# سقم (س-ق-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%82%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır

- Harfler: س - ق - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَقِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Halsiz | 2 | 2 | [37:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/ayet/37:89.md) |

## Mücavir kökler — 3 mücavir (5 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Alanda
2. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Nebiz köpük demektir
3. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سقم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md), [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md), [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin tabiî dengesinin bozularak zayıflaması, halsizlik ve arıza hali |
| Çekirdek Özet 2 | Bedensel takatsizlik, tükeniş ve zihnen/ruhen maruz kalınan baskıyla takatten düşme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın fıtrî sıhhat ve dengesindeki kırılma, ontolojik kırılganlık ve geçici düşkünlük |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca bulaşıcı veya klinik patolojiye indirgeyerek Hz. İbrâhim’in tevhid mücadelesindeki bilinçli tutumunu veya Hz. Yûnus’un bedenî tükenişini yanlış yorumlamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سق | Aşağı doğru inme, düşme, dökülme, ağırlığın veya dengenin yitirilmesi ([سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) yere düşmek, [سقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B1.md) yakıp çökertmek, [سقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%81.md) yukarıdan aşağıya kuşatıp eğilmek, [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) suyu aşağı akıtıp emzirmek) | م | Çekirdekteki düşüş ve çöküş hareketine süreklilik, içe işleme ve bedensel hacme sirayet etme anlamı katarak zafiyeti genel bir bedensel düşkünlüğe ve arızaya dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Varlığı ayakta tutan omurga, direnç ve içsel dayanak |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Sınır, daralma, yoğunlaşma ve döngünün tıkandığı kritik eşik |
| م | Su | Akışkanlık, bedensel sıvıların dağılımı, derinlik ve dalgalanma |
| سقم | Direncin daralıp akışkan dengenin bozulması | Bedeni ayakta tutan desteğin daralarak iç sıvıların ve fıtrî dengenin çözülmesi, canlının güç yitimine uğraması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bedenin zayıflaması, organların fıtrî işlevini yitirip halsizleşmesi, dermanın çekilmesi ve kronik/yerleşik rahatsızlık hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde سقم ve türevleri genellikle aşk ve hasretten ötürü bedenin erimesi, takatsiz kalması veya zehir ve ok yarasının bünyeyi düşürmesi bağlamında kullanılmıştır. İmruülkays ve Murakkış gibi erken şairlerde derûnî kederin bedeni takatsiz bırakması bu kökle tasvir edilir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında yerleşik ve uzun süren bedenî zaafı ifade etmek üzere kullanılmış, sonradan ahlak ve idrak kusurlarını niteleyen istiareler kazanmıştır (fısk veya kin ile kirlenmiş göğüs için سقيم الصدر denilmesi gibi). |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça سقم kökü, fıtrî nizamın sarsılması ve bedenin gevşeyip takatten düşmesi temelinde yer alan bir Sami semantik matrisine dayanır. Doğu ve Batı Sami dillerinde kökün doğrudan üçlü biçimi sınırlı olmakla birlikte, zayıflık, gevşeme ve arıza bildiren ikili kök yapılarıyla fonetik ve semantik paralellik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan سقم harf denkliği nadir olup, anlam alanı sıklıkla hastalığı ve tükenişi bildiren genel köklerle örtüşür; ancak Arapça bu kökü doğrudan «bedene arız olan ve onu takatsiz bırakan zafiyet» özeline tahsis ederek korumuştur. Dil içi dönüşümde kökün içe işleyen bir arızayı ve bundan doğan halsizliği anlattığı sabittir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سقم / سقم / سقام | Bedenin gücünü kesen, bünyeyi takatsiz bırakan ve süreklilik arz eden düşkünlük hali. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami zaaf kökleri | Çöküş, dökülme ve takat yitimini anlatan ikili çekirdeklerin Arapçada bedensel zaaf olarak özelleşmesi. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çökme/düşme tabanı | Bedensel direncin kırılması ve gevşeme gösteren fonetik kök akrabalıkları. | Muhtemel |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سقم | Anlamlı | Hastalık, halsizlik, zaaf | Bedenin dermanının çekilmesi ve işlevini tam görememesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82.md) | Anlamlı | Aşırı boy atmak, yükselmek | Bitkinin veya ağacın yukarıya doğru uzayıp incelmesi | Zıt yönlü hareket (düşüşe karşı dikilme); Kur'an'da geçmez |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Ayırmak, paylaştırmak, ölçmek | Bir bütünü parçalara bölmek veya pay tayin etmek | Kur'an'da geçer |
| [قمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Suya dalıp çıkmak, batmak | Bir nesnenin suya gömülüp tekrar belirmesi | Çökme ve gizlenme hareketiyle bağlantılı; Kur'an'da geçmez |
| مسق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [مقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%82%D8%B3.md) | Anlamlı | Midenin bulanması, öğürme | Midenin kabul etmeyip tersine dönmesi ve halsizlik vermesi | Bedensel arıza ve iç zafiyetle ortak çekirdek; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سقم | Merkez | Bedensel tükeniş ve zafiyet | Doğrudan bedenin takatsiz kalması, bitkin düşmesi ve derman yitimi | سقم özellikle bedene arız olan ve halsizlik doğuran hastalığa özgüdür |
| [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) | Komşu | Denge yitimi, itidalden sapma | [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) hem bedene hem kalbe/ruha arız olan her türlü itidalden sapmayı kapsarken, سقم bedensel çöküş ve derman kaybına odaklanır | [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) Kur'an'da nifak ve kalbî arızalar için de yoğun kullanılır |
| [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) | Komşu | Kuvvet eksikliği | [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) yapılış ve yaratılış gereği ya da sonradan güçsüz olmayı ifade eder; سقم ise arızi bir hastalık kaynaklıdır | [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) bir arızadan ziyade kudretin azlığıdır |
| [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) | Komşu | Gevşeme, direnç kaybı | [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) kemiklerin veya iradenin çözülmesini anlatır; سقم doğrudan bünyeyi saran arıza halidir | [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) daha çok yapının taşıyıcı gücünü kaybetmesidir |
| [صحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%AD.md) | Zıt | Tamlık, kusursuzluk, afiyet | Bütün organların ve mekanizmanın arızasız, eksiksiz ve güçlü çalışması hali | سقم halinin tam zıddı olan selamet ve fıtrî denge durumudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سقم | Hastalık, takatsizlik, zafiyet | Bedenin gücünü tüketen ve insanı halsiz bırakan arızi durum | Kesin |
| Latince | Aegrotus, languor, morbus | Bitkinlik, takatsizlik, bedenî zaaf | Languor bedensel bitkinliği karşılarken morbus genel hastalık durumunu belirtir; kökteki halsizlik tonu languor kelimesinde baskındır | Güçlü |
| İngilizce | Ailing, languid, infirm, indisposed | Düşkün, halsiz, rahatsız, dermansız | Ailing ve languid arızi takatsizliği ve düşkünlüğü iyi karşılar; klinik sickness kelimesine göre fıtrî derman kaybını daha çok içerir | Güçlü |
| Almanca | Siech, unpässlich, hinfällig | Yatalak/dermansız, rahatsız, düşkün | Siech kökü bünyeye yerleşmiş takatsizliği ve zaafı ifade eder; unpässlich geçici keyifsizliği karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Languissant, souffrant, indisposé | Dermansız, rahatsız, düşkünleşmiş | Languissant bedensel ve ruhsal takatin çözülmesini çok yakın biçimde yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سقيم | Zihnen/ruhen bunalma ve bedenen takatsiz düşme, tevhidi strateji gereği gerekçe gösterme | Hz. İbrâhim'in kavminin putperest ayinine katılmamak için yıldızlara bakıp içsel tükenişini veya yaklaşan bedensel zaafını dile getirmesi bağlamı (Sâffât [37:89](https://lisan.digital/tr/ayet/37:89.md)). |
| سقيم | Fiilî bedensel tükeniş, halsizlik, dermanı kesilmiş olma | Hz. Yûnus'un balığın karnından karaya atıldığında hiçbir direnci kalmamış, aşırı zayıf ve dermanı tükenmiş bedensel hali bağlamı (Sâffât [37:145](https://lisan.digital/tr/ayet/37:145.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin sıfatları ve ismet nazariyesi | Hz. İbrâhim'in «ben hastayım/halsizim» ifadesinin tarîz mi, maziye/istikbale dönük hakikat mi yoksa fıtrî bir zaaf beyanı mı olduğu tartışılmıştır. | Peygamberin yalandan tenzihi sadedinde sözün zihnen maraz, taun endişesi veya tevhidi gayretin verdiği halsizlik olarak tevili. |
| Fıkıh | İbadet ve ehliyet engelleri | Cemaatten, cihaddan veya oruçtan muafiyet getiren bedenî arıza ve düşkünlük durumu. | Bedenî takatsizlik ve mükellefiyeti düşüren veya ruhsata bağlayan fiilî zaaf hali. |
| Tefsir | Sâffât suresindeki iki peygamber kıssası | İki farklı bağlamda سقيم nitelemesinin (Hz. İbrâhim ve Hz. Yûnus) ortak semantik paydası: Takat kaybı ve beşerî sınır. | Birinde bâtıla şahit olmanın verdiği darlık ve stratejik tariz, diğerinde ağır imtihan sonrası organik bitkinlik. |
| Hadis | Beden sağlığı ve imtihan | Hadislerde müminin günahlarına kefaret olan hastalıklar ve afiyet talebi bağlamlarında yer alır. | Çekilen bedenî zahmetin ve tükenişin arındırıcı fonksiyonu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun fıtrî acziyeti | Beşerî kırılganlık | İnsana sınırlarını hatırlatma | Kulun her an gücünü yitirebileceğini, mutlak kudret sahibinin yalnızca Allah olduğunu fark ettirir. | Kesin |
| İlmi | Fizyolojik ve biyolojik denge | Homeostaz bozulması | Sistemsel arıza tespiti | Organizmanın normal işlevini sürdürememesi, enerjinin düşmesi ve yenilenme ihtiyacının doğmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kokuşma karşısında duruş | Reaksiyonel geri çekilme | Meşruiyet krizinde mesafe koyma | Hz. İbrâhim örneğinde olduğu gibi, gayrimeşru toplumsal pratiklere iştirak etmemek için meşru bir zaaf beyanıyla ayrışma stratejisidir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim gücünün duraksaması | Emek kapasitesinin kaybı | İktisadi koruma ve yardım zarureti | Üretici unsurların takatsiz düşmesi halinde devreye girmesi gereken dayanışma ve sosyal güvenlik ihtiyacını doğurur. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi artışı ve sönümlenme | Sistemin iş yapabilme kapasitesinin düşmesi, enerji çıkışının azalması ve iç direncin zayıflamasıyla hareketin yavaşlaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal tükenmişlik | Bireyin veya toplumsal kurumun normatif baskı veya aşırı yıpranma altında işlevini icra edemeyecek derecede mecalini yitirmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سقيم kelimesini yalnızca tıbbi ve bulaşıcı bir patolojiye (virüs, mikrop kaynaklı klinik hastalığa) indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, salt mikrobik bir hastalığı değil; aşırı dert, tevhidi ızdırap veya ağır bir tecrübe neticesinde bedenin takatten düşmesini, bitkinliği ve dermanın çekilmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrâhim’in putperestlerin bayramına gitmemek için söylediği sözü basit bir yalan veya hile olarak görmek; yahut Hz. Yûnus’un sahile bırakılışındaki derin fiziki tükenişi kavramayıp ayetler arasındaki edebi ve semantik bütünlüğü gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bu kök, peygamberlerin dahi mutlak bir kudrete sahip olmadıklarını, beşer olmaları hasebiyle fiziki ve ruhi olarak takatten düşebileceklerini gösterir. İki büyük nebinin en kritik dönemeçlerinde onların zafiyet ve acziyetini niteleyerek uluhiyet ile nübüvvet arasındaki ontolojik farkı netleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sâffât suresindeki Hz. İbrâhim ve Hz. Yûnus kıssalarında ([37:89](https://lisan.digital/tr/ayet/37:89.md) ve [37:145](https://lisan.digital/tr/ayet/37:145.md)). İki kıssada da peygamberlerin beşerî sınırları, tebliğ ve imtihan süreçlerindeki fiziki/ruhi takatsizlikleri bu kökle mühürlenmiştir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin beşerüstü varlıklar olduğu veya hiçbir zaman zaaf, yılgınlık, bedenî yorgunluk hissetmedikleri şeklindeki mitolojik algıyı yıkar; ayrıca Hz. İbrâhim'in tavrını ahlak dışı bir aldatma değil, bâtıldan hicret etmek için meşru bir beşerî hakikatin dile getirilmesi olarak temellendirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bedenin gücünün ve hayatiyetinin zayıflayarak dermanın çekilmesi, bitkinlik ve arıza hali.
- Soyut anlam: Bir yapının, zihnin veya inancın baskı ve ızdırap karşısında direncini tüketmesi, beşerî acziyetin eşiğine gelmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin işleyişini sağlayan enerjinin fıtrî seviyenin altına inmesiyle ortaya çıkan geçici çöküş ve koruma ihtiyacı.
- LaTeX modeli: $$S(t) = S_0 \cdot e^{-\lambda t} \quad \text{burada} \quad \lim_{t \to t_c} S(t) = S_{min} < \theta$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ zaman içindeki bedensel sıhhat ve takat seviyesini temsil eder. $S_0$ canlının fıtrî başlangıç dengesidir. $\lambda$ parametresi bünyeye arız olan hastalık, dert veya fiziksel tükeniş katsayısını simgeler. $t_c$ anında sıhhat düzeyi işlevsellik eşiği olan $\theta$ değerinin altına ($S_{min}$) düşerek سقيم halini (takatsizlik ve zafiyet) meydana getirir. Bu formül, sistemin yok oluşunu değil, kritik eşiğin altına inerek iş görmez ve düşkün hale gelişini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%82%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Saffat 37:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/ayet/37:89.md) — سَقِيمٌ

فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu ben, rahatsızım, dedi.

### [Saffat 37:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/ayet/37:145.md) — سَقِيمٌ

فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ

Meal (IK): Rahatsız bir halde iken Biz, onu açıklık bir yere attık.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت منها، وهذا المكان قَسيمُ هذا ونحوه.
والقَسّامُ: من يَقسِمُ الأرضين بين الناس، وهو القاسِمُ.
والاستِقسام: أنهم كانوا يجيلون السهام أي الأزلام عند الأصنام فما يهمون به من الأمور العظام مثل تزويج أو سفر، كتب على وجهي القدح: أخُرج، لا تَخرُج، لا تتزوج، ثم يقعد عند الصنم بكفره، أي الأمرين كان خيراً إلي فأذن لي فيه حتى أفعله، ثم يجيل، فأي الوجهين خرج فعل راضياً به قسماً وحظاً.
وحصاة القَسْمِ ونواة القَسْمِ أنهم إذا قل ماؤهم في المفاوز عمدوا إلى غمر فألقوا فيه تلك الحصاة أو النواة ثم صبوا عليه من الماء قدر ما يغمرها حتى يستوي بأعلاها فيعطى كل إنسان شربة من ذلك الماء بمقدار واحد على ما وصفت.
والأقاسيمُ: الحظوظ المقسومةُ بين العباد واختلفوا فقالوا: الواحدة أُقْسُومةُ، ويقال: بل هي جماعة الجماعة كالأظفار والأظافير.
والقَسيمُ من الرجال: الحسن الخلق، والقِسمةُ: الوجه، قال الشاعر:
كأن دنانيراً على قَسمَاتِـهـمْ		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء
سقم: السُّقمُ والسَّقَمُ السَّقامُ لغات، وقد سقم الرجل فهو سَقيم مِسْقامٌ.
مقس: مَقِسَتْ نفسه وتَمَقَّسَتْ أيضاً نفسه أي غثيت.
قمس: كل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ، والقيزان كذلك، والقنان وهي أكام القفاف إذا اضطرب السراب حواليها قيل: قَمست، قال رؤبة في نعت القيزان:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً قُْمسا
... أي بدت بعدما تخفى كذا، يصف رؤبة قيزاناً أنهن يَتَقَمَّسْنَ في السراب.
وفي المثل: بلغ قوله قاموس البحر أي قعره الأقصى.
سمق: سَمَقَ النبات: بلغ غاية الطول. ونخلة سامقةٌ: طويلة جداً.
والسَّميقان: خشبات يدخلن في الآلة التي ينقل عليها اللبن، والسَّميقانِ في النير عودان قد لوقي بين طرفيهما تحت غبغب الثور شداً بخيط، وتجمع أسمِقةً، والسَّمْسَقُ: الياسمين.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الميم** bunlarla birlikte

**ق س م**، **س ق م**، **م ق س**، **ق م س**، **س م ق** kullanımdadırlar. **قسم**: **القَسْمُ**, **قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً**’ın mastarıdır; **القِسْمةُ** ise **الاقتِسام**’ın mastarıdır. Ve ayrıca denilir: **قَسَمَ** aralarında **قِسْمةً**.

