# سمع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: سمع

باب العين و السين والميم معهما
ع س م- ع م س-س ع م-س م ع- مستعملات م ع س- م س ع مهملان
عسم:
العَسَم: يُبْسٌ في المِرْفَق تَعْوَجُّ منه اليد.
عَسِمَ الرجل فهو أعسم، والأنثي عسماء.
والعُسوم: كِسَر الخبز القاحل اليابس. الواحد: عَسْم، وإن أنّثت قلت: عَسْمة. قال:
ولا أقواتُ أَهْلِهُمُ العُسُومُ
والعَسْمُ: الطمع. قال:
استَسْلَمُوا كَرْها ولم يُسالِموا
كالبحَر لا يَعْسِم فيه عاسمُ
أي: لا يطمع فيه طامع أن يغالبه ويقهره، وقد قيل: لا يمشي فيه ماش.
وأقول: يد عَسِمة وعسماء. والأرض من العضاه وما شابهه عُسوم وأعسام وعُسون وأعسان.
وأقول: رأيت بعيراً حسن الأعسان والأعسام، أي: حسن الخلق والجسم والألواح.
وتقول: ظل العبد يعسم عَسَماناً، وهو الزميل وما شاكله. ومثل يعسم: يَرْسِم من الرّسيم.
والعَسَمان الحَفَدان، وهو خَبَبُ الدّابة.
ويدٌ عَسِمة وعسماء، أي: مُعْوَجّة.
وعَسَم بنفسه إذا ركب رأسه ورمى بنفسه وسط جماعة في حرب.
وعسم واعتسم، أي اقتحم غير مكترث.
عمس:
العَماسُ: الحربُ الشديد وكل أمر لا يقام له ولا يُهتَدىَ لوجهه.
ويوم عَماسٌ من أيامٍ عُمْسٍ.
وعَمس يومنا عماسةً وعموساً. قال:
ونزلو بالسهل بعد الشأسِ
من مرّ أيامٍ مَضَيْنَ عُمْسِ
ويقال: عَمُس يومُنا عَماسَةً عموسةً. قال:
إذ لَقْحَ اليومُ العَماسُ واقمطرّ
والليلة العَماسُ: الشديدة الظلمة عن شجاع.
وتعامست عن كذا: إذا رأيت كأنك لا تعرفه، وأنت عارف بمكانه.
وتقول: اعِمِس الأمرَ، أي: اخفِهِ ولا تُبَيِّنْهُ حتى يشتبه.
والعَماسُ من أسماء الدّاهية.
سعم:
السَّعْمُ: سرعة السّير والتّمادي. قال
وقلت إذ لم أدر ما أسماؤه
سَعْمُ المهارَي والسُّرى دواؤه
سمع:
السَّمْعُ: الأُذُن، وهي المِسْمَعَةُ، والمسمعة خرقها، والسَّمْعُ ما وقر فيها من شيء يسمعه.
يقال: أساء سَمْعاً فأساء جابةً، أي: لم يسمع حسنا فاساء الجواب.
وتقول: سَمِعتْ أذني زيداً يقول كذا وكذا، أي: سَمِعتُه، كما تقول: أَبَصَرْت عيني زيداً يفعل كذا وكذا، أي: أَبْصَرْتُ بعيني زيداً.
والسَّماعُ ما سَمَّعت به فشاع.
وفي الحديث: "من سَمَّع بعَبْدٍ سمَّعَ الله به، أي: من أذاع في الناس عيباً على أخيه المسلم أظهر الله عيوبه".
ويُقال: هذا قبيحٌ في السَّماع، وحسنٌ في السَّماع ، أي إذا تكلّم به.
والسَّماعُ الغناء. والمِسْمَعَة: القينة المغنّية.
والسُّمعَةُ: ما سمّعت به من طعام على ختان وغيره من الأشياء كلها، تقول: فعل ذاك رياءً وسُمْعَةً، أي: كي يُرىَ ذلك، ويُسْمَع.
وسمّعَ به تسميعاً إذا نّوه به في الناس.
والمِسْمَعُ من المزادة ما جاوز خُرْتَ العُروة إلى الظّرف. والجميع: المسامع.
ومِسْمَعُ الدلو والغرب: عروة في وسطه يُجْعَل فيه حبل ليعتدل. قال أوس بن حجر:
ونَعْدِلُ ذا الميلَ إن رامنـا		كما يُعْدَلُ الغَرْبُ بالمِسْمَع
أي: بأذنه.
والسّامعة في قول طرفة: الأذن، حيث يقول: كسا مِعَتيْ شاةٍ بحومْلَ مُفْرَدِ ويجمع على سوامع.
والسِّمْعُ: سبع بين الذئب والضَّبعُ. قال:
فإمّا تأتني أتركْكَ صـيداً		لذئب القاع والسِّمْع الأزلّ
الأزلّ: الصغير المؤخَّر الضّخْم المقدّم.
والسَّمَعْمَعُ من الرّجال: المنكمش الماضي، وهو الغول أيضاً. ويقال: غولٌ سَمَعْمَع، وأمرأة سمعمعة، كأنها غول أو ذئبةٍ.
ويقال: السَّمَعْمَعُ من الرجال: الصغير الرأس والجثة، وهو في ذلك منكر داهية.
قال:
هَوَلْوَلٌ إذا دنا القومُ نزل
سَمَعْمَعٌ كأنَّه سِمْعٌ أزلّ
هولول، أي خفيف خدوم. وقال:
سَمَعْمَعٌ كأنّني منْ جِنّ
ويقال للشيطان: سَمَعْمَعٌ لجنّته.
ويقال: النساء أربع: جامعةٌ تجمعُ، ورابعةٌ تربَعُ، وشيطانٌ سَمَعْمَعٌ ورابعتُهُنَّ القَرْثَعُ فالجامعة الكاملة في الخصال تجمع الجمال والعقل والخير كله. والرابعة التي تربع على نفسها إذا غضب زوجها. والسمعمع: الصخابة السليطة شبهت بشيطانٍ سمعمعٍ. والقرثع: البذيئة الفاحشة، ويقال: هي التي تكحل إحدى عينيها وتدع الأخرى لحمقها.

