# سقب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%82%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سقب

السَّقْبُ: ولدُ الناقةِ، وقيل: الذكَرُ من ولدِ الناقةِ، بالسين لا غَيْرُ؛ وقيل: هو سَقْبٌ ساعةَ تَضَعُه أُمـُّه. قال الأَصمعي: إِذا وَضَعَتِ الناقةُ ولدَها، فولدُها ساعةَ تَضَعُه سَليلٌ قَبْلَ أَن يُعْلَم أَذَكَرٌ هو أَم أُنثى، فإِذا عُلم فإِن كانَ ذَكَراً، فهو سَقْبٌ، وأُمـُّه مِسْقَبٌ. الجوهري: ولا يقال للأُنثى سَقْبةٌ، ولكن حائلٌ؛ فأَما قوله، أَنشده سيبويه:
وساقِـيَيْنِ، مثلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،  *  سَقْبانِ، مَمْشُوقانِ مَكْنوزا العضَلْ فإِنَّ زيداً وجُعَلاً، ههنا، رجُلان. وقوله سَقْبانِ، إِنما أَراد هنا مثلُ سَقْبَيْن في قوَّة الغَناءِ، وذلك لأَنَّ الرجُلَين لا يكونان سَقْبَيْنِ، لأَنَّ نوعاً لا يَسْتَحِـيلُ إِلى نوعٍ، وإِنما هو كقولك مررْت برجلٍ أَسَدٍ شِدَّةً أَي هو كأَسَدٍ في الشِّدَّة، ولا يكون ذلك حقيقة، لأَن الأَنْواع لا تستحيل إِلى الأَنواع، في اعتقادِ أَهلِ الإِجماعِ. قال سيبويه: وتقولُ مررتُ برجلٍ الأَسَدُِ شِدَّة، كما تقولُ مررتُ برجُلٍ كامِلٍ، لأَنك أَردتَ أَن تَرْفَعَ شأْنَه؛ وإِن شئت اسْـتَـأْنَفْتَ، كأَنه قيل له ما هو؛ ولا يكونُ صفة، كقولك مررت برجُلٍ أَسَدٍ شِدَّةً، لأَن المعرفة لا توصف بها النَّكِرةُ، ولا يجوز نَكِرةً أَيضاً لما ذكَرْتُ لك. وقد جاءَ في صفة النكرة، فهو في هذا أَقوى، ثم أَنشد ما أَنْشَدتُكَ من قولِه. وجَمْعُ السَّقْبِ أَسْقُبٌ، وسُقُوبٌ، وسِقَابٌ وسُقْبَانٌ؛ والأُنثى سَقْبَةٌ، وأُمـُّها مِسْقَبٌ ومِسْقَابٌ. والسَّقْبَةُ عندهم: هي الجَحشَة. قال الأَعشى، يَصِفُ حِماراً وَحْشِـيّاً: تَلا سَقْبَةً قَوْداءَ، مَهْضُومَةَ الـحَشَا،  *  مَتى ما تُخَالِفْهُ عن القصد يَعْذِمِ وناقةٌ مِسْقابٌ إِذا كانت عادتُها أَن تَلِدَ الذُّكورَ. وقد أَسْقَبَتِ الناقةُ إِذا وَضَعَتْ أَكثَرَ ما تَضَعُ الذُّكورَ؛ قال رؤْبة بن العجاج يصف أَبَوَيْ رجل مَمْدُوحٍ: وكانتِ العِرْسُ التي تَنَخَّبا، *  غَرَّاءَ مِسْقاباً، لفَحْلٍ أَسْقَبا \<ص:469>
قوله أَسقَبا: فِعْلٌ ماض، لا نَعْتٌ لفَحْلٍ، على أَنه اسمٌ مثلُ أَحْمَر، وإِنما هو فِعْلٌ وفاعِلٌ في مَوْضِعِ النَّعْتِ له. واسْتَعْمَل الأَعشى السَّقْبَةَ للأَتانِ، فقال:
لاحَه الصَّيْفُ والغِـيارُ، وإِشْفا  *  قٌ على سَقْبَةٍ، كَقَوْسِ الضَّالِ الأَزهري: كانتِ المرأَة في الجاهليةِ، إِذا ماتَ زَوْجُها،حَلَقَتْ رَأْسَها، وخَمَشَتْ وجْهَها، وحَمَّرَتْ قُطْنةً من دمِ نفسِها، ووضَعَتها على رأْسِها، وأَخرجت طَرف قُطْنتِها مِن خَرْقِ قِناعِها، ليَعْلم الناسُ أَنها مُصابة؛ ويُسَمى ذلك السِّقابَ، ومنه قول خَنْساءَ: لـمَّا اسْتَبانَتْ أَن صاحِـبَها ثَوَى، *  حَلَقَتْ، وعَلَّتْ رَأْسَها بِسِقابِ والسَّقَبُ: القُرْبُ.
وقد سَقِـبَتِ الدَّارُ، بالكسر، سُقُوباً أَي قَرُبَتْ، وأَسْقَبَتْ؛ وأَسْقَبْتُها أَنا: قرَّبتها.
وأَبْياتُهم مُتساقِـبة أَي مُتدانِـية. ومنه الحديث: الجارُ أَحقُّ بِسَقَبِه. السَّقَبُ، بالسين والصاد، في الأَصل: القُرْب. يقال: سَقِبَتِ الدارُ وأَسْقَبَتْ إِذا قَرُبَتْ. ابن الأَثير: ويَحْتَجُّ بهذا الحديثِ من أَوجبَ الشُّفْعَة للجارِ، وإِن لم يَكُنْ مقاسِماً، أَي إِن الجارَ أَحقُّ بالشُّفْعَةِ من الذي ليس بجارٍ، ومَنْ لم يُثْبِتْها للجارِ تأَوَّلَ الجارَ على الشَّرِيكِ، فإِنَّ الشَّريكَ يُسَمَّى جاراً؛ قال: ويحتمل أَن يكونَ أَرادَ: أَنه أَحقّ بالبِرِّ والمعونةِ بسبب قُرْبه من جارِه، كما جاءَ في الحديث الآخر: أَن رجلاً قال للنبي، صلى اللّه عليه وسلم: إِن لي جارَيْنِ، فإِلى أَيهما أُهدي؟ قال: إِلى أَقْرَبِهِما منك باباً.والسَّقْبُ والصَّقْبُ والسَّقِـيبَة: عَمُودُ الخِباءِ. وسُقُوبُ الإِبِل: أَرْجُلُها، عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
لها عَجُزٌ رَيَّا، وسَاقٌ مُشِـيحَةٌ   على البِـيدِ، تَنْبُو بالـمَرادِي سُقُوبُها والسَّعْبُ: كلُّ ما تَسَعَّبَ من شرابٍ أَو غيرِه.
والصادُ، في كلِّ ذلك، لغة.
والسَّقْبُ: الطَّويلُ من كلِّ شيءٍ، مع تَرَارَةٍ. الأَزهري في ترجمة صَقَب: يقال للْغُصْنِ الرَّيَّانِ الغَلِـيظِ الطَّويلِ سَقْبٌ؛ وقال ذو الرمة:
سَقْبانِ لم يَتَقَشَّرْ عنهما النَّجَبُ
قال: وسئل أَبو الدُّقَيْشِ عنه، فقال: هو الذي قد امتلأَ، وتم عامٌّ في كلِّ شيءٍ من نحوِه 1
(1 قوله «من نحوه» الضمير يعود إلى الغصن في عبارة
الأزهري التي قبل هذه.) ؛ شمر: في قوله سَقْبانِ أَي طَويلانِ، ويقال صَقْبَانِ.