Ve **القِسْم**: hayırdan paydır; **أقسام** üzere cem‘ olunur.

Ve **القَسَم**: yemindir; **أقسام** üzere cem‘ olunur; fiil: **أقْسَمَ**.

Ve O’nun sözü (yüce): “**لا أقسم**” mânâca **أقسمُ** demektir; **لا** ise sıla (fazlalık edatı)dır.

Ve **القَسيمُ**: seninle aranda bir araziyi yahut malı seninle onun arasında paylaşandır.

Ve bu arazi, bunun **قَسيمةُ**’sidir; yani ondan ayrıldı. Ve bu mekân, bunun **قَسيمُ**’idir ve benzeri.

Ve **القَسّامُ**: arazileri insanlar arasında bölen kimsedir; o, **القاسِمُ**’dir.

Ve **الاستِقسام**: onların putların yanında okları, yani **الأزلام**’ı çeviriyor olmalarıdır; büyük işlerden, meselâ evlendirme yahut yolculuk gibi, niyet ettikleri şey hakkında, kadehin iki yüzüne yazılırdı: **أخُرج**، **لا تَخرُج**، **لا تتزوج**; sonra küfrü üzere putun yanında oturur (derdi ki): iki işten hangisi bana daha hayırlı ise onda bana izin ver ki onu yapayım; sonra çevirirdi; iki yüzden hangisi çıkarsa, ondan razı olarak onu bir **قسماً** ve bir **حظاً** (pay) diye yapardı.

Ve **حصاة القَسْمِ** ve **نواة القَسْمِ**: onların, çöllerde suları azaldığında bir çukura yönelip o çakıl taşını yahut çekirdeği içine atmaları; sonra üzerine, onu örtecek kadar su dökmeleri; ta ki üstüyle eşit oluncaya kadar; sonra her insana, vasfettiğim üzere, o sudan eşit miktarda bir yudum verilirdi.

Ve **الأقاسيمُ**: kullar arasında bölüştürülmüş paylardır. İhtilaf ettiler; dediler ki: bir tanesi **أُقْسُومةُ**’dur. Ve denilir: bilakis o, cem‘in cem‘idir; **الأظفار** ve **الأظافير** gibi.

Ve erkeklerden **القَسيمُ**: güzel yaratılışlıdır. Ve **القِسمةُ**: yüzdür. Şair dedi ki:
كأن دنانيراً على قَسمَاتِـهـمْ		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء

**سقم**: **السُّقمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır. Ve adam **سقم** etti; o hâlde o **سَقيم** **مِسْقامٌ**’dır.

**مقس**: **مَقِسَتْ** nefsi ve ayrıca nefsi **تَمَقَّسَتْ**; yani midesi bulandı.

**قمس**: suda her ne şey dalıp sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir. Ve **القيزان** da böyledir. Ve **القنان** ki onlar, **القفاف**’ın tümsekleridir; serap onların çevresinde çalkalanınca denilir: **قَمست**. Rü’be, **القيزان**’ı niteleyerek dedi ki:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً قُْمسا
… yani gizlendikten sonra göründü, şöyle. Rü’be, serap içinde onların **يَتَقَمَّسْنَ** olduklarını (dalıp çıkar gibi göründüklerini) olarak **قيزان**’ı vasfeder.

Ve meselde: “Onun sözü denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibine.

**سمق**: **سَمَقَ** bitki: boyun nihayetine ulaştı. Ve **نخلة سامقةٌ**: pek uzundur.

Ve **السَّميقان**: sütün üzerine taşındığı alete sokulan iki tahta parçasıdır. Ve **السَّميقانِ** boyundurukta, öküzün gıdığının altında iki ucu arasında bir iple sıkıca bağlanmış iki çubuktur. Ve **أسمِقةً** olarak cem‘ olunur. Ve **السَّمْسَقُ**: yasemindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَقامُ: المرض، وكذلك السُقْمُ والسَقَمُ. وقد سَقِمَ بالكسر يَسْقَمُ سَقَماً فهو سَقيمٌ، وأَسْقَمَهُ الله عزّ وجلّ. والمِسْقامُ: الكثير السَقَمِ.

##### Türkçe

**السَقامُ**: hastalık; aynı şekilde **السُقْمُ** ve **السَقَمُ**. Ve (fiil) **سَقِمَ** (kesre ile) **يَسْقَمُ** **سَقَماً**; o hâlde o **سَقيمٌ**’dir. Ve Allah عزّ وجلّ onu **أَسْقَمَهُ** (hasta etti). Ve **المِسْقامُ**: **السَقَمِ**i çok olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ، وقَسِيمُكَ الذي يُقاسِمُكَ أرضاً ومالاً بينك وبينه ، ويقال : هذه الأرضُ قسيمَةُ هذه الأرض ، أي : عُزِلَتْ عنها ، والقَسَّامُ الذي يَقسمُ الدُّورَ والأرضين بين الشركاء .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
قال الزّجّاج : موضعُ أنْ رفعٌ ، والمعنى : حُرّمَ عليكم الاستِقسامُ بالأزْلام ، والأزْلامُ سِهامٌ كانت للجاهليةِ مكتوبٌ على بعضها أمَرَني رَبِّي وعلى بعِضها نهاني ربي ، فإذا أرادَ الرجلُ سَفراً أو أمراً ضربَ تلك القِداحَ فإن خرجَ السهم الذي عليهِ أمرني رَبِّي مضى لحاجتهِ ، وإنْ خرجَ الذي عليهِ نهاني رَبِّي لمْ يمضِ في أمرِهِ فأعلم اللَّهُ أن ذلك حرامٌ .
قال أبو منصور : وقولُهُ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( معناه : تطلبوا من جهةِ الأزْلام وما كُتِبَ عليها ما قُسِمَ لكم من الأمرين .
ومما يبين لك أن الأَزْلاَمَ التي كانوا يَسْتَقْسِمون بها غير قداح الميسر . ما حدثنا به محمد بن إسحاق السعديّ ، عن الرّمادي عن عبد الرزاق عن معمر عن الزهري ، قال : حدّثني عبد الرحمن بن مالك المدلجيِّ ، وهو ابن أخي سُراقة بن جشعم ( جعشم ) أن أباه أخبره أنه سمع سُراقة يقول : جاءتنا رُسُل كفار قريش ، يجعلون لنا في رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأبي بكر ،
دية كل واحد منهما لمن قتلهما أو أسرهما . قال : فبينا أنا جالس في مجلس قومي بني مُدْلج ، أقبل منهم رجل ، فقام على رؤُوسنا ، فقال : يا سُرَاقة إني رأيت آنفاً أسْوِدة بالسَّاحل ، لا أُراها إلا محمداً وأصحابه . قال : فعرفت أنهم هم ، فقلت : إنهم ليسوا بهم ، ولكنك رأيت فلاناً وفلاناً ، انطَلقوا بغاةً . قال : ثم لبِثْت في المجلس ساعة ، ثم قمت فدخلت بيتي ، وأمرت جاريتي أن تخرج لي فرسي وتحبسها من وراء أكلمة .
قال : ثم أخذت رمحي فخرجت به من ظهر البيت فخفضت عالية الرمح ، وحططت رمحي في الأرض ، حتى أتيت فرسي فركبتها ورفعتها تُقرّبُ بي حتى رأيت أسودتهما ، فلما دنوت منهم حيث يُسمعهم الصوت ، عثرت بي فرسي فخررت عنها وأهويت بيدي إلى كنانتي وأخرجت منها الأزلام فاسْتقسمْتُ بها ، أأضيرهم أم لا ، فخرج الذي أكره ، أن لا أضيرهم ، فعصيت الأزلام وركبت فرسي ، فرفَّعْتُها تُقَرّبُ ، حتى إذا دنوت منهم ، عثرت فرسي ، وخَرَرْتُ منها . قال : ففعلت ذلك ثلاث مرات ، إلى أن ساخت يدا فرسي في الأرض حتى بلغتا الركبتين .
في حديث فيه طول ، قلت : وهذا الحديث يبين لك ، أن الأزلام ، قِداح الأمر والنهي ، لا قِدَاح الميسر .
وقد قال المؤرّج ، وجماعة من أهل اللغة : إنّ الأزلام قداح الميسر وهو وَهم .
وقال ابن السكيت ، يقال : هو يَقسِمُ أمرهُ قَسْماً ، أي : يُقَدِّرُهُ ، ينظرُ كيف يعملُ فيهِ .
وأنشد للبيد :
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
ويقال : قَسَمَ فلانٌ أَمْرَهُ أي : مَيَّلَ فيه ، أَيفعلُ أَم لا يفعل .
أبو عبيد عن الفراء : القَسِمَةُ : الوجهُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ما بين العينين قَسِمةٌ .
وقال الأصمعي : القسمةُ : أعالي الوجه .
وأخبرني المنذري عن المبَرِّد قال : زَعَمَ أَبو عبيدة أَن القسِماتِ مَجارِي الدُّموعِ واحدتها قَسِمَةٌ .
قال : ويقال : من هذا رجلٌ قسيمٌ ومقسَّم وأَنشد :
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
أبو عبيد : القَسامُ : الحسْنُ ، وكذلك القَسامَةُ .
وقال الليث : القسيمةُ : المرأةُ الجميلةُ .
وقال عنترة :
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
أراد بقوله بقسيمة ، أي : بفم امرأَة قسيمة وهي الحسناءُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : القَسامِيُّ الذي يَطْوِي الثيابَ أَوَّلَ طَيِّها حتى تتكسَّرَ على طيِّهِ ، وأنشد :
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
ثعلب عن ابن الأعرابي : إذا قرِحَ الفرسُ من جانب ، وهو من جانبِ رباعٍ فهو قسامِيٌّ .
وقال الجعدي يَصِفُ فرساً :
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
قال : القَسامِيُّ الذي يكونُ بينَ شيئين ، والقَسامِيُّ : الحسَنُ من القسامَةِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : القَسامَةُ : الهدنةُ بين العدوِّ وبين المسلمين ، وجمعها قساماتٌ ، والقسامَةُ الذين يحلفون على حقهم ويأخُذُونَ ، والقسامَةُ : الحسنُ التَّامُّ وجمعُها قَساماتٌ .
وقال غيره : القَسامُ : وقت الهاجِرَةِ في قول النابغة :
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
وقال أبو زيد : جاءتْ قَسامةُ الرَّجل سمُّوا بالمصدر ، وقتل فلانٌ فلاناً بالقَسامة : باليمين ، وجاءتْ قسامةُ الرجل وأصله اليمين ، ثم جُعل قوماً ، والمُقْسَمُ القَسَم والمُقْسَمُ : الموضعُ يُحلف فيه ، والمُقْسِمُ : الرَّجل الحالف .
أبو منصور : القَسامةُ في الدّم أن يُقتل رجل لا يُشهد على قتل القاتل إيَّاه بِبَيِّنَة عادلة فيجيء أولياء المقتول فيدَّعوا على رجل بعينهِ أنه قتلهُ ويدلُو بلوثٍ من بيِّنة مثل أن يجدوه ملطخاً بدم القتيل أو يشهد رجلٌ واحد أو امرأة واحدة كل منهما عدلٌ ، أو يوجد المقتول في دار رجلٍ بينه وبين القتيل عداوةٌ ظاهرة ، فإِذا حصلت دلالةٌ من هذه الدَّلالات استُحلف أولياءُ القتل وورثة دمه فإِن حلفوا خمسين يميناً استحقوا دية قتيلهم ، وإن نكلوا عن اليمين حلف المدَّعى عليه وبرىء ، وهذا قول الشافعي وأصحابه .
والقَسامةُ : اسم من الإقسام وضع موضع المصدر ثم قيل للذين يُقْسِمُون قسامةٌ أيضاً ، وإذا ادعى الورثة قِبَل رجل أنه قتل صاحبهم ولا لوث ولا بيِّنة استُحلف المدَّعى عليه خمسين يميناً أنه ما قتله فإِن حلفَ برىء وإن نكلَ حلفَ الورثة خمسين يميناً ، ثم يكونون بالخيارِ في قتلهِ أو أخذ الدِّية منه إذا كان القتل عمداً .
قال الليث : وحصاةُ القَسْم أنهم كانوا إذا قلَّ الماء عندهم لِلشُّقَّةِ في الفَلوات عمدوا إلى قعبٍ فألقوا تلك الحصاة فيه ، ثم
صبُّوا عليها الماء قدر ما يغمرها وقُسِمَ الماء بينهم على ذلك ، وتسمى تلك الحصاة المَقْلَةَ .
قال : والأقاسيمُ : الحُظوظُ المقسومة بين العباد ، والواحدة أُقْسُومَةٌ مثل : أُظفور وأظافيرَ ، وقيل : إن الأقاسيم جمع أقسامٍ ، والأقسامُ جمع قِسمٍ ، ووجهٌ مُقَسَّمٌ : أي : حسنٌ .
وقال العجاج :
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
أي : المُحَسَّنِ ، يعني مقام إبراهيم النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وأخبرني المنذري عن المبرد أن الرياشي أنشده :
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
قال الرياشي : سمعت أبا زيد يقول : سمعت العرب تنشده : كأن ظبيةً وكأن ظبيةٍ وكأن ظبيةٌ ، فمن نصب خفَّف كأن وأعملها ، ومن كسراد أراد كظبيةٍ ، ومن رفع أراد كأنها ظبيةٌ .
وقال أبو سعيد الضريرُ ، يقال : تركت فلاناً يَسْتَقْسِمُ أي : يفكِّرُ ويروي بين أمرين وهذا حُجَّة لما فسَّرته في الأزلامِ والاستِقسام بها ، ويقال : فلان جيد القَسْمِ أي : جيد الرأي .
سقم : قال الليث : السُّقْمُ والسَّقَمُ والسَّقامُ لُغاتٌ ، وقد سَقُمَ الرجل يَسْقُمُ فهو سقيمٌ ورجل مِسقامٌ ، إذا كان يعتريه السَقمُ كثيراً ويقال : أسْقَمَهُ الداءُ فَسقُمَ .
ومن العرب من يقول : سَقِمَ يَسْقَمُ سقَماً فهو سقيمٌ .
وقال إبراهيم عليه السلام فيما أخبر الله عنه : ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
قال بعض المفسرين : أراد أنه طعينٌ أي : أصابه الطاعون ، وقيل معناه : أن سَيسْقمُ فيما يستقبل إذا نزل به الموت ، فأَوهمهم بمعارض الكلام أنه في تلك الحال سقيم .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ، معناه : أنك ستموت وأنهم سَيَمُوتُونَ .
وقال أبو زيد : السَّوْقَمُ : شجر يُشبه الخلاف .
وقال ابن دريد : سقامٌ : وادٍ بالحجاز .
مقس : أبو عبيد عن أبي زيد : تمَقَّسَتْ نفسي ولقِسَتْ بمعنى غَثَتْ غَثَياناً .
وأنشد :
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
وقال الفراء نحوه .
وقال أبو سعيد وغيره : مَقسْتُهُ في الماء مَقساً وقمسْتُهُ فيه قَمْساً إذا غططته ، وقد انقمسَ في الماء انقماساً .
وروى ابن الفرج لأبي عمرو : يقال : مَقِسَتْ نفسه تمقَسُ فهي ماقسة إذا أنِفَتْ وقال مرةً خَبُثَتْ وهي بمعنى لَقِسَتْ .
قمس : قال الليث : كل شيء يَنْغَطُّ في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ ، وكذلك القنانُ والأكامُ إذا اضطرب السراب حولها ، قيلَ : قَمَسَتْ : أي : بدت بعدما تخفي ، والولد إذا اضطرب في سُخدِ السَّلى قيل : قَمَسَ .
وقال رؤبة :
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
ومن أمثالهم : قال فلان قولاً بلغ به قاموس البحر ، أي : قعره الأقصى .
وقال أبو عبيد الله : القاموسُ : أبعد موضع غوراً في البحر .
قال : وأصل القمْسِ : الغوصُ ، وأنشد لذي الرُّمة يصف غيثاً :
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
أراد أن المطر كان عند نوءِ الثُّريا وهو منقسمها لغزارة ذلك النَّوءِ .
سمق : قال الليث : السَّمْقُ سَمْق النبات إذا طال ، وكذلك الشجر .
يقال : نخلةٌ سامقة طويلة جداً ، والسَّميقان والجميع الأسمقةُ ، وهي خشبات يُدخَلْنَ في الآلة التي ينقل عَلَيها اللبِنُ ، والسَّميقان في النِّير عُودان قد لُوقيَ بين طرفَيهما تحتَ غَبغَبِ الثَّوْرِ وأسِرَا بخيطٍ .
أبو منصور : وذكر الليث في كتاب ( العيْن ) هاتَين الخَشبَتينِ أنهما السَّمِيعان بالعين وجعلَهما ها هنا بالقاف ، والصواب ما قال في كِتاب ( العين ) .
وقال الليث : السَّمْسَق : الياسمين .
وقال أبو زيد : كذِب سُماقٌ وحَلِفٌ سُماق : أي : بحْتٌ خالِصٌ ، ويقال : أحبكَ حُبّاً سُماقاً أي : خالصاً ، والميم خفيفة في هذا ، فأَما الحَبُّ الذي يقال له : السَّماق الحامِض فهو بتشديد الميم ، وقِدْرٌ سُمَّاقيَّة ، وهي التي يقال لها : العَبْرَبية والعَرَبْرَبية .

