# سلح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%84%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سلح

السلاح  ، بالكسر  والسلح كعنب  ، وضبطه الفيومي في المصباح كحمل،  والسلحان، بالضم: آلة الحرب  ، وفي المصباح: ما يقاتل به في الحرب ويدافع،  أو حديدتها  ، أي ما كان من الحديد؛ كذا خصه بعضهم، يذكر  وبؤنث  ، والتذكير أعلى، لأنه يجمع على أسلحة، وهو جمع المذكر، مثل حمار وأحمرة ورداء وأردية. ربما خص به  السيف  . قال الأزهري: والسيف وحده يسمى سلاحا، قال الأعشى:
  ثلاثا وشهرا ثم صارت رذية                      طليح سفار كالسلاح المفرد يعني السيف وحده. السلاح  القوس بلا وتر. والعصا  تسمى سلاحا، ومنه قول ابن أحمر:
  ولست بعرنة عرك، سلاحي                      عصا مثقوبة تقص الحمارا والجمع أسلحة وسلح وسلحان.  وتسلح  الرجل:  لبسه  ، وهو متسلح.  والمسلحة  : مثل  الثغر  والمرقب، وجمعه المسالح، وهي مواضع المخافة. وفي الحديث:  كان أدنى مسالح فارس إلى العرب العذيب  . قال بشر:
  بكل قياد مسنـفة عـنـود                      أضر بها المسالح والغوار وقال الشماخ:
  تذكرتها وهنا وقد حال دونهـا                      قرى أذربيجان المسالح والجال

  المسلحة أيضا:  القوم ذوو سلاح  في عدة، بموضع رصد، قد وكلوا به بإزاء ثغر، واحدهم مسلحي. ونسب شيخنا التقصير إلى المصنف، وهو غير لائق، لكون الذي استدركه مفهوم من كلامه هذا. وفي النهاية: سموا مسلحة لأنهم يكونون ذوي سلاح، أو لأنهم يسكنون المسلحة، وهي كالثغر والمرقب، يكون فيه أقوام يرقبون العدو لئلا يطرقهم على غفلة، فإذا رأوه أعلموا أصحابهم ليتأهبوا له. وقال ابن شميل: مسلحة الجند: خطاطيف لهم بين أيديهم ينفضون لهم الطريق، ويتجسسون خبر العدو، ويعلمون علمهم، لئلاذ يهجم عليهم، ولا يدعون واحدا من العدو يدخل بلاد المسلمين، وإن جاء جيش أنذروا المسلمين.  ورجل سالح: ذو سلاح  كقولهم تامر ولابن. السلاح  كغراب: النجو  ، ومثله في الصحاح. وفي الهامش: صوابه: النجو الرقيق.  وقد سلح  الرجل  كمنع  يسلح سلحا،  وأسلحه  غيره.  وناقة سالح: سلحت من البقل  وغيره. وسلح الحشيش الإبل. هذه الحشيشة تسلح الإبل تسليحا.  والإسليح  ، بالكسر:  نبت  سهلي ينبت ظاهرا، وله ورقة دقيقة لطيفة وسنفة محشوة حبا كحب الخشخاش، وهو من نبات مطر الصيف، يسلح الماشية، الواحد إسليحة:  تغزر عليه الألبان  ، وفي نسخة: تكثر، بدل: تغزر، وفي أخرى: الإبل، بدل: الألبان؛ وجمع بينهما الجوهري. قالت أعرابيةق، وقيل لها: ما شجرة أبيك? فقالت: شجرة أبي الإسليح: رغوة وصريح، وسنام إطريح. وقيل: هي بقلة من أحرار البقول، تنبت في الشتاء، تسلح الإبل إذا استكثرت منها. وقيل: هي عشبة تشبه الجرجير، تنبت في حقوف الرمل. قال أبو زياد: منابت الإسليح الرمل وهمزة إسليح ملحقة له ببناء قطمير، بدليل ما انضاف إليها من زيادة الياء معها. هذا مذهب أبي علي. قال ابن جني: سألته يوما عن تجفاف أتاؤه للإلحاق بباب قرطاس? فقال: نعم. واحتج في ذلك بما انضاف إليها من زيادة الألف معها. قال ابن جني: فعلى هذا يجوز أن يكون ما جاء عنهم من باب أملود وأظفور ملحقا بعسلوج ودملوج، وأن يكون إطريح وإسليح ملحقا بباب شنظير وخنزير. قال: ويبعد هذا عندي، لأنه يلزم منه أن يكون باب إعصار وإسنام ملحقا بباب حدبار وهلقام، وباب إفهال لا يكون ملحقا، ألا ترى أنه في الأصل للمصدر نحو إكرام وإنعام، وهذا مصدر فعل غير ملحق، فيجب أن يكون المصدر في ذلك على سمت فعله غير مخالف له. قال: وكأن هذا ونحوه إنما لا يكون ملحقا من قبل أن ما زيد على الزيادة الأولى في أوله إنما هو حرف لين، وحرف اللين لا يكون للإلحاق، إنما جيء به لمعنى، وهو امتداد الصوت به، وهذا حديث غير حديث الإلحاق، ألا ترى أنك إنما تقابل بالملحق الأصل، وباب المد إنما هو الزيادة أبدا. فالأمران على ما ترى في البعد غايتان؛ كذا في اللسان. سليح  كجريح: قبيلة باليمن  ، هو سليح بن حلوان بن عمرو بن الحاف بن قضاعة. قلت: واسمه عمرو، وهو أبو قبيلة، وإخوته أربع قبائل: تغلب الغلباء، وغشم، وربان، وتزيد، بني حلوان ابن عمرو.  وسيلحون  بالفتح  : ة  أو مدينة باليمن، على ما في المغرب  ولا تقل: سالحون  ، فإنه لغة العامة، بنصب النون ورفعها. وقد ذكر إعرابه وما يتعلق به في  نصب  فراجعه. وقال الليث: سيلحين: موضع، يقال: هذه سيلحون، وهذه سيلحين، وأكثر ما يقال: هذه سيلحون، ورأيت سيلحين.  والسلح، كصرد: ولد الحجل مثل السلك والسلف،  ج  سلحان  كصردان  في صرد، أنشد أبو عمرو لجؤية:

  وتتبعه غبر مـا عـدا عـدوا                      كسلحان حجلى قمن حين يقوم وفي التهذيب: السلحة والسلكة: فرخ الحجل، وجمعه سلحان وسلكان. عن ابن شميل: السلح  بالتحريك: ماء السماء في الغدران  وحيث ما كان. يقال: ماء العد، وماء السلح. قال الأزهري: سمعت العرب تقول لماء السماء: ماء الكرع، ولم أسمع السلح.  وسلحته السيف  ، جاء ذلك في حديث عقبة بن مالك  بعث رسول الله صلى الله عليه وسلم سرية فسلحت رجلا منهم سيفا  ، أي  جعلته سلاحه  . وفي حديث عمر رضي الله عنه لما أتي بسيف النعمان بن المنذر دعا جبير بن مطعم فسلحه إياه. وفي حديث أبي قال له:  من سلحك هذا القوس? قال: طفيل  . سلاح  كسحاب أو قطام: ع أسفل خيبر  . وفي الحديث:  حتى يكون أبعد مسالحهم سلاح  .  وماء لبني كلاب من شرب منه سلح  . وحقيق أن يكون بهذه الصفة ماء أكرى.  وسلحين  ، بالفتح،  بني في ثمانين سنة  وفي الروض: بينون وسلحين: مدينتان عظيمتان خربهما أرياط، قال الشاعر:
  أبعد بينون لا عين ولا أثـر                      وبعد سلحين يبني الناس أبياتا السلح  كقفل: ماء بالدهناء لبني سعد  بن ثعلبة. السلح:  رب يدلك به نحي السمن  لإصلاحه.  وقد سلح نحيه تسليحا  ، إذا دلكه به.  ومسلحة، كمعظمة: ع  قال
  لهم يوم الكلاب ويوم قـيس                      أراق على المسلحة المزادا ومما يستدرك عليه: سلاح الثور: روقاه، سمي بذلك لأنه يذب بهما عن نفسه. قال الطرماح يذكر ثورا يهز قرنه للكلاب ليطعنها به:
  يهز سلاحا لم يرثها كـلالة                      يشك بها منها أصول المغابن إنما عنى روقيه. ومن المجاز: أخذت الإبل سلاحها: إذا سمنت. وكذا تسلحت بأسلحتها. قال النمر بن تولب:
  أيام لم تأخذ إلي سلاحها                      إبلي بجلتها ولا أبكارها قال ابن منظور: وليس السلاح اسما للسمن، ولكن لما كانت السمينة تحسن في عين صاحبها فيشفق أن ينحرها، صار السمن كأنه سلاح لها، إذ رفع عنها النحر. وفي كتاب الفرق لابن السيد: يقال: لأن صاحبها يمتنع من نحرها لحسنها في عينه، ولكثرة ألبانها، قال:
  إذا سمعت آذانها صـوت سـائل                      أصاخت فلم تأخذ سلاحا ولا نبلا وسبق في رمح مثل ذلك. والمسلحي: الموكل بالثغر والمرمر. والسلح: اسم لذي البطن. وقيل لما رق منه، من كل ذي بطن. وجمعه سلوح وسلحان. قال الشاعر فاستعاره للوطواط:
  كأن برفغيها سلوح الوطاوط وأنشد ابن الأعرابي في صفة رجل:
  ممتلئا ما تحته سلحانا وفي المصباح: هو سلحة، تسمية بالمصدر. وفي الأساس: هو أسلح من حبارى. وفي اللسان: والمسلح: منزل على أربع منازل من مكة. والمسالح: مواضع، وهي غير التي تقدمت. ومن المجاز: العرب تسمي السماك الرامح: ذا السلاح، والآخر: الأعزل؛ وهذا من الأساس.