### Türkçe

**السَّقْبُ**: dişi devenin yavrusu; ve denildi: dişi devenin yavrusundan erkek olanı, **بالسين** başka değil; ve denildi: o, annesi onu doğurduğu anda **سَقْبٌ**dur. **الأَصمعي** dedi: dişi deve yavrusunu doğurduğunda, yavrusu onu doğurduğu anda, erkek mi dişi mi olduğu bilinmeden önce **سَليلٌ**dir; bilindiğinde ise, eğer erkek ise o **سَقْبٌ**dur, annesi de **مِسْقَبٌ**dur.

**الجوهري**: dişiye **سَقْبةٌ** denilmez, fakat **حائلٌ** (denir); ama onun sözüne gelince, **سيبويه**’nin rivayet ettiği:
وساقِـيَيْنِ، مثلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،  *  سَقْبانِ، مَمْشُوقانِ مَكْنوزا العضَلْ
Şüphesiz **زيداً** ve **جُعَلاً**, burada, iki erkektir. Onun **سَقْبانِ** sözü ise, burada ancak, gınâ (zenginlik/kuvvet) gücünde iki **سَقْب** gibisini kastetmiştir; bu da şundandır ki iki erkek **سَقْبَيْنِ** olmaz; çünkü bir tür, bir türe dönüşmez; ancak bu, senin “şiddetçe bir aslan olan bir erkeğe uğradım” demen gibidir; yani o, şiddette bir aslan gibidir; bu hakikat olmaz; çünkü türler, türlere dönüşmez; icmâ ehlinin inancında.

**سيبويه** dedi: “Şiddetçe **الأَسَدُِ** olan bir erkeğe uğradım” dersin; “kâmil bir erkeğe uğradım” dediğin gibi; çünkü sen onun şanını yükseltmek istedin; ve istersen yeniden başlatırsın; sanki ona “o nedir?” denmiş gibi; ve sıfat olmaz; “şiddetçe bir aslan olan bir erkeğe uğradım” sözün gibi; çünkü marife ile nekre vasfedilmez; ve ayrıca nekre de caiz olmaz, sana zikrettiğim şey sebebiyle. Nekrenin sıfatında gelmiştir; bu bakımdan daha kuvvetlidir; sonra sana onun sözünden rivayet ettiğimi inşad etti.