##### Türkçe

ق س م
**قسم** ، **قمس** ، **سقم** ، **سمق** ، **مقس** : kullanımdadır.

**قسم** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **القَسْمُ** , **قَسَمْت**’in **قَسْماً** (diye) masdarıdır; **القِسْمُ** : pay ve nasiptir. Denir: “Bu senin **قِسْمُكَ**’dır, bu da benim **قسمي**’dir.”

Leys dedi: Denir: “Şeyi aralarında **قَسْماً** ve **قِسْمَةً** olarak **قَسَمْتُ**.”

Dedi: **القَسيمَةُ** : **الاقتسام**’ın masdarıdır; **القَسَمُ** : yemindir.

Başkası dedi: Denir: **أقسمتُ** **إقساماً** ve **قسماً**; böylece **الإقْسامُ** hakikî bir masdardır, **القسمُ** ise masdarın yerine ikame edilmiş bir isimdir. **قَسِيمُكَ**: seninle arsa ve malı seninle onun arasında paylaşan kimsedir. Denir: “Bu arsa, şu arsanın **قسيمَةُ**’sidir”; yani ondan ayrılmıştır. **القَسَّامُ**: evleri ve arazileri ortaklar arasında bölen kimsedir.

Allah عزَّ وجلَّ dedi: ( **وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ** ) (المائدة: 3).

Zeccâc dedi: **أنْ**’ın yeri ref‘tir; mana: size **الاستِقسامُ بالأزْلام** haram kılındı. **الأزْلامُ**: cahiliye için olan oklardır; bazısının üzerine “Rabbim bana emretti”, bazısının üzerine “Rabbim beni nehyetti” yazılıydı. Adam bir yolculuk veya bir iş istediğinde o **القِداح**’ı vururdu; üzerinde “Rabbim bana emretti” olan ok çıkarsa ihtiyacı için giderdi; üzerinde “Rabbim beni nehyetti” olan çıkarsa işinde gitmezdi. Allah bunun haram olduğunu bildirdi.

Ebû Mansûr dedi: Onun sözü: ( **وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ** ) manası: **الأزْلام** tarafından ve üzerlerine yazılan şeyden, iki işten size taksim edilmiş olanı istemenizdir.

Sana şunu açıklayan şeylerdendir ki, onların kendisiyle **يَسْتَقْسِمون** oldukları **الأَزْلاَم** kumar okları (**قداح الميسر**) değildir. Bize Muhammed b. İshâk es-Sa‘dî’nin, er-Rumâdî’den, Abdürrezzâk’tan, Ma‘mer’den, ez-Zührî’den rivayet ettiği şey: dedi ki: Bana Abdurrahman b. Mâlik el-Mudlicî —o, Sürâka b. Cuş‘um (جعشم)’ın kardeşinin oğludur— haber verdi: Babası ona haber verdi ki Sürâka’yı şöyle derken işitmiş: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Allah’ın Elçisi (صلى الله عليه وسلم) ve Ebû Bekir hakkında bize, ikisinden her birinin diyetini, onları öldürene veya esir edene (vermek üzere) koyuyorlardı. Dedi: Ben kavmim Benî Mudlic meclisinde otururken, onlardan bir adam geldi; başlarımızın üzerinde durdu ve dedi: “Ey Sürâka, az önce sahilde karaltılar gördüm; onları ancak Muhammed ve ashabı sanıyorum.” Dedi: Onların onlar olduğunu bildim; dedim: “Onlar onlar değildir; fakat sen falanı ve falanı gördün; talepkâr olarak gittiler.” Dedi: Sonra mecliste bir saat kaldım; sonra kalktım, evime girdim; cariyeme emrettim: atımı çıkarsın ve onu bir tümseğin arkasında tutsun. Dedi: Sonra mızrağımı aldım; onunla evin arkasından çıktım; mızrağın üst tarafını alçalttım; mızrağımı yere koydum; nihayet atıma geldim, ona bindim; onu koşturdum, beni yaklaştırıyordu; nihayet ikisinin karaltılarını gördüm. Onlara, sesin işitileceği kadar yaklaştığımda, atım beni sendeledi; ondan düştüm; elimle sadakıma uzandım; ondan **الأزلام**’ı çıkardım; onunla **فاسْتقسمْتُ**: onlara zarar vereyim mi, yoksa hayır mı? Derken hoşlanmadığım şey çıktı: onlara zarar vermemem. **الأزلام**’a karşı geldim; atıma bindim; onu koşturdum, yaklaştırıyordu; nihayet onlara yaklaştığımda atım sendeledi ve ondan düştüm. Dedi: Bunu üç kere yaptım; ta ki atımın iki eli yere batıp dizlere varıncaya kadar.

Uzunluğu olan bir hadiste: Dedim: Bu hadis sana şunu açıklar ki **الأزلام** emir ve nehiy oklarıdır; kumar okları değildir.

Müerric ve dil ehlinden bir cemaat dedi ki: **الأزلام** kumar oklarıdır; bu bir vehimdir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “O, işini **قَسْماً** olarak **يَقسِمُ**”; yani onu takdir eder; onda nasıl davranacağını düşünür.

Lebîd’den şu beyit okundu:
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ

Ve denir: “Falan işini **قَسَمَ**”; yani onda meyletti: yapacak mı, yapmayacak mı?

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **القَسِمَةُ** : yüzdür.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: İki göz arasına **قَسِمةٌ** denir.

Asma‘î dedi: **القسمةُ** : yüzün üst kısımlarıdır.

Münzirî bana haber verdi; Müberred dedi ki: Ebû Ubeyde, **القسِماتِ**’ın gözyaşı yolları olduğunu, tekilinin **قَسِمَةٌ** olduğunu iddia etti.

Dedi: Denir: “Bu, **قسيمٌ** ve **مقسَّم** bir adamdır”; ve şu beyit okundu:
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ

Ebû Ubeyd: **القَسامُ** : güzelliktir; **القَسامَةُ** da böyledir.

Leys dedi: **القسيمةُ** : güzel kadındır.

Antere dedi:
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ

Onun “**بقَسيمة**” sözüyle muradı: **قسيمة** olan, yani güzel kadın olan bir kadının ağzıdır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القَسامِيُّ**: elbiseyi ilk katlayışında katlar; ta ki onun katı üzerinde kırışsın; ve şu beyit okundu:
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: At bir yandan yara olursa ve o, dört yaş yanından ise, o **قسامِيٌّ**’dir.

Câ‘dî bir atı vasfederek dedi:
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا

Dedi: **القَسامِيُّ** iki şeyin arasında olan kimsedir; **القَسامِيُّ**: **القسامَة**’dan olan güzeldir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **القَسامَةُ**: düşman ile Müslümanlar arasındaki ateşkestir; çoğulu **قساماتٌ**’tır. **القسامَةُ**: hakları üzerine yemin eden ve alan kimselerdir. **القسامَةُ**: tam güzelliktir; çoğulu **قَساماتٌ**’tır.

Başkası dedi: **القَسامُ**: Nâbiga’nın şu sözünde öğle sıcağı vaktidir:
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام

Ebû Zeyd dedi: Adamın **قَسامةُ**’sı geldi; masdar ile isimlendirdiler. “Falan, falanı **بالقَسامة** öldürdü”: yemin ile. Adamın **قسامةُ**’sı geldi; aslı yemindir; sonra bir kavim yapıldı. **المُقْسَمُ**: yemin; **المُقْسَمُ**: içinde yemin edilen yer; **المُقْسِمُ**: yemin eden adamdır.

Ebû Mansûr: Kanda **القَسامةُ**, bir adamın öldürülmesidir; katilin onu öldürdüğüne adil bir delille şahitlik edilmez; öldürülenin velileri gelir, belirli bir adam aleyhine onu öldürdüğünü iddia ederler ve bir delilden bir **لوث** getirirler; mesela onu maktulün kanına bulanmış bulmaları, yahut adil olan bir erkek veya adil olan bir kadının tek başına şahitlik etmesi, yahut maktulün bir adamın evinde bulunması ve o adam ile maktul arasında açık bir düşmanlık olması. Bu delaletlerden bir delalet elde edilince, öldürmenin velileri ve kanının mirasçıları yemin ettirilir; elli yemin ederlerse öldürülenlerinin diyetini hak ederler; yeminden kaçınırlarsa, aleyhine iddia edilen yemin eder ve beraat eder. Bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.

**القَسامةُ**: **الإقسام**’dan bir isimdir; masdarın yerine konuldu; sonra **يُقْسِمُون** olanlara da **قسامةٌ** denildi. Varisler bir adam aleyhine, sahiplerini öldürdüğünü iddia ederler de ne **لوث** ne delil olursa, aleyhine iddia edilen elli yeminle “onu öldürmedim” diye yemin ettirilir; yemin ederse beraat eder; kaçınırsa varisler elli yemin eder; sonra öldürme kasten ise, onu öldürmekte veya ondan diyeti almakta muhayyer olurlar.

Leys dedi: **حصاةُ القَسْم**: onlarda, çöllerde uzaklık sebebiyle su azaldığında bir kaba yönelirlerdi; o çakıl taşını onun içine atarlardı; sonra onun üzerine, onu örtecek kadar su dökerlerdi; su bunun üzerine aralarında taksim edilirdi. O çakıl taşına **المَقْلَةَ** denir.

Dedi: **الأقاسيمُ**: kullar arasında taksim edilmiş paylardır; tekili **أُقْسُومَةٌ**’dur; “**أُظفور** ve **أظافيرَ**” gibi. Ve denildi ki: **الأقاسيم** , **أقسامٍ**’ın cem‘idir; **الأقسامُ** , **قِسمٍ**’in cem‘idir. **وجهٌ مُقَسَّمٌ**: yani güzel.

A‘câc dedi:
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم

Yani: güzelleştirilmiş; İbrahim peygamberin makamını (صلى الله عليه وسلم) kastediyor.

Münzirî bana haber verdi; Müberred’den: er-Riyâşî ona şu beyiti okudu:
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم

Riyâşî dedi: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: Arapların onu şöyle okuduğunu işittim: “**كأن ظبيةً**” ve “**وكأن ظبيةٍ**” ve “**وكأن ظبيةٌ**”. Kim nasb ederse **كأن**’ı hafifletmiş ve onu amel ettirmiş olur; kim kesre yaparsa “**كظبيةٍ**”yi kastetmiştir; kim ref‘ ederse “sanki o bir ceylandır”ı kastetmiştir.

Ebû Sa‘îd ed-Darîr: Denir: “Falanı **يَسْتَقْسِمُ** halde bıraktım”; yani iki iş arasında düşünür ve tartar. Bu, **الأزلام** ve onunla **الاستِقسام** hakkında açıkladığım şeye bir hüccettir. Denir: “Falan **القَسْمِ**’i iyidir”; yani görüşü iyidir.

**سقم** : Leys dedi: **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır. Adam **سَقُمَ** eder, **يَسْقُمُ** eder; o **سقيمٌ**’dir. **رجل مِسقامٌ**: eğer ona hastalık çokça arız oluyorsa. Denir: Hastalık onu **أسْقَمَهُ** etti; derken **فَسقُمَ**.

Araplardan kimi der: **سَقِمَ** eder, **يَسْقَمُ** eder; **سقَماً** (olarak); o **سقيمٌ**’dir.

Allah’ın ondan haber verdiği üzere İbrahim عليه السلام dedi: ( **النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ** ) (الصافات: 89).

Müfessirlerden bazıları dedi: Muradı, o **طعينٌ**’dir; yani ona taun isabet etmiştir. Ve denildi ki manası: ileride, ölüm ona indiğinde hastalanacaktır; böylece sözün ima yoluyla karşıtlığıyla onları, o hâlde hasta olduğuna inandırdı.

Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **لَتَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ** ) (الزمر: 30); manası: sen öleceksin ve onlar ölecekler.

Ebû Zeyd dedi: **السَّوْقَمُ**: **الخلاف**’a benzeyen bir ağaçtır.

İbn Düreyd dedi: **سقامٌ**: Hicaz’da bir vadidir.

**مقس** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تمَقَّسَتْ** nefsim ve **لقِسَتْ**; “bulandı, bulantı ile bulandı” manasındadır.

