# سمد (س-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Semt” başın en üstü, “semed” zıplayıp oynamak demektir

- Harfler: س - م - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَامِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Tepinerek eğlenenler | 1 | 1 | [53:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/ayet/53:61.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md), [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md), [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Başını yukarı dikerek, etrafına aldırmadan ve duraksamadan körü körüne ilerlemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi uyarılar karşısında başını dikip gerçeğe kulak tıkamak, umursamaz bir eğlence ve kibirle oyalanmak |
| Çekirdek Özet 3 | Gerçekliği inkâr eden kibirli bir kayıtsızlığın bireyi ve toplumu hakikatten koparan bir oyalanmaya sürüklemesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir şarkı söyleme veya eğlence zannedip kökteki dik başlılık, kibir ve şaşkınlık boyutunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سم | Yükseklik, belirginleşme, yukarı doğru yönelme veya içeriye nüfuz ederek üstte kalma; [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md), [سمك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%83.md), [سمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B1.md), [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) köklerinde olduğu gibi yukarı kalkma ve algıda öne çıkma boyutu | د | Kapı, sınır ve itici hareket bildiren ses unsuru eklenerek, yukarı kalkmış halin (baş dikliği) kesintisiz bir hareket ve pervasız bir doğrultuda durmaksızın ileriye doğru sürdürülmesi anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma ve dikilme | Dik bir duruş alma, yukarıya doğru sertleşme ve dikleşme hareketini kurar. |
| م | Su; akış, yayılma, kesintisiz hareket | Başlayan dikilme halinin bir dalga veya akış gibi duraksamadan devam etmesini sağlar. |
| د | Kapı; geçiş, sınır, itilerek ilerleme | Dış etkenlere çarpmadan veya onları umursamadan sınırları aşıp dosdoğru geçip gitme eğilimi katar. |
| سمد | Dikilip kesintisiz bir hat boyunca geçip gitme | Başını yukarı dikerek, önüne ve ardına bakmaksızın, çevreden gelen uyarılara kapalı biçimde körü körüne akıp gitme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin yorulmaksızın, yem aramaksızın başını havaya dikip dosdoğru ve alabildiğine hızlı yürümesi; erkeğin veya aygırın böbürlenerek başını ve göğsünü dikleştirmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem recezinde aç ve yorgun develerin gece boyunca başlarını dikip durmaksızın yürümesini anlatan kullanım: سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ |
| Erken Arapça kullanım | Himyer lehçesinde başı dikip şarkı söylemek ve oyalanmak anlamında قيل قُمْ فانظر إليهم / ثمّ دَع عنكَ السُّمودا kullanımı; ayrıca Hz. Ali'nin kendisini beklerken cemaatin dikilip donakalmasını niteleyen مالي أراكم سامِدين rivayeti |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça سمد kökü, Semitik dillerin ortak leksik mirasında doğrudan 'başını dikmek, kayıtsızca yürümek veya şarkıyla oyalanmak' biçiminde dar bir alanda Arapçaya (ve özellikle Güney Arapçası/Himyerî zeminine) özgü görünmekle birlikte, ikili çekirdek düzeyindeki سم matrisi üzerinden semitik 'yükseklik, göğe/yukarıya yönelme' (Akatça šamû, İbranice šāmayim/šāmāh) kök ailesiyle semantik bir kesişme taşır. Süryanice ve İbranice katmanında doğrudan s-m-d ses denkliği kök düzeyinde çoğunlukla gübreleme, bağlama veya sessizce durma gibi ikincil anlamlarla kayıtlıdır; fakat Arapçadaki 'başını dikip pervasızca gitme ve şarkı söyleyerek oyalanma' anlamı, Güney Sami dil havzasında müziğin, şarkının ve kayıtsızca dikilmenin getirdiği ritmik oyalanmayı ifade eden yerel bir genişleme olarak kristalleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çöl hayatında devenin başını dikip yorulmaksızın yürümesinden insanın dik başlılıkla gaflete dalmasına geçiş | Fiziksel dikilme ve durmaksızın yürüme hali, zihinsel olarak öğütlere aldırmama ve eğlenceyle oyalanma anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek olan سم boyutuyla yükseklik ve baş kaldırma alanında ortaklık | Üçlü kök formu Arapçada ve özellikle Himyer lehçesinde şarkı, musiki ve dik başlı oyun anlamında özelleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سمد | Anlamlı | Başını dikmek, oyalanmak | Dik başlı bir kayıtsızlıkla eğlenmek, durmaksızın dosdoğru gitmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Pişmanlık, keder, durgun su | Kişinin içine kapanıp çaresizce üzülmesi, suyun bozulup hareketsiz kalması | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki dışa dönük dikliğin zıddına içe dönük çöküşü anlatır |
| [مسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AF.md) | Anlamlı | Bükmek, liften ip örmek | Bir şeyi sağlamca burup uzatmak, gece boyu aralıksız yürütmek | Kur'an'da geçer; kesintisizlik ve gerilim yönüyle semantik akrabalık taşır |
| [مدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%B3.md) | Anlamlı | Düzeltmek, cilalamak | Deriyi tabaklayıp yumuşatmak veya ayağı yere sağlam basmak | Kur'an'da geçmez |
| [دسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Yağlamak, tıkamak, örtmek | Bir deliği veya yarığı yağ ya da bezle kapamak, kir ve yağ katmanı | Kur'an'da geçmez |
| [دمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Karanlığa bürünmek, gizlemek | Gecenin örtmesi, bir şeyi yer altına veya karanlığa gömmek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سمد | Merkez | Kibirli kayıtsızlık ve oyalanma | Başını yukarı dikerek, uyarıları küçümseyip eğlenceyle yola devam etme hali | Hem fiziksel duruşu (baş dikliği) hem zihinsel tavrı (gaflet ve eğlence) birleştiren özel bir durumdur. |
| [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Kalbi meşgul eden oyalanma | Asıl yapılması gereken mühim işi unutturan her türlü nefsi meşguliyet | سمد kökünde mevcut olan fiziksel dikbaşlılık ve gurur unsuru [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) kökünde her zaman bulunmaz; sırf meşguliyet öne çıkar. |
| [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Dalgınlık ve unutkanlık | Dikkat ve hafızanın bir anlık kaybolmasıyla oluşan gaflet | [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md) istem dışı veya pasif bir gaflet iken, سمد içinde bilinçli bir diklenme, şarkı ve cüret barındırır. |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Gayesiz ve kuralsız oyun | Ciddiyetten yoksun, somut bir fayda üretmeyen fiiller | [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) pratik bir eylemi ve çocuksu hareketi anlatırken, سمد hakikate karşı takınılan kibirli bir zihniyet duruşudur. |
| [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) | Zıt | Boyun bükme, sükûnet | Hakikatin azameti karşısında başı öne eğme, organların ve kalbin hareketsizleşmesi | سمد başı dikip aldırışsızca eğlenmek iken, [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) başı ve bakışı tevazu ile yere indirip teslim olmaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سمد | Baş dikerek oyalanmak | Başını kaldırıp kibre kapılarak gerçeğe karşı lakayt kalma ve eğlenme | Kesin |
| Latince | insolenter ludere, obstupescere | Kibirle eğlenmek, dik başlı kayıtsızlık | Kökün hem kibre dayalı taşkınlığını hem de uyarılara karşı donuklaşan duyarsızlığını karşılar; şarkı nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | haughty indifference, frivolous distraction | Kibirli umursamazlık, anlamsız eğlence | Hakikate karşı başı dik tutarak sergilenen alaycı kayıtsızlığı ve havai oyalanmayı verir. | Güçlü |
| Almanca | hochmütiger Leichtsinn, Vergnügungssucht | Kibirli havailik, dik başlı eğlence | Kişinin tehlike ve ciddiyet karşısında başını dikip hafifmeşrep biçimde eğlenmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | insouciance hautaine, distraction frivole | Mağrur kayıtsızlık, lakayt eğlence | Gururla karışık bir duyarsızlığı ve zihni boş şeylerle meşgul etmeyi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَامِدُونَ | Baş dikerek, kibir ve şaşkınlıkla hakikatten yüz çevirip alaycı bir eğlenceye dalanlar | Vahyin kıyamet, hesap ve ilahi azap uyarıları karşısında ağlamak yerine gülen, başını dikip şarkı ve lakaytlıkla gerçeği boğan Mekke müşriklerinin tavrını kınayan bağlam; Necm [53:61](https://lisan.digital/tr/ayet/53:61.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnkâr psikolojisi ve hidayetten mahrumiyet | Kafirlerin hakikati inkâr ederken sergiledikleri istikbar ve kalbi taşlaşma halinin epistemik değeri | Gerçeğin delilleri karşısında aklı işletmek yerine bilinçli bir kayıtsızlık ve hafiflikle oyalanma hali. |
| Fıkıh | Namaz ve ibadet adabı | Namaz kılarken veya cemaatle beklerken başı havaya dikip put gibi durmanın (sumûd) mekruh oluşu | İbadet esnasında tevazu ve huşûa aykırı olan kibirli veya anlamsız baş dikmesi duruşu. |
| Tefsir | Kur'an dinleme ahlakı | Ayetler okunurken ağlamak ve huşû duymak yerine gülüp şarkıyla ayetleri bastırmaya çalışma eylemi | Ayetteki ifadenin Himyer lehçesinde şarkı söylemek, diğer lehçelerde ise kibirle dikilmek manasına gelmesi. |
| Hadis | Mescid adabı ve huşû rivayetleri | Hz. Ali'nin mescitte kendisini beklerken kıyamda başlarını dikip bekleyen cemaate yaptığı uyarı | İbadet ortamında şuursuzca, kaskatı ve başı yukarı dikerek beklemeyi meneden tavır. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ibadet karşısındaki tavır | Huşû zıddı dikbaşlılık | İlahi çağrının kalbe ulaşmasını engelleyen alaycı kayıtsızlık | İnsanın yaratıcısı karşısında aczini unutup mağrur bir aldırışsızlığa sığınmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve delil metodolojisi | Epistemik körlük ve kasti lakaytlık | Somut kanıtlar ve uyarılar karşısında tefekkürden kaçıp dikkati dağıtma | Delili çürütmek yerine konuyu ciddiyetsizleştirerek ve alaya alarak bilgi zeminini yok etme işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal kriz anları | Yozlaştırıcı eğlence ve dikte edilen duyarsızlık | Toplumsal çöküş veya kriz anlarında halkın dikkatini sahte gösterilerle uyutma | İktidarların veya elitlerin hakiki tehlikeleri örtmek için kitleleri kasti bir eğlenceye sevk etmesi tavrıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Tüketim ve kaynak kullanımı | Lüks, israf ve üretimsiz tüketim çılgınlığı | Kıtlık veya üretim krizi varken lüks ve gösterişe dayalı sahte refah gösterisi | Gerçek iktisadi dengeleri görmezden gelip başı yukarı dikerek savurgan eğlencelerle avunma durumu. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal sönümsüz atalet ve geri besleme kapalılığı | Bir sistemin dışarıdan gelen frenleyici veya yönlendirici sinyalleri algılamayarak mevcut vektörü boyunca durmaksızın gitmesi ve dış uyarıya karşı kapalı devre kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik inkâr ve hedonik körleşme | Bireyin veya topluluğun varoluşsal bir tehdit veya kriz karşısında anksiyeteyi bastırmak amacıyla kasti olarak hafifmeşrep bir eğlenceye ve dik başlı bir vurdumduymazlığa sığınması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir 'boş zaman eğlencesi' ya da 'müzik dinlemek' derekesine indirgeyerek, kökteki ontolojik meydan okuma ve kibri göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an bu kökle; yaklaşan dehşetli akıbet (kıyamet ve hesap) karşısında insanın titremesi gerekirken, başını dikip gerçeğe meydan okuyan ve bunu yapay bir neşe/eğlence perdesiyle gizleyen derin inkâr psikolojisini kasteder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin muhataplara yönelttiği ağır ahlaki ve teolojik suçlamayı basit bir vakit geçirme tenkidine indirgemek; böylece kibrin ve hakikati tiye almanın oluşturduğu manevi yıkımı görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabında inşa etmek istediği huşû, tefekkür ve sorumluluk bilincinin tam karşısında duran 'alaycı umursamazlığı' ve 'kibirli eğlenceyi' tek bir kelimede teşhir ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret sahnelerinin, ilahi azap tehditlerinin, vahyin ciddiyetinin ve buna karşılık müşrik tavrının nitelendiği sure ve ayetlerde (özellikle Necm Suresi'nin son ayetlerinde) eksen belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın yalnızca zihinsel bir kanaatsizlikten ibaret olmadığını; bilakis baş dikme, hakikati alaya alma ve kasıtlı bir eğlenceyle vicdanı susturma gibi ahlaki ve psikolojik kökleri bulunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Başını havaya dikerek, önüne ve sağına soluna bakmaksızın, uyarıları duymadan alabildiğine dosdoğru ve pervasızca ilerlemek.
- Soyut anlam: İlahi ihtarlar ve gerçekler karşısında kibrinden ötürü dikleşmek, ciddiyetten kaçarak zihnini şarkı, oyun ve laubali bir umursamazlıkla uyuşturmak.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal kriz anlarında birey veya toplumun gerçeğe teslim olmak yerine bilinçli ve mağrur bir körleşmeyle eğlenceye sığınması tavrı.
- LaTeX modeli: $$S = \left\{ (v, \theta) \mid \theta > 0 \land \frac{d v}{d t} \neq 0 \right\} \implies \lim_{\delta \to 0} R(\delta) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $v$ öznenin kendi doğrultusundaki hareket hızını, $\theta$ başın yukarıya dikilme açısını (kibri ve yukarı yönelmeyi) temsil eder. $\frac{d v}{d t} \neq 0$ ifadesi eylemin duraksamaksızın sürdürüldüğünü; $\theta > 0$ ise başın ve göğsün dik tutulduğunu gösterir. Sağ taraftaki limit ifadesinde $\delta$ dış dünyadan gelen uyarı ve hakikat sinyalini, $R(\delta)$ ise sistemin bu sinyale verdiği tepkiyi ve duyarlılığı gösterir. Baş dikilip pervasızca gidildikçe dış uyarıya duyarlılık sıfıra yaklaşmakta, yani tam bir tepkisizlik ve epistemik lakaytlık oluşmaktadır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Necm 53:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/ayet/53:61.md) — سَامِدُونَ

وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ

Meal (IK): Ve siz, habersiz oyalanmaktasınız.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Semt” başın en üstü, “semed” zıplayıp oynamak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والدال والميم معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات
دسم:
الدَّسَمُ كلُّ شيءٍ له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم، والنعت دَسِمٌ، والفعلُ دَسِمَ يَدْسَمُ.
والدِّسامُ سِدادُ كلِّ خَرْقٍ أو حُجرٍ، ودسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً والدَّيْسم: الثعلب.
سدم:
السَّدَمُ هَمٌّ في نَدَم، وتقول: رأيتُه سادماً، ورأيتُه سَدْمانَ نَدْمانَ. وقَلَّما يُفرَدُ السَّدَم.
وماءٌ سُدُم: وقَعَتْ فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندَفِن، وقد سَدَم يَسدُم، ومِياهٌ أَسْدامٌ.
ويقال: مَنُهَلٌ سَدُومٌ وسُدُم، قال: ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما وقال: سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا وسَدُوم: مدينةٌ من مَدائن لوط- عليه السلام-، وكان قاضيها يقال له: سَدوم.
دمس:
دَمَسَ الظَّلامُ وأَدْمَسَ، والدَّمْسُ: نفس الظلام اذا اشتَدَّ، وليلٌ دامِسٌ.
والتَّدميس: إخفاءُ الشيء تحت التراب، ويُخفَّفُ ايضاً. وأنشد:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
والدُّودَمِسُ: ضَرُبٌ من الحَيّاتِ مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم ينفُخُ نَفْخاً فيَجْرَح ما أصابَ، والجميع الدَّوْدَمِسات والدَّواميسُ.
سمد:
السَّمْدُ من السير: الدَّأْب، ويقال: سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً أي لم تعرف الإعياءَ، وأنشد: سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ عن الشيء، وقوله- عزَّ وجلَّ-: "وأنتم سامِدون"، أي ساهون لاهون، ويقال: دَعْ عنك سُمُودَكَ.
ورُويَ عن عليٍّ- رضي الله عنه- أنه خرج الى المسجد والناس ينتظرونه للصلاةِ قياماً، فقال: مالي أراكم سامِدين.
والسامِد: القائم، وكُلُّ رافعٍ رأسَه فهو سامِدٌ، وسَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً.
والسَّمادُ: ترابٌ قويُّ يُسَمَّدُ به النَّبات.
وسَمَّدَ شَعْرَه: أخَذَه كلَّه.
مسد:
المَسَدُ: ليفٌ ليِّنٌ يُتَّخَذُ من النَّخل.
والمَسدُ: إدْآبُ السَّيْر في اللَّيْل، وأَنَشَدَ: يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد والمِسادُ: نِحيُ السَّمُن او العسل، قال أبو ذؤيْب:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
والخافة: خَريطةٌ يتَقلَّدُها المُشتارُ ليَجعَلَ فيها العَسَل.
والمَسَدُ: المِحُوَرُ اذا كانَ من حديد.
وجاريةٌ مَمُسودة: مَطُويَّةٌ مَمُشُوقةٌ.

##### Türkçe

باب **السين** و**الدال** و**الميم** معهما
د س م، د م س، س د م، س م د، م س د مستعملات

دسم:
**الدَّسَمُ**: etten ve iç yağdan **وَدَكٌ**’i olan her şey; sıfatı **دَسِمٌ**; fiil **دَسِمَ يَدْسَمُ**.
**والدِّسامُ**: her yırtığın veya deliğin tıkacı; “onu tıkadım” **دسَمْتُه أدسُمُه دَسْماً**; **والدَّيْسم**: tilki.

سدم:
**السَّدَمُ**: pişmanlık içinde bir keder; dersin ki: onu **سادماً** gördüm; onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. **السَّدَم** pek az tekil yapılır.
Ve **ماءٌ سُدُم**: içinde kumaşlar ve **الجَوْلانُ** düşmüştür; ta ki neredeyse gömülür; ve **سَدَم يَسدُم**; ve **مِياهٌ أَسْدامٌ**.
Ve denilir: **مَنُهَلٌ سَدُومٌ** ve **سُدُم**. Dedi ki:
ومَنْهَلاً وَرَدْتُه سَدوما
Ve dedi ki:
سُدْمَ المساقي آجناتٍ صُفرا
Ve **سَدُوم**: Lût’un -aleyhi’s-selâm- şehirlerinden bir şehir; ve onun kadısına **سَدوم** denilirdi.

دمس:
**دَمَسَ الظَّلامُ** ve **أَدْمَسَ**; ve **الدَّمْسُ**: şiddetlendiği zaman karanlığın kendisi; ve **ليلٌ دامِسٌ**.
Ve **التَّدميس**: bir şeyi toprağın altında gizlemek; ve ayrıca hafifletilir. Ve inşâd etti:
اذا ذُقُتَ فاها قلتَ عِلْقٌ مُدَمَّسٌ		أريد به قَيْلٌ فغُودِرَ في سَأْبِ
Ve **الدُّودَمِسُ**: yılanlardan bir tür; **مُحرَنْفِشُ الغَلاصيم**; bir üfleme ile üfler de isabet ettiğini yaralar; çoğulu **الدَّوْدَمِسات** ve **الدَّواميسُ**.

سمد:
**السَّمْدُ** (yürüyüşten): sebat; ve denilir: **سَمَدَتِ الإبلُ تُسْمُد سُمُوداً**; yani yorgunluğu tanımadı. Ve inşâd etti:
سَوامِدَ اللَّيلِ خِفاف الأزوادْ
Ve **السُّمود** insanlarda: bir şeyden gaflet ve sehiv; ve O’nun -azze ve celle- sözü: **"وأنتم سامِدون"**; yani sehv edenler, oyalananlar; ve denilir: **دَعْ عنك سُمُودَكَ**.
Ve Ali’den -radıyallahu anh- rivayet olundu: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: “Size ne oluyor da sizi **سامِدين** görüyorum?”
Ve **والسامِد**: ayakta duran; başını kaldıran her kimse o **سامِدٌ**’dir; ve **سَمِدَ يسمَدُ ويسمُدُ سُمُوداً**.
Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli toprak.
Ve **سَمَّدَ شَعْرَه**: onun tamamını aldı.

