# سكر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%83%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: سكر

(باب السين والكاف وما يثلثهما)
(سكم) السين والكاف والميم ليس بشيء. على أنَّ بعضهم ذكر أن السكم مقَارَبة الخطو.
(سكن) السين والكاف والنون أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خلاف الاضطراب والحركة. يقال سَكَن الشّيءُ يسكُن سكوناً فهو ساكن.
والسَّكْن: الأهل الذين يسكُنون الدّار. وفي الحديث: "حتَّى إنَّ الرُّمّانَة لَتُشْبِعُ السَّكْن". والسَّكَن: النار، في قول القائل:
* قد قُوِّمَتْ بسَكَنٍ وأَدْهانْ([1]) *
وإنّما سمّيت سَكَنا للمعنى الأوّل، وهو أنَّ النّاظر إليها يَسْكُن ويَسْكُن إليها وإلى أهلها. ولذلك قالوا: "آنَسُ من نار". ويقولون: "هو أحسن من النّار في عين المقرور". والسَّكَن: كلُّ ما سكنتَ إليه من محبوب. والسِّكِّين معروف، قال بعضُ أهل اللغة: هو فِعِّيل لأنّه يسكّن حركةَ المذبوح به. ومن الباب السّكينة، وهو الوقار، وسُكان السفينة سمِّي لأنَّه يُسكّنها عن الاضطراب، وهو عربيٌّ.
(سكب) السين والكاف والباء أصلٌ يدلُّ على صبّ الشيء. تقول: سكب الماء يسكبه. وفرسٌ سَكْبٌ، أي ذرِيعٌ، كأنّه يسكُبُ عدْوَه سكبا، وذلك كتسميتهم إيّاه بحراً.
(سكت) السين والكاف والتاء يدلُّ على خِلاف الكلام. تقول: سكت يَسْكُت سكوتاً، ورجلٌ سِكِّيت. ورماه بُسكاتَة، أي بما أسكته. وسَكَت الغضبُ، بمعنى سكن. والسُّكْتَةُ: ما أسكتَّ به *الصبيّ. فأمّا السُّكيت([2]) فإنه من الخيل العاشر عند جريها في السّباق. ويمكن أن يكون سمِّي سُكَيتاً لأنَّ صاحبَه يسكت عن الافتخار، كما يقال أجَرَّه كذا، إذا منعه من الافتخار، وكأنَّه جَرَّ لسانَه.
(سكر) السين والكاف والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَيرة. من ذلك السُّكْر من الشراب. يقال سَكِر سُكْراً، ورجلٌ سِكِّير، أي كثير السُّكْر. والتَّسْكير: التَّحيير في قولـه عزَّ وجل: ﴿لَقَالُوا إنَّما سُكِّرَتْ أَبْصَارُنا﴾  [الحجر 15]، وناس يقرؤونها ﴿سُكِرَتْ﴾ مخففة([3]). قالوا: ومعناه سُحِرت. والسِّكْر: ما يُسكَر فيه الماء من الأرض. والسَّكْر: حَبْس الماء، والماء إذا سُكِر تحيَّر. وأمّا قولهم ليلة ساكرة، فهي السَّاكنة التي [هي] طلقةٌ، التي ليس فيها ما يؤذِي. قال أوس:
تُزادُ ليالِيَّ في طُولِها *** فليست بطَلْقٍ ولا ساكِرهْ([4])ويقال سَكَرت الرِّيح، أي سكَنت. والسَّكَر: الشَّراب. وحكى ناسٌ سكَره إذا خَنَقَه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب. والبعير يُسَكِّر الآخر بذراعه حتى يكاد يقتلُه. قال:
* غَثَّ الرِّباعِ جَذَعاً يُسَكَّرُ *
(سكف) السين والكاف والفاء ليس أصلاً، وفيه كلمتان: أحدهما أُسْكُفَّة الباب: العَتَبة التي يُوطأ عليها. وأُسْكُفّ العين، مشبّه بأُسْكُفَّة الباب. وأمّا الإسكاف فيقال إن كلَّ صانعٍ إسكافٌ عند العرب. وينشد قول الشمّاخ:
* وشُعْبَتَا مَيْسٍ بَرَاها إسكافْ([5]) *
قالوا: أراد القَوَّاس.
--------------ــ
([1]) البيت في وصف قناة ثقفها بالنار والدهن. اللسان (17: 75).
([2]) بضم السين وفتح الكاف مشددة ومخففة.
([3]) هي قراءة ابن كثير، انظر إتحاف فضلاء البشر 274.
([4]) ديوان أوس بن حجر 10 والمجمل واللسان (سكر).
([5]) ديوان الشَّماخ 103. وهو في اللسان (سكف 58) بدون نسبة.