Şu beyit okundu:
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ

Ferrâ da bunun benzerini söyledi.

Ebû Sa‘îd ve başkaları dedi: Onu suda **مَقساً** olarak **مَقسْتُهُ** ve onu orada **قَمْساً** olarak **قمسْتُهُ**: eğer onu daldırdıysan. Ve suda **انقماساً** olarak **انقمسَ** etti.

İbnü’l-Ferec, Ebû Amr’dan rivayet etti: Denir: Nefsi **مَقِسَتْ**; **تمقَسُ** eder; o **ماقسة**’dir: eğer tiksindiyse. Bir defa da “kötüleşti” dedi; ve o, **لَقِسَتْ** manasındadır.

**قمس** : Leys dedi: Suda dalıp sonra yükselen her şey **قَمَسَ** etmiştir. Serap onun etrafında çalkalandığında tepeler ve tümsekler de böyledir; denir: **قَمَسَتْ**; yani gizlenirken sonra göründü. Yavru, döl zarının sıcaklığında çalkalandığında denir: **قَمَسَ**.

Rü’be dedi:
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ

Atasözlerindendir: “Falan, denizin **قاموس**’una ulaştığı bir söz söyledi”; yani onun en uzak dibine.

Ebû Ubeydullah dedi: **القاموسُ**: denizde en uzak derinlik yeridir.

Dedi: **القمْسِ**’in aslı: dalıştır. Zü’r-Rumme’ye, bir yağmuru vasfederken, şu beyit okundu:
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ

Muradı: yağmur, **الثُّريا**’nın nev’inde idi; o, onun **منقسمها**’sındandır; o nev’in bolluğu sebebiyle.

**سمق** : Leys dedi: **السَّمْقُ**: bitkinin **سَمْق**’udur; eğer uzadıysa; ağaç da böyledir. Denir: Çok uzun bir hurma: **نخلةٌ سامقة**. **السَّميقان** ve cem‘i **الأسمقةُ**: bunlar, kerpicin üzerinde taşındığı alete sokulan tahtalardır. **السَّميقان**: boyundurukta, öküzün gıdığının altında iki ucu karşılaştırılmış iki çubuktur; bir iplikle bağlanmışlardır.

Ebû Mansûr: Leys, ( **العيْن** ) kitabında bu iki tahtayı, **السَّمِيعان** olarak **بالعين** ile zikretti; onları burada **بالقاف** ile yaptı; doğru olan, ( **العين** ) kitabında söylediğidir.

Leys dedi: **السَّمْسَق**: yasemindir.

Ebû Zeyd dedi: **كذِب سُماقٌ** ve **حَلِفٌ سُماق**: yani katıksız, halistir. Denir: “Seni **حُبّاً سُماقاً** severim”; yani halis. Bu hususta **الميم** hafiftir. Ama “**السَّماق الحامِض**” denilen tane ise **الميم**’in şeddelenmesi iledir. **قِدْرٌ سُمَّاقيَّة**: o, **العَبْرَبية** ve **العَرَبْرَبية** denilen şeydir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والقاف وما يثلثهما)
(سقل) السين والقاف واللام ليس بأصل، لأنَّ السين فيه مبدلة عن صاد.
(سقم) السين والقاف والميم أصلٌ واحد، وهو المرض: يقال سُقْمٌ وسَقَمٌ وسَقامٌ، ثلاثُ لغات.
(سقي) السين والقاف والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ، وهو إشراب الشيء الماء وما أشبَهَه. تقول: سقيته بيدي أَسقيهِ سَقيا، وأَسْقيته، إذا جعلتَ لـه سِقياً. والسُّقْي: المصدر، وكم سِقيُ أرضك، أي حظُّها من الشرب. ويقال: أسقيتُك هذا الجِلدَ، أي وهبتُهُ لك تتّخذه سِقاء. وسَقَيْتُ على فلان، أي قلتَ: سقاه الله. حكاه الأخفش. والسِّقاية: الموضع الذي يُتَّخذ فيه الشراب في الموسم. والسِّقاية: الصُّواع، وفي قوله جلَّ وعزَّ: ﴿جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ﴾  [يوسف 70]، وهو الذي كان يَشرَب فيه الملك. وسَقَى بَطْنُ فلان، وذلك ماء أصفر يَقَع فيه. وسَقَى فلانٌ على فلانٍ بما يكره، إذا كرّره عليه. والسَّقِيُّ: البَرديّ في قول امرئ القيس:
* وساقٍ كأنبوبِ السَّقِيِّ المَذَلَّلِ([1]) *
والسَّقِيّ، على فعيل أيضاً: السَّحابة العظيمة القَطْر. والسِّقاء معروف، ويشتق من هذا أسقيت الرَّجل، إذا اغتبْتَه. قال ابن أحمر:
* ولا أيّ من عاديت أسقى سقائيا([2]) *
(سقب) السين والقاف والباء أصلان: أحدهما القرب، والآخر يدلُّ على شيء مُنْتَصِب. فالأوَّل السَّقَب، وهو القُرْب. ومنه الحديث: "الجار أحقُّ بسَقَبِه". يقال منه سقبتِ الدّارُ وأسْقبت. والساقب: القريب. وقال قوم: السّاقب القريب والبَعيد. فأمّا القريب فمشهور، وأما البعيد فاحتجُّوا فيه بقول القائل:
تَرَكْتَ أباكَ بأرضِ الحجاز *** ورُحتَ إلى بَلدٍ ساقبِ
وأما الأصل الآخر فالسقْب والصَّقْب، وهو عمود الخِباء، وشُبّه به السقب ولدُ الناقة. ويقال ناقة مِسقاب، إذا كان أكثر وضْعِها الذّكور، وهو قوله:
* غَرَّاءَ مِسقاباً لفحلٍ أَسْقَبا([3]) *
هذا فعلٌ لا نعت.
(سقر) السين والقاف والراء أصلٌ يدل على إحراق أو تلويح بنار. يقال سقَرتْه الشَّمسُ، إذا لوّحتْه. ولذلك سمِّيت سَقَر. وسَقَرات الشمس: حَرُورها. وقد يقال بالصَّاد، وقد ذكر في بابه.
(سقط) السين والقاف والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الوقوع، وهو مطّرد. من ذلك سَقط الشيءُ يسقُطُ سقوطاً. والسَّقَط: رديء المتاع. والسِّقاط والسَّقَط: الخطأ من القول والفعل. قال سويد:
*كيف يرجُونَ سِقاطي بعدما  *** جَلَّلَ الرأسَ مَشيبٌ وصَلَعْ([4])قال بعضهم: السقاط في القول: جمع سَقْطة، يقال سِقاط كما يقال رَملة ورمال. والسّقط: الولد يسقُط قبل تمامه، وهو بالضم والفتح والكسر. وسَِـُـقْط النار: ما يسقط منها من الزَّند. والسَّقَّاط: السيف يسقُط من وراء الضريبة، يقطعها حتى يجوزَ إلى الأرض. والسّاقطة: الرجل اللئيم في حَسبه. والمرأة السَّقِيطة: الدَّنيئة. وحُدِّثنا عن الخليل بالإسناد الذي ذكرناه في أول الكتاب، قال: يقال سقطَ الولدُ من بطن أمه، ولا يقال وقَع. وسُقط الرمل وسِقطه وسَقطه: حيث ينتهي إليه طَرَفه، وهو مُنقَطَعه. وكذلك مَسقِط رأسِه، حيث وُلد. وهذا مَسقط السّوط حيث سقط. وأتانا في مَسقِط النَّجم، حيث سقط. وهذا الفعل مَسقَطة للرّجُل من عيون الناس. وهو أن يأتي ما لا ينبغي. والسِّقاط في الفَرَس: استرخاء العَدْو. ويقال أصبحت الأرض مُبْيضّة من السقيط، وهو الثّلج والجليد. ويقال إن سِقْط السحاب حيث يُرى طرَفُه كأنَّه ساقط على الأرض في ناحيةِ الأفقِ، وكذلك سِقْط الخِباء. وسِقْطا جناحَيِ الظليم: ما يُجَرُّ منهما على الأرض في قوله:
* سِقطانِ مِنْ كَنَفَيْ ظليمٍ نافِرِ([5]) *
قال بعض أهل العلم في قول القائل:
حتَّى إذا ما أضاءَ الصُّبح وانبعَثَتْ *** عنه نَعامةُ ذي سِقْطين مُعْتَكِرِ([6])يقال إنَّ نعامة الليل سوادُهُ، وسِقْطاه: أوَّلُهُ وآخره. يعني أنّ الليل ذا السقطينِ مضَى وصَدَقَ الصُّبْحُ.
(سقع) السين والقاف والعين ليس بأصل؛ لأنّ السين فيه مبدلة من صاد. يقال صُقْع وسُقْع. وصَقَعْته وسَقَعته. وما أدري أين سَقَعَ أي ذهب.
(سقف) السين والقاف والفاء أصل يدلُّ على ارتفاعٍ في إطلال وانحناء. من ذلك السقف سقف البيت، لأنه عالٍ مُطلٌّ. والسقيفة: الصُّفّة. والسقيفة: كلُّ لوحٍ عريض في بناء إذا ظهر من حائط. والسَّماء سقفٌ، قال الله تعالى: ﴿وجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً﴾ [الأنبياء 32]. ومن الباب الأسْقَفُ من الرِّجال، وهو الطويل المنحني؛ يقال أسقَفُ بيِّنُ السقَف. والله أعلم بالصواب.
 --------------ــ
([1]) صدره كما في معلقته:         * وكشح لطيف كالجديل مخصر *.
([2]) صدره كما في اللسان:         * ولا علم لي ما نوطة مستكنة *
([3]) البيت لرؤبة في ديوانه 170 واللسان (سقب). يمدح أبوي رجل ممدوح، وقبله: * وكانت العرس التي تنخبا *
([4]) البيت في اللسان (سقط) وهو من قصيدة طويلة له في المفضليات (1: 188 ـ 200).
([5]) البيت لثعلبة بن صعير المازني في المفضليات (1: 127). وصدره:
* وكأنَّ عيبتها وفضل فتانها *.
([6]) البيت للراعي كما في اللسان (9: 192).

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**القاف** وما يثلثهما)
(**سقل**) **السين** ve**القاف** ve**اللام** aslî değildir; çünkü onda **السين**, **صاد**’dan بدل edilmiştir.
(**سقم**) **السين** ve**القاف** ve**الميم** tek bir asıldır; o da hastalıktır: **سُقْمٌ** ve**سَقَمٌ** ve**سَقامٌ** denir; üç lugattır.
(**سقي**) **السين** ve**القاف** ve illetli harf tek bir asıldır; o da bir şeye suyu ve ona benzerini içirmektir. Dersin ki: **سقيته** elimle, **أَسقيهِ** **سَقيا**; ve **أَسْقيته** (dersin), ona **سِقياً** kıldığın zaman. Ve **السُّقْي**: masdardır; ve “toprağının **سِقيُ** ne kadardır?”, yani içmeden payı. Ve denir: **أسقيتُك** bu **الجِلدَ**, yani onu sana bağışladım; onu **سِقاء** edinirsin. Ve **سَقَيْتُ** falanın üzerine, yani “Allah ona su içirsin” dedin. Bunu **الأخفش** hikâye etti. Ve **السِّقاية**: mevsimde içeceğin edinildiği yer. Ve **السِّقاية**: **الصُّواع**’dır; ve O’nun (azze ve celle) sözü içinde: ﴿**جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ**﴾  [Yusuf 70]; o, melikin içinde içtiği şeydir. Ve falanın karnı **سَقَى**; bu, onda vâki olan sarı sudur. Ve falan, falanın üzerine hoşlanmadığı şeyle **سَقَى**, onu ona tekrar ettiği zaman. Ve **السَّقِيُّ**: **البَرديّ**’dir, İmru’ul-Kays’ın sözünde:
* وساقٍ كأنبوبِ **السَّقِيِّ** المَذَلَّلِ([1]) *
Ve **السَّقِيّ**, **فعيل** üzere de: çok damlalı büyük buluttur. Ve **السِّقاء** mâruftur; ve bundan “**أسقيتُ** adamı” türetilir; onu gıybet ettiğin zaman. İbn Ahmer dedi ki:
* ولا أيّ من عاديت **أسقى** سقائيا([2]) *

(**سقب**) **السين** ve**القاف** ve**الباء** iki asıldır: birisi yakınlık, diğeri dikilmiş bir şeye delâlet eder. Birincisi **السَّقَب**’dır; o, yakınlıktır. Ondan hadis: “Komşu, **سَقَبِه** ile daha hak sahibidir.” Ondan “ev **سقبت** ve **أسْقبت**” denir. Ve **الساقب**: yakındır. Bir kavim dedi ki: **السّاقب** yakın ve uzaktır. Yakın olana gelince, meşhurdur; uzak olana gelince, onda şu söyleyenin sözüyle delil getirdiler:
تَرَكْتَ أباكَ بأرضِ الحجاز *** ورُحتَ إلى بَلدٍ ساقبِ
Diğer asla gelince: **السقْب** ve**الصَّقْب**; o, çadırın direğidir; ve onunla, devenin yavrusu olan **السقب** benzetildi. Ve “**ناقة مِسقاب**” denir; doğurmasının çoğu erkek olduğu zaman; ve o, şu sözdür:
* غَرَّاءَ مِسقاباً لفحلٍ أَسْقَبا([3]) *
Bu, sıfat değil fiildir.

(**سقر**) **السين** ve**القاف** ve**الراء** yakma yahut ateşle dağlama üzerine delâlet eden bir asıldır. “Güneş onu **سقَرتْ**” denir; onu dağladığı zaman. Bunun için **سَقَر** adlandırıldı. Ve **سَقَرات** güneş: onun hararetleridir. Ve bazen **الصَّاد** ile denir; ve onun babında zikredilmiştir.

(**سقط**) **السين** ve**القاف** ve**الطاء** tek bir asıldır; düşmeye delâlet eder; ve o, muttariddir. Ondan: şey **سَقط**; **يسقُطُ**; **سقوطاً**. Ve **السَّقَط**: eşyanın kötüsüdür. Ve **السِّقاط** ve**السَّقَط**: söz ve fiilden hatadır. Süveyd dedi ki:
*كيف يرجُونَ **سِقاطي** بعدما  *** جَلَّلَ الرأسَ مَشيبٌ وصَلَعْ([4])
Bazıları dedi ki: sözde **السقاط**: **سَقْطة**’nın cem‘idir; **سِقاط** denir, **رَملة** ve**رمال** denildiği gibi. Ve **السّقط**: tamamlanmadan önce düşen çocuktur; ve o, zamme ile, fetha ile, kesra iledir. Ve **سَِـُـقْط** ateş: ondan **الزَّند**’den düşen şeydir. Ve **السَّقَّاط**: darbenin arkasından düşen kılıçtır; onu keser, ta yere geçinceye kadar. Ve **السّاقطة**: nesebinde alçak adamdır. Ve kadın **السَّقِيطة**: aşağıdır. Ve bize, kitabın başında zikrettiğimiz isnad ile **الخليل**’den rivayet edildi; dedi ki: “Çocuk, annesinin karnından **سقطَ** denir; **وقَع** denmez.” Ve kumun **سُقط**’u ve**سِقطه** ve**سَقطه**: ucunun vardığı yer; o, kesildiği yerdir. Ve aynı şekilde, başının **مَسقِط**’ı: doğduğu yer. Ve bu, kamçının **مَسقط**’ıdır; düştüğü yer. Ve bize, yıldızın **مَسقِط**’ında geldi; düştüğü yerde. Ve bu fiil, insanların gözünde adam için bir **مَسقَطة**’dır; uygun olmayanı yapmasıdır. Ve atta **السِّقاط**: koşunun gevşemesidir. Ve “yer, **السقيط**’ten bembeyaz oldu” denir; o, kar ve buzdur. Ve denir ki: bulutun **سِقْط**’u, ufkun bir yanında, ucu yere düşmüş gibi görüldüğü yerdir; ve aynı şekilde çadırın **سِقْط**’u. Ve devekuşunun iki kanadının **سِقْطا**’sı: onlardan yere sürünen şeydir; şu sözünde:
* **سِقطانِ** مِنْ كَنَفَيْ ظليمٍ نافِرِ([5]) *
Bazı ilim ehli, söyleyenin sözünde:
حتَّى إذا ما أضاءَ الصُّبح وانبعَثَتْ *** عنه نَعامةُ ذي **سِقْطين** مُعْتَكِرِ([6])
Denir ki: gecenin devekuşu onun karalığıdır; ve onun iki **سِقْط**’ı: evveli ve âhiridir. Yani iki **سقط** sahibi gece geçti ve sabah doğru çıktı.