مسد:
**المَسَدُ**: hurmadan yapılan yumuşak lif.
Ve **المَسدُ**: gecede yürüyüşü sürdürmek; ve inşâd etti:
يُكابِدُ اللَّيُلَ عليها مَسد
Ve **المِسادُ**: iç yağının yahut balın tulumu; Ebû Züeyb dedi ki:
غَدا في خافةٍ مَعَهُ مِـسـادٌ		فأَضَحى يقتري مَسَداً بِشِيقِ
Ve **الخافة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna taktığı bir torba.
Ve **المَسَدُ**: demirden olduğu zaman mil.
Ve **جاريةٌ مَمُسودة**: dürülmüş, ince-uzun.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَمَدَ سُموداً: رفع رأسَه تكبُّراً. وكلُّ رافعٍ رأسهُ فهو سامِدٌ. وقال ابنُ الأعرابيّ: سَمَدْتُ سُموداً: عَلَوْتُ. وسَمَدَتِ الإبل في سيرها: جَدَّتْ. والسُمودُ: اللهوُ. والسامِدُ: اللاهي والمغنِّي. والسامِدُ: القائمُ، والساكتُ. والسامِدُ: الحزينُ الخاشع. يقال للقَيْنَة: أَسْمِدِينا، أي أَلْهينا بالغناء وغنِّينا. وتَسْميدُ الأرض: أن يُجعل فيه السَمادُ، وهو سِرْجينٌ ورماد. وتسميدُ الرأس: استئصالُ شَعَره، لغة في التسبيد.

##### Türkçe

سَمَدَ سُموداً: başını kibirlenerek kaldırdı. Ve her başını kaldıran, o **سامِدٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَمَدْتُ سُموداً**: yükseldim. Ve develer yürüyüşlerinde **سَمَدَتِ**: ciddiyetle yürüdüler. Ve **السُمودُ**: eğlencedir. Ve **السامِدُ**: eğlenen ve şarkı söyleyendir. Ve **السامِدُ**: ayakta duran ve susandır. Ve **السامِدُ**: hüzünlü, huşû sahibi olandır. Cariyeye denir: **أَسْمِدِينا**; yani şarkı ile bizi eğlendir ve bize şarkı söyle. Ve **تَسْميدُ الأرض**: içine **السَمادُ** konulmasıdır; o da gübre ve küldür. Ve **تسميدُ الرأس**: saçını kökünden kazımaktır; **التسبيد** hakkında bir dildir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س د م
سدم ، سمد ، دسم ، دمس ، مسد : مستعملة .
سدم : قال الليث : السَّدَمُ : همٌّ ونَدَمٌ ، تقول : رأيته سادِماً ، ورأيته سَدْمانَ نَدْمانَ . وقلَّما يُفرَد السَّدَمُ من النّدم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَّدِيمُ : الضَّباب . والسَّدِيمُ : التَّعبُ . والسديم : السّدِر . والسديم : الماء المندفقُ . والسدِيمُ : الكثير الذِّكْرِ . الدَّسيمُ : القليلُ الذكر .
قال : ومنه قوله :
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً
وقال الليث : ماءٌ سُدُم ، وهو الذي وقعت فيه الأقمشة والجَوْلانُ حتى يكاد يندفن ، وقد سَدَم يَسْدُم ، ومياهٌ أسْدام .
قال : ويقال : مَنْهَلٌ سَدُوم في موضع سُدُمٍ ، وأنشد :
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما
قال : وسَدُوم : مدينة من مدائن قوم لوط ، كان قاضيها يقال له : سدُوم .
قلت : قال أبو حاتم في كتاب ( المُزال والمُفْسَد ) : إنّما هو سَذُوم بالذال ، والدال خطأ .
قلتُ : وهذا عندي هو الصحيح .
أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المَسْدومُ : المَمْنوعُ من أن يَضرِب الإبلَ ، يعني الفحلَ . قال : وسدمتُ البابَ وسَطَمْتُه واحدُ وهو باب مَسْطُوم ومَسْدُوم ، أي : مَرْدوم .
وقال ابن الأنباري : رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ . قال قوم : السادِم : معناه : المتغيِّر من الغَمِّ ، وأَصلُه من قولهم : ماءٌ مُسْدم ، ومياهٌ سُدْم وأَسْدام : إذا كانت متغيرة .
قال ذو الرمّة :
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ
وقال قومٌ : السّادمُ : الحزين الّذي لا يُطيق ذَهاباً ولا مجيئاً . من قولهم بَعيرٌ مَسْدوم : إذا مُنع من الضِّراب .
وأَنشَد :
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى
والمُسدَّم من فُحول الإبِل . والسَّدِمُ : الّذي يُرغَب عن فَحْلتِه فيُحالُ بينه وبين أُلاَّفِه ، ويقيَّد إذا هاج فيَرعَى حَوالَي الدّار ، وإن
صالَ جُعل له حِجامٌ يمنَعهُ عن فتح فمِه ، ومنه قوله :
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ
وقال ابن مُقْبل :
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ
ويقال للبعير إذا دَبِر ظهرُه فأُعْفِيَ عن القَتَب حتى صلَح دَبَرُه : مسدَّم أيضاً ، وإيّاه عنَى الكُمَيت بقوله :
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ
أي : أَرحتها من التَّعب فابيضّتْ ظهورُها ودَبرُها وصلحت . والأُحْفاض جمع حَفَض ، وهو البَعير الّذي يُحمَل عليه خُرَثيُّ المَتاع وسَقَطُه .
وقال ابن هانىء : قال أبو عُبيدة : بعيرٌ سَدِمٌ ، وعاشِقٌ سَدِمٌ : إذا كان شديدَ العِشْق ، ورجُلٌ نَدِمٌ سَدِم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للنَّاقة الهَرِمة : سَدِمَة وسَدِرة وسادَّةٌ وسَلَّة وكافَّة .
دسم : ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّسِيمُ : القليلُ الذِّكْر ، قال : ومنه قولُه :
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً
قال ابن الأعرابيّ : يكون هذا مَدْحاً ويكون هذا ذَمّاً ، فإذا كان مَدْحاً فالذِّكْر حَشْوُ قلوبهم وأفواههم ، وإذا كان ذَمّاً فإنما هُمْ يَذكرون الله ذكْراً قليلاً : من التَّدسِيم ، وهو السّواد الذي يُجعَل خَلْفَ أُذُنِ الصبيّ كَيْلاَ تُصيبَه العَينُ . قال : ومثلُه أنّ رجلاً ذُكر بين يَدَيْ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال :
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن ) يكون هذا أيضاً مَدْحاً وذَماً ، فالمَدح أنّه لا يَنام اللّيل ولا يتوسَّد ، فيكون القرآن متوسَّداً معه ، والذَّمّ أنه لا يَحفظ من القرآن شيئاً ، فإذا نام لم يتوسَّدْ معه القرآنَ .
قلت : والقولُ هو الأول .
ورُوِي في حديثٍ : ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ، فالدِّسام : ما تُسَدّ به الأُذُن فلا يَعي ذِكْراً ولا مَوْعظة . وكلُّ شيء سَدَدْته فقد دَسَمْتَه دَسْماً ، ويقال للرجل إذا غَشِيَ جاريتَه قَدْ دَسمَها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّسْمةُ : السَّوادُ .
ومنه قيل للحَبَشيّ : أبو دُسْمة ، وقال رؤبةُ يصف سَيْحَ ماءٍ :
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا
المنفَجِر : المنفَتح الكثيرُ الماء . وكَوكَبُ كلِّ شيء : مُنظمه . والمَدْسُوم : المَسْدود . والدَّسم : حَشْوُ الجَوْف .
قال : وقال ابن الأعرابي :
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .
قال : ونَصب دَسْماً على الخِلاف ، وفلانٌ أَدسَمُ الثَّوبِ ، وأَطلَسُ الثَّوْب ودَنسُ الثَّوبِ : إذا لم يكن زاكياً . وقال : أوجب حَجاً في ثِيابٍ دُسم .
والدَّيسَم : الظُّلمة . ويقال : ما أنتَ إلاّ دَسْمَة ، أي : لا خير فيه .
ورأى رجلٌ غلاماً مليحاً فقال : دَسِّموا نُونَته ، أي : سوِّدوها لئلاّ تُصيبَه العَين . قال : ونُونَتُه : الدائرةُ المليحة التي في حَنَكِه .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ، أي : سَوْداء .
وقال ابن الأعرابي : الدَّيْسَمُ : الدُّبّ وأنشد :
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر
قال عمرو : الدّيْسَم : ولَدُ الذِّئب من الكَلبة .
وسألتُ أبا الفَتْح صاحبَ قُطْرُب واسم أبي الفَتْح دَيْسَم فقال : الدَّيْسَم : الذُّرَة .
وأخبرَني المنذريُّ عن المبرّد أنه قال : الدَّيْسَم : ولدُ الكَلبة من الذِّئب . والسِّمْع : ولَدُ الضَّبُع من الذِّئب .
وقال اللّيث : الدَّيْسَم : الثعلب . والدَّسم : كل شيء له وَدَكٌ من اللَّحم والشَّحْم ، والفعلُ دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم .
ويقال للرّجل إذا تَدَنَّس بمذامّ الأخلاق : إنه لدَسِم الثوب .
وأَنشَد أبو عُبَيدة :
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم
وهو كقولهم : فلانٌ أطلَسُ الثَّوب .
سمد : قال الله جلّ وعزّ : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .
قال المفسِّرون في قوله : ( وَأَنتُمْ ( : لاهُون .
ورُوِي عن ابن عباس أنه قال : ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ( : مستكبرون . ويقال للفَحل إذا اغْتَلم : قد سمَدَ ، رواه شَمِر عنه بإسنادٍ له .
وقال اللَّيث : ( وَأَنتُمْ ( : لاهون ، والسُّمود في الناس : الغَفْلة والسّهْوُ عن الشيءِ .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه خرج إلى المسجد والناسُ ينتظرونه للصّلاة قياماً ، فقال : ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .
قال أبو عُبَيد : قوله : ( وَأَنتُمْ ( : يعني القُيَّام وكل رافعٍ رأسه فهو سامِد ، وقد سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً .
وروِي عن عِكرمَة عن ابن عباس أنه قال : السُّمود : الغناءُ في لغة حِميَر ، يقال :
اسْمُدي لنا ، أي : غني لنا .
وقال المبرّد : السّامدُ : القائم في تحيُّر . وأَنشد :
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا
وقال الليث : السَّمَادَ : تُرابٌ يُسمَّدُ به النّبات .
قال : وسَمَّد شَعْرَه : إذا أَخَذه كلّه .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ قال : السَّمَد من السَّير : الدَّأَب .
يقال : سَمَدت الإبلُ سمُوداً : إذا لم تَعرِف الإعياءُ .
وأَنشَد :
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ
أي : دوائبُ ليس في بطونها كبير عَلَف .
وقال اللّحياني : هو لك سَمْداً سَرْمداً بمعنى واحد .
وقال : السُّمود يكون سروراً وحُزْناً ، وأنشد :
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللاهي ، والسامد : الغافل . والسامد : السّاهي . والسامد : المتكبِّر ، والسامد : القائم .
أبو زيد : المُسْمَئدّ : الوارِم ، وقد اسمأدّ الجُرْح : إذا وَرِم . والسامد : المتحيِّر بَطَراً وأَشراً . والسامد : المُغَنِّي .
دمس : قال الليث : ادمَس الظلامُ وأدمَس : وليلٌ دامس : إذا اشتدّ ظلامُه . والتَّدْميسُ : إخْفاء الشيء تحتَ الشيء ، ويقال بالتخفيف ، وأنشد :
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ
وقال أبو عُبَيْد : دَمَسْتُ الشيءَ : غطّيْتُه . والدَّمَس : ما غُطِّي .
وقال الكميت :
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ
قال : والدَّمِيس : المغطّى .
أبو زيد : تقول : أتاني حيثُ وَارَى دَمَسٌ دَمْساً . حيث وارَى رُؤْيٌ رُؤْياً ، والمعنى واحد ، وذلك حينَ يُظلم أولُ اللَّيل شيئاً . ومِثلُه : أتاني حين يقول أخوك أم الذِّئب .
ورَوَى أبو تراب لأبي مالك : المدمَّسُ والمُدنَّس بمعنًى واحد ، وقد دَنس ودمِس .
وقال أبو زيد : المُدَمَّس : المخبوء .
وقال أبو تراب : المدمَّس : الذي عليه وَضَر العَسل ، وأَنكر قولَ أبي زيد .
وقال أبو عمرو : دَمَسَ الموضعُ ، ودَسم وسَمَد : إذا درَس .
وقال : الدُّوْدَمسُ : الحيّة .
وقال الليث : وهو ضرْبٌ من الحَيّات مُحْرَنْفِش الغَلاصيم ، يقال : إنه ينفُخ نَفْخاً فيحرِقَ ما أصابه ، والجميع الدَّوْدَمسَات والدَّواميس .
وقال أبو زيد : دَمَسْتُه في الأرض دَمْساً : إذا دَفَنْتَه ، حيّاً كان أو مَيّتاً .
وفي حديث الدجّال : كأنه خَرج من الدِّيماس ، وقال بعضهم : الدِّيماسُ : الكِنّ ، أراد كأنه مُخْدَرٌ لم يرَ شيئاً ، شَمْساً ولا ريحاً .
وقال بعضهم : الدِّيماس : الحمّام ، وكان لبعض المُلوك حبْسٌ سماه دِيماساً لِظُلْمته .
وقال ابن الأعرابي : الدِّيماس : السَّرَب . ومنه : دَمَستُه : قَبَرْتُه .
مسد : قال الله جلّ وعزّ : ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) ، قال المفسِّرون : هي السِّلسِلة التي ذكرها الله تعالى في كتابه فقال : ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ، يعني جل اسمه أن امرأة أبي لهب تسلك في النار في سلسلة طولها سبعون ذراعاً .
وقال الزَّجّاج : المَسَدُ في اللُّغة : الحَبْل إذا كان من لِيف المَقْل . ويقالُ لما كان من وَبَر الإِبلِ مِن الحِبال : مَسَد .
وقال ابن السكّيت : الْمَسْدُ : مصدَر مَسَدَ الحبلَ يَمْسُده مَسْداً : إذا أجاد فَتْلَه . ورَجلٌ مَمْسُودٌ : إذا كان مَجدولَ الخَلْق . وجاريةٌ ممسودةٌ : إذا كانت حسنةَ طيّ الخَلْق . قال : والمَسَدُ : حبْل من جُلُود الإبل ، أو من لِيف ، أو من خُوص . وأنشد :
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ
أراد من جُلُودِ أَيَانِق ؛ وأَنشد :
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ
ويقال : حَبْلٌ مَسَد ، أي : مَمسود ، قد مُسِد ، أي : أُجِيد فَتْلُه مَسْداً . فالْمَسْدُ : المصْدَر . والْمَسَد : بمنزلة الممْسُود ؛ كما يقال : نَفَضْتَ الشَّجَر نَفْضاً ؛ وما نُفِض فهو نَفَض . ودلّ قولُ الله جلّ وعزّ : ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) أَنَّ السِّلسلة التي ذَكَرها الله تعالى فُتِلَتْ من الحديد فَتْلاً مُحْكَماً ، كأنه قيل : في جِيدِها حَبل حديدٍ قد لُوِيَ لَيّاً شديداً .
وقال اللّيث وغيرُه : المِسادُ : نِحْيٌ يُجْعَلُ فيه سَمْن وعَسَل ، ومنه قولُ أبي ذُؤَيْب :
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ
والخافَة : خريطةٌ يَتَقَلَّدُها المُشْتارُ ليَجعل فيها العَسَل .
وقال الليث : الْمَسْدُ : إدْآب السَّيْر في الليل ، وأنشَد :
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا
وقال العَبْديّ يَذكر ناقةً شبّهَها بثوْرٍ وَحْشِيّ :
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ
قولُهُ : يَمْسُده : يعني الثورَ ، يَطوِيه ليلٌ سَدِيٌّ ، أي : نَدِيٌّ ، ولا يزال البَقْلُ في تمامٍ ما سقط من النَّدَى عليه ، أراد أنه يأكل البقل فيجزأ به عن الماء فيطويه ذلك . وشبّه السُّفعة التي في وجه الثّور ببرقُع .
وجعل اللّيث الدَّأَبَ مَسْداً ، لأنه يمسَدُ خَلق من يَدأبُ فيَطْوِيه ويُضَمّرُه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الممسودة من النساء : المطوِية الممشُوقة ، وأنشدنا :
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه
أي : يشده .
عَمْرو عن أبيه قال : المِسَاد : الرِّق الأسود .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ أحسَنُ مِسَاد شِعْرٍ من فلان ، يريد : أحسنَ قِوامَ شِعر من فلان .

##### Türkçe

س د م
**سدم** ، **سمد** ، **دسم** ، **دمس** ، **مسد** : kullanımdadır.

**سدم** : **الليث** dedi ki: **السَّدَمُ** : keder ve pişmanlıktır; dersin ki: Onu **سادِماً** gördüm; onu **سَدْمانَ نَدْمانَ** gördüm. Ve **السَّدَمُ** pek az, **النّدم**’den ayrı tek başına kullanılır.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayetiyle dedi ki: **السَّدِيمُ** : sis. Ve **السَّدِيمُ** : yorgunluk. Ve **السديم** : **السّدِر**. Ve **السديم** : fışkıran sudur. Ve **السَّدِيمُ** : zikri çok olan. **الدَّسيمُ** : zikri az olan.
Dedi ki: Ve ondandır, onun sözü:
لا يَذْكُرون اللَّهَ إلاّ سَدْماً

Ve **الليث** dedi ki: **ماءٌ سُدُم**; o, içinde bezler ve **الجَوْلانُ** düşmüş olan sudur; öyle ki neredeyse gömülür. Ve **سَدَم** **يَسْدُم**; ve **مياهٌ أسْدام**.

Dedi ki: Ve denir: **مَنْهَلٌ سَدُوم**; **سُدُمٍ** bir yerde. Ve okudu:
ومَنْهَلاً ورَدْتَهُ سَدُوما

Dedi ki: Ve **سَدُوم**: Lût kavminin şehirlerinden bir şehirdir; kadısına **سدُوم** denirdi.

Dedim: **أبو حاتم** ( **المُزال والمُفْسَد** ) kitabında dedi ki: Ancak o **سَذُوم**’dur, **الذال** ile; **الدال** hatadır.

Dedim: Ve bu, benim yanımda doğru olanın ta kendisidir.

Bana **المنذريّ**, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi; dedi ki: **المَسْدومُ** : develere vurmasından men edilen; yani aygır. Dedi ki: Ve **سدمتُ البابَ** ve **سَطَمْتُه** birdir; ve o, **باب مَسْطُوم** ve **مَسْدُوم**’dur; yani: **مَرْدوم**.

Ve **ابن الأنباري** dedi ki: **رجلٌ نادِمٌ سادِمٌ**. Bir kavim dedi ki: **السادِم**: manası, gamdan değişmiş olandır; aslı, onların “**ماءٌ مُسْدم** ve **مياهٌ سُدْم** ve **أَسْدام**” sözündendir: değişmiş oldukları vakit.

**ذو الرمّة** dedi ki:
أَوَاجِنُ أَسْدامٌ وبعْضٌ مُعوَّرُ

Ve bir kavim dedi ki: **السّادمُ**: gidişe de gelişe de güç yetiremeyen hüzünlüdür. Onların “**بَعيرٌ مَسْدوم**” sözündendir: vurulmadan men edildiği vakit.

Ve okudu:
قَطَعْتَ الدّهرَ كالسَّدِم المُعَنَّى

Ve **المُسدَّم** develerin aygırlarından olandır. Ve **السَّدِمُ**: aygırlığından rağbet edilmeyip onunla dişileri arasına girilen; azdığı vakit bağlanan, böylece evin çevresinde otlayan; eğer saldırırsa, ağzını açmaktan men eden bir **حِجامٌ** ona yapılır. Ve ondandır, onun sözü:
قَطَعْتَ الدَّهْرَ كالسَّدِم المعنَّى
يُهدِّد في دِمَشقَ وما تَرِيمُ

Ve **ابن مُقْبل** dedi ki:
وكلّ رَباعٍ أو سَديسٍ مُسدَّمٍ
يَمُدُّ بذِفْرَى حُرّةٍ وجِرَانِ

Ve deveye, sırtı yara olup da yarası düzelinceye kadar semerden muaf tutulduğunda, **مسدَّم** da denir. Ve bunu **الكُمَيت** şu sözüyle kastetmiştir:
قد أَصبَحتْ بكَ أَحْفاضِي مسدَّمةً
زُهْراً بلا دَبَرٍ فيها ولا نَقَبِ

Yani: Onları yorgunluktan dinlendirdim; böylece sırtları beyazladı; ve yaraları düzelip iyi oldu. Ve **الأُحْفاض** , **حَفَض**’ın çoğuludur; o, üzerine eşyanın kırıntısı ve döküntüsü yüklenen devedir.

