# سما — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%A7/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%A7/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سما](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%A7.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: سما

- سماء كل شيء: أعلاه، قال الشاعر في وصف فرس:
*وأحمر كالديباج أما سماؤه** فريا وأما أرضه فمحول*
(البيت تقدم في مادة (أرض)، وهو في اللسان (سما) )
قال بعضهم: كل سماء بالإضافة إلى ما دونها فسماء، وبالإضافة إلى مافوقها فأرض إلا السماء العليا فإنها سماء بلا أرض، وحمل على هذا قوله: ﴿الله الذي خلق سبع سموات ومن الأرض مثلهن﴾ [الطلاق/12]، وسمي المطر سماء لخروجه منها، قال بعضهم: إنما سمي سماء ما لم يقع بالأرض اعتبارا بما تقدم، وسمي النبات سماء؛ إما لكونه من المطر الذي هو سماء؛ وإما لارتفاعه عن الأرض. والسماء المقابل للأرض مؤنثة، وقد تذكر، ويستعمل للواحد والجمع، لقوله: ﴿ثم استوى إلى السماء فسواهن﴾ [البقرة/29]، وقد يقال في جمعها: سموات. قال: ﴿خلق السموات﴾ [الزمر/ 5]، ﴿قل من رب السموات﴾ [المؤمنون/86]، وقال: ﴿السماء منفطر به﴾ [المزمل/18]، فذكر، وقال: ﴿إذا السماء انشقت﴾ [الانشقاق/1]، ﴿إذا السماء انفطرت﴾ [الانفطار/1]، فأنث، ووجه ذلك أنها كالنخل في الشجر، وما يجري مجراه من أسماء الجنس الذي يذكر ويؤنث، ويخبر عنه بلفظ الواحد والجمع، والسماء الذي هو المطر يذكر، ويجمع على أسمية. والسماوة الشخص العالي، قال الشاعر:
*سماوة الهلال حتى احقوقفا*
(الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 496؛ واللسان (سما). وقد تقدم برقم 119)
وسما لي (في اللسان: سما لي شخص فلان: ارتفع حتى استثبته) : شخص، وسما الفحل على الشول سماوة (قال ابن منظور: وسما الفحل سماوة: تطاول على شوله وسطا. اللسان (سما) ) لتخلله إياها، والأسم: ما يعرف به ذات الشيء، وأصله سمو، بدلالة قولهم: أسماء وسمي، وأصله من السمو وهو الذي به رفع ذكر المسمى فيعرف به، قال الله: ﴿بسم الله﴾ [الفاتحة/1]، وقال: ﴿اركبوا فيها بسم الله مجريها﴾ [هود/41]، ﴿بسم الله الرحمن الرحيم﴾ [النمل/ 30]، ﴿وعلم آدم الأسماء﴾ [البقرة/31]، أي: الألفاظ والمعاني مفرداتها ومركباتها. وبيان ذلك أن الاسم يستعمل على ضربين:
أحدهما: بحسب الوضع الاصطلاحي، وذلك هو في المخبر عنه نحو: رجل وفرس.
والثاني: بحسب الوضع الأولي.
ويقال ذلك للأنواع الثلاثة المخبر عنه، والخبر عنه، والرابط بينهما المسمى بالحرف، وهذا هو المراد بالآية؛ لأن آدم عليه السلام كما علم الاسم علم الفعل، والحرف، ولا يعرف الإنسان الاسم فيكون عارف لمسماه إذا عرض عليه المسمى، إلا إذا عرف ذاته. ألا ترى أنا لو علمنا أسامي أشياء بالهندية، أو بالرومية، ولم نعرف صورة ماله تلك الأسماء لم نعرف المسميات إذا شاهدناها بمعرفتنا الأسماء المجردة، بل كنا عارفين بأصوات مجردة، فثبت أن معرفة الأسماء لا تحصل إلا بمعرفة المسمى، وحصول صورته في الضمير، فإذا المراد بقوله: ﴿وعلم آدم الأسماء كلها﴾ [البقرة/ 31]، الأنواع الثلاثة من الكلام وصور المسميات في ذواتها، وقوله: ﴿وما تعبدون من دونه إلا أسماء سميتموها﴾ [يوسف/40]، فمعناه أن الأسماء التي تذكرونها ليس لها مسميات، وإنما هي أسماء على غير مسمى إذ كان حقيقة ما يعتقدون في الأصنام بحسب تلك الأسماء غير موجود فيها، وقوله: ﴿وجعلوا لله شركاء قل سموهم﴾ [الرعد/33]، فليس المراد أن يذكروا أساميها نحو اللات والعزى، وإنما المعنى إظهار تحقيق ما تدعونه إلها، وأنه هل يوجد معاني تلك الأسماء فيها، ولهذا قال بعده: ﴿أم تنبؤنه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر من القول﴾ [الرعد/33]، وقوله: ﴿تبارك اسم ربك﴾ [الرحمن/78]، أي: البركة والنعمة الفائضة في صفاته إذا اعتبرت، وذلك نحو: الكريم والعليم والباري، والرحمن الرحيم، وقال: ﴿سبح اسم ربك الأعلى﴾ [الأعلى/1]، ﴿ولله الأسماء الحسنى﴾ [الأعراف/180]، وقوله: ﴿اسمه يحي لم نجعل له من قبل سميا﴾ [مريم/7]، ﴿ليسمون الملائكة تسمية الأنثى﴾ [النجم/27]، أي: يقولون للملائكة بنات الله، وقوله: ﴿هل تعلم له سميا﴾ [مريم /65]، أي: نظيرا له يستحق اسمه، وموصوفا يستحق صفته على التحقيق، وليس المعنى هل تجد من يتسمى باسمه إذ كان كثير من أسمائه قد يطلق على غيره، لكن ليس معناه إذا استعمل فيه كما كان معناه إذا استعمل
في غيره.