### Türkçe

**السلاح**: kesre ile; ve **السلح** da **عنب** gibi; ve Feyyûmî onu **المصباح**’ta **حمل** gibi ضبط etti; ve **السلحان**, damme ile: savaş âleti. **المصباح**’ta: savaşta onunla çarpışılan ve savunulan şey; yahut onun demiri, yani demirden olan şey; bazıları onu böylece tahsis etti. Müzekker de gelir, müennes de; müzekkerlik daha üstündür; çünkü **أسلحة** üzerine cem‘ olunur; o da müzekkerin cem‘idir; **حمار** ve **أحمرة**, **رداء** ve **أردية** gibi. Belki onunla **السيف** tahsis edilmiştir. Ezherî dedi: **السيف** tek başına **سلاحا** diye adlandırılır. A‘şâ dedi:

  Üç (gün) ve bir ay; sonra düşük oldu
  Yere serilmiş bir sefer (yolcusu) gibi, tekil silah gibi

Yani yalnız kılıç. **السلاح**: kirişi olmayan yay. Ve **العصا** da **سلاحا** diye adlandırılır; ondan İbn Ahmer’in sözü:

  Ben sürtüşme sürtüşmesi (yapan) bir **عرنة** değilim; silahım
  Delik bir asadır; eşeği keser

Cem‘i: **أسلحة** ve **سلح** ve **سلحان**. Ve **تسلح** adam: onu giydi; o **متسلح**tır. Ve **المسلحة**: **الثغر** ve **المرقب** gibi; cem‘i **المسالح**tır; ve onlar korku yerleridir. Hadiste: “Fars’ın Araplara en yakın **مسالح**’ı **العذيب** idi.” Bişr dedi:

  Her yularlı, tırnaklı, inatçı (binit) ile
  Ona **المسالح** ve **الغوار** zarar verdi

Şemmâh dedi:

  Onu burada hatırladım; hâlbuki onun önüne engel oldu
  Azerbaycan köyleri: **المسالح** ve **الجال**

