# سكم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%83%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: سكم

(باب السين والكاف وما يثلثهما)
(سكم) السين والكاف والميم ليس بشيء. على أنَّ بعضهم ذكر أن السكم مقَارَبة الخطو.
(سكن) السين والكاف والنون أصلٌ واحد مطّرد، يدلُّ على خلاف الاضطراب والحركة. يقال سَكَن الشّيءُ يسكُن سكوناً فهو ساكن.
والسَّكْن: الأهل الذين يسكُنون الدّار. وفي الحديث: "حتَّى إنَّ الرُّمّانَة لَتُشْبِعُ السَّكْن". والسَّكَن: النار، في قول القائل:
* قد قُوِّمَتْ بسَكَنٍ وأَدْهانْ([1]) *
وإنّما سمّيت سَكَنا للمعنى الأوّل، وهو أنَّ النّاظر إليها يَسْكُن ويَسْكُن إليها وإلى أهلها. ولذلك قالوا: "آنَسُ من نار". ويقولون: "هو أحسن من النّار في عين المقرور". والسَّكَن: كلُّ ما سكنتَ إليه من محبوب. والسِّكِّين معروف، قال بعضُ أهل اللغة: هو فِعِّيل لأنّه يسكّن حركةَ المذبوح به. ومن الباب السّكينة، وهو الوقار، وسُكان السفينة سمِّي لأنَّه يُسكّنها عن الاضطراب، وهو عربيٌّ.
(سكب) السين والكاف والباء أصلٌ يدلُّ على صبّ الشيء. تقول: سكب الماء يسكبه. وفرسٌ سَكْبٌ، أي ذرِيعٌ، كأنّه يسكُبُ عدْوَه سكبا، وذلك كتسميتهم إيّاه بحراً.
(سكت) السين والكاف والتاء يدلُّ على خِلاف الكلام. تقول: سكت يَسْكُت سكوتاً، ورجلٌ سِكِّيت. ورماه بُسكاتَة، أي بما أسكته. وسَكَت الغضبُ، بمعنى سكن. والسُّكْتَةُ: ما أسكتَّ به *الصبيّ. فأمّا السُّكيت([2]) فإنه من الخيل العاشر عند جريها في السّباق. ويمكن أن يكون سمِّي سُكَيتاً لأنَّ صاحبَه يسكت عن الافتخار، كما يقال أجَرَّه كذا، إذا منعه من الافتخار، وكأنَّه جَرَّ لسانَه.
(سكر) السين والكاف والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حَيرة. من ذلك السُّكْر من الشراب. يقال سَكِر سُكْراً، ورجلٌ سِكِّير، أي كثير السُّكْر. والتَّسْكير: التَّحيير في قولـه عزَّ وجل: ﴿لَقَالُوا إنَّما سُكِّرَتْ أَبْصَارُنا﴾  [الحجر 15]، وناس يقرؤونها ﴿سُكِرَتْ﴾ مخففة([3]). قالوا: ومعناه سُحِرت. والسِّكْر: ما يُسكَر فيه الماء من الأرض. والسَّكْر: حَبْس الماء، والماء إذا سُكِر تحيَّر. وأمّا قولهم ليلة ساكرة، فهي السَّاكنة التي [هي] طلقةٌ، التي ليس فيها ما يؤذِي. قال أوس:
تُزادُ ليالِيَّ في طُولِها *** فليست بطَلْقٍ ولا ساكِرهْ([4])ويقال سَكَرت الرِّيح، أي سكَنت. والسَّكَر: الشَّراب. وحكى ناسٌ سكَره إذا خَنَقَه. فإنْ كان صحيحاً فهو من الباب. والبعير يُسَكِّر الآخر بذراعه حتى يكاد يقتلُه. قال:
* غَثَّ الرِّباعِ جَذَعاً يُسَكَّرُ *
(سكف) السين والكاف والفاء ليس أصلاً، وفيه كلمتان: أحدهما أُسْكُفَّة الباب: العَتَبة التي يُوطأ عليها. وأُسْكُفّ العين، مشبّه بأُسْكُفَّة الباب. وأمّا الإسكاف فيقال إن كلَّ صانعٍ إسكافٌ عند العرب. وينشد قول الشمّاخ:
* وشُعْبَتَا مَيْسٍ بَرَاها إسكافْ([5]) *
قالوا: أراد القَوَّاس.
--------------ــ
([1]) البيت في وصف قناة ثقفها بالنار والدهن. اللسان (17: 75).
([2]) بضم السين وفتح الكاف مشددة ومخففة.
([3]) هي قراءة ابن كثير، انظر إتحاف فضلاء البشر 274.
([4]) ديوان أوس بن حجر 10 والمجمل واللسان (سكر).
([5]) ديوان الشَّماخ 103. وهو في اللسان (سكف 58) بدون نسبة.