**السَّقْبِ**’in cem‘i: **أَسْقُبٌ**, **سُقُوبٌ**, **سِقَابٌ** ve **سُقْبَانٌ**; dişisi **سَقْبَةٌ**; annesi **مِسْقَبٌ** ve **مِسْقَابٌ**. Ve **السَّقْبَةُ** onların yanında: o, **الجَحشَة**dir. **الأَعشى**, vahşi bir eşeği vasfederek dedi:
تَلا سَقْبَةً قَوْداءَ، مَهْضُومَةَ الـحَشَا،  *  مَتى ما تُخَالِفْهُ عن القصد يَعْذِمِ

Ve **مِسْقابٌ** bir dişi deve: âdeti erkek doğurmak olduğunda. Ve dişi deve **أَسْقَبَتِ**: çoğunlukla doğurduğu erkekler olduğunda; **رؤْبة بن العجاج** övülen bir adamın anne-babasını vasfederek dedi:
وكانتِ العِرْسُ التي تَنَخَّبا، *  غَرَّاءَ مِسْقاباً، لفَحْلٍ أَسْقَبا

\<ص:469>
Onun **أَسقَبا** sözü: mâzî fiildir; **فَحْلٍ** için bir niteleme (na‘t) değildir; **أَحْمَر** gibi bir isim olması üzere değil; ancak o, fiil ve fâildir; onun için na‘t yerindedir. Ve **الأَعشى**, **السَّقْبَةَ**’yi dişi eşek için kullandı, şöyle dedi:
لاحَه الصَّيْفُ والغِـيارُ، وإِشْفا  *  قٌ على سَقْبَةٍ، كَقَوْسِ الضَّالِ

**الأَزهري**: câhiliyede kadın, kocası öldüğünde, başını tıraş ederdi, yüzünü tırmalar (çizer)di, kendi kanından bir pamuğu kızartırdı ve onu başının üzerine koyardı; ve pamuğunun ucunu örtüsünün yırtığından çıkarırdı ki insanlar onun musîbete uğradığını bilsin; buna **السِّقابَ** denir; ve ondan **خَنْساءَ**’nın sözü:
لـمَّا اسْتَبانَتْ أَن صاحِـبَها ثَوَى، *  حَلَقَتْ، وعَلَّتْ رَأْسَها بِسِقابِ

Ve **السَّقَبُ**: yakınlıktır.

Ve ev **سَقِـبَتِ** (kesre ile) **سُقُوباً**: yani yaklaştı; ve **أَسْقَبَتْ**; ve ben onu **أَسْقَبْتُها**: onu yaklaştırdım.

Ve onların evleri **مُتساقِـبة**: yani birbirine yakın. Ve ondan hadis: “Komşu, **بِسَقَبِه**’ne daha hak sahibidir.” **السَّقَبُ**, **بالسين والصاد**, aslında: yakınlıktır. “Ev **سَقِبَتِ** ve **أَسْقَبَتْ**” denir: yaklaştığında. **ابن الأَثير**: bu hadisle, komşu için şüf‘ayı vacip kılan kimse delil getirir; taksim eden olmasa bile; yani komşu, komşu olmayan kimseden şüf‘aya daha hak sahibidir. Komşu için onu sabit kılmayan kimse ise, komşuyu ortak üzerine te’vil etti; çünkü ortak “komşu” diye adlandırılır. Dedi: ve muhtemeldir ki murad etti: o, komşusuna yakınlığı sebebiyle iyilik ve yardıma daha hak sahibidir; diğer hadiste geldiği gibi: bir adam Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dedi ki: “Benim iki komşum var; hangisine hediye edeyim?” Dedi: “Kapı bakımından sana daha yakın olanına.”

Ve **السَّقْبُ** ve **الصَّقْبُ** ve **السَّقِـيبَة**: çadır direğidir. Ve **سُقُوبُ الإِبِل**: develerin ayaklarıdır; **ابن الأَعرابي**’den; ve inşad etti:
لها عَجُزٌ رَيَّا، وسَاقٌ مُشِـيحَةٌ   على البِـيدِ، تَنْبُو بالـمَرادِي سُقُوبُها

Ve **السَّعْبُ**: içecekten veya başkasından dallanıp ayrılan her şey.

Ve **الصادُ**, bütün bunlarda, bir lehçedir.

Ve **السَّقْبُ**: her şeyden uzun olan, **تَرَارَةٍ** ile birlikte. **الأَزهري**, **صَقَب** maddesinde: kalın, uzun, suya doymuş dala **سَقْبٌ** denir; ve **ذو الرمة** dedi:
سَقْبانِ لم يَتَقَشَّرْ عنهما النَّجَبُ

Dedi: **أَبو الدُّقَيْشِ** ona dair soruldu, dedi ki: o, dolmuş olan ve tamam olan (şey)dir; benzeri türünden her şeyde genel (bir addır) 1؛ **شمر**: onun “**سَقْبانِ**” sözünde: yani iki uzun; ve **صَقْبَانِ** da denir.
