# سلط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%84%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سلط

السَّلاطةُ: القَهْرُ، وقد سَلَّطَه اللّهُ فتَسَلَّطَ عليهم، والاسم سُلْطة، بالضم.
والسَّلْطُ والسَّلِيطُ: الطويلُ اللسانِ، والأُنثى سَلِيطةٌ وسَلَطانةٌ وِسِلِطانةٌ، وقد سَلُطَ سَلاطةً وسُلوطةً، ولسان سَلْطٌ وسَلِيطٌ كذلك. ورجل سَلِيطٌ أَي فصيح حَدِيدُ اللسان بَيّنُ السَّلاطةِ والسُّلوطةِ. يقال: هو أَسْلَطُهم لِساناً، وامرأَة سَليطة أَي صَخّابة. التهذيب: وإِذا قالوا امرأَة سَلِيطةُ اللسانِ فله معنيان: أَحدهما أَنها حديدة اللسان، والثاني أَنها طويلة اللسان. الليث: السَّلاطةُ مصدر السَّلِيط من الرجال والسلِيطةِ من النساء، والفعل سَلُطَتْ، وذلك إِذا طال لسانُها واشتدَّ صَخَبُها.
ابن الأَعرابي: السُّلُطُ القَوائمُ الطِّوالُ، والسَّلِيطُ عند عامّة العرب الزيْتُ، وعند أَهل اليمن دُهْنُ السِّمْسِم؛ قال امرؤ القيس: أَمالَ السَّلِيطَ بالذُّبال المُفَتَّلِ
وقيل: هو كلُّ دُهْنٍ عُصِر من حَبٍّ؛ قال ابن بري: دُهن السمسم هو الشَّيْرَجُ والحَلُّ؛ ويُقَوّي أَنَّ السَّلِيط الزيتُ قولُ الجعدِيّ: يُضِيءُ كَمِثْلِ سِراجِ السَّلِيـ
ـطِ، لم يَجْعَلِ اللّهُ فيه نُحاسا
قوله لم يجعل اللّه فيه نُحاساً أَي دُخاناً دليل على أَنه الزيت لأَن السليط له دُخان صالِحٌ، ولهذا لا يُوقد في المساجد والكنائِس إِلا الزيتُ؛ وقال الفرزدق:
ولكِنْ دِيافِيُّ أَبُوه وأُمُّه،
بِحَوْرانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقارِبُهْ
وحَوْرانُ: من الشام والشأْم لا يُعْصَرُ فيها إِلا الزيتُ. وفي حديث ابن عباس: رأَيت عليّاً وكأَنَّ عَيَنَيْه سِراجا سَلِيطٍ؛ هو دُهْن الزيتِ.والسُّلْطانُ: الحُجَّةُ والبُرْهان، ولا يجمع لأَن مجراه مَجْرى المصدرِ، قال محمد بن يزيد: هو من السلِيط. وقال الزجّاج في قوله تعالى: ولقد أَرْسَلْنا موسى بآياتِنا وسُلطانٍ مُبين، أَي وحُجَّةٍ بَيِّنةٍ. والسُّلطان إِنما سمي سُلْطاناً لأَنه حجةُ اللّهِ في أَرضه، قال: واشتاق السلطان من السَّليط، قال: والسليطُ ما يُضاء به، ومن هذا قيل للزيت: سليط، قال: وقوله جلّ وعزّ: فانْفُذوا إِلا بسلطان، أَي حيثما كنتم شاهَدْتم حُجَّةً للّه تعالى وسُلطاناً يدل على أَنه واحد. وقال ابن عباس في قوله تعالى: قَوارِيرَ قواريرَ من فضّة، قال: في بياض الفضة وصَفاء القوارير، قال: وكل سلطان في القرآن حجة. وقوله تعالى: هلَك عنِّي سُلْطانِيَهْ، معناه ذهب عني حجتُه. والسلطانُ: الحجة ولذلك قيل للأُمراء سَلاطين لأَنهم الذين تقام بهم الحجة والحُقوق. وقوله تعالى: وما كان له عليهم من سُلْطان، أَي ما كان له عليهم من حجة كما قال: إِنَّ عبادي ليس لك عليهم سُلْطانٌ؛ قال الفراء: وما كان له عليهم من سلطان أَي ما كان له عليهم من حجة يُضِلُّهم بها إِلاَّ أَنَّا سَلَّطْناه عليهم لنعلم مَن يُؤمن بالآخرة. والسُّلْطانُ: الوالي، وهو فُعْلان، يذكر ويؤنث، والجمع السَّلاطِينُ. والسُّلْطان والسُّلُطانُ: قُدْرةُ الملِك، يذكر ويؤنث. وقال ابن السكيت: السلطان مؤنثة، يقال: قَضَتْ به عليه السُّلْطانُ، وقد آمَنَتْه السُّلْطان. قال الأَزهري: وربما ذُكِّر السلطان لأَن لفظه مذكر، قال اللّه تعالى: بسُلْطان مُبين. وقال الليث: السُّلْطانُ قُدْرةُ المَلِك وقُدرةُ مَن جُعل ذلك له وإِن لم يكن مَلِكاً، كقولك قد جعلت له سُلطاناً على أَخذ حقِّي من فلان، والنون في السلطان زائدة لأَن أَصل بنائه السلِيطُ. وقال أَبو بكر: في السلطان قولان: أَحدهما أَن يكون سمي سلطاناً لتَسْلِيطِه، والآخر أَن يكون سمي سلطاناً لأَنه حجة من حُجَج اللّه. قال الفراء: السلطان عند العرب الحجة، ويذكر ويؤنث، فمن ذكر السلطان ذهب به إِلى معنى الرجل، ومن أَنثه ذهب به إِلى معنى الحجة. وقال محمد بن يزيد: من ذكر السلطان ذهب به إِلى معنى الواحد، ومن أَنثه ذهب به إِلى معنى الجمع، قال: وهو جمع واحده سَلِيطٌ، فسَلِيطٌ وسُلْطان مثل قَفِيزٍ وقُفْزانٍ وبَعير وبُعران، قال: ولم يقل هذا غيره. والتسْلِيطُ: إِطلاق السُّلْطانِ وقد سلَّطه اللّه وعليه. وفي التنزيل العزيز: ولو شاء اللّهُ لسلَّطَهم عليكم. وسُلْطانُ الدَّم: تبيُّغُه. وسُلْطانُ كل شيء: شِدَّتُه وحِدَّتُه وسَطْوَتُه، قيل من اللسانِ السَّليطِ الحدِيدِ.
قال الأَزهري: السَّلاطة بمعنى الحِدَّةِ، قد جاء؛ قال الشاعر يصف نُصُلاً محدَّدة:
سِلاطٌ حِدادٌ أَرْهَفَتْها المَواقِعُ
وحافر سَلْطٌ وسَلِيطٌ: شديد. وإِذا كان الدابةُ وَقاحَ الحافر، والبعيرُ وَقاحَ الخُفِّ، قيل: إنه لَسلْط الحافر،وقد سَلِطَ يَسْلَطُ سَلاطةً كما يقال لسان سَلِيطٌ وسَلْطٌ، وبعير سَلْطُ الخفّ كما يقال دابة سَلْطةُ الحافر، والفعلُ من كل ذلك سَلُطَ سَلاطةً؛ قال أُميَّة بن أَبي الصلْت: إِنَّ الأَنامَ رَعايا اللّهِ كلُّهُمُ،
هو السَّلِيطَطُ فوقَ الأَرضِ مُسْتَطِرُ
قال ابن جني: هو القاهر من السَّلاطة، قال: ويروى السَّلِيطَطُ وكلاهما شاذٌّ. التهذيب: سَلِيطَطٌ جاء في شعر أُمية بمعنى المُسَلَّطِ، قال: ولا أَدري ما حقيقته.
والسِّلْطةُ: السهْمُ الطويلُ، والجمع سِلاطٌ؛ قال المتنخل الهذلي: كأَوْبِ الدَّبْرِ غامِضةً، وليْسَتْ
بمُرْهَفةِ النِّصالِ، ولا سِلاطِ
قوله كأَوْب الدبر يعني النصالَ، ومعنى غامضة أَي أُلْطِفَ حَدُّها حتى غمَضَ أَي ليست بمرْهَفات الخِلقة بل هي مُرهفات الحدِّ.
والمَسالِيطُ: أَسنان المفاتيح، الواحدة مِسْلاطٌ.
وسَنابِكُ سَلِطاتٌ أَي حِدادٌ؛ قال الأَعشى:
هو الواهِبُ المائةِ المُصْطَفا
ةِ، كالنَّخل طافَ بها المُجْتَزِمْ
وكلِّ كُمَيْتٍ، كجِذْعِ الطَّرِيـ
ـقِ، يَجْرِي على سَلِطاتٍ لُثُمْ
المُجْتَزِمُ: الخارِصُ، ورواه أَبو عمرو المُجْترِم، بالراء، أَي الصارِمُ.