Ve **ابن هانىء** dedi ki: **أبو عُبيدة** dedi: **بعيرٌ سَدِمٌ** ve **عاشِقٌ سَدِمٌ**: şiddetli aşk sahibi olduğu vakit. Ve **رجُلٌ نَدِمٌ سَدِم**.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: yaşlı dişi deveye denir: **سَدِمَة** ve **سَدِرة** ve **سادَّةٌ** ve **سَلَّة** ve **كافَّة**.

**دسم** : **ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الدَّسِيمُ** : zikri az olan. Dedi ki: Ve ondandır, onun sözü:
لا يَذكُرون الله إلاّ دَسْماً

**ابن الأعرابيّ** dedi: Bu, övgü de olur, yergi de olur. Övgü olduğu vakit, zikir kalplerinin ve ağızlarının dolgusudur; yergi olduğu vakit ise, ancak Allah’ı az bir zikirle anarlar: **التَّدسِيم**’den; o da, çocuğun kulağının arkasına konulan siyahlıktır; göz değmesin diye. Dedi ki: Ve bunun benzeri: Bir adam, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) huzurunda anıldı; o da dedi ki:
( ذاكَ رجلٌ لا يتَوَسَّد القرآن )

Bu da övgü ve yergi olur: övgü, gece uyumaması ve yastıklanmamasıdır; böylece Kur’an onunla birlikte yastıklanmış olur. Yergi ise, Kur’an’dan hiçbir şey ezberlememesidir; uyuduğu vakit Kur’an’ı onunla birlikte yastıklamaz.

Dedim: Söz, birincisidir.

Bir hadiste rivayet olundu: ( إنّ للشيطان لَعُوقاً ودِساماً ) ; **الدِّسام**: kulağın tıkandığı şeydir; böylece ne bir zikir ne de bir öğüt kavrar. Ve her neyi tıkadıysan, onu **دَسَمْتَه دَسْماً**. Ve bir adam için, cariyesine yaklaştığında denir: onu **دَسمَها**.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**den rivayeti: **الدُّسْمةُ** : siyahlıktır.

Ve ondan, Habeşliye **أبو دُسْمة** denildi. Ve **رؤبةُ** suyun akışını vasfederek dedi ki:
مُنفَجَرَ الكَوْكَب أو مَدْسُوماً
فَخَمْنَ إذْ هَمَّ بأنْ يَخيمَا

**المنفَجِر**: açılmış, suyu çok olan. Ve her şeyin **كَوكَبُ**’u: onun düzenlenmiş olanıdır. Ve **المَدْسُوم**: tıkanmış olandır. Ve **الدَّسم**: iç boşluğunun dolgusudur.

Dedi ki: Ve **ابن الأعرابي** dedi:
لا يذكرون الله إلاَّ دَسْماً
ما لَهمْ هَمُّ إلاّ الأكْل ، ودَسْم الأجواف .

Dedi ki: **دَسْماً**’yı **الخِلاف** üzere nasbetti. Ve falan, **أَدسَمُ الثَّوبِ**; ve **أَطلَسُ الثَّوْب** ve **دَنسُ الثَّوبِ**: temiz olmadığı vakit. Ve dedi ki: **ثِيابٍ دُسم** içinde bir hac vacip kıldı.

Ve **الدَّيسَم**: karanlıktır. Ve denir: Sen ancak **دَسْمَة**’sin; yani: onda hayır yoktur.

Bir adam güzel bir oğlan gördü de dedi ki: **دَسِّموا نُونَته**; yani: onu siyahlatın; göz değmesin diye. Dedi ki: Ve **نُونَتُه**: çenesindeki güzel dairedir.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: ( أنه خطَب وعلى رأسِه عمامة دَسماء ) ; yani: siyah.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الدَّيْسَمُ** : ayı. Ve okudu:
إذا سَمِعْتُ صوت الوَبيل تَشَنعَتْ
تَشَنُّعَ فُدْسِ الغَارِ أو دَيْسَمٍ ذَكَر

**عمرو** dedi: **الدّيْسَم**: dişi köpekten olan kurdun yavrusudur.

**أبو الفَتْح**’a sordum; **قُطْرُب**’un sahibidir; **أبو الفَتْح**’ın adı **دَيْسَم** idi. Dedi ki: **الدَّيْسَم** : mısırdır.

Bana **المنذريّ**, **المبرّد**’den haber verdi; o dedi ki: **الدَّيْسَم**: dişi köpekten olan kurdun yavrusudur. Ve **السِّمْع**: kurttan olan sırtlan yavrusudur.

Ve **اللّيث** dedi: **الدَّيْسَم**: tilki. Ve **الدَّسم**: et ve içyağından yağlılığı olan her şeydir. Fiil: **دسمَ يَدْسَم فهو دَسِم**.

Ve bir adama, ahlâkın kötü yanlarıyla kirlendiğinde denir: o, elbisesi **دَسِم**’dir.

**أبو عُبَيدة** okudu:
لا هُمَّ إن عامرَ بنَ جَهْم
أوذَمَ حَجّاً في ثِيابٍ دُسْم

Ve bu, onların “falan **أطلَسُ الثَّوب**” demeleri gibidir.

**سمد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) ( النجم : 61 ) .

Müfessirler, onun sözü hakkında dedi ki: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler.

**ابن عباس**’tan rivayet olundu: dedi ki: ( تَبْكُونَ وَأَنتُمْ سَامِدُونَ ) : kibirlenenler. Ve aygıra, azdığı vakit denir: **قد سمَدَ**; onu **شَمِر** kendi isnadıyla ondan rivayet etti.

Ve **اللَّيث** dedi: ( وَأَنتُمْ ) : eğlenenler. Ve insanlarda **السُّمود**: bir şeyden gaflet ve sehvdir.

**عليّ** رضي الله عنه’dan rivayet olundu: mescide çıktı; insanlar namaz için onu ayakta bekliyorlardı; dedi ki: ( ما لي أراكم سامِدِين ؟ ) .

**أبو عُبَيد** dedi: onun sözü ( وَأَنتُمْ ) : yani ayakta duranlar. Ve başını kaldıran her kimse, o **سامِد**’dir. Ve **سَمَد يَسمَد ويسمُد سُموداً**.

**عِكرمَة**’den, **ابن عباس**’tan rivayet olundu: dedi ki: **السُّمود**: Himyer dilinde şarkıdır; denir:
**اسْمُدي لنا** , yani: bize şarkı söyle.

Ve **المبرّد** dedi: **السّامدُ**: şaşkınlık içinde ayakta duran. Ve okudu:
قِيل قُمْ فانظر إليهمْ
ثم دَعْ عنكَ السُّمُودا

Ve **الليث** dedi: **السَّمَادَ**: bitkinin onunla gübrelendiği topraktır.

Dedi ki: Ve **سَمَّد شَعْرَه**: onu bütünüyle aldığı vakit.

**شَمِر**’in **ابن الأعرابيّ**den rivayeti: yürüyüşten **السَّمَد**: sebat etmektir.

Denir: **سَمَدت الإبلُ سمُوداً**: yorgunluğu tanımadığı vakit.

Ve okudu:
سَوامِد اللَّيل خِفافُ الأزْوادْ

Yani: karınlarında büyük yem olmayan, sebat edenler.

Ve **اللّحياني** dedi: O, senin için **سَمْداً سَرْمداً**’dır; manaca birdir.

Ve dedi ki: **السُّمود** sevinç de olur, hüzün de. Ve okudu:
رَمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَرْبٍ
بأمرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَردَّ شُعُورَهُنّ السُّود بِيضاً
ورَدَّ وُجوهُهَنّ البيضَ سودَا

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **اللاهي** ve **السامد**: gafil. Ve **السامد**: dalgın. Ve **السامد**: kibirlenen. Ve **السامد**: ayakta duran.

**أبو زيد**: **المُسْمَئدّ**: şişmiş olan. Ve **اسمأدّ الجُرْح**: şiştiği vakit. Ve **السامد**: azgınlık ve şımarıklıkla şaşkın olan. Ve **السامد**: şarkı söyleyen.

**دمس** : **الليث** dedi: **ادمَس الظلامُ** ve **أدمَس**; ve **ليلٌ دامس**: karanlığı şiddetlendiği vakit. Ve **التَّدْميسُ**: bir şeyi bir şeyin altına gizlemektir; hafifletmeyle de söylenir. Ve okudu:
إذا ذُقْتَ فاهَا قلتَ عِلْقٌ مُدمس
أريدَ به قَيلٌ فغُودِرَ في سأبِ

Ve **أبو عُبَيْد** dedi: **دَمَسْتُ الشيءَ**: onu örttüm. Ve **الدَّمَس**: örtülen şeydir.

Ve **الكميت** dedi:
بلا دَمَسٍ أَمْر الغَرِيبِ ولا غَمْلِ

Dedi ki: Ve **الدَّمِيس**: örtülü olandır.

**أبو زيد**: dersin ki: Bana, **وَارَى دَمَسٌ دَمْساً** olduğu yerde geldi; **وَارَى رُؤْيٌ رُؤْياً** olduğu yerde; mana birdir. Bu, gecenin başı biraz karardığı vakittir. Ve bunun benzeri: Bana, “kardeşin mi yoksa kurt anası mı” dediğin vakit geldi.

**أبو تراب** **أبي مالك**’ten rivayet etti: **المدمَّسُ** ve **المُدنَّس** mana bakımından birdir. Ve **دَنس** ve **دمِس** olmuştur.

Ve **أبو زيد** dedi: **المُدَمَّس**: saklı olandır.

Ve **أبو تراب** dedi: **المدمَّس**: üzerinde balın kiri olan. Ve **أبو زيد**’in sözünü inkâr etti.

Ve **أبو عمرو** dedi: **دَمَسَ الموضعُ** ve **دَسم** ve **سَمَد**: silinip yok olduğu vakit.

Ve dedi ki: **الدُّوْدَمسُ**: yılandır.

Ve **الليث** dedi: O, yılanlardan bir türdür; solungaçları kabarmış; denir ki: bir üfleme ile üfler de, isabet edeni yakar. Çoğulu: **الدَّوْدَمسَات** ve **الدَّواميس**.

Ve **أبو زيد** dedi: Onu yere **دَمْساً** **دَمَسْتُه**: onu gömdüğüm vakit; diri de olsa ölü de olsa.

Deccal hadîsinde: sanki **الدِّيماس**’tan çıkmış gibidir. Bazıları dedi ki: **الدِّيماسُ**: sığınaktır; muradı: sanki perdelenmiş, hiçbir şey görmemiş; ne güneş ne rüzgâr.

Bazıları dedi ki: **الدِّيماس**: hamamdır. Ve bazı kralların bir hapsi vardı; karanlığından dolayı ona **دِيماساً** adını verdi.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الدِّيماس**: yeraltı geçidi. Ve ondandır: **دَمَستُه**: onu kabre koydum.

**مسد** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( ( الْحَطَبِ فِى جِيدِهَا حَبْلٌ ) ( المسد : 5 ) . Müfessirler dedi ki: O, Allah تعالى’nın kitabında zikrettiği zincirdir; şöyle dedi: ( سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ) ( الحاقة : 32 ) ; yani, yüce ismi, Ebû Leheb’in karısının ateşte, uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire sokulacağını kasteder.

Ve **الزَّجّاج** dedi: dilde **المَسَدُ**: **لِيف المَقْل**’den olduğu vakit iptir. Ve iplerden, deve kılından olan şeye denir: **مَسَد**.

Ve **ابن السكّيت** dedi: **الْمَسْدُ**: ipin **مَسَدَ**’ının masdarıdır; **يَمْسُده مَسْداً**: bükmesini güzel yaptığı vakit. Ve **رَجلٌ مَمْسُودٌ**: yaratılışı örülmüş olduğu vakit. Ve **جاريةٌ ممسودةٌ**: yaratılış kıvrımı güzel olduğu vakit. Dedi ki: Ve **المَسَدُ**: deve derilerinden, yahut liften, yahut hurma yaprağından bir iptir. Ve okudu:
ومَسَدٍ أُمِرَّ من أَيَانِقِ

Muradı: **أَيَانِق** derilerinden. Ve okudu:
يا مَسَدَ الخُوصِ تَعَوَّذْ مِنِّي
إنْ تَكُ لَدْناً ليِّناً فإنِّي
ما شِئْتَ مِنْ أَشْمَطَ مُقْسَئِنِّ

Ve denir: **حَبْلٌ مَسَد**; yani: **مَمسود**; **قد مُسِد**; yani: bükmesi **مَسْداً** güzel yapılmıştır. Öyleyse **الْمَسْدُ**: masdardır. Ve **الْمَسَد**: **الممْسُود** menzilesindedir; nitekim denir: “Sen ağacı **نَفْضاً** silkeledin”; ve silkelenen şey **نَفَض**’tır. Ve Allah, aziz ve celil, sözünün delâlet ettiği: ( جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن ) ( المسد : 5 ) şudur: Allah تعالى’nın zikrettiği zincir, demirden sağlam bir bükümle bükülmüştür; sanki şöyle denmiştir: onun boynunda, şiddetli bir bükümle bükülmüş demir ip vardır.

Ve **اللّيث** ve başkası dedi ki: **المِسادُ**: içine içyağı ve bal konulan bir tulumdur. Ve ondandır, **أبي ذُؤَيْب**’in sözü:
غَدَا في خافَةٍ مَعَهُ مِسادٌ
فَأَضْحَى يَقْتَرِي مَسَداً بِشِيقِ

Ve **الخافَة**: balı içine koymak için bal toplayanın boynuna astığı bir torbadır.

Ve **الليث** dedi: **الْمَسْدُ**: geceleyin yürüyüşü sürdürmektir. Ve okudu:
يُكابِدُ الليلَ عليها مَسْدا

Ve **العَبْديّ**, bir dişi deveyi anarak, onu yaban öküzüne benzetti:
كَأَنّها أَسْفَعُ ذو جُدّةٍ
يَمْسُدُه القَفْرُ وليْلٌ سَدِي
كأنما يَنظرُ من بُرْقُعٍ
من تحت روْقٍ سَلِبٍ مِذْوَدِ

Onun sözü: **يَمْسُده**: yani öküzü; onu **ليلٌ سَدِيٌّ** dürer; yani: **نَدِيٌّ**. Ve ot, üzerine çiy düştüğü müddetçe tamlık üzeredir. Muradı: otu yer; böylece suya ihtiyaçtan onu yeterli kılar; bu da onu dürer. Ve öküzün yüzündeki **السُّفعة**’yı bir **برقُع**’a benzetti.

Ve **اللّيث**, sebatı **مَسْداً** kıldı; çünkü sebat edenin yaratılışını **يمسَدُ**; onu dürer ve zayıflatır.

**أبو عُبَيد**’in **الأصمعي**’den rivayeti: kadınlardan **الممسودة**: dürülmüş, ince uzun olandır. Ve bize okudu:
يَمسُدُ أعْلى لحمه ويَأرِمُه

Yani: onu sıkar.

**عَمْرو** babasından dedi ki: **المِسَاد**: siyah deri.

Ve ( **النوادر** )’de: Falan, falandan daha güzel **مِسَاد شِعْرٍ**’dır; muradı: falandan daha güzel şiir kıvamıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ يدلُّ على حَيْرة وباطل. يقال سَمَه إذا دُهِشَ، وهو سَامِهٌ وقومٌ سمّهٌ. ويقولون: سَمَه البعيرُ، إذا لم يعرف الإعياء([2]). وذهبت إبلُهم السُّمَّهَى، إذا تفرَّقَت. والسُّمَّهَى([3]): الباطل والكذب. فأما قولُ رؤبة:
* جَرْيَ السُّمَّه([4]) *
(سمو) السين والميم والواو أصلٌ يدل على العُلُوِّ. يقال سَمَوْت، إذا علوت. وسَمَا بصرُه: عَلا. وسَمَا لي شخصٌ: ارتفع حتّى استثبتُّه([5]). وسما الفحلُ: سطا على شَوله سَماوَةً. وسَمَاوَةُ الهلال وكلِّ شيءٍ: شخصُهُ، والجمع سَماوٌ([6]). والعرب تُسمِّي السّحاب سماءً، والمطرَ سماءً، فإذا أريدَ به المطرُ جُمع على سُمِيّ. والسَّماءة: الشَّخص. والسماء: سقف البيت. وكلُّ عالٍ مطلٍّ سماء، حتَّى يقال لظهر الفرس سَماء. ويتَّسِعون حتَّى يسمُّوا النَّبات سماء. قال:
إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])ويقولون: "ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم"، يريدون الكلأ والمطر. ويقال إن أصل "اسمٍ" سِمْو، وهو من العلوّ، لأنَّه تنويهٌ ودَلالةٌ على المعنى.
(سمت) السين والميم والتاء أصلٌ يدل على نَهجٍ وقصدٍ وطريقة. يقال سَمَتَ، إذا أخذ النَّهْج. وكان بعضُهم يقول: السَّمْت: السّير بالظنّ والحَدْس. وهو قول القائل:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
ويقال إنَّ فلاناً لحَسنُ السَّمْتِ، إذا كان مستقيمَ الطريقةِ متحرِّياً لفعل الخَير. والفعل منه سَمَت. ويقال سَمَت سَمْتَه، إذا قصد قصده.
(سمج) السين والميم والجيم أصلٌ يدلُّ على خِلاف الحُسن. يقال هو سَمِجٌ وسَمْجٌ([8])، والجمع سِمَاجٌ وسَمَاجَى. ومن الباب السَّمْج من الألبان، وهو الخبيث الطَّعْم.
(سمح) السين والميم والحاء أصلٌ يدلُّ على سَلاسةٍ وسُهولة. يقال سَمَح له بالشيء. ورجلٌ سَمْحٌ، أي جواد، وقومٌ سُمَحاء ومَسامِيح. ويقال سَمَّح في سيره، إذا أسرع. قال:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) *
ومن الباب: المُسامَحة في الطِّعان والضَّرب، إذا كان على مُساهَلة. ويقال رُمْحٌ مسَمَّحٌ: قد ثُقِّفَ حتَّى لانَ.
(سمخ) السين والميم والخاء ليس أصلاً؛ لأنَّه من باب الإبدال. والسين فيه مبدلة من صاد. والسِّمَاخ في الأذن: مَدْخَله. ويقال سَمَخْت فلاناً: ضربت سِمَاخَه. وقد سَمَخني بشدة صوتِهِ.
(سمد) السين والميم والدال أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ قُدُماً من غير تعريج. يقال سمَدت الإبلُ في سيرها. إذا جَدّتْ([10]) ومَضَت على رؤوسها. وقال الرَّاجز:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
يقول: ليس في بطونها عَلَف. ومن الباب السُّمود الذي هو اللَّهو. والسَّامد هو اللاهي. ومنه قوله جلَّ وعلا: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]، أي لاهون. وهو قياس الباب؛ لأنَّ اللاهي يمضي في أمره غير معرِّج ولا مُتَمَكِّث. وينشدون:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])فأمَّا قولهم سَمَّد رأسه، إذا استأصل شَعره، فذلك من باب الإبدال؛ لأن أصله الباء، وقد ذكر.
(سمر) السين والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف البياض في اللون. من ذلك السُّمْرة من الألوان، وأصله قولهم: "لا آتيك السَّمَر والقَمَر"، فالقَمر: القمر. والسَّمَر: سواد الليل، ومن ذلك سمِّيت السُّمْرَة. فأمّا السَّامر فالقوم
*يَسْمُرُون. والسامر: المكان الذي يجتمعون فيه للسَّمَر. قال:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) *
والسَّمراء: الحِنطة، للَوْنها. والأسمر: الرُّمح. والأسمر: الماء. فأمَّا السَّمَار فاللّبن الرقيق، وسمِّي بذلك لأنَّه إذا كان [كذلك كان] متغيِّر اللون. والسَّمُر: ضربٌ من شجر الطَّلْحِ، واحدته سَمُرة، ويمكن أن يكون سمِّي بذلك للونه. والسَّمار: مكان في قوله:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])(سمط) السين والميم والطاء أصلٌ يدلُّ على ضمّ شيء إلى شيء وشدِّه به. فالسَّميط: الآجُرُّ القائم بعضُهُ فوقَ بعض. والسِّمْط: القِلادة، لأنَّها منظومةٌ مجموعٌ بعضُها إلى بعض. ويقال سَمَّط الشيء على مَعاليق السَّرْج. ويقال خُذْ حقَّك مُسَمَّطاً، أي خُذْهُ وعلِّقْه على مَعاليق رَحْلِكَ. فأما الشِّعْر المُسَمَّط، فالذي يكون في سطر البيت([15]) أبياتٌ مسموطةٌ تجمعها قافيةٌ مخالفةٌ مُسمَّطة ملازمة للقصيدة. وأما اللبن السَّامط، وهو الحامض، فليس من الباب؛ لأنَّه من باب الإبدال، والسين مبدلة من خاء.
(سمع) السين والميم والعين أصلٌ واحدٌ، وهو إيناسُ الشيء بالأُذُن، من النّاس وكلِّ ذي أُذُن. تقول: سَمِعْت الشيء سَمْعاً. والسَِّمع : الذِّكْر الجميل. يقال قد ذَهَب سَِمْعُهُ في الناس، أي صِيته. ويقال سَمَاعِ بمعنى استمِعْ. ويقال سَمَّعْتُ بالشيء، إذا  أشعتُهُ ليُتَكلَّم به. والمُسْمِعَة: المُغَنِّية. والمِسْمَع: كالأذن للغَرْبِ؛ وهي عُروةٌ تكون في وسط الغَرْبِ يُجْعَل فيها حبلٌ ليعدل الدّلو. قال الشاعر:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])ومما شذّ عن الباب السِّمْع: ولد الذّئب من الضَّبُع.
(سمق) السين والميم والقاف فيه كلمة. ولعلَّ القاف أن تكون مبدلة من الكاف. سَمَق، إذا عَلاَ.
(سمك) السين والميم والكاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على العُلُوِّ. يقال سَمَك، إذا ارتفَعَ. والمسموكات: السماوات. ويقال سَمَكَ في الدَّرَج. واسمُكْ، أي اعْلُ. وسَنَامٌ سامك، أي عالٍ. والمِسْمَاك: ما سَمَكْتَ به البيتَ. قال ذو الرّمة:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17])
والسِّماك نجم. ومما شذَّ عن الباب وباين الأصل: السَّمَك.
(سمل) السين والميم واللام أصلٌ يدلُّ على ضعفٍ وقلّة. من ذلك  السَّمَل، وهو الثَّوْب الخَلَق. ومنه السَّمَل: الماء القليل يَبقى في الحوض، وجمعه أسمال. وسَمَّلت([18]) البئر: نقَّيتها. وأما الإسمال، وهو الإصلاح بين النَّاس. فمن هذه الكلمة الأخيرة، كأنَّه نَقَّى ما بينهم من العَداوةِ. والله تعالى أعلم.
--------------ـ
([1]) في اللسان: "والتسمين: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج أنّه أتى بسمكة مشوية فقال للذي حملها: سمنها. فلم يدرِ ما يريد، فقال عَنْبَسة بن سعيد: إنه يقول لك: بردها قليلاً".
([2]) الإعياء: التعب، وفي الأصل: "الأحياء"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل "السهمى" في هذا الموضع وسابقه، صوابها من المجمل، ويقال أيضاً "السميهى" كخليطى.
([4]) في الكلام نقص. والبيت بتمامه، كما في ديوانه 165 واللسان:
*ياليتنا والدهر جري السمه*
([5]) وكذا في اللسان. لكن في المجمل "استبنته".
([6]) في الأصل "سمو"، تحريف. وفي اللسان: "والجمع من كل ذلك سماء وسماو".
([7]) البيت لمعود الحكماء معاوية بن مالك، كما في اللسان.
([8]) وسميج أيضاً.
([9]) في اللسان (3: 320): "بلادا قيا".
([10]) في الأصل "أخذت"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) البيت في المجمل مضبوطاً بهذا الضبط.
([12]) البيت في اللسان بدون نسبة.
([13]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي اللسان (6: 43):
* وسامر طالَ فيه اللهو والسمر *
([14]) لعمرو بن أحمر الباهلي، كما في اللسان (6: 46).
([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "صدر البيت".
([16]) البيت لعبد الله بن أوفى، كما في اللسان (سمع).
([17]) ديوان ذي الرمة 28 واللسان  (سقب، سمك).
([18]) يقال بالتخفيف والتشديد.