ـ

### Türkçe

(سين ve **كاف** ve üçüncüleri olanların bâbı)
(**سكم**) **سين** ve **كاف** ve **ميم** bir şey değildir. Şu var ki onların bazısı, **السكم**’in adımı yaklaştırmak olduğunu zikretti.
(**سكن**) **سين** ve **كاف** ve **نون** tek bir asıldır, muntazamdır; çalkantı ve hareketin zıddına delâlet eder. Denir: **سَكَن** şey **يسكُن** bir **سكوناً**; o hâlde o **ساكن**dir.
Ve **السَّكْن**: evde oturan ehil (halk). Hadiste: “Hattâ **الرُّمّانَة** elbette **السَّكْن**’i doyurur.” Ve **السَّكَن**: ateş; söyleyenin sözünde:
* **قد قُوِّمَتْ بسَكَنٍ وأَدْهانْ([1])** *
Ancak birinci mânâ sebebiyle **سَكَناً** diye adlandırıldı; o da şudur: ona bakan sakinleşir ve ona ve ehline sükûn bulur. Bundan dolayı dediler: “**آنَسُ من نار**.” Ve derler: “O, üşüyenin gözünde ateşten daha güzeldir.” Ve **السَّكَن**: sevilenlerden kendisine sükûn bulduğun her şey. Ve **السِّكِّين** mâlûmdur; dil ehlinden bazısı dedi ki: o **فِعِّيل**dir; çünkü onunla boğazlanan kimsenin hareketini sakinleştirir. Ve bâbdandır **السّكينة**; o, vakar (ağırbaşlılık)tır. Ve geminin **سُكان**’ı, onu çalkantıdan sakinleştirdiği için adlandırıldı; o Arapçadır.
(**سكب**) **سين** ve **كاف** ve **باء** bir asıldır; bir şeyin dökülmesine delâlet eder. Dersin: **سكب** suyu **يسكبه**. Ve **فرسٌ سَكْبٌ**: yani çevik; sanki koşusunu döke döke döküyor gibidir; bu, onu “deniz” diye adlandırmaları gibidir.
(**سكت**) **سين** ve **كاف** ve **تاء** sözün zıddına delâlet eder. Dersin: **سكت** **يَسْكُت** bir **سكوتاً**; ve **رجلٌ سِكِّيت**. Ve onu **بُسكاتَة** ile attı; yani onu susturan şeyle. Ve **سَكَت الغضبُ**: sakinleşti mânâsında. Ve **السُّكْتَةُ**: onunla *çocuğu susturduğun şey. Amma **السُّكيت([2])** ise, koşuları yarışta iken atlardan onuncusudur. Ve **سُكَيتاً** diye adlandırılmış olabilir; çünkü sahibi övünmekten susar; nitekim “**أجَرَّه** şöyle” denir, övünmekten men ettiğinde; sanki dilini çekmiş gibidir.
(**سكر**) **سين** ve **كاف** ve **راء** tek bir asıldır; şaşkınlığa delâlet eder. Bundan: içkiden **السُّكْر**. Denir: **سَكِر** bir **سُكْراً**; ve **رجلٌ سِكِّير**: yani **السُّكْر**’ü çok olan. Ve **التَّسْكير**: şaşırtma; Aziz ve Celîl olanın sözünde: ﴿**لَقَالُوا إنَّما سُكِّرَتْ أَبْصَارُنا**﴾ [الحجر 15]; ve insanlar onu hafifletilmiş olarak ﴿**سُكِرَتْ**﴾ okurlar([3]). Dediler: mânâsı “büyülendi”dir. Ve **السِّكْر**: yerden suyun içinde tutulduğu şey. Ve **السَّكْر**: suyu hapsetmek; su **سُكِر** olunca şaşırır. Amma onların “**ليلة ساكرة**” sözleri ise, o, sakin olan, [o] ferah olan, içinde eziyet eden şey bulunmayan gecedir. Evs dedi ki:
**تُزادُ ليالِيَّ في طُولِها \*\*\* فليست بطَلْقٍ ولا ساكِرهْ([4])**ويقال **سَكَرت** rüzgâr: yani sakinleşti. Ve **السَّكَر**: içki. Ve bazı insanlar, onu boğduğunda **سَكَره** diye nakletti. Eğer sahih ise, o bâbdandır. Ve deve, koluyla ötekini **يُسَكِّر**; neredeyse onu öldürür. Dedi ki:
* **غَثَّ الرِّباعِ جَذَعاً يُسَكَّرُ** *
(**سكف**) **سين** ve **كاف** ve **فاء** asıl değildir; onda iki kelime vardır: birincisi **أُسْكُفَّة** kapı: üzerine basılan eşik. Ve **أُسْكُفّ** göz; kapının **أُسْكُفَّة**’sine benzetilmiştir. Amma **الإسكاف** hakkında, Araplar katında her sanatkârın **إسكافٌ** olduğu söylenir. Ve **الشمّاخ**’ın sözünü inşâd eder:
* **وشُعْبَتَا مَيْسٍ بَرَاها إسكافْ([5])** *
Dediler: **القَوَّاس**’ı kastetti.
--------------ــ
([1]) Beyit, onu ateş ve yağ ile düzeltmiş bir mızrak şaftının vasfındadır. **اللسان** (17: 75).
([2]) **سين**’in dammesiyle ve **كاف**’ın fethasıyla; şeddeli ve hafif.
([3]) O, İbn Kesîr’in kıraatidir; bk. **إتحاف فضلاء البشر** 274.
([4]) **ديوان أوس بن حجر** 10 ve **المجمل** ve **اللسان** (**سكر**).
([5]) **ديوان الشَّماخ** 103. Ve o, **اللسان** (**سكف** 58)’de nisbesizdir.

ـ