### Türkçe

**السَّلاطةُ**: kahırdır; ve Allah onu musallat kıldı da onlar üzerine musallat oldu;
isim **سُلْطة**dır, (س ile) ötre ile.

**السَّلْطُ** ve **السَّلِيطُ**: dili uzun olan; dişisi **سَلِيطةٌ** ve **سَلَطانةٌ**
ve **سِلِطانةٌ**dur; ve **سَلُطَ** **سَلاطةً** ve **سُلوطةً** (olarak) oldu; ve dil **سَلْطٌ** ve **سَلِيطٌ**dur, yine böyle.

Ve adam **سَلِيطٌ**: yani fasih, dili keskin, **السَّلاطةِ** ve **السُّلوطةِ**si açık olan.
Denir: o, dilce onların en **أَسْلَطُ**udur; ve kadın **سَليطة**: yani gürültücü. Tehzîb: ve eğer “dili **سَلِيطةُ** olan kadın” dedilerse onun iki manası vardır: birincisi onun dili keskin olmasıdır, ikincisi onun dili uzun olmasıdır. Leys: **السَّلاطةُ**, erkeklerden **السَّلِيط**in ve kadınlardan **السلِيطةِ**nin masdarıdır; fiil **سَلُطَتْ**tir; bu, dili uzadığı ve gürültüsü şiddetlendiği zamandır.

İbnü’l-A‘râbî: **السُّلُطُ** uzun bacaklılardır; ve **السَّلِيطُ** Arapların çoğunluğu katında zeytinyağıdır; Yemen ehli katında susam yağıdır; İmru’ül-Kays dedi ki:
أَمالَ السَّلِيطَ بالذُّبال المُفَتَّلِ
Ve denildi: o, bir tohumdan sıkılmış her yağdır; İbn Berrî dedi ki: susam yağı **الشَّيْرَجُ** ve **الحَلُّ**dur; ve **السَّلِيط**in zeytinyağı olduğuna, el-Ca‘dî’nin sözü kuvvet verir:
يُضِيءُ كَمِثْلِ سِراجِ السَّلِيـ
ـطِ، لم يَجْعَلِ اللّهُ فيه نُحاسا
Onun “Allah onda **نُحاساً** kılmadı” sözü, yani dumanı (kılmadı), onun zeytinyağı olduğuna delildir; çünkü **السليط**in uygun bir dumanı vardır; ve bunun için mescitlerde ve kiliselerde ancak zeytinyağı yakılır; ve el-Ferezdak dedi ki:
ولكِنْ دِيافِيُّ أَبُوه وأُمُّه،
بِحَوْرانَ يَعْصِرْنَ السَّلِيطَ أَقارِبُهْ
Ve **حَوْرانُ**: Şam’dandır; ve Şam’da ancak zeytinyağı sıkılır. Ve İbn Abbâs hadîsinde: Ali’yi gördüm ve sanki iki gözü **سِراجا سَلِيطٍ** idi; o, zeytinyağı yağıdır. Ve **السُّلْطانُ**: hüccet ve burhandır; cem‘ edilmez, çünkü onun cereyanı masdarın cereyanı gibidir; Muhammed b. Yezîd dedi ki: o, **السلِيط**tendir. Ve ez-Zeccâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “Ve andolsun Mûsâ’yı âyetlerimizle ve apaçık bir **سُلطانٍ** ile gönderdik” dedi: yani ve apaçık bir hüccet ile.

