşatılan) bir taştır; onu **سفنه**’yi **سفنا** yaptı. (Yahut) o, (şeyin onunla yontulduğu her şeydir). İbnü’s-Sikkît dedi: **السفن** ve **المسفن** ve **الشفر**: gövdelerin kabuğunu soymakla kabuk soyulan **قدوم**’dur. Zü’r-Rumme, yürüyüşün zayıflattığı bir dişi deveyi vasfederek dedi:
“Yürüyüş, ondan dolgun ve sert olanı eksiltti * Nitekim **السفن**, neb‘a dalını eksiltir.”
Yani: eksiltti. Bu, **الصحاح** nüshalarında Zü’r-Rumme’nindir; ve denildi ki: İbn Mukbil’indir. Ebû Adnân onu, İbn Muzâhim es-Semâlî’nin **النبل** kitabında getirdi ve dedi: Zü’r-Rumme’nin şiirinde onu bulmadım. Başkası dedi: o, câhiliye şairi Abdullah b. Aclân en-Nehdî’nindir; Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulunduğu gibi. Ve **المحكم**’de: **السفن** büyük baltadır. Bazıları dedi: çünkü o **تسفن** eder; yani soyar. İbn Sîde dedi: bence güçlü değildir. el-Cevherî şu beyti şâhid getirdi:
“Ve senin elinde **المبراة** ve **السفن** var.”
Yani: sen marangozsun. İbn Berrî, Züheyr’den şu beyti rivayet etti:
“Vuruşla; tıpkı **السفن** ile ılgın gövdelerini yontman gibi.”
Denildi ki: bununla gemiye **السفينة** adı verildi; bu durumda o, “**فعيلة**” olup “**مفعولة**” mânâsındadır. Râgıb dedi: sonra onunla mecaz yapıldı; böylece her binek **سفينة** diye adlandırıldı.
(**كالمسفن كمنبر**) el-Cevherî nakletti.
Ve Ebû Hanîfe, رحمه الله تعالى, dedi: **السفن**, (kertenkele derisinden yahut balık derisinden kaba bir parçadır; **القدح** onunla sürtülür; ta ki **المبراة** izleri ondan gitsin). Ve denildi ki: o, balık derisidir; kamçıların, **القدحان**’ın, okların ve tabakların onunla ovulduğu; ve kılıcın dik duran kısmı üzerinde olur. Adiyy b. Zeyd, bir **قدح**’ı vasfederek dedi:
“Onu yontan onardı; onun itmesini düzeltti * İki elinin sıkması ve **السفن**’in yuvarlatması.”
Ve el-A‘şâ dedi:
“Ve her yıl onun bir seferi vardır * **السفن**’in ovması gibi art ayakları ovar.”
Yani: seferden sonra taşlar onların art ayaklarını yer. Ve denildi ki: **السفن**, **الاطوام** derisidir; o, deniz balığıdır; kılıçların dik duran kısımları onun derisinden düzeltilir.
(Ve rüzgârlar **سفنت** etti) toprağı yerin yüzünden; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani onu ufak ufak yaptı. el-Lihyânî dedi: rüzgâr **سفنت**; (**كنصر وعلم**) **سفونا**: yerin yüzü üzerinde esti; o halde o, (daima esen olduğu zaman) **سفون** bir rüzgârdır. (Ve) **سافنة** bir rüzgâr: yine böyledir; el-Cevherî bunu Ebû Ubeyd’den nakletti. el-Lihyânî şu beyti okudu:
“Her kışta misafirlere yedirenlerdir * **سفون الرياح**; **الليط**’ı tozlu bırakır.”
(Çoğul: **سوافن**). Ebû Ubeyd dedi: **السوافن**, yerin yüzünü **تسفن** eden rüzgârlardır; sanki onu siler. Başkası dedi: onu soyar. Tekili: **سافنة**.
(Ve **السافين**: belin iç tarafında boyuna bir damardır; kalbin bağı ona bitişiktir.) Bu, nüshalarda böyledir; doğrusu **السافن**’dir; sanki **الصاد**’da bir lehçedir; yakında bu sınır onun içinde aynen gelecektir; ve o, **الاكحل** diye adlandırılandır.
(Ve **السفانة**, şeddeli olarak: inci; ve) onunla adlandırıldı (Hâtim Tayyi’nin kızı); ve onunla künyelenirdi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir ki: o, Ebû **سفانة**’dan daha cömerttir.
(Ve **سفينة**, **السين**’in kesri, **الفاء**’nın fethi ve **النون**’un şeddelenmesiyle: Mısır’da bir kuş; bir ağaca konmaz ki onun bütün yapraklarını yemesin.) İbnü’l-Esîr böyle rivayet etti. Ve denilir ki: **سيبنة**; **الباء** ile de; daha önce **سبن**’de geçtiği gibi. Hâfız dedi: hak, iki harf arasında bir harftir.
(Ve) ayrıca (Hemazânî İbrâhîm b. el-Hüseyn b. Dîzîl’in lakabı) muhaddis hâfız. (Ona bu lakap verildi; çünkü) bir muhaddise geldiğinde (onun bütün hadisini yazardı); bu kuşa benzetme olarak. Abdülganî bunu Dârakutnî’den nakletti: Âdem b. Ebî İyâs’tan ve İsmâîl b. Ebî Evs’ten rivayet etti; ondan da Ebû Hafs el-Müstemlî rivayet etti.
(Ve **سفان**, **شَدَّاد** gibi: Nasîbîn ile Cezîretü İbn Ömer arasında bir bölge; ve Necîb b. Meymûn el-Vâsıtî) ona ( **السفانى** denilir): bir muhaddistir. (Ve) **سفين** (**أمير** gibi): doğuda bir yer. Ve **سفينة**: Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, mevlâsı; yahut Ümmü Seleme’nin mevlâsı; yahut Ali b. Ebî Tâlib’in mevlâsı, رضى الله عنهما. (Adı **مهران**’dır.) Ve denildi ki: **رومان**; ve denildi ki: **عبس**; ve denildi ki: **قيس**. Ebû’l-Alâ dedi: o ancak bununla adlandırıldı; çünkü Hasan’ı ve Hüseyin’i yahut onların eşyasını taşırdı; böylece gemiden olan **السفينة**’ye benzetildi.
(Ve **سفيان**) **ضم** ile ( **الياء**’da): çünkü o **سفى يسفى**’dendir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: develere “**سفائن البر**” denilir; bu mecazdır. Ve **سفان**, **شَدَّاد** gibi: Vâdî’l-Kurâ’da bir bölgedir; ve denildi ki: **شين** mu‘ceme ile; Nasr bunu nakletti. Ve **أسفونا** fetha ile: Ma‘arra yakınında; o şimdi haraptır; ve **أس ف**’te zikredilmiştir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اسفيذبان**: İsfahân’da bir köy; ve Nîsâbûr’da bir diğeri.
Ve **واسفينقان**: Nîsâbûr’da bir köy; ve **اسفيذجان**: Cibâl tarafında, Mâh toprağından bir köy.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سفينى**: bir belde; ondan Süleymân b. es-Sevvâ’ **السفينى**; **نزهة الرياض** ve **نزهة القلوب المراض**’ın müellifi; iki cilt; el-Ezher Câmii’nde Yemen revakında; ve ilmin yeri şimdi daha nurludur.