### Türkçe

- **سماء** her şeyin: en üstü. Şair, bir atı vasfederken dedi:
*Ve kırmızı, dibâc gibi; ama **سماؤه** (onun üstü) taze-yeşil, ve ama **أرضه** (onun yeri) kurak*
(Beyit (أرض) maddesinde geçti; ve Lisân’da (سما)’dadır.)
Bazıları dedi: Her **سماء**, kendisinden aşağı olana izafetle **سماء**dır; ve kendisinden yukarı olana izafetle **أرض**tır; ancak en yüce **السماء** müstesna; çünkü o, **أرض**süz **سماء**dır. Bunu, şu sözü üzerine حمل etti: ﴿Allah, yedi **سموات**ı ve **الأرض**dan da onların benzerini yaratan kimsedir﴾ [Talâk/12]. Yağmur, ondan çıkması sebebiyle **سماء** diye adlandırıldı. Bazıları dedi: Ancak, yere düşmediği müddetçe **سماء** diye adlandırıldı; yukarıda geçen (manaya) itibarla. Bitki de **سماء** diye adlandırıldı; ya yağmurdan olması sebebiyle ki o **سماء**dır; yahut yerden yükselmesi sebebiyle. **السماء** (yerin karşısında olan) müennestir; ve bazen müzekker de yapılır; ve tekil ve çoğul için kullanılır; şu sözü sebebiyle: ﴿Sonra **السماء**a yöneldi de onları düzene koydu﴾ [Bakara/29]. Ve onun cem‘inde denilebilir: **سموات**. Dedi: ﴿**السموات**ı yarattı﴾ [Zümer/5], ﴿De ki: **السموات**ın Rabbi kimdir?﴾ [Mü’minûn/86]. Ve dedi: ﴿**السماء** onunla yarılacaktır﴾ [Müzzemmil/18]; böylece müzekker yaptı. Ve dedi: ﴿Ne zaman **السماء** yarıldığında﴾ [İnşikâk/1], ﴿Ne zaman **السماء** parçalandığında﴾ [İnfitâr/1]; böylece müennes yaptı. Bunun vechi: onun, ağaçta hurma gibi olmasıdır; ve onun mecrasında olan, müzekker ve müennes yapılan cins isimlerinden olmasıdır; ve ondan tekil ve çoğul lafzıyla haber verilir. Yağmur olan **السماء** müzekker yapılır; ve **أسمية** üzerine cem‘ edilir. **السماوة**: yüksek şahıs. Şair dedi:
*Hilâlin **سماوة**si, ta ki (o) iyice yuvarlaklaşıncaya kadar*
(Recez, A‘câc’ındır; ve divanında s. 496’dadır; ve Lisân (سما)’dadır. Ve 119 numarayla geçti.)