(**سقع**) **السين** ve**القاف** ve**العين** aslî değildir; çünkü onda **السين**, **صاد**’dan بدل edilmiştir. **صُقْع** ve**سُقْع** denir. Ve **صَقَعْته** ve**سَقَعته**. Ve bilmem nerede **سَقَعَ**; yani gitti.

(**سقف**) **السين** ve**القاف** ve**الفاء** bir yükselmeye, bir çıkıntı ve eğrilik içinde, delâlet eden bir asıldır. Ondan **السقف**: evin tavanı; çünkü o, yüksek ve çıkıntılıdır. Ve **السقيفة**: **الصُّفّة**’dir. Ve **السقيفة**: bir yapıda, bir duvardan göründüğü zaman, her geniş levhadır. Ve gök bir **سقف**’tur; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً**﴾ [Enbiyâ 32]. Ve babdandır: erkeklerden **الأسْقَفُ**; o, uzun eğridir; “**أسقَفُ**; **بيِّنُ السقَف**” denir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
 --------------ــ
([1]) Sadrı, muallakasında olduğu gibi:         * وكشح لطيف كالجديل مخصر *.
([2]) Sadrı, Lisân’da olduğu gibi:         * ولا علم لي ما نوطة مستكنة *
([3]) Beyit, divanında 170 ve Lisân (**سقب**)’da Ru’be’nindir. Övülen bir adamın anne-babasını över; ve ondan önce: * وكانت العرس التي تنخبا *
([4]) Beyit, Lisân (**سقط**)’tadır; ve Mufaddaliyât’ta (1: 188 ـ 200) ona ait uzun bir kasidedendir.
([5]) Beyit, Mufaddaliyât’ta (1: 127) Sa‘îr el-Mâzinî’nin oğlu Sa‘lebe’nindir. Ve sadrı:
* وكأنَّ عيبتها وفضل فتانها *.
([6]) Beyit, Lisân’da (9: 192) olduğu üzere er-Râ‘î’nindir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السقم والسقم: المرض المختص بالبدن والمرض قد يكون في البدن وفي النفس، نحو: ﴿في قلوبهم مرض﴾ [البقرة/10]. وقوله تعالى: ﴿إني سقيم﴾ [الصافات/89] فمن التعريض، أو الإشارة إلى ماض، وإما إلى مستقبل، وإما إلى قليل مما هو موجود في الحال، إذ كان الإنسان لا ينفك من خلل يعتريه وإن كان لا يحس به، ويقال: مكان سقيم، إذا كان فيه خوف.

##### Türkçe

- **السقم** ve **السقم**: bedene mahsus hastalık; hastalık bazen bedende ve nefiste olur; şu misal gibi: ﴿في قلوبهم مرض﴾ [البقرة/10]. Yüce Allah’ın sözü: ﴿إني سقيم﴾ [الصافات/89]; bu, üstü kapalı söyleyiş cümlesindendir; yahut geçmişe bir işaret, yahut geleceğe, yahut hâlde mevcut olanın az bir kısmınadır; zira insan, kendisine arız olan bir bozukluktan ayrılmaz; her ne kadar onu hissetmese de. Ve “**مكان سقيم**” denir; onda korku bulunduğu zaman.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ق م
بـه سقـم وسقـم وسقـام وهـو سقيم وسقم ورجل وامرأة مسقام‏.‏
وأسقمه الله وسقمه وترادفت عليه الأسقام‏.‏
وأرض مسقمة‏.‏
ورجل سقيم مسقم‏:‏ سقم هو وأهله‏.‏
ومن المجاز‏:‏ قلب سقيم وكلام وفهم سقيم وهو سقيم الصدر على أخيه‏:‏ حاقد عليه‏.‏

##### Türkçe

س ق م
Onda **سَقَم** ve **سُقْم** ve **سُقَام** vardır; o **سَقِيم**’dir; ve **سَقْم**; ve bir erkek ve bir kadın **مِسْقَام**(dır).
Allah onu **أَسْقَمَهُ**; ve onu **سَقَمَهُ**; ve onun üzerine **الأَسْقَام** art arda geldi.
Ve **مُسْقِمَة** bir yer.
Ve **سَقِيم** **مُسْقَم** bir erkek: o ve ehli **سَقِمَ** oldu.
Mecazdan: **قَلْب سَقِيم** ve **كَلَام** ve **فَهْم سَقِيم**; ve o, kardeşine karşı **سَقِيم الصَّدْر**’dür: ona kin tutan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّقامُ والسُّقْمُ والسَّقَمُ: المَرَض، لغات مثل حُزْنٍ وحَزَنٍ، وقد سَقِمَ وسَقُمَ سُقْماً وسَقَماً
وسَقاماً وسَقامَةً يَسْقُمُ، فهو سَقِم وسَقِيمٌ؛ قال سيبويه: والجمع سِقامٌ جاؤوا به على فِعالٍ، يذهب سيبويه إِلى الإِشعار بأَنه كُسِّر تكسير فاعِلٍ، وأَسْقَمَهُ الداء. وقال إِبراهيم، عليه السلام، فيما قصَّهُ الله في كتابه: إِني سَقِيمٌ؛ قال بعض المفسرين: معناه إِني طَعِينٌ أَي أَصابه الطاعون، وقيل: معناه إِني سأَسْقُمُ فيما أَستقبل إِذا حان الأَجلُ، وهذا من معارض الكلام، كما قال: إِنَّكَ مَيِّتٌ وإِنِّهم مَيِّتون؛ المعنى إِنك سَتَمُوت وإنهم سيموتون؛ قال ابن الأَثير: قيل إِنه استدل بالنظر في النجوم على وقت حمَّى كانت تأْتيه، وكان زمانه زمان نُجومٍ، فلذلك نظر فيها، وقيل إن مَلِكَهُمْ أَرسل إِليه أَن غَداً عِيدُنا فاخْرُجْ معنا، فأَراد التَّخَلُّف عنهم، فنظر إِلى نَجْمٍ فقال: إِن هذا النجم لم يطلع قَطُّ إلا أَسْقُمُ، وقيل: قال أَراد إِني سَقِيمٌ بما أَرى من عبادتكم غير الله؛ قال ابن الأَثير: والصحيح أَنها إِحدى كَذَباتِهِ الثلاث، والثانية بل فَعَلَه كَبيرُهُمْ، والثالثة عن زوجته سارةَ إِنها أُخْتِي، وكلُّها كانت في ذات الله ومُكابَدَةً عن دينه، صلى الله عليه وسلم. والمِسقام: كالسَّقِيمِ، وقيل: هو الكثير السُّقْم، والأُنثى مِسْقام أَيضاً؛ هذه عن اللحياني، وأَسْقَمَه الله وسَقَّمَه؛ قال ذو الرمة: هامَ الفُؤادُ بِذكْراها وخامرَها،
منها على عُدَواء الدار، تَسْقِيمُ
وأَسْقَمَ الرجُلُ: سَقِمَ أَهْلُه.
والسَّقامُ وسَقامٌ: وادٍ بالحجاز؛ قال أَبو خِراشٍ الهُذَليُّ: أَمْسى سَقامٌ خَلاءً لا أَنيسَ به
إِلا السِّباعُ، ومَرُّ الريح بالغُرَفِ
ويروى: إِلا الثُّمامُ، وأَبو عمرو يرفع إِلا الثمامُ، وغيره ينصبه. والسَّوْقَمُ: شجر يشبه الخِلافَ وليس به، وقال أَبو حنيفة: السَّوْقَمُ شجر عظام مثل الأَثأَبِ سواءً، غير أَنه أَطول طولاً من الأَثْأَبِ وأَقل عرضاً منه، وله ثمرة مثل التين، وإِذا كان أَخضر فإِنما هو حَجَرٌ صَلابةً، فإِذا أَدرك اصْفَرَّ شيئاً ولانَ وحَلا حَلاوَةً شديدة، وهو طيب الريح يُتَهادى.

##### Türkçe

**السَّقامُ** ve **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ**: hastalık; **حُزْنٍ** ve **حَزَنٍ** gibi lügatler. Ve **سَقِمَ** ve **سَقُمَ** **سُقْماً** ve **سَقَماً** ve **سَقاماً** ve **سَقامَةً** **يَسْقُمُ**; artık o **سَقِم** ve **سَقِيمٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: cem‘i **سِقامٌ**dur; onu **فِعالٍ** üzere getirdiler; Sîbeveyh, **فاعِلٍ**’in kırılması (çoğullaştırılması) kırılmasıyla kırıldığına işaret etmeye gider. Ve hastalık onu **أَسْقَمَهُ**.

Ve İbrâhîm, عليه السلام, Allah’ın kitabında kıssa ettiği şeyde dedi: **إِني سَقِيمٌ**. Bazı müfessirler dedi: manası “Ben **طَعِينٌ**’im”, yani ona taun isabet etmiştir. Ve denildi: manası “Ben ileride, ecel vakti geldiği zaman, **سأَسْقُمُ** olacağım”dır. Ve bu, sözün karşıtlarından (muârızından)dır; nitekim dedi: **إِنَّكَ مَيِّتٌ وإِنِّهم مَيِّتون**; mana: “Sen **سَتَمُوت** olacaksın ve onlar **سيموتون** olacaklar.” İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki, kendisine gelen bir hummanın vaktine yıldızlara bakmakla delil getirdi; ve onun zamanı yıldızlar zamanı idi; bu sebeple onlara baktı. Ve denildi: onların meliki ona gönderdi ki: “Yarın bizim bayramımızdır; bizimle çık.” O da onlardan geri kalmayı istedi; bir yıldıza baktı da dedi: “Şu yıldız asla doğmadı ki ben **أَسْقُمُ** olayım.” Ve denildi: dedi; muradı: “Allah’tan başkasına ibadet etmenizi gördüğüm şey sebebiyle ben **سَقِيمٌ**’im.” İbnü’l-Esîr dedi: sahih olan, onun üç yalanından birisi olduğudur; ikincisi: **بل فَعَلَه كَبيرُهُمْ**; üçüncüsü de, zevcesi Sâre hakkında: “O benim **أُخْتِي**’mdir.” Ve hepsi Allah’ın zatı hakkında ve onun dini uğrunda bir katlanma idi, صلى الله عليه وسلم.

Ve **المِسقام**: **السَّقِيمِ** gibi; ve denildi: o, **السُّقْم**’u çok olandır. Dişisi de **مِسْقام**dır ayrıca; bu, Lihyânî’dendir. Ve Allah onu **أَسْقَمَه** ve onu **سَقَّمَه**. Zü’r-Rumme dedi:
هامَ الفُؤادُ بِذكْراها وخامرَها،
منها على عُدَواء الدار، تَسْقِيمُ

Ve **أَسْقَمَ** adam: ehli **سَقِمَ** oldu.

Ve **السَّقامُ** ve **سَقامٌ**: Hicaz’da bir vadidir. Ebû Hırâş el-Hüzelî dedi:
أَمْسى سَقامٌ خَلاءً لا أَنيسَ به
إِلا السِّباعُ، ومَرُّ الريح بالغُرَفِ
Ve rivayet olunur: **إِلا الثُّمامُ**. Ebû Amr **إِلا الثمامُ**’u merfû kılar; başkası onu mansûb kılar.

Ve **السَّوْقَمُ**: **الخِلافَ**a benzeyen, fakat ondan olmayan bir ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi: **السَّوْقَمُ** büyük ağaçtır; **الأَثأَبِ** gibi eşitçe; ancak o, **الأَثْأَبِ**’den boyca daha uzundur ve ondan enine daha azdır. Ve onun incir gibi bir meyvesi vardır. Ve yeşil olduğu zaman, ancak o, sertlikçe bir taştır. Olgunlaştığı zaman biraz sararır, yumuşar ve şiddetli bir tatlılıkla tatlanır. Ve o, güzel kokuludur; hediyeleşilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ق م * * السٌَّامُ * المرض وكذا * السُّقْم * و * السَّقَمُ * مثل الحُزْنِ والحَزَن وقد * سَقِمَ * من باب طرب فهو * سَقِيمٌ * و * المِسْقامُ * الكثير السقم