Ve **السُّلطان** ancak **سُلْطاناً** diye isimlendirildi; çünkü o, Allah’ın yeryüzündeki hüccetidir; dedi ki: ve **السلطان**ı **السَّليط**ten iştikak etti; dedi ki: ve **السليطُ** aydınlatılan şeydir; bundan dolayı zeytinyağına **سليط** denildi; dedi ki: ve O’nun, celîl ve azîz, sözü: “Ancak bir **سلطان** ile geçiniz” yani nerede olursanız olun Allah Teâlâ için bir hüccet ve bir **سُلطاناً** gördünüz; onun bir olduğuna delâlet eder. Ve İbn Abbâs, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: “Billur kaplar, gümüşten billur kaplar” dedi: gümüşün beyazlığında ve kapların saflığında; dedi: ve Kur’an’da her **سلطان** hüccettir. Ve O’nun sözü: “Benden **سُلْطانِيَهْ** helâk oldu”; manası: onun hücceti benden gitti. Ve **السلطانُ**: hüccettir; bunun için emîrlere **سَلاطين** denildi; çünkü onlar, kendileriyle hüccet ve haklar ikame edilen kimselerdir. Ve O’nun sözü: “Onun onlar üzerinde bir **سُلْطان**ı yoktu” yani onun onlar üzerinde bir hücceti yoktu; O’nun sözü gibi: “Şüphesiz kullarım; senin onlar üzerinde bir **سُلْطانٌ**ın yoktur”; el-Ferrâ dedi ki: “Onun onlar üzerinde bir **سلطان**ı yoktu” yani onun onları saptıracağı bir hücceti yoktu; ancak biz onu onların üzerine musallat kıldık ki âhirete iman eden kimseyi bilelim.

Ve **السُّلْطانُ**: vâlîdir; o **فُعْلان**dır; müzekker ve müennes olur; cem‘i **السَّلاطِينُ**dür.
Ve **السُّلْطان** ve **السُّلُطانُ**: melikin kudretidir; müzekker ve müennes olur. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السلطان** müennestir; denir: **السُّلْطانُ** onun hakkında onun aleyhine hükmetti; ve **السُّلْطان** onu emniyete aldı. el-Ezherî dedi ki: ve bazen **السلطان** müzekker yapılır; çünkü lafzı müzekkerdir; Allah Teâlâ dedi ki: “Apaçık bir **سُلْطان** ile.” Leys dedi ki: **السُّلْطانُ** melikin kudreti ve bu kendisine verilmiş olanın kudretidir, melik olmasa bile; senin “ona falandan hakkımı almaya bir **سُلطاناً** kıldım” sözün gibi; ve **السلطان**daki **النون** ziyadedir; çünkü binasının aslı **السلِيطُ**tir. Ebû Bekr dedi ki: **السلطان** hakkında iki söz vardır: birincisi, onun **تَسْلِيطِه** sebebiyle **سلطاناً** diye isimlendirilmiş olmasıdır; diğeri, onun Allah’ın hüccetlerinden bir hüccet olması sebebiyle **سلطاناً** diye isimlendirilmiş olmasıdır. el-Ferrâ dedi ki: **السلطان** Araplar katında hüccettir; müzekker ve müennes olur; kim **السلطان**ı müzekker yaparsa onu erkek manasına götürür; kim onu müennes yaparsa onu hüccet manasına götürür. Muhammed b. Yezîd dedi ki: kim **السلطان**ı müzekker yaparsa onu bir (tek) manasına götürür; kim onu müennes yaparsa onu cem‘ manasına götürür; dedi ki: o, tekili **سَلِيطٌ** olan bir cem‘dir; böylece **سَلِيطٌ** ve **سُلْطان**; **قَفِيزٍ** ve **قُفْزانٍ** ve **بَعير** ve **بُعران** gibi; dedi ki: bunu ondan başkası söylemedi. Ve **التسْلِيطُ**: **السُّلْطانِ**ın salıverilmesidir; ve Allah onu ona ve onun üzerine musallat kıldı. Ve tenzîl-i azîzde: “Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat kılardı.” Ve **سُلْطانُ الدَّم**: onun kabarmasıdır. Ve her şeyin **سُلْطانُ**u: onun şiddeti, keskinliği ve saldırısıdır; denildi: keskin **السَّليط** dilden.