**المسلحة** ayrıca: bir gözetleme yerinde, bir **ثغر** karşısında ona vekil kılınmış, silahlı kimseler topluluğu; onların her birine **مسلحي** denir. Şeyhimiz, musannife eksiklik nispet etti; hâlbuki bu uygun değildir; çünkü onun istidrâk ettiği şey, bu sözünden anlaşılmaktadır. **النهاية**’de: Onlara **مسلحة** denildi; çünkü onlar silahlı olurlar; yahut çünkü **المسلحة**’da otururlar; o da **الثغر** ve **المرقب** gibidir; orada bir topluluk bulunur, düşmanı gözetlerler ki onları gafletle basmasın; onu gördüklerinde, ona hazırlanabilsinler diye sahiplerine haber verirler. İbn Şümeyl dedi: Ordunun **مسلحة**’sı: önlerinde kendilerine ait kancalar (gibi adamlar)dır; yolu onlar için yoklarlar, düşmanın haberini araştırırlar, onların bilgisini bildirirler; ta ki onlara ansızın saldırmasın; düşmandan birinin Müslümanların beldelerine girmesine izin vermezler; bir ordu gelirse Müslümanları uyarırlar. Ve **سالح** adam: silah sahibi; onların “**تامر**” ve “**لابن**” demeleri gibi. **السلاح** **غراب** gibi: **النجو**; **الصحاح**’ta da böyledir. Kenarda: doğrusu: **النجو الرقيق**. Ve adam **سلح** etti, **منع** gibi; **يسلح** **سلحا**; başkası onu **أسلحه** etti. Ve **سالح** dişi deve: **البقل** ve başkasından **سلحت**. Ve ot, develeri **سلح** eder. Bu ot, develeri **تسليحا** **تسلح** eder. Ve **الإسليح**, kesre ile: düz (sahra) bitkisi; açıkta biter; ince, latif bir yaprağı vardır; haşhaş tanesi gibi tanelerle doldurulmuş bir başağı vardır; yaz yağmurunun bitkilerindendir; davarı **يسلح** eder; tekili **إسليحة**: onun üzerine sütler bol olur. Bir nüshada: “çoğalır”, “bol olur” yerine; bir diğerinde: “develer”, “sütler” yerine; Cevherî ikisini birleştirdi. Bir bedevî kadın dedi; ona “Babanın ağacı nedir?” denildi; dedi ki: Babamın ağacı **الإسليح**’tır: köpük ve saf (süt); ve **إطريح** hörgücü. Ve denildi ki: O, hür otlardan bir ottur; kışın biter; ondan çok yediklerinde develeri **تسلح** eder. Ve denildi ki: O, tere benzer bir ottur; kum tepelerinin kıvrımlarında biter. Ebû Ziyâd dedi: **الإسليح**’ın bitiş yerleri kumdur; ve **إسليح**’ın hemzesi, **قطمير** veznine ilhâk için ona eklenmiştir; bunun delili, onunla birlikte ona eklenen yâ ziyadesidir. Bu, Ebû Ali’nin mezhebidir. İbn Cinnî dedi: Bir gün ona, “**تجفاف**’ın hemzesi, **قرطاس** bâbına ilhâk için midir?” diye sordum; dedi ki: Evet. Bunda, onunla birlikte ona eklenen elif ziyadesiyle delil getirdi. İbn Cinnî dedi: Buna göre, onlardan **أملود** ve **أظفور** bâbından gelenin, **عسلوج** ve **دملوج**’a ilhâk edilmiş olması; ve **إطريح** ile **إسليح**’ın, **شنظير** ve **خنزير** bâbına ilhâk edilmiş olması caiz olur. Dedi: Bu, bence uzaklaşır; çünkü bundan, **إعصار** ve **إسنام** bâbının, **حدبار** ve **هلقام** bâbına ilhâk edilmiş olması; ve **إفهال** bâbının ilhâk edilmiş olmaması gerekir; görmüyor musun, aslında o, **إكرام** ve **إنعام** gibi masdar içindir; bu ise ilhâk edilmemiş bir fiilin masdarıdır; öyleyse masdarın, fiilinin yönü üzere, ona muhalif olmaksızın olması gerekir. Dedi: Sanki bu ve benzeri, ilhâk edilmiş olmaz; çünkü başında ilk ziyadeden sonra artırılan şey, ancak bir yumuşak harftir; yumuşak harf ilhâk için olmaz; ancak bir mânâ için getirilmiştir; o da sesin onunla uzamasıdır; bu, ilhâkın hadisi gibi değildir; görmüyor musun, ilhâk edilende aslı karşılıyorsun; med bâbı ise daima ziyadedir. İki iş, gördüğün üzere, uzaklıkta iki uçtur; **اللسان**’da böyledir. **سليح** **جريح** gibi: Yemen’de bir kabile; o, **سليح بن حلوان بن عمرو بن الحاف بن قضاعة**’dır. Dedim: Adı **عمرو**’dur; o, bir kabilenin babasıdır; kardeşleri dört kabiledir: **تغلب الغلباء** ve **غشم** ve **ربان** ve **تزيد**; **بني حلوان ابن عمرو**. Ve **سيلحون**, fetha ile: Yemen’de bir köy yahut şehir; **المغرب**’de olan üzere. “**سالحون**” deme; çünkü o, avamın dilidir; nûn’un nasbı ve ref‘i ile. Onun i‘râbını ve onunla ilgili olanı **نصب**’ta zikretti; ona müracaat et. Leys dedi: **سيلحين**: bir yer; “bu **سيلحون**” denir, “bu **سيلحين**” denir; en çok “bu **سيلحون**” denir; ve “**سيلحين**’i gördüm.” Ve **السلح**, **صرد** gibi: keklik yavrusu; **السلك** ve **السلف** gibi; cem‘i **سلحان**dır; **صرد**’da **صردان** gibi. Ebû Amr, Cüeyye’ye ait olarak inşâd etti:

  Onu, tozlu (bir şey) takip eder; koşmadan başka koşmaz
  Kekliklerin **سلحان**’ı gibi; kalktıkları vakit kalktılar