##### Türkçe

* س ق م * * **السٌَّامُ** * hastalık; ve yine * **السُّقْم** * ve * **السَّقَمُ** *; **الحُزْنِ** ve **الحَزَن** gibi. Ve muhakkak * **سَقِمَ** * (طرب بابından), o hâlde o * **سَقِيمٌ** *dur. Ve * **المِسْقامُ** *: çokça hastalığı olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( السَّقَامُ كَسَحاب ) ، ولو خَلاّه |

| على إطلاقِه كان كافِيًا في الضَّبط ، | ( و ) السَّقَمُ مثل ( جَبَل وقُفْل ) ، قال | الجوهَرِيّ : هما لُغَتان مثل حَزَن | وحُزْن : ( المَرَض ) ، وقد ( سَقِم | كَفَرِح وكَرُم ) ، وعلى الأُولَى اقْتَصَر | الجوهَرِيُّ سَقَمًا وسَقامةً وسَقامًا ، | ( فهو ) سَقِم و ( سَقِيم ) ، ومنه قَولُه | تَعالَى حِكايةً عن سَيِّدِنا إِبراهِيم | عليه السّلام : ! 2 \< إني سقيم > 2 ! ، قال | بعضُ المُفَسِّرين : معناه إني | طَعِين . وقيل مَعْناه سأَسْقُم فيما | أستَقْبل إذا حانَ الأَجلُ ، وهذا من | مَعارِيض الكَلام ، وقيل : إنه استدَلَّ | بالنَّظَر إلى النُّجُوم على وَقْت حُمَّى | كانت تأْتِيه . وقيل : أراد إِنّي سَقِيمٌ | من عِبادتِكم غَيرَ اللهِ تعالى . قال | ابنُ الأثير : والصّحيح أنها | إحدى كَذَباته الثّلاث عليه السلام ، | وكلها كانت من ذَاتِ اللهِ تعالى | ومُكابَدَةً عن دِينِهِ [ & ] ، | ( ج ) سِقام ( كَكِتاب ) ، قال | سيبويه : جاؤا به على فِعال ، قال | ابنُ سِيدَه : يذهب سِيبَوَيْه إلى | الإشعار بأنه كُسِّر تَكْسِير فاعِل . | | ( و ) سُقامٌ ( كَغُراب ) : اسمُ | ( وادٍ ) بالحِجاز لهُذَيْل ، قال أبو | خِراش الهُذَلِيّ : | % ( أمسى سَقامٌ خَلاءٌ لا أنِيسَ به % | إلا السِّباعُ ومَرُّ الرّيح بالغَرَفِ ) % | | وسقط من نُسخَةِ شَيْخِنا الواو ، | فظَنّ أن قولَه : كغُراب مَعْطوف على | ما قَبْلَه ، فجَعَله جَمْعًا لسَقِيم من نَظَائِر | رِخال ، وليس كذلك ، فَليُتَأَمّل . | ( وقد يُفْتَح ) ، وهكذا هو مَضْبُوط |

| في نُسَخِ الصحاح والضم رِوايةُ | السّكريّ في شرح أِشْعار هُذَيْل . | | ( وسَقْمان : ع ) . | | ( والسَّوْقَمُ : شَجَر ) يُشْبِه الخِلاف | ولَيْس به ، وقال أبو حَنِيفة : شَجَر | ( عِظامٌ ) مثل الأثأب سواء . غير أنه | أطولُ منه وأقلّ عرضًا ، وله ثَمرةٌ | مثل التِّين ، وإذا كان أخضرَ فإنما | هو حَجَر صلابةً ، فإن أدرك اصفَرَّ | شيئًا ولاَنَ وحَلاَ حلاوةً شَدِيدة ، | وهو طَيِّب الريح يُتهادَى . | | ( والسَّقَمُونيا ) : يونانية أو | سريانية كما في المِصْباح : ( نَباتٌ | يُسْتَخْرج من تَجاوِيفِه رُطوبَةٌ دَبِقَة | وتُجَفَّف ، وتُدْعى باسْمِ نَبَاتِها أيضًا | مُضَادَّتُها للمَعِدَة ، والأَحْشاء أَكْثَرُ من | جَمِيع المُسْهِلات ، وتُصْلَح بالأَشْياءِ | العَطِرة كالفُلْفُل والزَّنْجَبِيل | والأَنِيسُون سِتُّ شَعِيرات منها إلى | عِشْرِين شَعِيرَة ، يُسْهِل المِرَّةَ | الصَّفْراءَ واللُّزُوجاتِ الرّدِيئة من | أَقاصِي البَدَن ، و ) استعمال ( جُزْء | منه بِجُزْء من تُرْبُذٍ في حَلِيب على | الرِّيق لا يَتْرك في البَطْن دُودَة ، | عَجِيبٌ في ذلك مُجَرَّبٌ ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | أسقمه الدَّاءُ إسقامًا : أَمرضَه ، نقله | الجوهريّ . وسَقَّمه تَسْقِيمًا كذلك : | قال ذو الرُّمَّة : | % ( هام الفُؤادُ بذِكْراهَا وخَامرَها % | منها على عُدَواءِ الدَّارِ تَسْقِيم ) % | | والمِسْقام كالسَّقِيم . وفي | الصحاح : هو الكَثِير السُّقم . | والأنثى مِسْقام أيضًا . وهذه عن | اللحياني . وأسقَم الرجلُ : سَقِم | أهلُه وترادَفَت عليه الأسقامُ ، | ورجل سَقِيمٌ مُسقِم : سَقُم هو | وَأهْلُه . | | ومن المجاز : قَلْبٌ سَقِيم ، وكلام |

| سَقِيم ، وفَهْمٌ سَقِيم ، وهو سَقِيم | الصّدر عليه : أي : حاقِد . |

##### Türkçe

| | **السَّقَامُ** ( **سَحاب** gibi ) , velev ki onu |

| mutlak bıraksa bile ضبطta yeterli olurdu , | ( ve ) **السَّقَمُ** ( **جَبَل** ve **قُفْل** gibi ) , dedi | el-Cevherî : ikisi iki lugattır; **حَزَن** | ve **حُزْن** gibi : ( hastalık ) , ve muhakkak ( **سَقِم** | **فَرِح** ve **كَرُم** gibi ) , ve birincisine iktisar etti | el-Cevherî **سَقَمًا** ve **سَقامةً** ve **سَقامًا** , | ( o hâlde o ) **سَقِم** ve ( **سَقِيم** )’dir , ve ondandır O’nun sözü | Teâlâ, seyyidimiz İbrâhîm’den hikâye olarak | عليه السّلام : ! 2 \< **إني سقيم** > 2 ! , dedi | müfessirlerin bazısı : manası “ben | **طَعِين**’im”dir. Ve denildi: manası “ben ileride **سَأَسْقُم** olacağım, | ecel geldiği vakit”tir; ve bu | sözün ma‘ârîzindendir. Ve denildi: o istidlâl etti | yıldızlara bakışla, bir hummâ vakti üzerine | ki ona gelirdi. Ve denildi: muradı “ben **سَقِيمٌ**’im | sizin Allah Teâlâ’dan başkasına ibadetinizden”dir. Dedi | İbnü’l-Esîr: ve sahih olan, onun | üç yalanından biridir, عليه السلام , | ve hepsi Allah Teâlâ için | ve dini uğruna mükâbede idi [ & ] , | ( çoğulu ) **سِقام** ( **كِتاب** gibi ) , dedi | Sîbeveyh: onu **فِعال** üzere getirdiler, dedi | İbn Sîde: Sîbeveyh, | **فاعِل**’in kırılmasıyla kırıldığına işaret etmeye gider. | | ( ve ) **سُقامٌ** ( **غُراب** gibi ) : bir | ( vadi ) adıdır Hicaz’da, Hüzeyl’e ait; dedi Ebû | Hırâş el-Hüzelî : | % ( **أمسى سَقامٌ خَلاءٌ لا أنِيسَ به** % | **إلا السِّباعُ ومَرُّ الرّيح بالغَرَفِ** ) % | | Şeyhimizin nüshasından vav düştü, | böylece zannetti ki onun sözü: **كَغُراب** atfedilmiş | kendinden öncekine; böylece onu **سَقِيم**’in cem‘i yaptı, nazâirden | **رِخال** gibi; öyle değildir; öyleyse teemmül edilsin. | ( ve açılabilir ) , ve işte o, ضبط edilmiş olduğu gibidir |

| صحâh nüshalarında; ve zamme, | es-Sükkarî’nin Hüzeyl şiirleri şerhindeki rivayetidir. | | ( ve **سَقْمان** : **ع** ) . | | ( ve **السَّوْقَمُ** : ağaç ) **الخِلاف**’a benzer | ve ondan değildir. Ve dedi Ebû Hanîfe: bir ağaçtır | ( iri ) **الأثأب** gibi, eşit olarak. Şu var ki | ondan daha uzundur ve daha az geniştir; ve onun bir meyvesi vardır | incir gibi; ve yeşil olduğu vakit ancak | sertlikçe bir taştır; olgunlaşınca biraz sararır | ve yumuşar ve çok şiddetli bir tatlılıkla tatlanır; | ve o güzel kokuludur, hediyeleşilir. | | ( ve **السَّقَمُونيا** ) : Yunanca yahut | Süryanice, **المِصْباح**’ta olduğu gibi: ( bir | bitkidir; onun oyuklarından yapışkan bir rutubet çıkarılır | ve kurutulur; ve bitkisinin adıyla da adlandırılır; | mideye zıtlığı, ve iç organlar, bütün | müshillerin hepsinden daha çoktur; ve güzel kokulu şeylerle ıslah edilir | biber ve zencefil | ve anason gibi; ondan altı arpa tanesinden | yirmi arpa tanesine kadar; sarı safrayı | ve kötü yapışkanlıkları bedenin en uçlarından ishal eder; ve ) استعمال ( bir | parçasının, **تُرْبُذٍ**’den bir parça ile, süt içinde | aç karnına; karında bir kurt bırakmaz; | bunda acayip, tecrübe edilmiş ) . | | [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: | | **أسقمه** hastalık **إسقامًا** : onu hasta etti; nakletti | el-Cevherî. Ve **سَقَّمه** **تَسْقِيمًا** da böyledir: | dedi Zü’r-Rumme : | % ( **هام الفُؤادُ بذِكْراهَا وخَامرَها** % | **منها على عُدَواءِ الدَّارِ تَسْقِيم** ) % | | Ve **المِسْقام** **السَّقِيم** gibidir. Ve | الصحاح’ta: o, çokça **السُّقم** sahibi olandır. | Ve dişisi de **مِسْقام**’dır. Ve bu, | el-Lihyânî’dendir. Ve **أسقَم** adam: **سَقِم** | ehli hastalandı ve hastalıklar ona ardı ardına geldi. | Ve **سَقِيمٌ مُسقِم** adam: o hastalandı | ve ehli de. | | Mecazdan: **قَلْبٌ سَقِيم** , ve söz |

| **سَقِيم** , ve anlayış **سَقِيم** ; ve o, ona karşı **سَقِيم** göğüslüdür: yani: kin tutan. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَقِمَ
1 سَقِمَ ذ , aor. سَقَمَ ; (S, Msb, K;) and سَقُمَ, aor. سَقُمَ ; (Msb, K;) inf. n. سَقَمٌ, (S, Msb, TA,) of the former verb; (S, Msb;) and سُقْمٌ, of the latter verb, (Msb,) and سَقَامَةٌ and سَقَامٌ, (TA,) [also of the latter verb, the last like جَمَالٌ of جَمُلَ, &c.,] or the last is a simple subst.; (Msb;) He was, or became, diseased, disordered, distempered, sick, or ill; syn. مَرِضَ: (S, K, TA:) or he was long diseased &c. (Msb.) [See also سُقْمٌ below.]

2 سَقَّمَ see what next follows.

اسقمهُ
4 اسقمهُ ذ , (S, Msb, TA,) inf. n. اـِسْقَامٌ; (TA;) and ↓ سقّمهُ, (Msb, TA,) inf. n. تَسْقِيمٌ; (TA;) He (God) [or it] caused him to be, or become, diseased, disordered, distempered, sick, or ill: (S, TA:) or caused him to be long diseased &c. (Msb.) -A2- And أَسْقَمَ الرَّجُلُ The man had his family affected with diseases, and the diseases came afterwards upon him. (TA.)

سُقْمٌ
سُقْمٌ ذ and ↓ سَقَمٌ and ↓ سَقَامٌ [are all inf. ns.; or the last, accord. to the Msb, is a simple subst.; and all are used as substs., signifying] A disease, disorder, distemper, malady, sickness, or an illness; syn. مَرَضٌ: (S, K, TA:) سُقْمٌ and مَرَضٌ are both said to be in the body, and also (assumed tropical:) in religion [&c., as is implied by phrases mentioned below, voce سَقِيمٌ]: (Aboo-Is-hلk, TA in art. مرض:) pl. [of the first] أَسْقَامٌ. (TA.) ↓ سَقَمُ الجُفُونِ means (assumed tropical:) Languidness, and slowness in motion, of the eyelids. (Har p. 113.)

سَقَمٌ
سَقَمٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

سَقِمٌ
سَقِمٌ ذ : see سَقِيمٌ.

سَقَامٌ
سَقَامٌ ذ : see سُقْمٌ.

سَقِيمٌ
سَقِيمٌ ذ Diseased, disordered, distempered, sick, or ill; (S, K, TA;) as also ↓ سَقِمٌ: (TA:) or long diseased &c.: (Msb:) pl. of the former سِقَامٌ, (Msb, K,) like كِرَامٌ pl. of كَرِيمٌ. (Msb.) See also مِسْقَامٌ, and مُسْقِمٌ. The phrase اـِنِي سَقِيمٌ, occurring in the Kur [xxxvii. 87], as a saying of Abraham, is expl. by some as meaning [Verily I am] smitten with the طَاعُون [or pestilence]: or the meaning is, I shall be diseased at a future time, when the period shall have come; and it is said that he inferred, from looking at the stars, the time of a fever's coming to him: or it means (assumed tropical:) verily I am sick of your worshipping what is not God: IAth says that, in truth, it is one of his three lies; all of which were for the sake of God and his religion. (TA.) You say also قَلْبٌ سَقِيمٌ (tropical:) [A diseased, a sickly, or an unsound, heart]: and فَهْمٌ سَقِيمٌ (tropical:) [Diseased, unsound, faulty, or weak, understanding]: and كَلَامٌ سَقِيمٌ (tropical:) [Unsound, faulty, or weak, language]. (TA.) And هُوَ سَقِيمُ الصَّدْرِ عَلَيْهِ (tropical:) He is affected with rancour, malevolence, malice, or spite, against him. (TA.)

سَوْقَمٌ
سَوْقَمٌ ذ A kind of tree resembling the خِلَاف [q. v.], but not the same as this latter: (TA:) or a kind of large tree, (AHn, K, TA,) exactly like the أَثْأَب, (AHn, TA,) which is a tree of the figkind, (TA in art. ثأب,) except that it is taller than the latter, and less broad, having a fruit like the fig (التِين), which, when green, is [like] stone in hardness, but when it ripens it becomes somewhat yellow, and soft, and very sweet, and of a pleasant odour, and people send it, one to another, as a present. (AHn, TA.) [Forskهl, in his Flora Aegypt. Arab., p. cxxiv., mentions سقم, which is evidently a mistranscription for سوقم, and which he writes in Italic letters “ sokam, ” as one of the names of the ficus sycomorus; and app. of another species or variety of fig which he terms ficus sycomoroides.]

مُسْقِمٌ
مُسْقِمٌ ذ ↓ رَجُلٌ سَقِيمٌ A man who is diseased and whose family are diseased. (TA.)

مَسْقَمَةٌ
مَسْقَمَةٌ ذ [A cause of disease: a word of the same class as مَجْبَنَةٌ and many others of the measure مَفْعَلَةٌ]: see an ex. voce كِظَّةٌ.

مِسْقَامٌ
مِسْقَامٌ ذ i. q. ↓ سَقِيمٌ [Diseased, disordered, &c.]: (TA:) or [rather, agreeably with analogy,] much, or often, diseased &c.: (S, TA:) and accord. to Lh it is also applied as an epithet to a female. (TA.)

##### Türkçe

**سَقِمَ**
1 **سَقِمَ** ذ , muzâri‘si **سَقَمَ** ; (S, Msb, K;) ve **سَقُمَ**, muzâri‘si **سَقُمَ** ; (Msb, K;) mastarı **سَقَمٌ**, (S, Msb, TA,) önceki fiilin; (S, Msb;) ve **سُقْمٌ**, sonraki fiilin, (Msb,) ve **سَقَامَةٌ** ve **سَقَامٌ**, (TA,) [sonuncusu ayrıca sonraki fiilin de; sonuncusu **جَمَالٌ**’ın **جَمُلَ**’den olması gibi, vb.,] yahut sonuncusu basit bir isimdir; (Msb;) O, hasta idi, yahut hasta oldu, bozulmuş, mizacı bozulmuş, hasta, yahut illetli; eş anlamlısı **مَرِضَ**: (S, K, TA:) yahut o, uzun süre hasta idi vb. (Msb.) [Aşağıda **سُقْمٌ**’a da bakınız.]

2 **سَقَّمَ**: hemen sonra gelen şeye bak.

**اسقمهُ**
4 **اسقمهُ** ذ , (S, Msb, TA,) mastarı **اـِسْقَامٌ**; (TA;) ve ↓ **سقّمهُ**, (Msb, TA,) mastarı **تَسْقِيمٌ**; (TA;) O (Allah) [yahut o] onu hasta etti, yahut hasta kıldı; bozulmuş, mizacı bozulmuş, hasta, yahut illetli: (S, TA:) yahut onu uzun süre hasta etti vb. (Msb.) -A2- Ve **أَسْقَمَ الرَّجُلُ**: Adamın ailesi hastalıklara uğradı, sonra hastalıklar onun üzerine geldi. (TA.)