ـ

### Türkçe

(سîn ve **الكاف** ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler bâbı)
(**سكم**) **السين** ve **الكاف** ve **الميم** bir şey değildir. Şu var ki onların bazısı, **السكم**’in adımı yaklaştırma olduğunu zikretti.
(**سكن**) **السين** ve **الكاف** ve **النون** tek bir asl(=kök)tür, düzenli(=muttarid)dir; çalkantı ve hareketin zıddına delâlet eder. Denir: **سَكَن** şey **يسكُن** **سكوناً**; o hâlde o **ساكن**dir.
Ve **السَّكْن**: evde oturan ehil(=aile)dir. Hadiste: “Hattâ **الرُّمّانَة** elbette **السَّكْن**’i doyurur.” Ve **السَّكَن**: ateştir; söyleyenin sözünde:
* **قد قُوِّمَتْ بسَكَنٍ وأَدْهانْ**([1]) *
Ancak birinci mânâ için **سَكَناً** diye adlandırıldı; o da şudur: ona bakan sakinleşir ve ona ve ehline sükûn bulur. Bundan dolayı dediler: “**آنَسُ من نار**.” Ve derler: “O, üşüyenin gözünde ateşten daha güzeldir.” Ve **السَّكَن**: sevilenlerden kendisine sükûn bulduğun her şeydir. Ve **السِّكِّين** mâlûmdur; dil ehlinden bazısı dedi ki: o **فِعِّيل**dir; çünkü onunla boğazlanan(=kesilen)in hareketini sakinleştirir. Ve bâbdan **السّكينة** vardır; o, vakar(=ağırbaşlılık)tır. Ve geminin **سُكان**’ı, onu çalkantıdan sakinleştirdiği için adlandırıldı; o Arapçadır.
(**سكب**) **السين** ve **الكاف** ve **الباء** bir asl(=kök)tür; bir şeyin dökülmesine delâlet eder. Dersin: **سكب** suyu **يسكبه**. Ve **فرسٌ سَكْبٌ**: yani çevik(=hızlı)dır; sanki koşusunu dökercesine dökerek koşar; bu, onu “deniz” diye adlandırmaları gibidir.
(**سكت**) **السين** ve **الكاف** ve **التاء** sözün zıddına delâlet eder. Dersin: **سكت** **يَسْكُت** **سكوتاً**; ve **رجلٌ سِكِّيت**. Ve onu **بُسكاتَة** ile attı; yani onu susturan şeyle. Ve **سَكَت الغضبُ**: sakinleşti mânâsında. Ve **السُّكْتَةُ**: *çocuğu susturduğun şeydir. Amma **السُّكيت**([2]) ise, yarışta koşmaları sırasında atlardan onuncusudur. Ve olabilir ki, sahibinin övünmeden susması sebebiyle **سُكَيتاً** diye adlandırılmıştır; nitekim “**أجَرَّه** şöyle” denir, yani onu övünmeden men etti; sanki dilini çekmiştir.
(**سكر**) **السين** ve **الكاف** ve **الراء** tek bir asl(=kök)tür; şaşkınlığa delâlet eder. Bundan: içkiden **السُّكْر**. Denir: **سَكِر** **سُكْراً**; ve **رجلٌ سِكِّير**: yani çok **السُّكْر** eden. Ve **التَّسْكير**: şaşırtmadır; Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: ﴿**لَقَالُوا إنَّما سُكِّرَتْ أَبْصَارُنا**﴾ [الحجر 15]؛ ve insanlar onu hafifletilmiş olarak ﴿**سُكِرَتْ**﴾ okurlar([3]). Dediler: ve mânâsı “**سُحِرت**”tir. Ve **السِّكْر**: suyun yerden içinde tutulduğu şeydir. Ve **السَّكْر**: suyu hapsetmektir; su **سُكِر** edildiğinde şaşırır. Amma onların “**ليلة ساكرة**” sözleri ise, o, sakin olan; [o] ferah(=açık) olan; içinde eziyet eden bir şey bulunmayan gecedir. Evs dedi ki:
تُزادُ ليالِيَّ في طُولِها *** فليست بطَلْقٍ ولا ساكِرهْ([4])ويقال **سَكَرت** rüzgâr; yani sakinleşti. Ve **السَّكَر**: içkidir. Ve insanlar, onu boğduğunda **سَكَره** diye nakletti. Eğer sahih ise, o da bâbdandır. Ve deve, koluyla ötekini **يُسَكِّر**; neredeyse onu öldürür. Dedi ki:
* غَثَّ الرِّباعِ جَذَعاً يُسَكَّرُ *
(**سكف**) **السين** ve **الكاف** ve **الفاء** asl(=kök) değildir; onda iki kelime vardır: birincisi **أُسْكُفَّة** kapısı: üzerine basılan eşiktir. Ve **أُسْكُفّ** göz; kapının **أُسْكُفَّة**’sine benzetilmiştir. Amma **الإسكاف** hakkında, Araplar katında her sanatkârın **إسكافٌ** olduğu söylenir. Ve **الشمّاخ**’ın sözünü okurlar:
* وشُعْبَتَا مَيْسٍ بَرَاها إسكافْ([5]) *
Dediler: **القَوَّاس**’ı kastetti.
--------------ــ
([1]) Beyit, onu ateş ve yağ ile düzelttiği bir mızrağın vasfındadır. **اللسان** (17: 75).
([2]) **السين**’in dammesi ve **الكاف**’ın fethasıyla; şeddeli ve hafifletilmiş.
([3]) O, İbn Kesîr’in kıraatidir; bk. **إتحاف فضلاء البشر** 274.
([4]) **ديوان أوس بن حجر** 10 ve **المجمل** ve **اللسان** (**سكر**).
([5]) **ديوان الشَّماخ** 103. Ve o, **اللسان** (**سكف** 58)’de nisbesizdir.

ـ