**التهذيب**’de: **السلحة** ve **السلكة**: keklik yavrusu; cem‘i **سلحان** ve **سلكان**. İbn Şümeyl’den: **السلح** hareke ile: gölcüklerde ve nerede olursa olsun gök suyudur. “**ماء العد**” ve “**ماء السلح**” denir. Ezherî dedi: Arapların gök suyuna “**ماء الكرع**” dediklerini işittim; **السلح**’ı işitmedim. Ve “**سلحته السيف**”: bu, Ukbe b. Mâlik hadîsinde geldi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم bir seriyye gönderdi; onlardan bir adamı bir kılıçla **فسلحت**.” Yani: onu onun silahı kıldım. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: Nu‘mân b. Münzir’in kılıcı getirildiğinde, Cübeyr b. Mut‘im’i çağırdı; onu ona **فسلحه**. Ebî hadîsinde: Ona dedi ki: “Bu yayı sana kim **سلحك** etti?” Dedi: **طفيل**. **سلاح** **سحاب** yahut **قطام** gibi: Hayber’in aşağısında bir yer. Hadîste: “Ta ki onların en uzak **مسالح**’ı **سلاح** olsun.” **بني كلاب**’a ait bir su; ondan içen **سلح** eder. Ve bu sıfat üzere, **أكرى** suyu olması uygundur. Ve **سلحين**, fetha ile: seksen yılda bina edildi. **الروض**’da: **بينون** ve **سلحين**: iki büyük şehir; Eryât onları harap etti. Şair dedi:

  **بينون**’dan sonra ne göz ne eser
  Ve **سلحين**’den sonra insanlar evler yapıyor

**السلح** **قفل** gibi: **الدهناء**’da **بني سعد بن ثعلبة**’ye ait bir su. **السلح**: yağ tulumunu düzeltmek için onunla ovduğun bir şey. Ve “tulumunu **سلح** etti, **تسليحا**”: onu onunla ovduğunda. Ve **مسلحة**, **معظمة** gibi: bir yer. Dedi:

  Onların **يوم الكلاب**’da ve **يوم قيس**’de
  **المسلحة** üzerine tulumu döktü

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سلاح الثور**: onun iki boynuzu; onunla kendinden savdığı için böyle adlandırıldı. Tırmâh, köpekleri onunla dürtmek için boynuzunu sallayan bir öküzü zikrederek dedi:

  Bir silah sallar; onu bir **كلالة** miras bırakmadı
  Onunla, ondan, böğürlerin köklerini deler

Ancak iki boynuzunu kastetti. Mecazdandır: Develer **سلاحها**’larını aldı: semirdiklerinde. Ve böylece **تسلحت** **بأسلحتها**. Nemer b. Tevleb dedi:

  Günler (vardı ki) develerim, ne erginleriyle ne de gençleriyle
  Bana karşı **سلاحها**’larını almadı

İbn Manzûr dedi: **السلاح**, semizlik için bir isim değildir; fakat semiz olan, sahibinin gözünde güzel göründüğünde ve onu boğazlamaktan çekindiğinde, semizlik sanki ona bir silah oldu; çünkü boğazlamayı ondan kaldırdı. İbnü’s-Seyyid’in **كتاب الفرق**’ında: Denir ki: çünkü sahibi, gözünde güzel oluşundan ve sütlerinin çokluğundan dolayı onu boğazlamaktan kaçınır. Dedi:

  Kulakları bir dilencinin sesini işittiğinde
  Kulak verdi; ne silah aldı ne ok

Bunun benzeri **رمح**’ta geçti. Ve **المسلحي**: **الثغر** ve **المرمر**’a vekil kılınan. Ve **السلح**: karın sahibi olanın adı. Ve denildi ki: her karın sahibinden, ondan incelen şey için. Cem‘i **سلوح** ve **سلحان**. Şair, onu yarasaya ödünç alarak dedi:

  Sanki iki uyluğunda yarasaların **سلوح**’u var

İbnü’l-A‘râbî, bir adamın vasfında inşâd etti:

  Dolu; altındaki **سلحانا** (ile)

**المصباح**’ta: o, **سلحة**’dır; masdar ile adlandırma. **الأساس**’ta: o, **أسلح**tır, toy kuşundan daha. **اللسان**’da: ve **المسلح**: Mekke’den dört menzil uzaklıkta bir konaktır. Ve **المسالح**: yerlerdir; onlar, daha önce geçenler değildir. Mecazdandır: Araplar **السماك الرامح**’a: **ذا السلاح** derler; ötekine: **الأعزل**; bu, **الأساس**’tandır.