ـ

##### Türkçe

(سîn ile مîm ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(سمن) **السين** ve **الميم** ve **النون**; **الضُّمْر** ve zayıflığın zıddına delâlet eden bir asıldır. Bundan **السِّمَن** vardır; “o semindir” denir. **السَّمْن** de bundandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: Araplardan değil de Yemen ehlinin söylediği söylenen bir söz; derler ki: **سَمّنْتُ الشّيءَ**; onu soğuttuğun zaman. **التَّسْمِين**: **التَّبْريد**’dir. Ve denir ki: Haccâc’a bir balık takdim edildi de onu yapan kimseye: “**سَمِّنْها**” dedi; “onu soğut”u kasteder([1]).

(سمه) **السين** ve **الميم** ve **الهاء**; bir şaşkınlığa ve bâtıla delâlet eden bir asıldır. **سَمَه** denir; şaşırdığı zaman; o **سَامِهٌ**’dir ve bir kavim **سمّهٌ**’dir. Ve derler ki: **سَمَه البعيرُ**; yorgunluğu bilmediği zaman([2]). Ve develeri **السُّمَّهَى** gitti; dağıldıkları zaman. **السُّمَّهَى**([3]): bâtıl ve yalandır. أما Rü’be’nin sözü:
* **جَرْيَ السُّمَّه**([4]) *

(سمو) **السين** ve **الميم** ve **الواو**; yükseklik üzerine delâlet eden bir asıldır. **سَمَوْت** denir; yükseldiğin zaman. **سَمَا** onun bakışı: yükseldi. **سَمَا لي شخصٌ**: yükseldi; onu iyice tanıyıncaya kadar([5]). Ve aygır **سما**: dişisine saldırdı; bir **سَماوَةً** ile. Ve **سَمَاوَةُ الهلال** ve her şeyin: onun şahsıdır; çoğulu **سَماوٌ**([6]). Ve Arap, buluta **سماءً** adını verir; yağmura da **سماءً**. Yağmur kastedildiği zaman **سُمِيّ** üzere çoğul yapılır. **السَّماءة**: şahıs. **السماء**: evin tavanı. Ve her yüksek, yukarıdan bakan şey **سماء**’dır; hatta atın sırtına **سَماء** denir. Genişletirler; ta ki bitkiye **سماء** adını versinler. Dedi ki:
إذا نَزَلَ **السَّماءُ** بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])
Ve derler ki: “**ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم**”; otlağı ve yağmuru kastederler. Ve denir ki “**اسمٍ**”in aslı **سِمْو**’dur; ve o yüksekliktendir; çünkü o, bir yüceltme ve mânaya delâlettir.

(سمت) **السين** ve **الميم** ve **التاء**; bir yol, kasıt ve tarz üzerine delâlet eden bir asıldır. **سَمَتَ** denir; yolu tuttuğu zaman. Bazıları derdi ki: **السَّمْت**: zan ve hads ile yürüyüştür. O, söyleyenin sözüdür:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
Ve denir ki: filân kimse elbette **حَسنُ السَّمْتِ**’tir; yolu düzgün, hayır yapmaya dikkat eden olduğu zaman. Fiil ondan **سَمَت**’tir. Ve denir: **سَمَت سَمْتَه**; onun kastını kastettiği zaman.

(سمج) **السين** ve **الميم** ve **الجيم**; güzelliğin zıddına delâlet eden bir asıldır. “O **سَمِجٌ** ve **سَمْجٌ**’dür” denir([8]); çoğulu **سِمَاجٌ** ve **سَمَاجَى**’dır. باب’dandır: sütlerden **السَّمْج**; o, kötü tatlı olandır.

(سمح) **السين** ve **الميم** ve **الحاء**; yumuşaklık ve kolaylığa delâlet eden bir asıldır. **سَمَح** ona şey ile denir. Ve bir adam **سَمْحٌ**; yani cömert; ve bir kavim **سُمَحاء** ve **مَسامِيح**. Ve denir: **سَمَّح** yürüyüşünde; hızlandığı zaman. Dedi ki:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) *
Ve باب’dandır: **المُسامَحة** mızraklaşmada ve vuruşmada; kolaylık üzere olduğu zaman. Ve denir: **رُمْحٌ مسَمَّحٌ**: düzeltilmiştir; ta ki yumuşamıştır.

(سمخ) **السين** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl باب’ındandır. İçindeki **السين**, **صاد**’dan بدل edilmiştir. Ve kulakta **السِّمَاخ**: onun girişidir. Ve denir: **سَمَخْت** filânı: onun **سِمَاخ**’ını vurdum. Ve beni, sesinin şiddetiyle **سَمَخ** etti.

(سمد) **السين** ve **الميم** ve **الدال**; sapmadan, eğrilmeden ileriye doğru gitmeye delâlet eden bir asıldır. Denir: develer yürüyüşlerinde **سمَدت**; ciddileştikleri([10]) ve başları üzere yürüyüp gittikleri zaman. Râciz dedi ki:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
Der ki: karınlarında yem yoktur. Ve باب’dandır: eğlence olan **السُّمود**. Ve **السَّامد**: eğlenen kimsedir. Ondandır, azîz ve celîl olanın sözü: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]; yani eğlenenler. Ve o, باب’ın kıyasıdır; çünkü eğlenen, işinde sapmadan ve duraksamadan gider. Ve şöyle inşâd ederler:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])
أما “başını **سَمَّد** etti” sözleri; saçını kökünden kazıdığı zaman; bu, ibdâl باب’ındandır; çünkü aslı **الباء**’dır; ve zikredilmiştir.

(سمر) **السين** ve **الميم** ve **الراء**; renk bakımından beyazlığın zıddına delâlet eden tek bir asıldır. Bundan renklerden **السُّمْرة** vardır; ve aslı onların sözü: “**لا آتيك السَّمَر والقَمَر**”; **القَمر**: ay’dır. **السَّمَر**: gecenin karalığıdır; bundan dolayı **السُّمْرَة** adlandırıldı. أما **السَّامر** ise kavimdir;
* **يَسْمُرُون**. Ve **السامر**: **السَّمَر** için toplandıkları yerdir. Dedi ki:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) *
Ve **السَّمراء**: buğdaydır; rengi sebebiyle. Ve **الأسمر**: mızraktır. Ve **الأسمر**: sudur. أما **السَّمَار** ise ince süttür; ve böyle adlandırıldı; çünkü o, [öyle olduğu zaman] rengi değişmiş olur. Ve **السَّمُر**: **الطَّلْحِ** ağacından bir türdür; tekili **سَمُرة**’dir; ve rengi sebebiyle böyle adlandırılmış olması mümkündür. Ve **السَّمار**: şu sözde bir mekândır:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])

(سمط) **السين** ve **الميم** ve **الطاء**; bir şeyi bir şeye katıp onunla sıkıca bağlamaya delâlet eden bir asıldır. **السَّميط**: tuğladır; bir kısmı bir kısmının üstünde duran. **السِّمْط**: gerdanlıktır; çünkü o, dizilmiş, bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve denir: **سَمَّط** şeyi eyerin askılarına. Ve denir: hakkını **مُسَمَّطاً** al; yani onu al ve binek askılarına as. أما **الشِّعْر المُسَمَّط** ise: beytin satırında([15]) kafiyesi farklı, kasideye bitişik bir **مُسمَّطة** ile onları toplayan, **مسموطة** beyitler bulunan şeydir. أما ekşi olan **اللبن السَّامط** ise باب’dan değildir; çünkü o, ibdâl باب’ındandır; ve **السين**, **خاء**’dan بدل edilmiştir.

(سمع) **السين** ve **الميم** ve **العين**; tek bir asıldır; o da, insanlardan ve her kulak sahibinden, kulağa şeyin ünsiyetidir. Dersin ki: **سَمِعْت** şeyi **سَمْعاً**. Ve **السَِّمع**: güzel anılıştır. Denir: onun **سَِمْعُهُ** insanlar içinde gitmiştir; yani şöhreti. Ve **سَمَاعِ** denir; **استمِعْ** mânasında. Ve denir: **سَمَّعْتُ** şey ile; onu yaydığım zaman; onunla konuşulsun diye. **المُسْمِعَة**: şarkıcı kadındır. **المِسْمَع**: kovaya benzer **الغَرْب** için kulak gibidir; o, **الغَرْب**’ın ortasında bulunan bir halkadır; ip, kovayı dengelemek için onun içine konur. Şair dedi ki:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])
Ve باب’dan şâz olanlardandır: **السِّمْع**: sırtlandan olan kurd yavrusu.

(سمق) **السين** ve **الميم** ve **القاف**’ta bir kelime vardır. Umulur ki **القاف**, **الكاف**’tan بدل edilmiş olsun. **سَمَق**; yükseldiği zaman.

(سمك) **السين** ve **الميم** ve **الكاف**; yükseklik üzerine delâlet eden tek bir asıldır. **سَمَك** denir; yükseldiği zaman. **المسموكات**: göklerdir. Ve denir: merdivende **سَمَكَ**. Ve **اسمُكْ**; yani yüksel. Ve **سَنَامٌ سامك**; yani yüksek. **المِسْمَاك**: evi onunla yükselttiğin şeydir. Zû’r-Rumme dedi ki:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17])
Ve **السِّماك** bir yıldızdır. Ve باب’dan şâz olup asıldan ayrılan şeylerdendir: **السَّمَك**.

(سمل) **السين** ve **الميم** ve **اللام**; zayıflık ve azlığa delâlet eden bir asıldır. Bundan **السَّمَل** vardır; o, eski elbisedir. Ondandır **السَّمَل**: havuzda kalan az su; çoğulu **أسمال**. Ve **سَمَّلت**([18]) kuyuyu: onu temizledim. أما **الإسمال** ise, insanlar arasında ıslah etmektir. Bu son kelimeden; sanki aralarındaki düşmanlığı temizlemiştir. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

--------------ـ
([1]) Lisân’da: “**والتسمين: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج أنّه أتى بسمكة مشوية فقال للذي حملها: سمنها. فلم يدرِ ما يريد، فقال عَنْبَسة بن سعيد: إنه يقول لك: بردها قليلاً**”.
([2]) **الإعياء**: yorgunluk; asılda: “**الأحياء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([3]) Asılda bu yerde ve öncekinde “**السهمى**”; doğrusu **المجمل**’dendir; ve “**السميهى**” da denir; “**خليطى**” gibi.
([4]) Sözde eksiklik vardır. Beyit tamamıyla, divanında 165 ve **اللسان**’da:
*ياليتنا والدهر جري السمه*
([5]) **اللسان**’da da böyledir. Lâkin **المجمل**’de “**استبنته**”.
([6]) Asılda “**سمو**”; tahriftir. **اللسان**’da: “**والجمع من كل ذلك سماء وسماو**”.
([7]) Beyit, **اللسان**’da olduğu üzere, Muâviye b. Mâlik’e aittir.
([8]) **وسميج** de.
([9]) **اللسان** (3: 320)’de: “**بلادا قيا**”.
([10]) Asılda “**أخذت**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([11]) Beyit **المجمل**’de bu ضبط ile ضبطlanmıştır.
([12]) Beyit **اللسان**’da nisbesizdir.
([13]) Rivayeti **المجمل**’de de böyle gelmiştir. **اللسان** (6: 43)’te:
* وسامر طالَ فيه اللهو والسمر *
([14]) **اللسان** (6: 46)’da olduğu üzere, Amr b. Ahmer el-Bâhilî’nindir.
([15]) **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “**صدر البيت**”.
([16]) Beyit, **اللسان** (سمع)’da olduğu üzere, Abdullah b. Evfâ’nındır.
([17]) Zû’r-Rumme divanı 28 ve **اللسان** (سقب، سمك).
([18]) Hafifletme ve şeddeli olarak denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السامد: اللاهي الرافع رأسه؛ من قولهم: سمد البعير في سيره. قال: ﴿وأنتم سامدون﴾ [النجم/61]، وقولهم: سمد رأسه وسبد (انظر: ديوان الأدب للفارابي 2/349) أي: استأصل شعره).

##### Türkçe

- **السامد**: eğlenen, başını kaldıran; onların “**سمد** deve yürüyüşünde” sözünden. Dedi: ﴿وأنتم **سامدون**﴾ [النجم/61]; ve onların “**سمد** başını ve **سبد** (bak: الفارابي’nin **ديوان الأدب**’i 2/349) yani: saçını kökünden kazıdı)” sözü.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س م د
رجل سامد وقد سمد سمودا إذا قام رافعاً رأسه ناصباً صدره كما يسمد الفحل إذا هاج ومنـه قيـل للغافـل الساهـي‏:‏ سامـد ‏"‏ وأنتـم سامـدون ‏"‏‏.‏
ورجـل سميدع من قوم سمادع وسمادعة‏.‏
قال الراعي‏:‏ قليلاً ثم قام إلى المطايـا سمادعة يجـرّون الثنايـا وقال عويف القوافي‏:‏ لعمري لقد فارقت من آل مالك سمادع سادات ومرداً خضارما وهو يأكل السميد والسميد وهو الحواري‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وطب سامد‏:‏ ملآن منتصب‏.‏
وسمد إذا غنى لأن المغني يرفع رأسه وينصـب صدره‏.‏
واسمدي لنا يا جارية‏.‏

##### Türkçe

س م د
**رجل سامد**: Başını kaldırmış, göğsünü dikmiş olarak ayakta durduğunda; ve **قد سمد سمودا**: (yani) ayakta durduğunda; tıpkı aygır kızıştığında başını kaldırıp göğsünü diktiği gibi. Bundan dolayı gafil, dalgın için şöyle denilmiştir: **سامد**; ve (âyette:) **" وأنتم سامدون "**.

Ve **رجل سميدع**: **قوم سمادع** ve **سمادعة**’dan (olan) (kimse).

**قال الراعي**:
قليلاً ثم قام إلى المطايـا سمادعة
يجـرّون الثنايـا

Ve **قال عويف القوافي**:
لعمري لقد فارقت من آل مالك
سمادع سادات ومرداً خضارما

Ve o, **السميد** yer; ve **السميد**: **الحواري**’dir.

Mecazdan: **وطب سامد**: dolu, dik (olan).

Ve **سمد**: şarkı söylediğinde; çünkü şarkı söyleyen başını kaldırır ve göğsünü diker.

**واسمدي لنا يا جارية**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَمَدَ يَسْمُد سُموداً: علا. وسَمَدت الإِبل وتَسْمُدُ سُموداً: لم تعرِف الإِعياء. ويقال للفحل إِذا اغتلم. قد سمَد.
والسَّمْد من السَّير: الدأْب. والسَّمْدُ: السير الدائم. وسَمَدت الإِبل في سيرها: جَدَّت. وسَمَدَ: ثبت في الأَرض ودام غليه. وهو لك أَبداً سَمْداً سَرْمَداً؛ عن ثعلب بمعنى واحد. ولا أَفعل ذلك أَبداً سمداً سرمداً.والسُّمود: اللهو. وسَمَد سُمُوداً: لها. وسمَّده: أَلهاه. وسمَد سُموداً: غَنَّى؛ قال ثعلب: وهي قليلة؛ وقوله عز وجل: وأَنتم سامِدون؛ فَسِّرَ باللهو وفسر بالغِناء؛ وقيل: سامدون لاهُون؛ وقال ابن عباس: سامدون مستكبرون؛ وقال الليث: سامدون ساهون. والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ عن الشيء. وروي عن ابن عباس أَنه قال: السُّمود الغناء بلغة حِمْيَر؛ يقال: اسْمُدي لنا أَي غَنِّي لنا. ويقال لِلقَيْنَةِ: أَسمِدِينا أَي أَلهِينا بالغناء؛ وقيل: السُّمود يكون سروراً وحزناً؛ وأَنشد: رمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَزْبٍ
بأَمْرٍ، قد سَمَدْنَ له سُمودا
فَرَدَّ شُعورَهُنَّ السُّودَ بِيضاً،
ورَدَّ وُجوهَهُن البِيضَ سُودا
ابن الأَعرابي: السامِدُ اللاهي، والسامِدُ الغافلُ، والسامد الساهي، والسامد المُتَكَبِّر، والسامد القائم، والسامد المُتَحير بَطَراً وأَشَراً، والسامد الغبيُّ. وفي حديث عليّ أَنه خرج إِلى المسجد والناسُ ينتظرونه للصلاة قياماً فقال ما لي أَراكم سامدين، قال أَبو عبيد قوله سامدين يعني القيام؛ قال المبرد: السامد القائم في تَحيُّر، وأَنشد: قيل: قُمْ فانظُرْ إِليهم،
ثم دَعْ عنك السُّمودا
قال ابن الأَثير: السامد المنتصب إِذا كان رافعاً رأْسه ناصباً صدره، أَنكر عليهم قيامهم قبل أَن يَرَوا إِمامهم؛ ومنه الحديث الآخر: ما هذا السُّمودُ؛ وقيل: هو الغفلة والذَّهابُ عن الشيء. وسَمَدَ سُموداً: رفع رأْسه تكبُّراً. وكلُّ رافعٍ رأْسَه، فهو سامد. وقد سَمِدَ يَسْمَدُ ويَسْمُد سموداً؛ قال رؤْبة بن العجاج يصف إِبلاً.
سَوامِدُ الليلِ خِفافُ الأَزوادْ
أَي دَوائبُ. وقوله خِفافُ الأَزواد أَي ليس في بطونها علَف؛ وقيل: ليس على ظهورها زاد للراكب، وسَمَدَ الرجلُ سُموداً: بُهِتَ، وسَمَدَه سَمْداً: قصده كصَمَده.
وتسميدُ الأَرض: أَن يُجْعَل فيها السَّمادُ وهو سِرجِينٌ ورَماد. وسَمَدَ الأَرض سَمْداً: سهلها. وسمَّدها: زبَّلها.
والسَّمادُ: تراب قَوِيٌّ يُسَمَّدُ به النبات. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن رجلاً كان يُسَمِّدُ أَرضَه بعَذِرَة الناس، فقال: أَما يَرضى أَحدُكم حتى يُطِعمَ الناس ما يَخرج منه؟ السَّماد ما يُطرح في أُصول الزرع والخُضَر من العذرة والزِّبْل ليَجود نَباتُه. والمِسْمَد: الزَّبيلُ؛ عن اللحياني. قال: ولا يقال. وتَسْميدُ الرأْس: استئصالُ شَعَره، لغة في التسبيدِ. وسَمَّد شعره: استأْصله وأَخذه كله.
والسَّميدُ: الطعام؛ عن كراع؛ قال: هي بالدال غير المعجمة. والإِسميدُ: الذي يسمى بالفارسية سَمِدْ معرّب؛ قال ابن سيده: لا أَدري أَهو هذا الذي حكاه كراع أَم لا.
والمُسْمَئِدُّ: الوارم. واسْمَأَدَّ، بالهمز، اسمِئْداداً: وَرِمَ؛ وقيل: ورِمَ غضباً. وقال أَبو زيد: وَرِمَ ورَماً شديداً. واسمأَدَّت يده: ورِمَت. وفي حديث بعضهم: اسمأَدَّت رجلها أَي انَتَفَخَت وورِمَت. وكلُّ شيءٍ ذهب أَو هَلَك، فقد اسْمدَّ واسمَأَدَّ. واسْمادَّ من الغضب كذلك. واسْمادَّ الشيءُ: ذهب.