Ve bana **سما** (Lisân’da: **سما** bana falanın şahsı: yükseldi, ta ki onu sabit görünceye kadar): bir şahıs göründü. Ve aygır, develer üzerine **سماوة** ile **سما** etti (İbn Manzûr dedi: Aygır **سماوة** ile **سما** etti: develerinin üzerine ortadan boy attı. Lisân (سما)); onların arasına girmesi sebebiyle. **الأسم**: şeyin zatının kendisiyle bilindiği şeydir. Aslı **سمو**dur; onların “**أسماء**” ve “**سمي**” demelerinin delaletiyle. Aslı, **السمو**dandır; o da, kendisiyle adlandırılanın zikrinin yükseltilmesidir; böylece onunla bilinir. Allah dedi: ﴿**بسم الله**﴾ [Fâtiha/1]. Ve dedi: ﴿Onda binin: **بسم الله** onun akışı﴾ [Hûd/41]. ﴿**بسم الله الرحمن الرحيم**﴾ [Neml/30]. ﴿Ve Âdem’e **الأسماء**ı öğretti﴾ [Bakara/31]; yani: lafızlar ve manalar; onların müfredleri ve mürekkebleri. Bunun beyanı: **الاسم** iki tarz üzere kullanılır:
Bunlardan biri: ıstılahî vaz‘a göre; ve bu, hakkında haber verilen şeyde olur; mesela: adam ve at.
İkincisi: ilk vaz‘a göre.
Ve bu, hakkında haber verilen, haber, ve ikisi arasındaki rabıt olan ve **الحرف** diye adlandırılan için söylenir. Ve bu, ayetle murad edilendir; çünkü Âdem عليه السلام, **الاسم**ı öğrettiği gibi fiili ve **الحرف**ı da öğretti. İnsan, **الاسم**ı bilip de, adlandırılan kendisine arz olunduğunda onun adlandırılanını bilen olmaz; ancak onun zatını bildiği zaman (olur). Görmez misin ki biz, şeylerin **أسامي**sini Hintçe ile yahut Rumca ile öğrensek, ve o isimlerin sahibi olan şeyin suretini bilmesek, onları gördüğümüzde sırf isimleri bilmemizle adlandırılanları bilmeyiz; bilakis, mücerret sesleri bilen oluruz. Böylece sabit oldu ki **الأسماء**ın bilgisi, ancak adlandırılanın bilgisiyle ve onun suretinin zamirde hâsıl olmasıyla elde edilir. O halde şu sözüyle murad: ﴿Ve Âdem’e **الأسماء**ın hepsini öğretti﴾ [Bakara/31], sözün üç nev‘i ve adlandırılanların suretleri, zatlarında (olan)dır. Ve şu sözü: ﴿Ondan başka taptıklarınız, ancak sizin adlandırdığınız **أسماء**dır﴾ [Yûsuf/40]; bunun manası: zikrettiğiniz **الأسماء**ın adlandırılanları yoktur; ancak, adlandırılan olmaksızın isimlerdir; çünkü putlar hakkında o isimlere göre inandıkları hakikat, onlarda mevcut değildir. Ve şu sözü: ﴿Allah’a ortaklar kıldılar; de ki: onları **سموهم**﴾ [Ra‘d/33]; murad, onların isimlerini, Lât ve Uzzâ gibi, zikretmeleri değildir; ancak mana, sizin ilah diye iddia ettiğinizin tahkikini ortaya koymaktır; ve o isimlerin manalarının onda bulunup bulunmadığını (göstermektir). Bunun için, onun ardından dedi: ﴿Yoksa O’na, yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz; yoksa sözün zahiriyle mi?﴾ [Ra‘d/33]. Ve şu sözü: ﴿Rabbinin **اسم**i mübarek oldu﴾ [Rahmân/78]; yani: sıfatlarında, itibar edildiği zaman, taşan bereket ve nimet; bu da: **الكريم** ve **العليم** ve **الباري** ve **الرحمن الرحيم** gibi. Ve dedi: ﴿En yüce Rabbinin **اسم**ini tesbih et﴾ [A‘lâ/1]. ﴿Ve Allah’ındır **الأسماء الحسنى**﴾ [A‘râf/180]. Ve şu sözü: ﴿Onun **اسمه** Yahyâ’dır; daha önce ona bir **سميا** kılmadık﴾ [Meryem/7]. ﴿Melekleri, dişinin adlandırmasıyla adlandırırlar﴾ [Necm/27]; yani: meleklere “Allah’ın kızları” derler. Ve şu sözü: ﴿Ona bir **سميا** bilir misin?﴾ [Meryem/65]; yani: ona bir benzer ki onun **اسم**ini hak etsin; ve tahkik üzere onun sıfatını hak eden bir vasıflı. Mana, “onun ismiyle adlanan birini bulur musun?” değildir; çünkü onun isimlerinden birçoğu başkasına da ıtlak edilebilir; fakat, onda kullanıldığı zaman manası, başkasında kullanıldığı zaman manası gibi değildir.