el-Ezherî dedi ki: **السَّلاطة** keskinlik manasında gelmiştir; şair, keskinleştirilmiş ok uçlarını vasfederken dedi ki:
سِلاطٌ حِدادٌ أَرْهَفَتْها المَواقِعُ
Ve **حافر سَلْطٌ** ve **سَلِيطٌ**: şiddetli. Ve eğer binek hayvanı toynağı bakımından arsız, deve de tırnak bakımından arsız olursa, “o, toynağı **لَسلْط**tır” denir; ve **سَلِطَ يَسْلَطُ سَلاطةً** (olarak) oldu; “dil **سَلِيطٌ** ve **سَلْطٌ**” denildiği gibi; ve “deve tırnağı **سَلْطُ**” denir; “binek hayvanı toynağı **سَلْطةُ**” denildiği gibi; ve bütün bunların fiili **سَلُطَ سَلاطةً**dır; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
إِنَّ الأَنامَ رَعايا اللّهِ كلُّهُمُ،
هو السَّلِيطَطُ فوقَ الأَرضِ مُسْتَطِرُ
İbn Cinnî dedi ki: o, **السَّلاطة**dan (olan) kâhirdir; dedi ki: **السَّلِيطَطُ** diye de rivayet edilir; ikisi de şâzdır. Tehzîb: **سَلِيطَطٌ**, Ümeyye’nin şiirinde **المُسَلَّطِ** manasıyla geldi; dedi ki: onun hakikatini bilmiyorum.

Ve **السِّلْطةُ**: uzun oktur; cem‘i **سِلاطٌ**dur; el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi ki:
كأَوْبِ الدَّبْرِ غامِضةً، وليْسَتْ
بمُرْهَفةِ النِّصالِ، ولا سِلاطِ
Onun “**كأَوْبِ الدبر**” sözü, ok uçlarını kasteder; ve **غامضة**nın manası: yani onun keskinliği inceltildi de gizlendi; yani yaratılışça inceltilmişlerden değildir; bilakis keskinlikçe inceltilmişlerdir.

Ve **المَسالِيطُ**: anahtarların dişleridir; tekili **مِسْلاطٌ**tur.

Ve **سَنابِكُ سَلِطاتٌ**: yani keskinler; el-A‘şâ dedi ki:
هو الواهِبُ المائةِ المُصْطَفا
ةِ، كالنَّخل طافَ بها المُجْتَزِمْ
وكلِّ كُمَيْتٍ، كجِذْعِ الطَّرِيـ
ـقِ، يَجْرِي على سَلِطاتٍ لُثُمْ
**المُجْتَزِمُ**: tahmin eden (hurma ölçen)dir; Ebû Amr onu **المُجْترِم** diye, **الراء** ile rivayet etti; yani kesip atan.