##### Türkçe

**سَمَدَ** **يَسْمُد** **سُموداً**: yükseldi. **وسَمَدت الإِبل** ve **تَسْمُدُ** **سُموداً**: yorgunluğu bilmedi. Ve aygıra, azgınlaştığı zaman, denir: “**قد سمَد**”.

Ve yürüyüşten **السَّمْد**: sebat. Ve **السَّمْدُ**: sürekli yürüyüş. Ve develer yürüyüşlerinde **سَمَدت**: ciddiyet gösterdiler. Ve **سَمَدَ**: yerde sabit kaldı ve üzerinde devam etti. O, senin için ebediyen **سَمْداً سَرْمَداً**dır; Sa‘leb’den, tek bir mânâ ile. Ve ben bunu ebediyen **سمداً سرمداً** yapmam.

Ve **السُّمود**: eğlence. Ve **سَمَد** **سُمُوداً**: eğlendi. Ve onu **سمَّده**: onu oyaladı. Ve **سمَد** **سُموداً**: şarkı söyledi; Sa‘leb dedi ki: bu azdır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وأَنتم سامِدون**; eğlence ile tefsir edildi ve şarkı ile tefsir edildi; ve denildi: **سامدون** eğlenenlerdir; ve İbn Abbas dedi ki: **سامدون** kibirlenenlerdir; ve Leys dedi ki: **سامدون** gaflet edenlerdir. Ve insanlarda **السُّمود**: bir şeyden gaflet ve dalgınlıktır.

Ve İbn Abbas’tan rivayet edildi ki dedi: **السُّمود** Himyer diliyle şarkıdır; denir: **اسْمُدي لنا** yani “bize şarkı söyle”. Ve şarkıcı cariyeye denir: **أَسمِدِينا** yani “bizi şarkı ile eğlendir”; ve denildi: **السُّمود** sevinç ve hüzün olur; ve şu şiir okundu:

رمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَزْبٍ
بأَمْرٍ، قد سَمَدْنَ له سُمودا
فَرَدَّ شُعورَهُنَّ السُّودَ بِيضاً،
ورَدَّ وُجوهَهُن البِيضَ سُودا

İbnü’l-A‘râbî: **السّامِدُ** eğlenen, **السّامِدُ** gafil, **السّامد** dalgın, **السّامد** kibirlenen, **السّامد** ayakta duran, **السّامد** böbürlenme ve taşkınlıkla şaşkın kalan, **السّامد** ahmaktır.

Ali’nin hadîsinde: mescide çıktı, insanlar namaz için onu bekleyerek ayakta idiler; dedi: “Bana ne oluyor da sizi **سامدين** görüyorum?” Ebû Ubeyd dedi ki: onun “**سامدين**” sözü, ayakta durmayı kasteder. Müberred dedi ki: **السّامد** şaşkınlık içinde ayakta durandır. Ve şu şiir okundu:

قيل: قُمْ فانظُرْ إِليهم،
ثم دَعْ عنك السُّمودا

İbnü’l-Esîr dedi ki: **السّامد** başını kaldırmış, göğsünü dikmiş olarak doğrulmuş olandır; imamlarını görmeden önce ayakta durmalarını onlara yadırgadı. Ondandır diğer hadis: “Bu **السُّمودُ** nedir?” Ve denildi: o, gaflet ve şeyden uzaklaşmadır.

Ve **سَمَدَ** **سُموداً**: kibirlenerek başını kaldırdı. Ve başını kaldıran her kimse, o **سامد**dir. Ve gerçekten **سَمِدَ** **يَسْمَدُ** ve **يَسْمُد** **سموداً**. Rü’be b. el-Accâc, develeri vasfederek dedi:

سَوامِدُ الليلِ خِفافُ الأَزوادْ

Yani: sürekli gidenler. Ve onun sözü **خِفافُ الأَزواد** yani karınlarında yem yoktur; ve denildi: sırtlarında binici için azık yoktur.

Ve adam **سَمَدَ** **سُموداً**: şaşkına döndü. Ve onu **سَمَدَه** **سَمْداً**: ona yöneldi; **صَمَده** gibi.

Ve toprağın **تسميدُ**i: içine **السَّماد** konulmasıdır; o da gübre ve küldür. Ve toprağı **سَمَدَ** **سَمْداً**: onu düzledi. Ve onu **سمَّدها**: gübreledi.

Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli topraktır. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: bir adam toprağını insanların dışkısıyla gübreliyordu; dedi: “Sizden biri, insanlara ondan çıkan şeyi yedirinceye kadar razı olmaz mı?” **السَّماد**: bitkisi iyi olsun diye ekin ve sebzelerin köklerine dışkı ve gübreden atılan şeydir.

Ve **المِسْمَد**: gübrelik; Lihyânî’den. Dedi ki: ve denilmez.

Ve başın **تَسْميدُ**i: saçının kökünden kazınmasıdır; **التسبيد**de bir dildir. Ve saçını **سَمَّد**: onu kökünden kazıdı ve hepsini aldı.

Ve **السَّميدُ**: yiyecek; Kurâ‘dan. Dedi ki: o, noktasız **الدال** iledir. Ve **الإِسميدُ**: Farsçada **سَمِدْ** diye adlandırılan şeydir, Arapçalaştırılmıştır. İbn Sîde dedi ki: Kurâ‘ın naklettiği bu mudur, değil midir, bilmiyorum.

Ve **المُسْمَئِدُّ**: şişmiş olan. Ve hemze ile **اسْمَأَدَّ** **اسمِئْداداً**: şişti; ve denildi: öfkeden şişti. Ebû Zeyd dedi ki: şiddetli bir şişlikle şişti. Ve “eli **اسمأَدَّت**”: şişti. Bazılarının hadîsinde: “ayağı **اسمأَدَّت**” yani şişti ve kabardı. Ve her şey ki gitti yahut helâk oldu, artık **اسْمدَّ** ve **اسمَأَدَّ** olmuştur. Ve öfkeden **اسْمادَّ** da böyledir. Ve şey **اسْمادَّ**: gitti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س م د * * السَّامِدُ * اللاهي بفتح السين السيد الموطأ الأكناف ولا تقل السميدع بضم السين

##### Türkçe

* س م د * * **السَّامِدُ** * oyalanan; **السين**’in fethasıyla. efendi, yanları yumuşak huylu olan. **السميدع** deme; **السين**’in zammıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سمد سمودا، من حد كتب: رفع رأسه تكبرا، وكل رافع رأسه فهو سامد. وسمد يسمد سمودا: علا. وسمدت الإبل: جدت في السير ولم تعرف الإعياء. وسمد يسمد سمودا دأب في السير والعمل. والسمد: السير الدائم. وسمد سمودا: قام متحيرا. قال المبرد: السامد: القائم في تحير، وأنشد لهزيلة بنت بكر تبكي عادا:
  قيل قم فانظر إليهم                      ثم دع عنك السمودا وبه فسرت الآية:  وأنتم سامدون  . وفي حديث علي: أنه خرج إلى المسجد، والناس ينتظرونه للصلاة قياما، فقال: مالي أراكم سامدين، قال ابن الأثير: السامد، المنتصب إذا كان رافعا رأسه، ناصبا صدره. أنكر عليهم قيامهم قبل أن يروا إمامهم. والسمود: اللهو، وقد سمد يسمد، إذا لها، وغفل، وذهب عن الشيء وسمده تسميدا: ألهاه. وبه فسر بعض الآية المتقدمة. وقال ابن عباس: سامدون: مستكبرون. وقال الليث: سامدون: ساهون.
 وقيل: السمود يكون حزنا وسرورا، وأنشد في الحزن لعبد الله بن الزبير الأسدي:
  رمى الحدثان نسوة آل سعد                      بأمر قد سمدن له سمـودا
  فرد شعورهن السود بيضـا                      ورد وجوههن البيض سودا وقال ابن الأعرابي: السامد: اللاهي، والسامد: الغافل، والسامد: الساهي، والسامد: المتكبر، والسامد: القائم، والسامد: المتحير أشرا وبطرا. وسمد الأرض تسميدا: جعل فيها السماد، كسحاب، أي السرقين برماد يسمد به النبات ليجود. وفي حديث عمر أن رجلا كان يسمد أرضه بعذرة الناس فقال: أما يرضى أحدكم حتى يطعم الناس ما يخرج منه. السماد. وسمد الشعر تسميدا: استأصله وأخذه كله، لغة في: سبد. وقول رؤبة بن العجاج يصف إبلا:
  قلصن تقليص النعأم الوخاد
  سوامد الليل خفاف الأزواد

  أي دوائم السير يقال: سمد يسمد سمودا، إذا كان دائما في العمل. وفي اللسان: أي دوائب. وغلط الجوهري في تفسيره، بما في بطونها، أي ليس في بطونها علف، نبه عليه الصاغاني في تكملته، وهو تفسير قوله: خفاف الأزواد. كما صرح به ابن منظور وغيره. ويلزم من خفة العلف أن يكون ذلك أدوم لها على السير، فيكون تفسيرا للسوامد، بطريق اللزوم، كما صرح به أرباب الحواشي، ونقله شيخنا. فلا غلط حينئذ ينسب إلى الجوهري، كما هو ظاهر، وقيل: معنى خفاف الأزواد: ليس على ظهورها زاد للراكب. وقال الصاغاني: يريد لا زاد عليها مع رحالها. وسمد: ثبت في الأرض، ودام عليه. وهو لك أبدا سمدا، أي سرمدا، عن ثعلب. ولا أفعل ذلك أبدا سمدا، سرمدا. وهو يأكل السميد كأمير، الحوارى، وعن كراع: هو الطعام، وقال: هي بالدال غير معجمة وبالذال أفصح وأشهر. والإسميد الذي يسمى بالفارسية: السمد، معرب. قال ابن سيده: لا أدري أهو هذا الذي حكاه كراع، أم لا. وقد نسب اليه أبو محمد عبد الله بن محمد بن علي بن زياد، العدل المحدث. واسمد الرجل اسمدادا، وكذا اسمادا سميدادا: ورم وقيل: ورم غضبا غضبا، وقال أبو زيد: ورم ورما شديدا. واسمادت يده ورمت. وفي الحديث: اسمادت رجلها انتفخت وورمت. وكل شيء ذهب أو هلك فقد أسمد واسماد.واسماد من الغضب، واسماد الشيء: ذهب وسمدان محركة: حصن باليمن عظيم.
 ومما يستدرك عليه: يقال للفحل إذا اغتلم: قد سمد. ووطب سامد: ملآن منتصب. وهو مجاز. وسمد سمودا: غنى، قال ثعلب: وهي قليلة. وقوله عز وجل:  وأنتم سامدون  فسر بالغناء. وروي عن ابن عباس أنه قال: السمود: الغناء، بلغة حمير. وزاد في الأساس: لأن المغني يرفع رأسه وينصب صدره. ويقال للقينة: أسمدينا، أي ألهينا بالغناء، وهو مجاز. وسمد الرجل سمودا: بهت. وأسمده سمدا مقصده، كصمده وسمد الأرض سمدا: سهلها. وسمدها: زبلها. والمسمد: الزبيل عن اللحياني. واسماد الشيء ذهب. وسمدون، محركة: قرية بمصر، في المنوفية.

##### Türkçe

**سمد** **سمودا**: İbn Kutbe’nin rivayet ettiğine göre: başını kibirlenerek kaldırdı; başını kaldıran herkes **سامد**’dir. Ve **سمد** **يسمد** **سمودا**: yükseldi. Ve **سمدت الإبل**: yürüyüşte ciddiyet gösterdi ve yorgunluğu tanımadı. Ve **سمد** **يسمد** **سمودا**: yürüyüşte ve işte sebat etti. Ve **السمد**: sürekli yürüyüş. Ve **سمد** **سمودا**: şaşkın olarak ayakta durdu. **المبرد** dedi: **السامد**: şaşkınlık içinde ayakta duran; ve Huzeyle bint Bekr’in Âd’a ağlayarak söylediği şu beyti okudu:
  “Denildi: Kalk da onlara bak,
  sonra **السمودا**’yı senden uzaklaştır.”

Ve bununla âyet tefsir edildi:  **وأنتم سامدون**  . Ve Ali’nin hadisinde: mescide çıktı; insanlar namaz için onu bekleyerek ayakta duruyorlardı; dedi ki: “Size ne oluyor da sizi **سامدين** görüyorum?” İbnü’l-Esîr dedi: **السامد**: başını kaldırmış, göğsünü dikmiş olarak dimdik duran. İmamlarını görmeden önce ayakta durmalarını onlara yadırgadı. Ve **السمود**: eğlence; ve **سمد** **يسمد**, eğlendiği, gaflete düştüğü ve şeyden uzaklaştığı zaman; ve **سمده** **تسميدا**: onu oyaladı. Ve bununla, yukarıdaki âyetin bir kısmı tefsir edildi. İbn Abbas dedi: **سامدون**: kibirlenenler. Leys dedi: **سامدون**: gaflette olanlar.

Ve denildi ki: **السمود** hüzün ve sevinç olur; ve hüzünde Abdullah b. Zübeyr el-Esedî’nin şu beyti okundu:
  “İki olay, Âl-i Sa‘d’ın kadınlarını
  kendisi için **سمودا** ile **سمدن** ettikleri bir işle vurdu;
  böylece onların siyah saçlarını beyaz yaptı,
  ve onların beyaz yüzlerini siyah yaptı.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السامد**: eğlenen; ve **السامد**: gafil; ve **السامد**: dalgın; ve **السامد**: kibirli; ve **السامد**: ayakta duran; ve **السامد**: azgınlık ve taşkınlıkla şaşkın olan. Ve **سمد الأرض** **تسميدا**: içine **السماد** koydu; **سحاب** gibi; yani bitki iyi olsun diye onunla gübrelenen, külle karıştırılmış tezek. Ömer’in hadisinde: bir adam insanların dışkısıyla toprağını gübreliyordu; dedi ki: “Sizden biriniz, insanlara ondan çıkan şeyi yedirinceye kadar razı olmaz mı?” **السماد**. Ve **سمد الشعر** **تسميدا**: onu kökünden kazıdı ve hepsini aldı; **سبد** için bir lehçe. Ve Ru’be b. el-Accâc’ın develeri vasfederek söylediği sözü:
  “Yatışları, çöken devekuşunun yatışı gibi;
  gecenin **سوامد**’leri, azıkları hafif.”

Yani yürüyüşte daim olanlar; **سمد** **يسمد** **سمودا** denir: işte daim olduğu zaman. Ve **اللسان**’da: yani sürekli yapanlar. Cevherî, onu “karınlarındakilerle” diye tefsir etmekte hata etti; yani karınlarında yem yoktur; Sâğânî bunu **تكملته**’sinde buna dikkat çekti; ve bu, “**خفاف الأزواد**” sözünün tefsiridir; İbn Manzûr ve başkaları bunu açıkça belirttiği gibi. Yemin hafifliğinden, bunun onların yürüyüşte daha devamlı olmasını gerektirir; böylece **السوامد** için, gerektirme yoluyla bir tefsir olur; haşiye erbabının açıkça belirttiği ve şeyhimizin naklettiği gibi. O hâlde, görüldüğü üzere, Cevherî’ye nispet edilen bir hata yoktur. Ve denildi ki: **خفاف الأزواد**’ın manası: binekli için sırtlarında azık yoktur. Sâğânî dedi: eyerleriyle birlikte üzerlerinde azık yok demek ister. Ve **سمد**: yerde sabit kaldı ve ona devam etti. Ve “O, senin için ebediyen **سمدا**’dır”, yani **سرمدا**; Sa‘leb’den. Ve “Bunu ebediyen **سمدا** yapmam”, **سرمدا**. Ve o, **السميد** yer; **كأمير** (vezninde); **الحوارى**. Kırâ‘dan: o, yemektir; ve dedi ki: o, **الدال** ile (mu‘ceme olmayan)dır; **الذال** ile ise daha fasih ve daha meşhurdur. Farsça’da **السمد** diye adlandırılan **الإسميد** mu‘arrebdir. İbn Sîde dedi: Kırâ‘ın naklettiği bu mudur, değil midir bilmiyorum. Ve ona, adl olan muhaddis Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Ali b. Ziyâd nispet edilmiştir. Ve **اسمد** adam **اسمدادا**; yine **اسمادا** **سميدادا**: şişti; ve denildi ki: öfkeyle şişti; Ebû Zeyd dedi: çok şiddetli bir şişlikle şişti. Ve **اسمادت** eli: şişti. Ve hadiste: “**اسمادت** ayağı”: şişti ve kabardı. Ve her şey ki gitti veya helâk oldu, muhakkak **أسمد** ve **اسماد** olmuştur. Ve **اسماد** öfkeden; ve **اسماد** şey: gitti. Ve **سمدان** (harekeli): Yemen’de büyük bir kale.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: aygıra azdığı zaman denir: “**قد سمد**.” Ve **وطب سامد**: dolu, dikilmiş; bu mecazdır. Ve **سمد** **سمودا**: zengin oldu; Sa‘leb dedi: bu azdır. Ve Yüce Allah’ın sözü:  **وأنتم سامدون**  şarkı söylemekle tefsir edildi. İbn Abbas’tan rivayet edildi ki dedi: **السمود**: şarkı söylemektir; Himyer diliyle. Ve **الأساس**’ta artırdı: çünkü şarkıcı başını kaldırır ve göğsünü diker. Ve câriyeye denir: “**أسمدينا**”, yani şarkıyla bizi oyalayınız; bu mecazdır. Ve **سمد** adam **سمودا**: şaşkına döndü. Ve **أسمده** **سمدا**: maksadı; **صمده** gibi. Ve **سمد الأرض** **سمدا**: onu düzledi. Ve **سمدها**: onu gübreledi. Ve **المسمد**: gübreleyen; Lihyânî’den. Ve **اسماد** şey: gitti. Ve **سمدون** (harekeli): Mısır’da, Menûfiyye’de bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَمَدَ
1 سَمَدَ ذ , (S, M, &c.,) aor. سَمُدَ , (M, L,) inf. n. سُمُودٌ, He (a man, IAar) was, or became, high, or elevated. (IAar, S, M, L, K. [عَلاءً in the CK is a mistake for عَلا.]) ― -b2- He raised his head; (L; [and the same is implied in the S; see سَامِدٌ;]) and so سَمِدَ: (M, L:) [and] he raised his head in pride. (S, L, K.) And in the former sense it is said of a camel, in his going along. (Bd in liii. 61.) ― -b3- Also He (a man) stood, raising his head, and with his breast erect; like as the stallion [camel] does when excited by lust: (A:) [for] it is said of a stallion [camel] when thus excited. (L.) ― -b4- And hence, (A,) (tropical:) He sang: (M, A, L:) because the singer raises his head and erects his breast: (A:) but Th says that this is rare: (M:) accord. to I'Ab, سُمُودٌ signifies the act of singing in the dial. of Himyer. (L.) ― -b5- Also, (M, K,) aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (S, M,) (assumed tropical:) He diverted himself, sported, or played. (S, M, K, TA. [For لَهِىَ in the CK, I read لَهَا, as in the M, and in MS. copies of the K, and in the TA; and agreeably with the S, in which the inf. n. is expl. as syn. with لَهْوٌ.]) ― -b6- He was, or became, negligent, inattentive, inadvertent, inconsiderate, or heedless; and went away from, or relinquished, or left, a thing. (L.) ― -b7- He was, or became, confounded, perplexed, or amazed, and unable to see his right course; or affected with wonder; or cut short, or silent, being confounded, or perplexed, and unable to see his right course; syn. بُهِتَ: inf. n. as above: (M:) [or] he stood confounded, or perplexed, and unable to see his right course; syn. قَامَ مُتَحَيِّرًا. (K. [After this explanation and لَهَا immediately following it, it is said in the K, والسُّمُودُ يَكُونُ حُزْنًا وَسُرورًا: meaning that it is by reason of grieving, or mourning, as signifying the “ standing confounded ” &c.; and by reason of rejoicing, or being happy, as signifying the “ diverting oneself ” &c. See as an ex. of its usage in a case of grief the verses which I have cited at the close of the first paragraph of art. رد, and which are cited in the present art. in the L and TA.]) ― -b8- Also He kept constantly, or continually, (M, L,) to an affair, (M,) or upon the ground, or in the land. (L.) ― -b9- He strove laboured, or exerted himself, or he wearied himself, in work, (K, TA,) and in journeying. (TA.) And سَمَدَتِ الاـِبِلُ (S, M, K) فِى سَيْرِهَا, (S,) aor. and inf. n. as above, (M,) The camels strove, laboured, or exerted themselves, in their journeying: (S, K:) or knew not fatigue, or weariness. (M.) [See also سَمْدٌ, (which is likewise, perhaps, an inf. n. of the same verb,) below.] -A2- سَمَدَهُ, inf. n. سَمْدٌ, i. q. قَصَدَهُ [He tended, repaired, betook himself, or directed himself or his course or aim, to, or towards, him, or it; or endeavoured to reach, or attain, or obtain, him, or it; &c.]; like صَمَدَهُ. (M.) -A3- And سَمَدَ الأَرْضَ, inf. n. سَمْدٌ, He made the land, or ground, plain, or smooth, or soft. (M.)

