# سمح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سمح

سمح، ككرم، سماحا وسماحة وسموحا وسموحة  ، بالضم فيهما  وسمحا  ، بفتح فسكون  وسماحا، ككتاب  ، إذا  جاد  بما لديه  وكرم  -قال شيخنا: المعروف في هذا الفعل أنه سمح كمنع، وعليه اقتصر ابن القطاع وابن القوطية وجماعة. وسمح، ككرم، معناه صار من أهل السماحة، كما في الصحاح وغيره. فاقتصار المصنف على الضم قصور. وقد ذكرهما معا الجوهري والفيومي وابن الأثير وأرباب الأفعال وأئمة الصرف وغيرهم. انتهى -  كأسمح  ، لغة في سمح. وفي الحديث: يقول الله تعالى:  أسمحوا لعبدي كإسماحه إلى عبادي  . يقال: سمح وأسمح: إذا جاد وأعطى عن كرم وسخاء، وقيل: إنما يقال في السخاء: سمح، وأما أسمح فإنما يقال في المتابعة والانقياد؛ والصحيح الأول. وسمح لي فلان: أعطاني. وسمح لي بذلك يسمح سماحة، وأسمح وسامح: وافقني على المطلوب؛ أنشد ثعلب:
  لو كنت تعطي حين تسأل سامحت                      لك النفس واحلولاك كل خلـيل  فهو سمح  ، بفتح فسكون. قال شيخنا: كلامه صريح كالجوهري في أن السمح يستعمل مصدرا وصفة من سمح بالضم، كضخم فهو ضخم. والذي في المصباح أنه ككتف، وسكون الميم في الفاعل تخفيف.  وتصغيره سميح  ، على القياس،  وسميح  ، بتشديد الياء، وقد أنكره بعض.  وسمحاء ككرماء، كأنه جمع سميح  كأمير،  ومساميح كأنه جمع مسماح  ، بالكسر، ومسمح ومسامح،  ونسوة سماح ليس غير  ، عن ثعلب؛ كذا في الصحاح. وفي المحكم والتهذيب: رجل سمح، وامرأة سمحة، من رجال ونساء سماح وسمحاء، فيهما؛ حكى الأخير الفارسي عن أحمد بن يحيى. ورجل سميح ومسمح ومسماح: سمح، ورجال مساميح، ونساء مساميح. قال جرير:
  غلب المساميح الوليد سـمـاحة                      وكفى قريش المعضلات وسادها وقال آخر: في فتية بسط الأكف مسامح عند الفضال قديمهم لم يدثر  والسمحة للواحدة  من النساء  السمحة:  القوس المواتية  وهي ضد الكزة. قال صخر الغي:
  وسمحة من قسي زارة حم                      راء هتوف عدادها غرد قولهم: الحنيفية السمحة، هي  الملة التي ما فيها ضيق  ولا شدة.  والتسميح: السير السهل. التسميح:  تثقيف الرمح  ورمح مسمح: ثقف حتى لان. التسميح:  السرعة  . قال نهشل بن عبد الله العنبري:
  سمح واجتاب بلادا قيا وأورده الجوهري شاهدا على السير السهل. التسميح:  الهرب  . وقد سمح: إذا هرب.  والمساهلة: كالمسامحة  ، فهما متقاربان وزنا ومعنى. وفي اللسان: والمسامحة: المساهلة في الطعان والضراب والعدو. قال:
  وسامحت طعنا بالوشيج المقوم السماح  ككتاب  كالسباح:  بيوت من أدم  ، حكاه ابن الفرج عن بعض الأعراب، وأنشد:
  إذا كان المسارح كالسماح تقول العرب: عليك بالحق  فإن فيه لمسمحا -كمسكن- أي متسعا  ، كما قالوا: إن فيه لمندوحة. وقال ابن مقبل:

  وإني لأستحيي وفي الحق مسمح                      إذا جاء باغي العرف أن أتعذرا  وسمحة: فرس جعفر بن أبي طالب  الطيار ذي الجناحين رضي الله عنه، وهذا الفرس من نسل خيل بني إياد، وبيته مشهور موجود نسله إلى الآن.  وسمحة بن سعد، وابن هلال، كلاهما بالضم. وسميحة، كجهينة: بئر بالمدينة غزيرة  الماء قديمة.  وتسامحوا: تساهلوا  . وفي الحديث المشهور  السماح رباح  ، أي المساهلة في الأشياء تربح صاحبها.  وأسمحت قرونته  -وفي بعض النسخ: قرينته- أي  ذلت نفسه  وتابعت، وسامحت كذلك. ويقال: أسمحت قرينته إذا ذل واستقام. وأسمحت قرونته لذلك الأمر إذا أطاعت وانقادت. أسمحت  الدابة: لانت  وانقادت  بعد استصعاب  . من المجاز:  عود سمح  بين السماحة والسموحة: مستو لين  لا عقدة فيه  . ويقال: ساجة سمحة: قال أبو حنيفة: وكل ما استوت نبتته حتى يكون ما بين طرفيه منه ليس بأدق من طرفيه أو أحدهما: فهو من السمح.  وأبو السمح  : كنية  خادم النبي صلى الله عليه وسلم  ومولاه، روى عنه محل بن خليفة:  يغسل من بول الجارية  . أبو السمح:  تابعي، يدعى عبد الرحمن، ويلقب دراجا  ومما يستدرك عليه: سمح وتسمح: فعل شيئا فسهل فيه. وعن ابن الأعرابي: سمح بحاجته، وأسمح: سهل له. ويقال فلان سميح لميح، وسمح لمح.

### Türkçe

**سمح**; **كرم** gibi; **سماحا** ve **سماحة** ve **سموحا** ve **سموحة**; ikisinde de zamme ile; ve **سمحا**, fetha sonra sükûn ile; ve **سماحا**, **كتاب** gibi; eğer elindekini cömertçe verdi ve kerem sahibi oldu ise. —Şeyhimiz dedi: Bu fiilde bilinen, onun **سمح** olmasıdır, **منع** gibi; İbnü’l-Kattâ‘ ve İbnü’l-Kûtıyye ve bir cemaat bununla yetindi. Ve **سمح**, **كرم** gibi; manası, **السماحة** ehli kimselerden oldu demektir; **الصحاح** ve başkasında olduğu gibi. O hâlde musannifin zamme ile yetinmesi kusurdur. Cevherî ve Feyyûmî ve İbnü’l-Esîr ve fiillerin erbabı ve sarf imamları ve başkaları ikisini birlikte zikretmişlerdir. Bitti—. **أسمح** gibi; **سمح**’ta bir lugattır. Hadiste: Allah Teâlâ der ki: “**أسمحوا** kuluma, benim kullarıma karşı onun **إسماحه** gibi.” Denir: **سمح** ve **أسمح**: eğer cömertçe verdi ve kerem ve sehâdan verdi ise. Ve denildi ki: Sehâda ancak **سمح** denir; **أسمح** ise ancak tâbi olma ve boyun eğmede denir; doğru olan birincisidir. Ve “Falanca bana **سمح** etti”: bana verdi. Ve “Bunda bana **سمح** etti” **يسمح** **سماحة**; ve **أسمح** ve **سامح**: istenen şey üzerinde benimle uyuştu; Sa‘leb inşad etti:

  Eğer sorulduğunda verir olsaydın, **سامحت**
  sana nefis; ve her dost senin için tatlılaşırdı

O hâlde o **سمح**’tır; fetha sonra sükûn ile. Şeyhimiz dedi: Sözü, Cevherî gibi, **السمح**’ın zamme ile **سمح**’tan masdar ve sıfat olarak kullanıldığına sarihdir; **ضخم** gibi, o da **ضخم**’tır. **المصباح**’ta olan ise onun **كتف** gibi olduğudur; fâilde mîm’in sükûnu hafifletmedir. Onun küçültmesi **سميح**’tır; kıyasa göre; ve **سميح**, yâ’nın şeddeli olmasıyla; bazıları onu inkâr etmiştir. Ve **سمحاء** **كرماء** gibi; sanki **سميح**’ın cem‘idir, **أمير** gibi. Ve **مساميح** sanki **مسماح**’ın cem‘idir; kesre ile. Ve **مسمح** ve **مسامح**; ve “**نسوة سماح**” başka değil; Sa‘leb’den; **الصحاح**’ta böyledir. **المحكم** ve **التهذيب**’de: “Erkek **سمح**, kadın **سمحة**; **رجال** ve **نساء**dan **سماح** ve **سمحاء**; ikisinde de.” Sonuncuyu Fârisî, Ahmed b. Yahyâ’dan nakletti. Ve “Erkek **سميح** ve **مسمح** ve **مسماح**”: **سمح**; ve “erkekler **مساميح**”; ve “kadınlar **مساميح**”. Cerîr dedi:

  **المساميح**’ı Velîd **سماحة** ile yendi
  ve Kureyş’e müşkilleri kâfi geldi ve ona efendi oldu

Ve bir başkası dedi: “Eli açık yiğitler içinde **مسامح**; faziletler yanında onların eskisi eskimemiştir.” Ve **السمحة** kadınlardan bir tanesi içindir. **السمحة**: uyumlu yaydır; ve o, **الكزة**’nin zıddıdır. Sahr el-Gayy dedi:

  Ve Zâre’nin yaylarından bir **سمحة**; kızıl
  sesli; sayısı ötüşlü

Onların sözü: “**الحنيفية السمحة**”; o, içinde darlık ve şiddet olmayan millettir. Ve **التسميح**: kolay yürüyüştür. **التسميح**: mızrağı düzeltmektir; ve **رمح مسمح**: düzeltilip yumuşayıncaya kadar. **التسميح**: sürattir. Nehşel b. Abdullah el-Anberî dedi:

  **سمح** ve çorak beldeleri geçti

Cevherî onu kolay yürüyüşe şahit olarak getirdi. **التسميح**: kaçıştır. Ve **سمح** etti: eğer kaçtı ise. Ve **المساهلة**: **المسامحة** gibidir; ikisi vezin ve mana bakımından yakındır. **اللسان**’da: ve **المسامحة**: mızraklama, vurma ve koşmada kolay davranmadır. Dedi ki:

  Ve düzgünleştirilmiş kamışla bir saplamada **سامحت**

**السماح** **كتاب** gibi, **السباح** gibi: deriden evlerdir; İbnü’l-Ferec onu bazı bedevîlerden nakletti; ve inşad etti:

  Eğer **المسارح** **السماح** gibi olursa

Araplar der: “Hakka sarıl; çünkü onda bir **لمسمحا** —**مسكن** gibi— yani genişlik vardır”; nitekim “onda bir **لمندوحة** vardır” dedikleri gibi. İbn Mukbil dedi:

  Ve ben utanırım; hâlbuki hakta bir **مسمح** vardır
  örf isteyen geldiğinde özür dilememekten

Ve **سمحة**: iki kanatlı, Allah ondan razı olsun, Ca‘fer b. Ebî Tâlib et-Tayyâr’ın atıdır; bu at Benî İyâd’ın atlarının neslindendir; ve onun beyti meşhur olup mevcuttur; nesli şimdiye kadar vardır. Ve **سمحة بن سعد** ve İbn Hilâl; ikisi de zamme iledir. Ve **سميحة**, **جهينة** gibi: Medine’de suyu bol, eski bir kuyudur. Ve **تسامحوا**: **تساهلوا**. Ve meşhur hadiste: “**السماح رباح**”; yani eşyalarda kolay davranmak sahibine kazandırır. Ve **أسمحت قرونته** —bazı nüshalarda: **قرينته**— yani nefsi zelil oldu ve tâbi oldu; ve **سامحت** da böyledir. Ve denir: “**أسمحت قرينته**” eğer zelil oldu ve doğruldu ise. Ve “**أسمحت قرونته** o iş için” eğer itaat etti ve boyun eğdi ise. **أسمحت الدابة**: inatçılıktan sonra yumuşadı ve boyun eğdi. Mecazdandır: **عود سمح**; **السماحة** ile **السموحة** arasında: dümdüz, yumuşak; onda düğüm yoktur. Ve denir: “**ساجة سمحة**”; Ebû Hanîfe dedi: Bitkisi düzleşen her şey ki, onun iki ucu arasındaki ondan olan şey, iki ucundan yahut ikisinden birinden daha ince olmazsa: o, **السمح**’tandır. Ve **أبو السمح**: Peygamber’in صلى الله عليه وسلم hizmetçisinin ve mevlâsının künyesidir; Mahl b. Halîfe ondan rivayet etti: “Cariyenin idrarından yıkanır.” **أبو السمح**: bir tâbiîdir; adı Abdurrahman’dır; ve **دراجا** lakabıyla anılır. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerdendir: **سمح** ve **تسمح**: bir şey yaptı da onda kolay davrandı. İbnü’l-A‘râbî’den: “İhtiyacı ile **سمح** etti”; ve **أسمح**: ona kolaylaştırdı. Ve denir: “Falanca **سميح لميح**”; ve “**سمح لمح**”.