**سُقْمٌ**
**سُقْمٌ** ذ ve ↓ **سَقَمٌ** ve ↓ **سَقَامٌ** [bunların hepsi mastarlardır; yahut sonuncusu, Msb’ye göre, basit bir isimdir; ve hepsi isim olarak kullanılır, şu mânâda:] Bir hastalık, bozukluk, mizac bozukluğu, illet, hastalık, yahut bir rahatsızlık; eş anlamlısı **مَرَضٌ**: (S, K, TA:) **سُقْمٌ** ve **مَرَضٌ**’un ikisinin de bedende olduğu söylenir, ve ayrıca (mecaz kabul edilerek:) dinde [&c., aşağıda **سَقِيمٌ** maddesinde zikredilen ibarelerin ima ettiği üzere]: (Aboo-Is-hلk, TA, madde **مرض**’te:) çoğulu [birincinin] **أَسْقَامٌ**. (TA.) ↓ **سَقَمُ الجُفُونِ** demektir ki (mecaz kabul edilerek:) göz kapaklarının gevşekliği ve harekette yavaşlık. (Har s. 113.)

**سَقَمٌ**
**سَقَمٌ** ذ : iki yerde, bir önceki paragrafa bak.

**سَقِمٌ**
**سَقِمٌ** ذ : **سَقِيمٌ**’e bak.

**سَقَامٌ**
**سَقَامٌ** ذ : **سُقْمٌ**’a bak.

**سَقِيمٌ**
**سَقِيمٌ** ذ Hasta, bozulmuş, mizacı bozulmuş, hasta, yahut illetli; (S, K, TA;) ve ayrıca ↓ **سَقِمٌ**: (TA:) yahut uzun süre hasta vb.: (Msb:) birincinin çoğulu **سِقَامٌ**, (Msb, K,) **كِرَامٌ**’ın **كَرِيمٌ**’in çoğulu olması gibi. (Msb.) **مِسْقَامٌ**’a da bakınız, ve **مُسْقِمٌ**’e. İbare **اـِنِي سَقِيمٌ**, Kur’ân’da [xxxvii. 87], İbrâhîm’in bir sözü olarak vârid olmuştur; bazılarınca şöyle açıklanır: [Şüphesiz ben] **طَاعُون** [yahut veba] ile vurulmuşum: yahut mânâ şudur: vakit geldiğinde, gelecekte bir zamanda hasta olacağım; ve denilir ki o, yıldızlara bakarak, kendisine bir hummanın geliş vaktini çıkardı: yahut mânâsı (mecaz kabul edilerek:) şüphesiz ben, Allah olmayan şeye sizin ibadet etmenizden bıktım: IAth der ki: hakikatte bu, onun üç yalanından biridir; hepsi Allah ve onun dini uğrunaydı. (TA.) Sen ayrıca dersin: **قَلْبٌ سَقِيمٌ** (mecaz:) [hasta, hastalıklı, yahut sağlam olmayan bir kalp]: ve **فَهْمٌ سَقِيمٌ** (mecaz:) [hasta, sağlam olmayan, kusurlu, yahut zayıf bir anlayış]: ve **كَلَامٌ سَقِيمٌ** (mecaz:) [sağlam olmayan, kusurlu, yahut zayıf bir söz]. (TA.) Ve **هُوَ سَقِيمُ الصَّدْرِ عَلَيْهِ** (mecaz:) O, ona karşı kin, kötücüllük, düşmanlık, yahut garez ile etkilenmiştir. (TA.)

**سَوْقَمٌ**
**سَوْقَمٌ** ذ **خِلَاف**’a benzeyen bir ağaç türü [bk. o], fakat bu sonuncusunun aynısı değildir: (TA:) yahut büyük bir ağaç türü, (AHn, K, TA,) tam olarak **أَثْأَب** gibi, (AHn, TA,) ki o incir türünden bir ağaçtır, (TA, madde **ثأب**’te,) ancak şu farkla ki o, sonuncusundan daha uzundur ve daha az geniştir; incir (**التِين**) gibi bir meyvesi vardır; bu meyve yeşil iken sertlikte taş gibidir, fakat olgunlaşınca biraz sararır, ve yumuşak olur, ve çok tatlı olur, ve hoş kokuludur; ve insanlar onu birbirlerine hediye olarak gönderirler. (AHn, TA.) [Forskهl, Flora Aegypt. Arab., s. cxxiv’de **سقم**’u zikreder; bu, açıkça **سوقم** için yanlış yazımdır; ve onu İtalik harflerle “ sokam ” diye yazar; ficus sycomorus’un adlarından biri olarak; ve görünüşe göre “ ficus sycomoroides ” diye adlandırdığı başka bir incir türünün yahut varyetesinin de.]

**مُسْقِمٌ**
**مُسْقِمٌ** ذ ↓ **رَجُلٌ سَقِيمٌ**: Hasta olan ve ailesi hasta olan bir adam. (TA.)

**مَسْقَمَةٌ**
**مَسْقَمَةٌ** ذ [hastalığa sebep: **مَجْبَنَةٌ** ve **مَفْعَلَةٌ** vezninde daha birçoklarıyla aynı sınıftan bir kelime]: **كِظَّةٌ** maddesinde bir örneğe bak.

**مِسْقَامٌ**
**مِسْقَامٌ** ذ i. q. ↓ **سَقِيمٌ** [hasta, bozulmuş, vb.]: (TA:) yahut [daha doğrusu, kıyasa uygun olarak,] çok, yahut sık, hasta vb.: (S, TA:) ve Lh’ye göre, dişiye de bir sıfat olarak uygulanır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَقِمَ
سَقِمَ A ( n. ac. سَقَم 4 ), سَقُمَ U ( n. ac. سُقْم 3 ,  سَقَاْم 22 ,  سَقَاْمَة 22t )
a.  Was sick, ill, infirm.

أَسْقَمَ
أَسْقَمَ IV ,
a.  Made sick, ill &c.

سُقْم
سُقْم 3 ,  سَقَم 4 ,  سَقَاْم 22 , ( pl. أَسْقَاْم 38 ),
a.  Illness, infirmity, disease; ailment, complaint, disorder.

سَقِيْم
سَقِيْم 25 , ( pl. سِقَاْم 23 ,  سُقَمَآءُ 43 ),
a.  Sick, ill, infirm, ailing.

سَقْمُوْنِيَا
سَقْمُوْنِيَا S. ,
a.  Scammony.

##### Türkçe

سَقِمَ
**سَقِمَ** A ( n. ac. **سَقَم** 4 ), **سَقُمَ** U ( n. ac. **سُقْم** 3 , **سَقَاْم** 22 , **سَقَاْمَة** 22t )
a. Hasta idi, illetli idi, zayıf idi.

أَسْقَمَ
**أَسْقَمَ** IV ,
a. Hasta etti, illetli etti vb.

سُقْم
**سُقْم** 3 , **سَقَم** 4 , **سَقَاْم** 22 , ( pl. **أَسْقَاْم** 38 ),
a. Hastalık, zayıflık, maraz; rahatsızlık, şikâyet, bozukluk.

سَقِيْم
**سَقِيْم** 25 , ( pl. **سِقَاْم** 23 , **سُقَمَآءُ** 43 ),
a. Hasta, illetli, zayıf, rahatsız.

سَقْمُوْنِيَا
**سَقْمُوْنِيَا** S. ,
a. Skammonya.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سقم
سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ) - سَقِيْم
سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ) + الكائن: يمرض في بدنه: يصاب بعض أو كل بدنه بعلة تجعله يتخرب أو لا يعمل بشكل سليم
سَقِيْم: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " سَقِمَ - يَسْقَمُ ": كثير السقم: معتل البدن بشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المرض الجسمي أو النفسي وتغير بنية ووظيفة الشيء أو الكائن نحو الضعف والسوء"، وهي:
سَنِهَ - يَسْنَهُ، أَسِنَ - يَأْسِنُ (أَسَنَ - يَأْسُنُ)، سَقِمَ - يَسْقَمُ (سَقُمَ - يَسْقُمُ) (سَقِمَ - يَسْقُمُ)، مَرِضَ - يَمْرَضُ، فَسَدَ - يَفْسُدُ، قَرِحَ - يَقْرَحُ (قَرَحَ - يَقْرَحُ)
سقيم
 	﴿فقال إني سقيم(89)﴾ الصافات ﴿فنبذناه بالعراء وهو سقيم(145)﴾ الصافات
مختار الصحاح
● [سقم] س ق م: السٌَّامُ المرض وكذا السُّقْم و السَّقَمُ مثل الحُزْنِ والحَزَن وقد سَقِمَ من باب طرب فهو سَقِيمٌ و المِسْقامُ الكثير السقم
الراغب
سقم
- السقم والسقم: المرض المختص بالبدن والمرض قد يكون في البدن وفي النفس، نحو: }في قلوبهم مرض﴿[البقرة/10]. وقوله تعالى:﴾إني سقيم{ [الصافات/89] فمن التعريض، أو الإشارة إلى ماض، وإما إلى مستقبل، وإما إلى قليل مما هو موجود في الحال، إذ كان الإنسان لا ينفك من خلل يعتريه وإن كان لا يحس به، ويقال: مكان سقيم، إذا كان فيه خوف.
ملخص اللسان
1.     السَّقامُ والسُّقْمُ والسَّقَمُ: المَرَض، لغات مثل حُزْنٍ وحَزَنٍ،
2.    وقد سَقِمَ وسَقُمَ سُقْماً وسَقَماً وسَقاماً وسَقامَةً يَسْقُمُ، فهو سَقِم وسَقِيمٌ؛
لسان العرب
● - سقم: السَّقامُ والسُّقْمُ والسَّقَمُ: المَرَض، لغات مثل حُزْنٍ      وحَزَنٍ، وقد سَقِمَ وسَقُمَ سُقْماً وسَقَماً      وسَقاماً وسَقامَةً يَسْقُمُ، فهو سَقِم وسَقِيمٌ؛ قال سيبويه: والجمع      سِقامٌ جاؤوا به على فِعالٍ، يذهب سيبويه إِلى الإِشعار بأَنه كُسِّر      تكسير فاعِلٍ، وأَسْقَمَهُ الداء. وقال إِبراهيم، عليه السلام، فيما قصَّهُ      الله في كتابه: إِني سَقِيمٌ؛ قال بعض المفسرين: معناه إِني طَعِينٌ أَي      أَصابه الطاعون، وقيل: معناه إِني سأَسْقُمُ فيما أَستقبل إِذا حان      الأَجلُ، وهذا من معارض الكلام، كما قال: إِنَّكَ مَيِّتٌ وإِنِّهم مَيِّتون؛      المعنى إِنك سَتَمُوت وإنهم سيموتون؛ قال ابن الأَثير: قيل إِنه استدل      بالنظر في النجوم على وقت حمَّى كانت تأْتيه، وكان زمانه زمان نُجومٍ، فلذلك      نظر فيها، وقيل إن مَلِكَهُمْ أَرسل إِليه أَن غَداً عِيدُنا فاخْرُجْ      معنا، فأَراد التَّخَلُّف عنهم، فنظر إِلى نَجْمٍ فقال: إِن هذا النجم لم      يطلع قَطُّ إلا أَسْقُمُ، وقيل: قال أَراد إِني سَقِيمٌ بما أَرى من      عبادتكم غير الله؛ قال ابن الأَثير: والصحيح أَنها إِحدى كَذَباتِهِ الثلاث،      والثانية بل فَعَلَه كَبيرُهُمْ، والثالثة عن زوجته سارةَ إِنها أُخْتِي،      وكلُّها كانت في ذات الله ومُكابَدَةً عن دينه، صلى الله عليه وسلم.      والمِسقام: كالسَّقِيمِ، وقيل: هو الكثير السُّقْم، والأُنثى مِسْقام      أَيضاً؛ هذه عن اللحياني، وأَسْقَمَه الله وسَقَّمَه؛ قال ذو الرمة:      هامَ الفُؤادُ بِذكْراها وخامرَها،      منها على عُدَواء الدار، تَسْقِيمُ      وأَسْقَمَ الرجُلُ: سَقِمَ أَهْلُه.      والسَّقامُ وسَقامٌ: وادٍ بالحجاز؛ قال أَبو خِراشٍ الهُذَليُّ:      أَمْسى سَقامٌ خَلاءً لا أَنيسَ به      إِلا السِّباعُ، ومَرُّ الريح بالغُرَفِ      ويروى: إِلا الثُّمامُ، وأَبو عمرو يرفع إِلا الثمامُ، وغيره ينصبه.      والسَّوْقَمُ: شجر يشبه الخِلافَ وليس به، وقال أَبو حنيفة: السَّوْقَمُ      شجر عظام مثل الأَثأَبِ سواءً، غير أَنه أَطول طولاً من الأَثْأَبِ      وأَقل عرضاً منه، وله ثمرة مثل التين، وإِذا كان أَخضر فإِنما هو حَجَرٌ      صَلابةً، فإِذا أَدرك اصْفَرَّ شيئاً ولانَ وحَلا حَلاوَةً شديدة، وهو طيب      الريح يُتَهادى.
مقاييس اللغة:
(سقم) السين والقاف والميم أصلٌ واحد، وهو المرض: يقال سُقْمٌ وسَقَمٌ وسَقامٌ، ثلاثُ لغات.
القاموس المحيط:
السَّقام، كسَحابٍ وجَبَلٍ وقُفْلٍ المرضُ، سَقِمَ، كفَرِحَ وكَرُمَ، فهو سَقِيمٌ ج ككتابٍ. وكغرابٍ وادٍ، وقد يُفْتَحُ. وسَقْمانُ ع. والسَّوْقَمُ شَجَرٌ عِظامٌ. والسَّقَمونِيا نَباتٌ يُسْتَخْرَجُ من تَجاوِيفِهِ رُطوبَةٌ دَبِقَةٌ، وتُجَفَّفُ، وتُدْعَى باسْمِ نَباتِها أيضاً، مُضادَّتُها للمَعِدَةِ والأَحْشاءِ أكْثَرُ من جميعِ المُسْهِلاتِ، وتُصْلَحُ بالأَشياء العَطِرَةِ كالفُلْفُلِ والزَّنْجَبيلِ والأَنيسونِ، سِتُّ شَعيراتٍ منها إلى عِشرينَ شعيرةً يُسْهِلُ المِرَّةَ الصَّفْرَاء واللُّزوجاتِ الرَّديَّةَ من أقاصي البَدَنِ، وجُزْء منه بِجُزْءٍ من تُرْبُذٍ في حليبٍ على الريقِ لا يَتْرُكُ في البَطْنِ دودَةً، عَجيبٌ في ذلك، مُجَرَّبٌ.
تاج العروس:
( السقام كسحاب ) ولو خلاه على اطلاقه كان كافيا في الضبط ( و ) السقم مثل ( جبل وقفل ) قال الجوهرى هما لغتان مثل حزن وحزن ( المرض ) وقد ( سقم كفرح وكرم ) وعلى الاولى اقتصر الجوهرى سقما وسقامة وسقاما ( فهو ) سقم و ( سقيم ) ومنه قوله تعالى حكاية عن سيدنا ابراهيم عليه السلام انى سقيم قال بعض المفسرين معناه انى طعين وقيل معناه سأسقم فيما أستقبل إذا حان الاجل وهذا من معاريض الكلام وقيل انه استدل بالنظر إلى النجوم على وقت حمى كانت تأتيه وقيل أراد انى سقمى من عبادتكم غير الله تعالى قال ابن الاثير والصحيح انها احدى كذباته الثلاث عليه السلام وكلها كانت في ذات الله تعالى ومكابدة عن دينه صلى الله عليه وسلم ( ج ) سقام ( ككتاب ) قال سيبويه جاؤا به على فعال قال ابن سيده يذهب سيبويه إلى الاشعار بأنه كسر تكسير فاعل ( و ) سقام ( كغراب ) اسم ( واد ) بالحجاز لهذيل قال أبوخراش الهذلى أمسى سقام خلاء لا أنيس به * الا السباع ومر الريح بالغرف وسقط من نسخة شيخنا الواو فظن ان قوله كغراب معطوف على ما قبله فجعله جمعا لسقيم من نظائر رخال وليس كذلك فليتأمل ( وقد يفتح ) وهكذا هو مضبوط في نسخ الصحاح والضم رواية السكرى في شرح أشعار هذيل ( وسقمان ع والسوقم شجر ) يشبه الخلاف وليس به وقال أبو حنيفة شجر ( عظام ) مثل الاثأب سواء غير انه أطول منه وأقل عرضا وله ثمرة مثل التين وإذا كان أخضر فانما هو حجر صلابة فإذا أدرك اصفر شيأ ولان وحلا حلاوة شديدة وهو طيب الريح يتهادى ( والسقمونيا ) يونانية أو سريانية كما في المصباح ( نبات يستخرج من تجاويفه رطوبة دبقة وتجفف وتدعى باسم نباتها أيضا مضادتها للمعدة والاحشاء أكثر من جميع المسهلات وتصلح بالاشياء العطرة كالفلفل والزنجبيل والانيسون سست شعيرات منها إلى عشرين شعيرة يسهل المرة الصفراء والزوجات الرديئة من أقاصى البدن و ) استعمال ( جزء منه بجزء من تربذ في حليب على الريق لا يترك في البطن دودة عجيب في ذلك مجرب ) * ومما يستدرك عليه أسقمه الداء اسقاما أمرضه نقله الجوهرى وسقمه تسقيما كذلك قال ذو الرمة هام الفؤاد بذكراها وخامرها * منها على عدواء الدار تسقبم والمسقام كالسقيم وفي الصحاح هو الكثير السقم والانثى مسقام أيضا وهذه عن اللحيانى وأسقم الرجل سقم أهله وترادفت عليه الاسقام ورجل سقيم مسقم سقم هو وأهله ومن المجاز قلب سقيم وكلام سقيم وفهم سقيم وهو سقيم الصدر عليه أي حاقد