سمّدهُ
2 سمّدهُ ذ , (M, TA,) inf. n. تَسْمِيدٌ, (TA,) (assumed tropical:) He diverted him: (M, TA:) [and in like manner, ↓ اسمدهُ; for] one says to a slave-songstress, أَسْمِدِينَا, [in one of my copies of the S, erroneously, اسْمُدِينَا,] meaning Divert thou us by singing. (S, O, L, TA.) -A2- سمّد الأَرْضَ, (M, Msb, K,) inf. n. as above, (S, Msb, K,) He manured the land with سَمَاد [q. v.]: (S, Msb, K:) he dunged, or manured, the land; syn. زَبَّلَهَا. (M. [So in a copy of the M: in the TA زبلها, without teshdeed; and thus only, I believe, correctly; though it is commonly pronounced with teshdeed in the present day.]) -A3- سمد شَعَرَهُ, (M,) or الشَّعَرَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) He removed utterly his hair, or the hair; (M, K, TA;) taking the whole of it [in shaving]: a dial. var. of سبّد. (TA.) تَسْمِيدُ الرَّأْسِ is The removing utterly the hair of the head [by shaving]: a dial. var. of تَسْبِيد. (S.) ― -b2- And تَسْمِيدٌ is also used [alone, the objective complement being app. meant to be understood,] as meaning The leaving off, or neglecting, the anointing of oneself [or of one's hair], and washing: and so تَسْبِيدٌ. (A 'Obeyd, TA in art. سبد.)

4 أَسْمَدَ see 2, first sentence.

9 اـِسْمَدَّ see Q. Q. 4, in two places.

11 اـِسْمَاْدَّ see what next follows.

اِسْمَأَدَّ
Q. Q. 4 اِسْمَأَدَّ ذ , (S, M, L,) inf. n. اِسْمِئْدَادٌ, (S,) He, or it, became swollen: (M, L:) or became much swollen: (AZ, M, L:) or he (a man) became swollen with anger; (S, L;) or so ↓ اِسْمَادَّ, inf. n. اِسمِيدَادٌ; and ↓ اِسْمَدَّ, inf. n. اِسْمِدَادٌ. (K.) One says, اسمأدّت يَدَهُ His arm, or hand, became swollen: and اسمأدّت رِجْلُهَا Her leg, or foot, became inflated and swollen. (L, TA.) ― -b2- Also, said of anything, It went, or passed, away: or perished; and so ↓ اسمدّ. (L, TA.) And اسمأدّ مِنَ الغَضَبِ He perished by reason of anger. (L.)

سَمْدٌ
سَمْدٌ ذ Continuing, or unceasing, journeying. (M, L.) [Perhaps an inf. n.: see سَمَدَتِ الاـِبِلُ, and what next precedes it, in the latter part of the first paragraph.] ― -b2- هُوَ لَكَ سَمْدًا, (K, TA,) or ↓ سَمَدًا, (M,) [in my copy of the Mgh سمدًا, and in the O سَمدًا,] He, or it, is thine ever, or for ever; syn. سَرْمَدًا, (Th, M, Mgh, O, K,) and أَبَدًا. (Th, M, Mgh.) And لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ سَمْدًا or ↓ سَمَدًا, (M,) I will not do that ever. (M, TA.)

سَمَدًا
سَمَدًا ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

سَمَادٌ
سَمَادٌ ذ A compost, or manure, consisting of سِرْجِين, (S, Mgh, Msb,) or سِرْقِين, (K,) [both meaning dung of beasts, such as horses, camels, sheep and goats, wild oxen, and the like,] with ashes, (S, K,) or with earth or dust: (Mgh, Msb:) or a manure consisting of strong earth. (M.)

سَمِيدٌ
سَمِيدٌ ذ i. q. حُوَّارَى (A, K) [app. as meaning White, or whitened, flour: but said in the TK to mean fine bread]: accord. to Kr, i. q. طَعَامٌ [app. as meaning wheat]; and said by him to be with the unpointed د: (K:) but more chastely, (K,) and better known, (TA,) with ذ. (K, TA.) [In the present day, applied to Semoulia; a kind of paste made of very fine wheat-flour, reduced to small grains. See also اـِسْمِيدٌ, below.]

سَامِدٌ
سَامِدٌ ذ Any [man or animal] raising his head [in pride or otherwise]. (S, M, L.) ― -b2- A man standing: (IAar; and so in a copy of the S:) or standing, raising his head, and with his breast erect; (A, IAth;) as the stallion [camel] does when excited by lust. (A.) ― -b3- [And hence, as is indicated in the A, (see 1,)] (assumed tropical:) A singer; or singing. (M, L; and so in two copies of the S.) And the latter is said to be the meaning of the pl. in the Kur liii. 61. (M, L.) ― -b4- [Hence also,] Behaving proudly. (I 'Ab in explanation of the pl. in the Kur liii. 61; and IAar.) ― -b5- Diverting himself; playing; or sporting. (IAar, S, M; and Bd in liii. 61,) ― -b6- Negligent, inattentive, inadvertent, inconsiderate, or heedless. (Lth, IAar A.) Thus the pl. is said by Lth to mean in the Kur liii. 61. (TA.) ― -b7- Standing in a state of confusion, perplexity, or amazement: (Mgh:) and so the pl. is said to mean in the Kur liii. 61: (TA:) or confounded, perplexed, or amazed, by reason of inordinate exultation. (IAar.) ― -b8- And Silent. (So in a copy of the S.) ― -b9- And Grieving, or mourning, and lowly, humble, or submissive. (So, too, in a copy of the S.) ― -b10- In the saying of Ru-beh, (K,) describing camels, (TA,)
سَوَامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الأَزْوَادْ
the meaning is, Continuing journeying, (K,) or striving, labouring, or exerting themselves, or wearying themselves, [during the night,] having no fodder in their bellies: (L:) F says that J has erred in saying that the meaning is, “ having no fodder in their bellies: ” but this is the explanation of the words خفاف الازواد, as IM and others have expressly stated; and this necessarily indicates that سوامد has the meaning assigned to it in the K; so that no error is attributable to J in this case: or, as some say, خفاف الازواد means not having upon their backs [much] provision for the riders. (TA.) ― -b11- سَامِدٌ as an epithet applied to a وَطْب [or skin in which milk is put] means (tropical:) Full, [so as to be] standing upright. (A, TA.)

اـِسْمِيدٌ
اـِسْمِيدٌ ذ What is called in Persian سِمِدٌ [app. a mistranscription for شَمَذْ, i. e. white bread]; an arabicized word: [so says ISd; and he adds,] I know not whether it be the same as سَمِيدٌ expl. by Kr as signifying طَعَامٌ, or not. (M.)

مِسْمَدٌ
مِسْمَدٌ ذ i. q. زَبِيلٌ [i. e. A basket of palm-leaves; probably one used for carrying سَمَاد, or manure]: so says Lh; adding that one should not say مِسْمَدَةٌ. (M.)

##### Türkçe

**سَمَدَ**
1 **سَمَدَ** ذ , (S, M, &c.,) muzâri‘i **سَمُدَ** , (M, L,) mastarı **سُمُودٌ**, O (bir adam, IAar) yüksek oldu yahut yükseldi. (IAar, S, M, L, K. [CK’deki عَلاءً, عَلا için bir hatadır.]) ― -b2- Başını kaldırdı; (L; [ve aynısı S’de de zımnen vardır; **سَامِدٌ**’e bak;]) ve böylece **سَمِدَ**: (M, L:) [yani] kibirle başını kaldırdı. (S, L, K.) Ve önceki mânada, yürüyüşünde deve hakkında da söylenir. (Bd, liii. 61’de.) ― -b3- Keza O (bir adam) başını kaldırarak ve göğsünü dikerek ayakta durdu; tıpkı şehvetle coştuğunda aygır [deve]nin yaptığı gibi: (A:) [çünkü] böyle coştuğunda aygır [deve] hakkında söylenir. (L.) ― -b4- Ve bundan dolayı, (A,) (mecaz:) O şarkı söyledi: (M, A, L:) çünkü şarkıcı başını kaldırır ve göğsünü diker: (A:) fakat Th bunun nadir olduğunu söyler: (M:) İ‘Ab’a göre **سُمُودٌ**, Himyer lehçesinde şarkı söyleme fiilini ifade eder. (L.) ― -b5- Keza, (M, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (TA,) ve mastarı da öyle, (S, M,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O oyalanıp eğlendi, oyun oynadı. (S, M, K, TA. [CK’deki لَهِىَ yerine, M’de ve K’nın yazma nüshalarında ve TA’da olduğu gibi, ve mastarın لَهْوٌ ile eşanlamlı diye açıklandığı S’ye uygun olarak, لَهَا okurum.]) ― -b6- O gaflet etti, dikkatsiz oldu, dalgın oldu, düşüncesiz oldu yahut umursamaz oldu; ve bir şeyden uzaklaştı, onu bıraktı yahut terk etti. (L.) ― -b7- O şaşırdı, bocaladı yahut hayrete düştü ve doğru yolunu göremez oldu; yahut hayretle etkilendi; yahut şaşırıp bocaladığı ve doğru yolunu göremez olduğu için sözü kesildi yahut sustu; eşanlamlısı **بُهِتَ**: mastarı yukarıdaki gibidir: (M:) [yahut] şaşkın ve bocalar halde, doğru yolunu göremez olarak ayakta durdu; eşanlamlısı **قَامَ مُتَحَيِّرًا**. (K. [Bu açıklamadan ve hemen ardından gelen لَهَا’dan sonra K’da, والسُّمُودُ يَكُونُ حُزْنًا وَسُرورًا denir: yani bunun, “şaşkın halde ayakta durma” vb. mânasıyla kederlenme/yas tutma sebebiyle; ve “oyalanıp eğlenme” vb. mânasıyla sevinme/mutlu olma sebebiyle olduğu. Keder hâlindeki kullanımına örnek olarak, رد maddesinin birinci paragrafının sonunda zikrettiğim ve bu maddede L ve TA’da da zikredilen beyitlere bak.]) ― -b8- Keza O bir işe sürekli devam etti, (M, L,) (M,) yahut yerde/toprakta, yahut memlekette sürekli kaldı. (L.) ― -b9- O işte çabaladı, emek verdi yahut kendini yordu, (K, TA,) ve yolculukta da. (TA.) Ve **سَمَدَتِ الاـِبِلُ** (S, M, K) **فِى سَيْرِهَا**, (S,) muzâri‘i ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) Develer yolculuklarında çabaladı, emek verdi yahut kendilerini zorladı: (S, K:) yahut yorgunluk ve bitkinlik bilmedi. (M.) [Aşağıda **سَمْدٌ**’e de bak; (ki bu da, belki, aynı fiilin bir mastarıdır).] -A2- **سَمَدَهُ**, mastarı **سَمْدٌ**, **قَصَدَهُ** ile aynı [yani ona/ona doğru yöneldi, ona kastetti, ona doğru gitti, ona ulaşmaya çalıştı, vb.]; **صَمَدَهُ** gibi. (M.) -A3- Ve **سَمَدَ الأَرْضَ**, mastarı **سَمْدٌ**, O araziyi/zemini düz, pürüzsüz yahut yumuşak yaptı. (M.)

**سمّدهُ**
2 **سمّدهُ** ذ , (M, TA,) mastarı **تَسْمِيدٌ**, (TA,) (mecaz olduğu varsayılarak:) O onu eğlendirdi. (M, TA:) [ve aynı şekilde, aşağıdaki ↓ **اسمدهُ**; çünkü] bir cariye-şarkıcıya **أَسْمِدِينَا**, [S’nin nüshalarımdan birinde yanlışlıkla, اسْمُدِينَا,] denir; mânası: Şarkı söyleyerek bizi eğlendir. (S, O, L, TA.) -A2- **سمّد الأَرْضَ**, (M, Msb, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, Msb, K,) O araziyi **سَمَاد** [bkz.] ile gübreledi: (S, Msb, K:) araziyi tezekledi yahut gübreledi; eşanlamlısı **زَبَّلَهَا**. (M. [M’nin bir nüshasında böyle: TA’da زبلها, şeddeli olmaksızın; ve sanırım doğru olan da yalnız budur; her ne kadar günümüzde genellikle şeddeli telaffuz edilse de.]) -A3- **سمد شَعَرَهُ**, (M,) yahut **الشَّعَرَ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O onun saçını, yahut saçı, kökünden tamamen giderdi; (M, K, TA;) [tıraşta] tamamını alarak: **سبّد**’in lehçe varyantıdır. (TA.) **تَسْمِيدُ الرَّأْسِ**, başın saçını [tıraş ederek] kökünden tamamen giderme demektir: **تَسْبِيد**’in lehçe varyantıdır. (S.) ― -b2- Ve **تَسْمِيدٌ** ayrıca [tek başına, mef‘ûlün anlaşılmış olduğu varsayılarak] kişinin [yahut saçının] yağlanmasını ve yıkanmayı bırakması/ihmal etmesi mânasında da kullanılır: ve böylece **تَسْبِيدٌ**. (A ‘Obeyd, TA, سبد maddesinde.)

4 **أَسْمَدَ**: 2’nin ilk cümlesine bak.

9 **اـِسْمَدَّ**: Q. Q. 4’e, iki yerde, bak.

11 **اـِسْمَاْدَّ**: hemen ardından gelene bak.

**اِسْمَأَدَّ**
Q. Q. 4 **اِسْمَأَدَّ** ذ , (S, M, L,) mastarı **اِسْمِئْدَادٌ**, (S,) O, yahut o şey, şişti: (M, L:) yahut çok şişti: (AZ, M, L:) yahut O (bir adam) öfkeyle şişti; (S, L;) yahut böylece aşağıdaki ↓ **اِسْمَادَّ**, mastarı **اِسمِيدَادٌ**; ve ↓ **اِسْمَدَّ**, mastarı **اِسْمِدَادٌ**. (K.) Denir ki: **اسمأدّت يَدَهُ** Onun kolu yahut eli şişti: ve **اسمأدّت رِجْلُهَا** Onun bacağı yahut ayağı kabarıp şişti. (L, TA.) ― -b2- Keza, herhangi bir şey hakkında söylenerek, O gitti yahut geçip gitti: yahut helâk oldu; ve böylece ↓ **اسمدّ**. (L, TA.) Ve **اسمأدّ مِنَ الغَضَبِ** O, öfke sebebiyle helâk oldu. (L.)

**سَمْدٌ**
**سَمْدٌ** ذ Sürekli yahut kesintisiz yolculuk. (M, L.) [Belki bir mastardır: **سَمَدَتِ الاـِبِلُ**’e ve birinci paragrafın son kısmında ondan hemen önce gelene bak.] ― -b2- **هُوَ لَكَ سَمْدًا**, (K, TA,) yahut aşağıdaki ↓ **سَمَدًا**, (M,) [Mgh nüshamda سمدًا, O’da **سَمدًا**,] O, yahut o şey, senindir daima yahut ebediyen; eşanlamlısı **سَرْمَدًا**, (Th, M, Mgh, O, K,) ve **أَبَدًا**. (Th, M, Mgh.) Ve **لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ سَمْدًا** yahut ↓ **سَمَدًا**, (M,) Ben bunu asla yapmam. (M, TA.)

**سَمَدًا**
**سَمَدًا** ذ : iki yerde, bir önceki paragrafa bak.

**سَمَادٌ**
**سَمَادٌ** ذ **سِرْجِين**’den, (S, Mgh, Msb,) yahut **سِرْقِين**’den, (K,) [ikisi de at, deve, koyun ve keçi, yaban öküzü ve benzeri hayvanların dışkısı demektir,] kül ile, (S, K,) yahut toprak yahut toz ile olan bir karışım gübre: (Mgh, Msb:) yahut kuvvetli topraktan oluşan bir gübre. (M.)

**سَمِيدٌ**
**سَمِيدٌ** ذ **حُوَّارَى** ile aynı. (A, K) [görünüşe göre “beyaz yahut beyazlatılmış un” mânasında: fakat TK’da “ince ekmek” mânasına geldiği söylenir]: Kr’ye göre **طَعَامٌ** ile aynı [görünüşe göre buğday mânasında]; ve onun tarafından noktasız **د** ile olduğu söylenmiştir: (K:) fakat daha fasih olan, (K,) ve daha iyi bilinen, (TA,) **ذ** iledir. (K, TA.) [Günümüzde Semoulia’ya uygulanır; çok ince buğday unundan yapılıp küçük tanelere indirilen bir tür hamur işi. Aşağıda **اـِسْمِيدٌ**’e de bak.]

**سَامِدٌ**
**سَامِدٌ** ذ Başını kaldıran herhangi biri [kibirle yahut başka türlü]. (S, M, L.) ― -b2- Ayakta duran bir adam: (IAar; ve S’nin bir nüshasında da böyle:) yahut başını kaldırarak ve göğsünü dikerek ayakta duran; (A, IAth;) tıpkı şehvetle coştuğunda aygır [deve]nin yaptığı gibi. (A.) ― -b3- [Ve bundan dolayı, A’da işaret edildiği üzere, (1’e bak,)] (mecaz olduğu varsayılarak:) Bir şarkıcı; yahut şarkı söyleyen. (M, L; ve S’nin iki nüshasında da böyle.) Ve bunun (yani şarkı söyleyenler) Kur’ân’daki liii. 61’deki çoğulun mânası olduğu söylenir. (M, L.) ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] Kibirli davranan. (Kur’ân liii. 61’deki çoğulun açıklamasında İ‘Ab; ve IAar.) ― -b5- Kendi kendini eğlendiren; oynayan; yahut eğlenen. (IAar, S, M; ve Bd, liii. 61’de,) ― -b6- Gafil, dikkatsiz, dalgın, düşüncesiz yahut umursamaz. (Lth, IAar A.) Böylece çoğulun Kur’ân liii. 61’deki mânası olduğu Lth tarafından söylenir. (TA.) ― -b7- Şaşkınlık, bocalama yahut hayret hâlinde ayakta duran: (Mgh:) ve çoğulun Kur’ân liii. 61’deki mânası olduğu da böylece söylenir: (TA:) yahut aşırı sevinç sebebiyle şaşırmış, bocalamış yahut hayrete düşmüş. (IAar.) ― -b8- Ve Suskun. (S’nin bir nüshasında böyle.) ― -b9- Ve Kederlenen/yas tutan, ve alçakgönüllü yahut boyun eğen. (S’nin bir nüshasında da böyle.) ― -b10- Ru-beh’in sözünde, (K,) develeri vasfederek, (TA,)
سَوَامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الأَزْوَادْ
mânası: Sürekli yolculuk eden, (K,) yahut çabalayan, emek veren, kendini zorlayan yahut kendini yoran, [gece boyunca,] karınlarında yem bulunmayan: (L:) F, J’nin mânanın “karınlarında yem bulunmayan” olduğunu söylemekle hata ettiğini söyler: fakat bu, IM ve başkalarının açıkça belirttiği üzere, خفاف الازواد sözünün açıklamasıdır; ve bu zorunlu olarak سوامد’in K’da kendisine verilen mânaya delâlet eder; böylece bu durumda J’ye bir hata isnat edilemez: yahut bazılarına göre, خفاف الازواد, biniciler için sırtlarında [çok] azık bulunmaması demektir. (TA.) ― -b11- **سَامِدٌ**, bir **وَطْب** [yahut içine süt konulan tulum] için sıfat olarak kullanıldığında (mecaz:) Dolu, [öyle ki] dimdik ayakta duran demektir. (A, TA.)

**اـِسْمِيدٌ**
**اـِسْمِيدٌ** ذ Farsçada **سِمِدٌ** diye adlandırılan şey [görünüşe göre شَمَذْ için bir yanlış yazım, yani beyaz ekmek]; Arapçalaştırılmış bir kelime: [ISd böyle der; ve ekler:] Kr’nin **طَعَامٌ** mânasında açıkladığı **سَمِيدٌ** ile aynı olup olmadığını bilmiyorum. (M.)

**مِسْمَدٌ**
**مِسْمَدٌ** ذ **زَبِيلٌ** ile aynı [yani hurma yapraklarından bir sepet; muhtemelen **سَمَاد** yani gübre taşımak için kullanılan]: Lh böyle söyler; ve **مِسْمَدَةٌ** denmemesi gerektiğini ekler. (M.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَمَدَ
سَمَدَ U ( n. ac. سُمُوْد 27 ),
a.  Raised, tossed his head.

b.  Was confused, perplexed, bewildered; was amazed, confounded.

c.  Amused himself; sported, played.

d.  [ Fī ], Applied himself to, laboured, toiled at.

سَمَّدَ
سَمَّدَ II ,
a.  Manured ( land ).

b.  Shaved off ( hair ).

اِسْمَدَّ
اِسْمَدَّ IX ,  اِسْمَاْدَّ XI ,
a.  Swelled with rage.

سَاْمِد
سَاْمِد 21 ,
a.  Heedless.

سَمَاْد
سَمَاْد 22 ,
a.  Dung mixed with ashes.

اِسْمِيْد
اِسْمِيْد 39 ,  P. ,
a.  White bread.

سَمَْدًا
سَمَْدًا
a.  Continually, perpetually.

##### Türkçe

سَمَدَ
**سَمَدَ** U (isim-fiil: **سُمُوْد** 27),
a. Yükseldi, başını yukarı kaldırdı.

b. Şaşırdı, hayrete düştü, sersemledi; hayran kaldı, afalladı.

c. Eğlendi; oyalanıp oynadı.

d. [ **فِي** ], Kendini verdi, üzerinde çalıştı, emek verdi, didindi.

سَمَّدَ
**سَمَّدَ** II,
a. (Toprağı) gübreledi.

b. (Saçı) kazıdı.

اِسْمَدَّ
**اِسْمَدَّ** IX, **اِسْمَاْدَّ** XI,
a. Öfkeyle şişti.

سَاْمِد
**سَاْمِد** 21,
a. Aldırışsız.

سَمَاْد
**سَمَاْد** 22,
a. Külle karıştırılmış gübre.

اِسْمِيْد
**اِسْمِيْد** 39, P.,
a. Beyaz ekmek.

سَمَْدًا
**سَمَْدًا**
a. Sürekli olarak, daima.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سمد
سَمَدَ - يَسْمُدُ - سَامِد - سَامِدُوْن
سَمَدَ - يَسْمُدُ + الكائن + في أمر+ عن أمر: يستغرق فيه فيغفل عما سواه
سامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " سَمَدَ - يَسْمُدُ ": المستغرق في شيء يجعله يغفل عما سواه
سَامِدُوْن: جمع " سَامِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغفلة ونقص وضوح الوعي، وتشوش الذهن وسوء التركيز "، وهي:
ذَهِلَ - يَذْهَلُ (ذَهَلَ - يَذْهَلُ)، غَفَلَ - يَغْفُلُ، سَكِرَ - يَسْكَرُ، سَدَرَ - يَسْدُرُ، سَمَدَ - يَسْمُدُ، سَهَا - يَسْهُوْ
سامدون
 	أفمن هذا الحديث تعجبون(59)وتضحكون ولا تبكون(60)وأنتم سامدون(61)} النجم
جاء في التفسير: سامدون: لاهون - غافلون - شامخون - متكبرون، بلغة حمير: سمد لنا: غني لنا- السمود: اللهو، والسامد: اللاهي
مختار الصحاح
● [سمد] س م د: السَّامِدُ اللاهي بفتح السين السيد الموطأ الأكناف ولا تقل السميدع بضم السين
معجم الفرائد القرآنية:
س م د
"سَامِدُونَ" في قوله تعالى :" وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ " (61) النجم .
سَمَدَ : رفع رأسه تكبرا.ً والسمود هو ما في المرء من الإعجاب بالنفس. وقيل: السامد اللاهي، والغافل.
الراغب
سمد
- السامد: اللاهي الرافع رأسه؛ من قولهم: سمد البعير في سيره. قال: }وأنتم سامدون{ [النجم/61]، وقولهم: سمد رأسه وسبد (انظر: ديوان الأدب للفارابي 2/349) أي: استأصل شعره).
ملخص اللسان
1.     سَمَدَ يَسْمُد سُموداً: علا.
2.     والسَّمْدُ: السير الدائم
3.     وسَمَدت الإِبل في سيرها: جَدَّت. وسَمَدَ: ثبت في الأَرض ودام غليه.
4.     والسُّمود: اللهو. وسَمَد سُمُوداً: لها. وسمَّده: أَلهاه.
5.     وسمَد سُموداً: غَنَّى؛ وأَنتم سامِدون؛ فَسِّرَ  باللهو وفسر بالغِناء
6.     السامِدُ اللاهي،والسامِدُ الغافلُ،والسامد الساهي،والسامد المُتَكَبِّر،والسامد القائم،والسامد المُتَحير بَطَراً وأَشَراً، والسامد الغبيُّ.
7.     وتسميدُ الأَرض: أَن يُجْعَل فيها السَّمادُ وهو سِرجِينٌ ورَماد.وسَمَدَ الأَرض سَمْداً:سهلها.وسمَّدها:زبَّلها.
8.     والسَّمادُ: تراب قَوِيٌّ يُسَمَّدُ به النبات.
لسان العرب
● - سمد: سَمَدَ يَسْمُد سُموداً: علا. وسَمَدت الإِبل وتَسْمُدُ سُموداً:  لم تعرِف الإِعياء. ويقال للفحل إِذا اغتلم. قد سمَد.  والسَّمْد من السَّير: الدأْب. والسَّمْدُ: السير الدائم. وسَمَدت  الإِبل في سيرها: جَدَّت. وسَمَدَ: ثبت في الأَرض ودام غليه. وهو لك أَبداً  سَمْداً سَرْمَداً؛ عن ثعلب بمعنى واحد. ولا أَفعل ذلك أَبداً سمداً  سرمداً.والسُّمود: اللهو. وسَمَد سُمُوداً: لها. وسمَّده: أَلهاه. وسمَد  سُموداً: غَنَّى؛ قال ثعلب: وهي قليلة؛ وقوله عز وجل: وأَنتم سامِدون؛ فَسِّرَ  باللهو وفسر بالغِناء؛ وقيل: سامدون لاهُون؛ وقال ابن عباس: سامدون  مستكبرون؛ وقال الليث: سامدون ساهون. والسُّمود في الناس: الغفلة والسَّهْوُ  عن الشيء. وروي عن ابن عباس أَنه قال: السُّمود الغناء بلغة حِمْيَر؛  يقال: اسْمُدي لنا أَي غَنِّي لنا. ويقال لِلقَيْنَةِ: أَسمِدِينا أَي  أَلهِينا بالغناء؛ وقيل: السُّمود يكون سروراً وحزناً؛ وأَنشد:  رمَى الحِدْثانُ نِسْوَةَ آلِ حَزْبٍ  بأَمْرٍ، قد سَمَدْنَ له سُمودا  فَرَدَّ شُعورَهُنَّ السُّودَ بِيضاً،  ورَدَّ وُجوهَهُن البِيضَ سُودا  ابن الأَعرابي: السامِدُ اللاهي، والسامِدُ الغافلُ، والسامد الساهي،  والسامد المُتَكَبِّر، والسامد القائم، والسامد المُتَحير بَطَراً  وأَشَراً، والسامد الغبيُّ. وفي حديث عليّ أَنه خرج إِلى المسجد والناسُ ينتظرونه  للصلاة قياماً فقال ما لي أَراكم سامدين، قال أَبو عبيد قوله سامدين  يعني القيام؛ قال المبرد: السامد القائم في تَحيُّر، وأَنشد:  قيل: قُمْ فانظُرْ إِليهم،  ثم دَعْ عنك السُّمودا  قال ابن الأَثير: السامد المنتصب إِذا كان رافعاً رأْسه ناصباً صدره،  أَنكر عليهم قيامهم قبل أَن يَرَوا إِمامهم؛ ومنه الحديث الآخر: ما هذا  السُّمودُ؛ وقيل: هو الغفلة والذَّهابُ عن الشيء. وسَمَدَ سُموداً: رفع  رأْسه تكبُّراً. وكلُّ رافعٍ رأْسَه، فهو سامد. وقد سَمِدَ يَسْمَدُ  ويَسْمُد سموداً؛ قال رؤْبة بن العجاج يصف إِبلاً.  سَوامِدُ الليلِ خِفافُ الأَزوادْ  أَي دَوائبُ. وقوله خِفافُ الأَزواد أَي ليس في بطونها علَف؛ وقيل: ليس  على ظهورها زاد للراكب، وسَمَدَ الرجلُ سُموداً: بُهِتَ، وسَمَدَه  سَمْداً: قصده كصَمَده.  وتسميدُ الأَرض: أَن يُجْعَل فيها السَّمادُ وهو سِرجِينٌ ورَماد.  وسَمَدَ الأَرض سَمْداً: سهلها. وسمَّدها: زبَّلها.  والسَّمادُ: تراب قَوِيٌّ يُسَمَّدُ به النبات. وفي حديث عمر، رضي الله  عنه: أَن رجلاً كان يُسَمِّدُ أَرضَه بعَذِرَة الناس، فقال: أَما يَرضى  أَحدُكم حتى يُطِعمَ الناس ما يَخرج منه؟ السَّماد ما يُطرح في أُصول  الزرع والخُضَر من العذرة والزِّبْل ليَجود نَباتُه. والمِسْمَد: الزَّبيلُ؛  عن اللحياني. قال: ولا يقال. وتَسْميدُ الرأْس: استئصالُ شَعَره، لغة في  التسبيدِ. وسَمَّد شعره: استأْصله وأَخذه كله.  والسَّميدُ: الطعام؛ عن كراع؛ قال: هي بالدال غير المعجمة. والإِسميدُ:  الذي يسمى بالفارسية سَمِدْ معرّب؛ قال ابن سيده: لا أَدري أَهو هذا الذي  حكاه كراع أَم لا.  والمُسْمَئِدُّ: الوارم. واسْمَأَدَّ، بالهمز، اسمِئْداداً: وَرِمَ؛  وقيل: ورِمَ غضباً. وقال أَبو زيد: وَرِمَ ورَماً شديداً. واسمأَدَّت يده:  ورِمَت. وفي حديث بعضهم: اسمأَدَّت رجلها أَي انَتَفَخَت وورِمَت. وكلُّ  شيءٍ ذهب أَو هَلَك، فقد اسْمدَّ واسمَأَدَّ. واسْمادَّ من الغضب كذلك.  واسْمادَّ الشيءُ: ذهب.
مقاييس اللغة:
(سمد) السين والميم والدال أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ قُدُماً من غير تعريج. يقال سمَدت الإبلُ في سيرها. إذا جَدّتْ([10]) ومَضَت على رؤوسها. وقال الرَّاجز:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
يقول: ليس في بطونها عَلَف. ومن الباب السُّمود الذي هو اللَّهو. والسَّامد هو اللاهي. ومنه قوله جلَّ وعلا: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]، أي لاهون. وهو قياس الباب؛ لأنَّ اللاهي يمضي في أمره غير معرِّج ولا مُتَمَكِّث. وينشدون:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])
فأمَّا قولهم سَمَّد رأسه، إذا استأصل شَعره، فذلك من باب الإبدال؛ لأن أصله الباء، وقد ذكر.
القاموس المحيط:
سَمَدَ سُموداً رَفَعَ رأسَهُ تَكَبُّراً، وعَلاَ، والإِبِلُ جَدَّتْ في السَّيْر، ودَأَبَ في العَمَلِ، وقامَ مُتَحَيِّراً، ولَهَا. والسُّمودُ يكونُ حُزْناً وسُروراً. وسَمَّدَ الأرضَ تَسْميداً جَعَلَ فيها السَّماد، أي السِّرْقِينَ بِرَمادٍ، والشَّعَرَ اسْتَأصَلَهُ. وقولُ رُؤْبَة سَوامِدُ اللَّيْلِ خِفافُ الْأَزوادْ، أي دَوائِمُ السَّيْرِ، وغَلِطَ الجوهريُّ في تفسيرهِ ب ما في بُطونِها علَفٌ. وهو لكَ سَمْداً، أي سَرْمَداً.
والسَّميدُ: الحُوَّارى، وبالذالِ أفْصَحُ. واسْمَدَّ اسْمِداداً، واسْمادَّ اسميداداً: ورِمَ غَضَباً. وسَمَدانُ، محركةً: حِصْنٌ باليمنِ عَظيمٌ.
تاج العروس:
س - م - د
سَمَدَ سُمُوداً من حَدِّ كَتَبَ : رَفَعَ رأسه تَكَبُّراً وكلُّ رافعٍ رأسَهُ فهو سامِدٌ . وسَمَد يَسْمُد سُمُوداً : عَلاَ . وسَمَدَت الإِبِلُ : جَدَّتْ في السَّيْرِ ولم تَعرِف الإِعياءَ . وسَمَدَ يَسْمُد سُمُوداُ دَأَبَ في السَّيْرِ والعَمَلِ . والسَّمْدُ : السَّيْرُ الدائمُ . وسَمَدَ سُمُوداً : قامَ مُتَحَيِّراً . قال المبرّد : السامِدُ : القائمُ في تَحَيُّرٍ وأنشد لهُزَيْلةَ بنت بَكْرٍ تبكي عاداً :
قَيْلُ قُمْ فانْظُرْ إليهمْ ... ثُمَّ دَعْ عنكَ السُّمُودَا وبه فُسِّرت الآية : " وأَنْتُمْ سامِدُون " . وفي حديث عَليٍّ : أنه خرَجَ إلى المَسْجِدِ والناسُ ينتظرونه للصلاة قياماً فقال : مالي أَراكُمْ سامِدِينَ قال ابن الأَثير : السامِد المُنْتَصبُ إذا كان رافعاً رأْسَهُ ناصِباً صَدْرَه . أَنكر عليهم قِيامَهم قبل أَن يَرَوا إِمامَهُم . والسُّمُود : اللَّهْوُ وقد سَمَدَ يَسْمُدُ إذا لَهَا وغَفَلَ وّذَهَبَ عن الشيءِ وسَمَّده تَسْمِيداً : أَلهَاه . وبه فَسَّرَ بعضٌ الآيةَ المتقَدّمة . وقال ابنُ عَبَّاسٍ : سامِدُون : مُستكبِرون . وقال اللَّيْث : سامِدُون : ساهُون
وقيل : السُّمُودُ يكون حُزْناً وسُرُوراً وأَنشد في الحُزن لعبْدِ الله بن الزَّبِير الأَسديِّ :
رمى الحَدَثانُ نِسْوَةَ آلِ سَعْدٍ ... بأَمْرٍ قد سَمَدْنَ له سُمُودَا
فَرَدَّ شُعُورَهُنَّ السُّودَ بِيضاً ... ورَدَّ وُجُوهَهُنَّ البيضَ سُودَا وقال ابن الأَعرابيّ : السامد : اللاّهِي والسامِدُ : الغافِلُ والسامِدُ : السَّاهي والسامِد : المُتَكَبِّر والسامِد : القائِم والسامِدُ : المُتَحَيَّرُ أَشَراً وبَطَراً . وسَمَّدَ الأَرْضَ تَسْمِيداً : جَعَل فيها السَّمادَ كسحاب أَي السِّرْقِينَ بِرَمادٍ يُسَمَّد به النَّباتُ ليجُودَ . وفي حديث عُمَرَ أَنَّ رجُلاً كان يُسَمِّد أَرْضَه بِعَذِرَةِ الناس فقال : أَمَا يَرْضَى أَحَدُكُمْ حتَّى يُطْعِمَ النَّاسَ ما يَخْرُجُ منه . السَّمَادُ . وسَمَّدَ الشَّعَر تَسْمِيداً : استَأْصَله وأَخَذَه كُلَّهُ لُغَةٌ في : سَبَّدَ . وقولُ رُؤْبَةَ بن العَجَّاج يَصف إبلاً :
" قَلَّصْنَ تَقْليَصَ النَّعَأمِ الوَخَّادْ
" سَوامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الأَزْوَادْ
أَي دَوائِمُ السَّيْرِ يقال : سَمَدَ يَسمُد سُمُوداً إذا كان دائِماً في العَمَلِ . وفي اللِّسَان : أَي دَوائِبُ . وغَلِطَ الجَوْهَرِيُّ في تَفْسِيْرِهِ بما في بُطونها أي ليس في بطونها عَلَفٌ نَبَّهَ عليه الصاغانيّ في تكملته وهو تَفسيرُ قوله : خِفَاف الأَزْواد . كما صرَّحَ به ابنُ منظورٍ وغيرُه . ويَلزم من خِفَّةِ العَلَفِ أَن يكونَ ذلك أَدْوَمَ لها على السَّير فيكون تَفسيراً للسَّوَامِد بطريق اللُّزوم كما صَرَّحَ به أَربابُ الحواشي ونقله شيخُنا . فلا غَلَطَ حينئذ يُنْسَبُ إلى الجوهريِّ كما هو ظاهر وقيل : معنَى خِفاف الأَزواد : ليس على ظُهُورها زادٌ للرَّاكِبِ . وقال الصاغاني : يريد لا زادَ عليها مع رِحَالِها . وسَمَدَ : ثَبَتَ في الأَرض ودام عليه . وهو لك أبداً سَمْداً أي سَرْمَداً عن ثَعلب . ولا أَفعَلُ ذلك أَبداَ سَمْداً سَرْمَداً . وهو يأْكُل السَّمِيدَ كأمير الحُوَّارَى وعن كُراع : هو الطعامُ وقال : هي بالدّال غير معجمة وبالذَّال أَفصحُ وأَشهرُ . والإِسْميدُ الذي يُسَمَّى بالفارسيّة : السًّمِد معرّب . قال ابن سيدَه : لا أَدري أهو هذا الذي حكاه كُرَاع أَم لا . وقد نُسِبَ اليه أَبو محمد عبد الله بن محمد بن عليّ بنِ زِيادٍ العَدْلُ المُحَدِّثُ . واسْمَدَّ الرَّجلُ اسمِداداً وكذا اسْماداً سْمِيداداً : وَرِمَ وقيل : وَرِمَ غَضَباً غَضَباً وقال أبو زيد : وَرِم وَرَماً شَدِيداً . واسْمَادَّت يَدُه وَرِمَتْ . وفي الحديث : اسمادَّتْ رِجْلُهَا انتفَخَتْ وَوَرِمَت . وكلُّ شْيءٍ ذَهَبَ أَو هَلَكَ فقد أسمَدَّ واسْمادَّ . واسْمَادَّ من الغَضب واسْمَادَّ الشيءُ : ذهبَ وسَمَدَانُ محرّكةُ : حِصْنٌ باليَمَنِ عظيمٌ
ومما يستدرك عليه : يقالُ للفَحْل إذا اغتَلَم : قد سَمَدَ . ووَطْبٌ سامِدٌ : مَلآنُ منتَصِبٌ . وهو مَجاز . وسَمَدَ سُمُوداً : غَنَّى قال ثعلب : وهي قليلةٌ . وقوله عز وجل : " وأَنْتُمْ سامِدُونَ " فُسِّر بالغِناءِ . وروي عن ابن عباس أنه قال : السُّمُودُ : الغِنَاءُ بلُغَة حِمْيَر . وزاد في الأَساس : لأَن المُغَنِّيَ يَرفَعُ رأْسَهُ ويَنْصِبُ صَدْرَه . ويقال لِلْقَيْنَة : أَسْمِدينا أَي أَلْهِينا بالغِنَاء وهو مَجاز . وسَمَدَ الرجلُ سُمُوداً : بُهِتَ . وأسْمَدهُ سمداً مَقْصِدهُ كصمَدْهُ وسَمَدَ الأَرضَ سَمْداً : سَهَّلَها . وسَمَّدها : زَبَّلَها . والمِسْمَد : الزَّبِيلُ عن اللِّحْيَانيّ . واسمَادَّ الشيءُ ذَهَبَ . وسَمَدُون مُحَرَّكةً : قَرْيَةٌ بمصر في المُنوفِيَّةِ