##### Türkçe

**سقم**
**سَقِمَ - يَسْقَمُ** (**سَقُمَ - يَسْقُمُ**) (**سَقِمَ - يَسْقُمُ**) - **سَقِيْم**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 05:25 yazar: Administrator
**سَقِمَ - يَسْقَمُ** (**سَقُمَ - يَسْقُمُ**) (**سَقِمَ - يَسْقُمُ**) + varlık: bedeninde hastalanır: bedeninin bir kısmına yahut tamamına, onu bozulmaya götüren veya düzgün bir şekilde çalışmamasını sağlayan bir illet isabet eder.
**سَقِيْم**: “**فـَعيل**” vezni üzere; **سَقِمَ - يَسْقَمُ**’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: çokça hastalık: bedeni şiddetle illetli.
Ve lafız, “bedenî veya nefsî hastalık ve şeyin yahut varlığın yapısının ve işlevinin zayıflık ve kötülüğe doğru değişmesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَنِهَ - يَسْنَهُ**، **أَسِنَ - يَأْسِنُ** (**أَسَنَ - يَأْسُنُ**)، **سَقِمَ - يَسْقَمُ** (**سَقُمَ - يَسْقُمُ**) (**سَقِمَ - يَسْقُمُ**)، **مَرِضَ - يَمْرَضُ**، **فَسَدَ - يَفْسُدُ**، **قَرِحَ - يَقْرَحُ** (**قَرَحَ - يَقْرَحُ**)

**سقيم**
 ﴿“Sonra dedi ki: Ben **سقيم**’im(89)”﴾ **الصافات** ﴿“Böylece onu çıplak yere attık; o ise **سقيم** idi(145)”﴾ **الصافات**

مختار الصحاح
● [**سقم**] س ق م: **السٌَّامُ** hastalıktır; bunun gibi **السُّقْم** ve **السَّقَمُ**; **الحُزْنِ** ve **الحَزَن** gibi. Ve **سَقِمَ** “طرب” babındandır; o hâlde o **سَقِيمٌ**’dir. Ve **المِسْقامُ**: hastalığı çok olan.

الراغب
**سقم**
- **السقم** ve **السقم**: bedene mahsus hastalık; hastalık bazen bedende ve nefiste olur; şu gibi: }“Kalplerinde hastalık vardır”﴿[**البقرة**/10]. Ve Yüce’nin sözü:﴾“Ben **سقيم**’im”{ [**الصافات**/89]; bu, ta‘rîz kabilindendir; yahut bir geçmişe işaret, yahut bir geleceğe, yahut hâlde mevcut olanın azına; zira insan, kendisine arız olan bir bozukluktan ayrılmaz, her ne kadar onu hissetmese de. Ve denir: **مكان سقيم**; içinde korku olduğu zaman.

ملخص اللسان
1. **السَّقامُ** ve **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ**: hastalık; **حُزْنٍ** ve **حَزَنٍ** gibi lügatler.
2. Ve **سَقِمَ** ve **سَقُمَ**; **سُقْماً** ve **سَقَماً** ve **سَقاماً** ve **سَقامَةً**; **يَسْقُمُ**; o hâlde o **سَقِم** ve **سَقِيمٌ**’dir.

لسان العرب
● - **سقم**: **السَّقامُ** ve **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ**: hastalık; **حُزْنٍ** ve **حَزَنٍ** gibi lügatler. Ve **سَقِمَ** ve **سَقُمَ**; **سُقْماً** ve **سَقَماً** ve **سَقاماً** ve **سَقامَةً**; **يَسْقُمُ**; o hâlde o **سَقِم** ve **سَقِيمٌ**’dir. Sîbeveyh dedi: cem‘i **سِقامٌ**dur; onu **فِعالٍ** üzere getirdiler; Sîbeveyh, **فاعِلٍ**in kırılmasıyla kırıldığını iş‘âr etmeye gider. Ve hastalık onu **أَسْقَمَهُ**. Ve İbrâhîm, عليه السلام, Allah’ın kitabında kıssa ettiği şeyde: “Ben **سَقِيمٌ**’im” dedi. Bazı müfessirler dedi: manası “Ben **طَعِينٌ**’im”, yani ona taun isabet etmiştir. Ve denildi: manası, ecel geldiğinde ileride ben hastalanacağım; bu, sözün ma‘ârızındandır; nitekim dedi: “Şüphesiz sen öleceksin ve şüphesiz onlar ölecekler”; mana: sen öleceksin ve onlar ölecekler. İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki, yıldızlara bakmakla kendisine gelen bir hummanın vaktine delil getirdi; ve onun zamanı yıldızlar zamanı idi; bu yüzden onlara baktı. Ve denildi ki, onların meliki ona gönderdi: “Yarın bizim bayramımızdır; bizimle çık”; o da onlardan geri kalmayı istedi; bir yıldıza baktı ve dedi: “Şüphesiz bu yıldız hiç doğmadı ki ben hastalanmayayım.” Ve denildi: dedi; muradı: “Allah’tan başkasına ibadetinizi gördüğümden dolayı ben **سَقِيمٌ**’im.” İbnü’l-Esîr dedi: doğru olan, onun üç yalanından biri olduğudur; ikincisi “Hayır, onu onların büyüğü yaptı”; üçüncüsü, eşi Sâre hakkında “O benim kız kardeşimdir”; hepsi Allah için ve dini uğrunda mükâbedeydi, صلى الله عليه وسلم.
Ve **المِسقام**: **السَّقِيمِ** gibi; ve denildi: o, **السُّقْم**u çok olandır; dişisi de **مِسْقام**dır; bu, Lihyânî’dendir. Ve Allah onu **أَسْقَمَه** ve onu **سَقَّمَه**. Zü’r-Rumme dedi:
هامَ الفُؤادُ بِذكْراها وخامرَها،
منها على عُدَواء الدار، تَسْقِيمُ
Ve **أَسْقَمَ** adam: ehli **سَقِمَ** oldu.
Ve **السَّقامُ** ve **سَقامٌ**: Hicaz’da bir vadidir. Ebû Hirâş el-Hüzelî dedi:
أَمْسى سَقامٌ خَلاءً لا أَنيسَ به
إِلا السِّباعُ، ومَرُّ الريح بالغُرَفِ
Ve rivayet olunur: “إِلا الثُّمامُ”; Ebû Amr “إِلا الثمامُ”u merfû kılar, başkası onu mansûb kılar.
Ve **السَّوْقَمُ**: **الخِلافَ**a benzeyen, fakat ondan olmayan bir ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi: **السَّوْقَمُ**; **الأَثأَبِ** gibi iri ağaçtır, eşitçe; ancak **الأَثْأَبِ**’den daha uzun boylu ve ondan daha az geniştir; ve onun incir gibi bir meyvesi vardır; yeşil olduğunda ancak sertlikçe bir taştır; olgunlaştığında biraz sararır, yumuşar ve şiddetli bir tatlılıkla tatlanır; güzel kokuludur, hediyeleşilir.

مقاييس اللغة:
(**سقم**) **السين** ve **القاف** ve **الميم** tek bir asıldır; o da hastalıktır: denir **سُقْمٌ** ve **سَقَمٌ** ve **سَقامٌ**; üç lügattir.

القاموس المحيط:
**السَّقام**; **سَحابٍ** ve **جَبَلٍ** ve **قُفْلٍ** gibi: hastalıktır. **سَقِمَ**; **فَرِحَ** ve **كَرُمَ** gibi; o hâlde o **سَقِيمٌ**’dir; cem‘i **ككتابٍ** gibi. Ve **كغرابٍ** gibi: bir vadi ismidir; ve bazen fetha ile gelir. Ve **سَقْمانُ**: a. Ve **السَّوْقَمُ**: iri ağaçtır. Ve **السَّقَمونِيا**: bir bitkidir; onun oyuklarından yapışkan bir rutubet çıkarılır ve kurutulur; ve bitkisinin adıyla da adlandırılır. Mideye ve bağırsaklara zıtlığı, bütün müshillerin hepsinden daha fazladır; ve **الفُلْفُلِ** ve **الزَّنْجَبيلِ** ve **الأَنيسونِ** gibi kokulu şeylerle ıslah edilir. Ondan altı “şuayra”dan yirmi “şuayra”ya kadar, bedenin en uçlarından **المِرَّةَ الصَّفْرَاء**yı ve kötü yapışkanlıkları ishal eder. Ve ondan bir parça, **تُرْبُذٍ**den bir parça ile, aç karnına sütte; karında bir kurt bırakmaz; bunda acayiptir; tecrübe edilmiştir.

تاج العروس:
(**السقام** **كسحاب**) onu mutlak bıraksa da ضبطta kâfi olurdu. Ve **السقم**; (**جبل** ve **قفل**) gibi. Cevherî dedi: ikisi iki lügattir; **حزن** ve **حزن** gibi. (Hastalık). Ve (**سقم** **كفرح** ve **كرم**)—birincisine Cevherî iktisar etti—**سقما** ve **سقامة** ve **سقاما**. O hâlde o **سقم** ve **سقيم**’dir. Ve ondan, Yüce’nin sözüdür; efendimiz İbrâhîm عليه السلام’dan hikâye olarak: “Ben **سقيم**’im.” Bazı müfessirler dedi: manası “Ben **طعين**’im.” Ve denildi: manası, ecel geldiğinde ileride hastalanacağım; bu, sözün ma‘ârızındandır. Ve denildi: yıldızlara bakmakla kendisine gelen bir hummanın vaktine delil getirdi. Ve denildi: muradı, “Allah Teâlâ’dan başkasına ibadetinizden dolayı benim hastalığım.” İbnü’l-Esîr dedi: doğru olan, onun üç yalanından biri olduğudur, عليه السلام; hepsi Allah Teâlâ için ve dini uğrunda mükâbedeydi, صلى الله عليه وسلم.
(Cem‘i) **سقام** (**ككتاب**)tır. Sîbeveyh dedi: onu **فعال** üzere getirdiler. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh, **فاعل**in kırılmasıyla kırıldığını iş‘âr etmeye gider.
Ve **سقام** (**كغراب**) bir isimdir: Hicaz’da bir vadi; Hüzeyl’indir. Ebû Hirâş el-Hüzelî dedi:
أَمْسى سَقامٌ خَلاءً لا أَنيسَ به * الا السباع ومر الريح بالغرف
Şeyhimizin nüshasından **الواو** düştü; böylece “**كغراب**” sözünün öncekine atfedilmiş olduğunu sandı; onu **سقيم**’in cem‘i yaptı; **رخال**ın benzerlerinden; böyle değildir; düşünülsün.
(Ve bazen fetha ile gelir): böylece sahih nüshalarında ضبط edilmiştir; ve damme, Sükkerî’nin Hüzeyl şiirleri şerhinde rivayetidir.
Ve **وسقمان**: a. Ve **السوقم**: ağaçtır; **الخلاف**a benzer, fakat ondan değildir. Ebû Hanîfe dedi: ağaçtır; (iri) **الاثأب** gibi, eşitçe; ancak ondan daha uzun ve daha az geniştir; incir gibi bir meyvesi vardır; yeşil olduğunda ancak sertlikçe bir taştır; olgunlaştığında biraz sararır, yumuşar ve şiddetli bir tatlılıkla tatlanır; güzel kokuludur, hediyeleşilir.
Ve **السقمونيا**: **المصباح**’ta olduğu üzere Yunanca yahut Süryanicedir. (Bir bitki): onun oyuklarından yapışkan bir rutubet çıkarılır ve kurutulur; ve bitkisinin adıyla da adlandırılır. Mideye ve bağırsaklara zıtlığı, bütün müshillerin hepsinden daha fazladır; ve **الفلفل** ve **الزنجبيل** ve **الانيسون** gibi kokulu şeylerle ıslah edilir. Ondan altı “şuayra”dan yirmi “şuayra”ya kadar, **المرة الصفراء**yı ve kötü yapışkanlıkları bedenin en uçlarından ishal eder. Ve (kullanımı): ondan bir parça, **تربذ**den bir parça ile, aç karnına sütte; karında bir kurt bırakmaz; bunda acayiptir; tecrübe edilmiştir.
* Ve bunun üzerine istidrâk olunanlardandır: hastalık onu **أسقمه**; **اسقاما**: onu hastalandırdı; Cevherî nakletti. Ve onu **سقمه**; **تسقيما**: yine böyle. Zü’r-Rumme dedi:
هام الفؤاد بذكراها وخامرها * منها على عدواء الدار تسقبم
Ve **المسقام**: **السقيم** gibidir. Ve **الصحاح**’ta: o, hastalığı çok olandır. Ve dişisi de **مسقام**dır; bu, Lihyânî’dendir. Ve **أسقم الرجل**: ehli **سقم** oldu. Ve onun üzerine **الاسقام** ardı ardına geldi. Ve bir adam: **سقيم مسقم**: o ve ehli hastalandı. Ve mecazdandır: **قلب سقيم** ve **كلام سقيم** ve **فهم سقيم**. Ve o, ona karşı **سقيم الصدر**’dir; yani kin tutandır.