##### Türkçe

سمد
**سَمَدَ** - **يَسْمُدُ** - **سَامِد** - **سَامِدُوْن**
**سَمَدَ** - **يَسْمُدُ** + varlık + bir işte + bir işten: onda bütünüyle meşgul olur da onun dışındakinden gaflet eder
**سامِد**: “**سَمَدَ** - **يَسْمُدُ**”dan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil: bir şeye dalıp onun dışındakinden gaflet etmesine sebep olan (kimse)
**سَامِدُوْن**: “**سَامِد**”in çoğulu

Lafız, “**الغفلة ونقص وضوح الوعي، وتشوش الذهن وسوء التركيز**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**ذَهِلَ - يَذْهَلُ** (**ذَهَلَ - يَذْهَلُ**), **غَفَلَ - يَغْفُلُ**, **سَكِرَ - يَسْكَرُ**, **سَدَرَ - يَسْدُرُ**, **سَمَدَ - يَسْمُدُ**, **سَهَا - يَسْهُوْ**

سامدون
 	Şu hadise mi şaşıyorsunuz(59) ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz(60) ve siz **سامدون** iken(61)} **النجم**

Tefsirde geldi: **سامدون**: eğlenenler - gafiller - başı dik olanlar - kibirlenenler; Himyer diliyle: **سمد لنا**: bize şarkı söyle; **السمود**: eğlence, ve **السّامد**: eğlenen

مختار الصحاح
● [**سمد**] س م د: **السَّامِدُ** eğlenen; sîn’in fethasıyla, efendi, çevresi yumuşak huylu; ve sîn’in zammıyla **السميدع** deme

معجم الفرائد القرآنية:
س م د
“**سَامِدُونَ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **وَأَنْتُمْ سَامِدُونَ** ” (61) **النجم** .
**سَمَدَ**: başını kibirlenerek kaldırdı. Ve **السمود** kişinin kendini beğenmesinden olan şeydir. Ve denildi ki: **السّامد** eğlenen, ve gafil.

الراغب
سمد
- **السامد**: eğlenen, başını kaldıran; onların “devenin yürüyüşünde **سمد** etti” sözünden. Dedi ki: }**وأنتم سامدون**{ [**النجم**/61] ve onların “başını **سمد** etti ve **سبد** (bak: el-Fârâbî’nin Dîvânü’l-edeb’i 2/349) yani: saçını kökünden kazıdı)” sözleri.

ملخص اللسان
1.     **سَمَدَ يَسْمُد سُموداً**: yükseldi.
2.     Ve **السَّمْدُ**: sürekli yürüyüş.
3.     Ve develer yürüyüşlerinde **سَمَدت**: ciddiyetle yürüdü. Ve **سَمَدَ**: yerde sabit kaldı ve üzerinde devam etti.
4.     Ve **السُّمود**: eğlence. Ve **سَمَد سُمُوداً**: eğlendi. Ve onu **سمَّده**: onu eğlendirdi (oyaladı).
5.     Ve **سمَد سُموداً**: şarkı söyledi; ve siz **سامِدون** iken; eğlence ile tefsir edildi ve şarkı söyleme ile tefsir edildi.
6.     **السامِدُ** eğlenen, ve **السامِدُ** gafil, ve **السامد** dalgın, ve **السامد** kibirlenen, ve **السامد** ayakta duran, ve **السامد** böbürlenme ve şımarıklıkla şaşkın kalan, ve **السامد** ahmak.
7.     Ve toprağın **تسميدُ**i: içine **السَّماد** konulmasıdır; o da gübre ve küldür. Ve toprağı **سَمَدَ** **سَمْداً**: onu düzledi. Ve onu **سمَّدها**: onu gübreledi.
8.     Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli toprak.

لسان العرب
● - **سمد**: **سَمَدَ يَسْمُد سُموداً**: yükseldi. Ve develer **سَمَدت** ve **تَسْمُدُ سُموداً**: yorgunluğu tanımadı. Ve aygıra, azgınlaştığında: “**قد سمَد**” denir. Ve yürüyüşten **السَّمْد**: sebat. Ve **السَّمْدُ**: sürekli yürüyüş. Ve develer yürüyüşlerinde **سَمَدت**: ciddiyetle yürüdü. Ve **سَمَدَ**: yerde sabit kaldı ve üzerinde devam etti. Ve o, senin için ebediyen **سَمْداً سَرْمَداً**dır; Sa‘leb’den, tek mânâ ile. Ve ben bunu ebediyen **سمداً سرمداً** yapmam. Ve **السُّمود**: eğlence. Ve **سَمَد سُمُوداً**: eğlendi. Ve onu **سمَّده**: onu eğlendirdi. Ve **سمَد سُموداً**: şarkı söyledi; Sa‘leb dedi ki: bu azdır; ve Aziz ve Celil olanın sözü: ve siz **سامِدون** iken; eğlence ile tefsir edildi ve şarkı söyleme ile tefsir edildi; ve denildi ki: **سامدون** eğlenenlerdir; ve İbn Abbas dedi ki: **سامدون** kibirlenenlerdir; ve Leys dedi ki: **سامدون** dalgınlardır. Ve insanlarda **السُّمود**: bir şeyden gaflet ve dalgınlıktır. Ve İbn Abbas’tan rivayet edildi ki dedi: Himyer diliyle **السُّمود** şarkıdır; “bize **اسْمُدي**” denir, yani bize şarkı söyle. Ve şarkıcı cariyeye: “bizi **أَسمِدِينا**” denir, yani bizi şarkı ile eğlendir; ve denildi ki: **السُّمود** sevinç ve hüzün olur; ve şu beyit okundu:
  Zamanın olayları Âl-i Hazb’ın kadınlarını attı
  bir işle ki, ona **سَمَدْنَ** onun için **سُمودا**
  Böylece siyah saçlarını beyazlara çevirdi,
  ve beyaz yüzlerini siyahlara çevirdi.
  İbnü’l-A‘râbî: **السامِدُ** eğlenen, ve **السّامِدُ** gafil, ve **السامد** dalgın, ve **السامد** kibirlenen, ve **السامد** ayakta duran, ve **السامد** böbürlenme ve şımarıklıkla şaşkın kalan, ve **السامد** ahmak. Ve Ali’nin hadisinde: mescide çıktı ve insanlar onu namaz için ayakta bekliyorlardı; “bana ne oluyor da sizi **سامدين** görüyorum?” dedi. Ebû Ubeyd dedi ki: onun “**سامدين**” sözü, ayakta durmayı kasteder. Müberred dedi ki: **السامد** şaşkınlık içinde ayakta durandır; ve şu beyit okundu:
  Denildi: kalk, onlara bak,
  sonra senden **السُّمود**u bırak.
  İbnü’l-Esîr dedi ki: **السامد** başını kaldırmış, göğsünü dikmiş olarak ayakta duran (kimsedir); imamlarını görmeden önce ayakta durmalarını onlara yadırgadı; ve ondan diğer hadis: “bu **السُّمود** nedir?”; ve denildi ki: o, gaflet ve bir şeyden uzaklaşmadır. Ve **سَمَدَ سُموداً**: başını kibirlenerek kaldırdı. Ve başını kaldıran her (kimse) **سامد**dir. Ve gerçekten **سَمِدَ يَسْمَدُ** ve **يَسْمُد** **سموداً**. Rü’be b. el-‘Accâc, develeri vasfederek dedi:
  **سَوامِدُ الليلِ خِفافُ الأَزوادْ**
  yani: sürekli gidenler. Ve “**خِفافُ الأَزواد**” sözü: karınlarında yem yoktur; ve denildi ki: sırtlarında binici için azık yoktur. Ve adam **سَمَدَ** **سُموداً**: şaşkına döndü. Ve onu **سَمَدَه** **سَمْداً**: ona yöneldi; tıpkı onu **صَمَده** gibi. Ve toprağın **تسميدُ**i: içine **السَّماد** konulmasıdır; o da gübre ve küldür. Ve toprağı **سَمَدَ** **سَمْداً**: onu düzledi. Ve onu **سمَّدها**: onu gübreledi. Ve **السَّمادُ**: bitkinin onunla gübrelendiği kuvvetli toprak. Ve Ömer’in hadisinde, Allah ondan razı olsun: bir adamın toprağını insanların dışkısıyla gübrelediği (geçti); “sizden biriniz, insanlara kendisinden çıkan şeyi yedirinceye kadar razı olmaz mı?” dedi. **السَّماد**: ekinin ve sebzelerin diplerine, bitkisi iyi olsun diye dışkı ve gübreden atılan şeydir. Ve **المِسْمَد**: gübrelik; Lihyânî’den. Dedi ki: ve denilmez. Ve başın **تَسْميدُ**i: saçını kökünden kazımaktır; **التسبيد**de bir dildir. Ve saçını **سَمَّد** etti: onu kökünden kazıdı ve hepsini aldı. Ve **السَّميدُ**: yiyecek; Kurâ‘dan. Dedi ki: o, noktasız dâl iledir. Ve **الإِسميدُ**: Farsçada **سَمِدْ** diye adlandırılan, Arapçalaştırılmıştır; İbn Sîde dedi ki: Kurâ‘ın naklettiği bu mudur değil midir bilmiyorum. Ve **المُسْمَئِدُّ**: şişmiş olan. Ve hemze ile **اسْمَأَدَّ** **اسمِئْداداً**: şişti; ve denildi ki: öfkeden şişti. Ebû Zeyd dedi ki: şiddetli bir şişlikle şişti. Ve eli **اسمأَدَّت**: şişti. Bazılarının hadisinde: “ayağı **اسمأَدَّت**” yani şişti ve şişkinleşti. Ve her şey ki gitti veya helak oldu, artık **اسْمدَّ** ve **اسمَأَدَّ** olmuştur. Ve öfkeden **اسْمادَّ** da böyledir. Ve şey **اسْمادَّ**: gitti.

مقاييس اللغة:
(**سمد**) sîn, mîm ve dâl; bir asıl olup, sapmadan ileriye doğru gitmeye delâlet eder. “Develer yürüyüşlerinde **سمَدت**” denir; yani ciddiyetle yürüdüler([10]) ve başları üzere (dosdoğru) gittiler. Ve râciz dedi ki:
* **سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ**([11]) *
Der ki: karınlarında yem yoktur. Ve bu babdandır: eğlence olan **السُّمود**. Ve **السَّامد** eğlenendir. Ve ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: ﴿**وأَنْتُمْ سَامِدُونَ**﴾ [**النجم** 61], yani eğlenenler. Ve bu, babın kıyasıdır; çünkü eğlenen, işinde sapmadan ve oyalanmadan ilerler. Ve şu beyit okunur:
Denildi: kalk, onlara bak *** sonra senden **السُّمودا**yı bırak([12])
Ama onların “başını **سَمَّد** etti” sözü, saçını kökünden kazıdığında; bu, ibdâl babındandır; çünkü aslı bâ’dır; ve zikredildi.

القاموس المحيط:
**سَمَدَ** **سُموداً**: başını kibirlenerek kaldırdı, ve yükseldi; ve develer yürüyüşte ciddiyetle yürüdü; ve işte sebat etti; ve şaşkın olarak ayakta durdu; ve eğlendi. Ve **السُّمودُ** hüzün ve sevinç olur. Ve toprağı **سَمَّدَ** **تَسْميداً**: içine **السَّماد** koydu; yani kül ile gübre; ve saçı: onu kökünden kazıdı. Ve Rü’be’nin sözü: **سَوامِدُ اللَّيْلِ خِفافُ الْأَزوادْ**, yani sürekli yürüyüşlü olanlar; ve Cevherî, onun tefsirinde “karınlarında yem vardır” diye hata etti. Ve o, senin için **سَمْداً**dır; yani **سَرْمَداً**dır.
Ve **السَّميدُ**: beyaz un; ve **بالذال** daha fasih. Ve **اسْمَدَّ** **اسْمِداداً**, ve **اسْمادَّ** **اسميداداً**: öfkeden şişti. Ve **سَمَدانُ**, harekeli: Yemen’de büyük bir kaledir.

تاج العروس:
س - م - د
**سَمَدَ** **سُمُوداً** “**كَتَبَ**” haddinden: başını kibirlenerek kaldırdı; ve başını kaldıran her (kimse) **سامِد**dir. Ve **سَمَد يَسْمُد سُمُوداً**: yükseldi. Ve develer **سَمَدَت**: yürüyüşte ciddiyetle yürüdü ve yorgunluğu tanımadı. Ve **سَمَدَ يَسْمُد سُمُوداً**: yürüyüşte ve işte sebat etti. Ve **السَّمْدُ**: sürekli yürüyüş. Ve **سَمَدَ سُمُوداً**: şaşkın olarak ayakta durdu. Müberred dedi ki: **السامِدُ** şaşkınlık içinde ayakta durandır; ve Huzeyle bint Bekr’in Âd’a ağlayarak söylediği şu beyit okundu:
**قَيْلُ قُمْ فانْظُرْ إليهمْ ... ثُمَّ دَعْ عنكَ السُّمُودَا**
Ve bununla âyet tefsir edildi: “ **وأَنْتُمْ سامِدُون** ”. Ve Ali’nin hadisinde: mescide çıktı ve insanlar onu namaz için ayakta bekliyorlardı; “bana ne oluyor da sizi **سامِدِينَ** görüyorum?” dedi. İbnü’l-Esîr dedi ki: **السامِد** başını kaldırmış, göğsünü dikmiş olarak ayakta duran (kimsedir); imamlarını görmeden önce ayakta durmalarını onlara yadırgadı. Ve **السُّمُود**: eğlencedir; ve **سَمَدَ يَسْمُدُ**: eğlendiğinde ve gaflet ettiğinde ve şeyden uzaklaştığında (denir). Ve onu **سَمَّده** **تَسْمِيداً**: onu eğlendirdi. Ve bununla, bazıları önceki âyeti tefsir etti. Ve İbn Abbas dedi ki: **سامِدُون**: kibirlenenler. Ve Leys dedi ki: **سامِدُون**: dalgınlar.
Ve denildi ki: **السُّمُودُ** hüzün ve sevinç olur; ve hüzünde Abdullah b. ez-Zübeyr el-Esedî’ye ait şu beyit okundu:
Zamanın olayları Âl-i Sa‘d’ın kadınlarını attı ... bir işle ki ona **سَمَدْنَ** onun için **سُمُودَا**
Böylece siyah saçlarını beyazlara çevirdi ... ve beyaz yüzlerini siyahlara çevirdi.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السامد** eğlenen; ve **السامِدُ** gafil; ve **السامِدُ** dalgın; ve **السامد** kibirlenen; ve **السامد** ayakta duran; ve **السامدُ** şımarıklık ve böbürlenmeyle şaşkın kalan. Ve toprağı **سَمَّدَ** **تَسْمِيداً**: içine **السَّماد** koydu; “**كسحاب**” gibi; yani kül ile gübre; bitki onunla gübrelenir ki iyi olsun. Ve Ömer’in hadisinde: bir adam toprağını insanların dışkısıyla gübreliyordu; “sizden biriniz, insanlara kendisinden çıkan şeyi yedirinceye kadar razı olmaz mı?” dedi. **السَّمَادُ**. Ve saçı **سَمَّدَ** **تَسْمِيداً**: onu kökünden kazıdı ve hepsini aldı; **سَبَّدَ**da bir dildir. Ve Rü’be b. el-‘Accâc’ın develeri vasfederek sözü:
" Devekuşu gibi hızlı hızlı kısalttılar
" **سَوامِدُ اللَّيْلِ خِفَافُ الأَزْوَادْ**
yani sürekli yürüyüşlü olanlar. “**سَمَدَ يَسمُد سُمُوداً**” denir: işte sürekli olduğunda. Ve Lisân’da: yani sürekli gidenler. Ve Cevherî, onun tefsirinde “karınlarında” diye hata etti; Sâğânî, tekmilesinde buna dikkat çekti; ve bu, “**خِفَاف الأَزْواد**” sözünün tefsiridir; İbn Manzûr ve başkalarının açıkladığı gibi. Ve yem hafifliğinden, bunun yürüyüşte ona daha sürekli olmasının lâzım gelmesi gerekir; böylece **السَّوَامِد**in tefsiri, lüzum yoluyla olur; haşiye erbabının açıkladığı ve şeyhimizin naklettiği gibi. O hâlde, görünen üzere, Cevherî’ye nispet edilen bir hata yoktur. Ve denildi ki: “**خِفاف الأَزْواد**”ın mânâsı: sırtlarında binici için azık yoktur. Sâğânî dedi ki: maksadı, eyerleriyle birlikte üzerlerinde azık yoktur. Ve **سَمَدَ**: yerde sabit kaldı ve üzerinde devam etti. Ve o, senin için ebediyen **سَمْداً**dır; yani **سَرْمَداً**dır; Sa‘leb’den. Ve ben bunu ebediyen **سَمْداً سَرْمَداً** yapmam. Ve o, **السَّمِيدَ** yer; “**كأمير**” gibi, beyaz un; ve Kurâ‘dan: o, yiyecektir; ve dedi ki: o, noktasız dâl iledir; ve **بالذَّال** daha fasih ve daha meşhurdur. Ve **الإِسْميدُ**, Farsçada **السًّمِد** diye adlandırılan, Arapçalaştırılmıştır. İbn Sîde dedi ki: Kurâ‘ın naklettiği bu mudur değil midir bilmiyorum. Ve ona, muhaddis Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed b. Ali b. Ziyâd el-‘Adl nispet edilmiştir. Ve adam **اسْمَدَّ** **اسمِداداً** ve yine **اسْماداً سْمِيداداً**: şişti; ve denildi ki: öfkeden şişti, öfkeden. Ebû Zeyd dedi ki: şiddetli bir şişlikle şişti. Ve eli **اسْمَادَّت**: şişti. Ve hadiste: ayağı **اسمادَّت**: şişti ve şişkinleşti. Ve her şey ki gitti veya helak oldu, artık **أسمَدَّ** ve **اسْمادَّ** olmuştur. Ve öfkeden **اسْمَادَّ**. Ve şey **اسْمَادَّ**: gitti. Ve **سَمَدَانُ** harekeli: Yemen’de büyük bir kaledir.
Ve buna ilâve olarak: aygıra, azgınlaştığında: “**قد سَمَدَ**” denir. Ve **وَطْبٌ سامِدٌ**: dolu, dik duran; ve bu mecazdır. Ve **سَمَدَ سُمُوداً**: şarkı söyledi; Sa‘leb dedi ki: bu azdır. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “ **وأَنْتُمْ سامِدُونَ** ” şarkı ile tefsir edildi. Ve İbn Abbas’tan rivayet edildi ki dedi: Himyer diliyle **السُّمُودُ**: şarkıdır. Ve **الأَساس**ta artırdı: çünkü şarkı söyleyen başını kaldırır ve göğsünü diker. Ve şarkıcı cariyeye: “**أَسْمِدينا**” denir; yani bizi şarkı ile eğlendir; ve bu mecazdır. Ve adam **سَمَدَ** **سُمُوداً**: şaşkına döndü. Ve onu **أسْمَدهُ** **سمداً**: maksadı; tıpkı onu **صمَدْهُ** gibi. Ve toprağı **سَمَدَ** **سَمْداً**: onu düzledi. Ve onu **سَمَّدها**: onu gübreledi. Ve **المِسْمَد**: gübrelik; Lihyânî’den. Ve şey **اسمَادَّ**: gitti. Ve **سَمَدُون** harekeli: Mısır’da Menûfiyye’de bir köydür.