### Türkçe

باب **العين** و **السين** و **الميم** معهما
ع س م- ع م س-س ع م-س م ع- مستعملات م ع س- م س ع مهملان

عسم:
**العَسَم**: dirsekte bir kuruluk; ondan dolayı el eğrilir.
**عَسِمَ** adam; o hâlde o **أعسم**’dır; dişi ise **عسماء**.
**والعُسوم**: kuru, katı, sert ekmek kırıntıları. Tekili: **عَسْم**; eğer müennes yaparsan **عَسْمة** dersin. Dedi ki:
Ve onların ehlinin azıkları **العُسُوم** değildir.
**والعَسْم**: tamah. Dedi ki:
İsteksizce teslim oldular ve barışmadılar,
Deniz gibi; onda bir **عاسم** tamah etmez.
Yani: onda, onu yenip kahredeceğine dair bir tamahkâr tamah etmez; ve denilmiştir ki: onda yürüyen yürümez.
Ve derim ki: **عَسِمة** ve **عسماء** el. Ve yer, **العضاه**’dan ve ona benzerden **عُسوم** ve **أعسام** ve **عُسون** ve **أعسان**’dır.
Ve derim ki: **الأعسان** ve **الأعسام**’ı güzel bir deve gördüm; yani: yaratılışı, bedeni ve levhaları güzeldir.
Ve dersin: köle **عَسَماناً** **يعسم** durdu; o **الزميل**’dir ve onun benzeridir. Ve **يعسم** gibi: **يَرْسِم** ( **الرّسيم**’den).
**والعَسَمان**: **الحَفَدان**; o, binitin **خَبَبُ**’udur.
Ve **عَسِمة** ve **عسماء** el; yani: eğri.
Ve **عَسَم** kendi kendine: başına buyruk olup kendi kendini bir savaşta bir topluluğun ortasına attığı zaman.
Ve **عسم** ve **اعتسم**; yani: aldırış etmeksizin daldı.

عمس:
**العَماسُ**: şiddetli savaş ve kendisine dayanılmayan ve yönü için yol bulunmayan her iş.
Ve **عَماسٌ** bir gün; **عُمْسٍ** günlerinden.
Ve günümüz **عماسةً** ve **عموساً** **عَمس** oldu. Dedi ki:
Sarp yerden sonra ovaya indiler,
Geçip giden **عُمْسِ** günlerden.
Ve denilir: günümüz **عَماسَةً** **عموسةً** **عَمُس** oldu. Dedi ki:
Zira **العَماسُ** gün gebe kaldı ve bulutlandı,
Ve **العَماسُ** gece: yiğitten (rivayetle) pek şiddetli karanlık olan.
Ve **تعامست** şundan: onu görüp de sanki onu bilmiyormuşsun gibi yaptığın zaman; hâlbuki sen onun yerini bilensin.
Ve dersin: işi **اعِمِس** et; yani: onu gizle ve onu açıklama; ta ki karışsın.
Ve **العَماسُ**: musibetin adlarındandır.

سعم:
**السَّعْمُ**: yürüyüşün sürati ve devam edip gitme. Dedi ki:
Adlarının ne olduğunu bilmediğimde dedim:
**سَعْمُ** genç develerin; ve gece yürüyüşü onun ilacıdır.

سمع:
**السَّمْعُ**: kulak; o **المِسْمَعَةُ**’dır; ve **المسمعة** onun deliğidir; ve **السَّمْعُ**, içinde işittiği bir şeyden yerleşip kalan şeydir.
Denilir: **سَمْعاً** kötü yaptı da **جابةً** kötü yaptı; yani: güzel işitmedi de cevabı kötü yaptı.
Ve dersin: kulağım **زيداً**’ı şöyle şöyle derken işitti; yani: onu işittim; tıpkı senin “gözüm **زيداً**’ı şöyle şöyle yaparken gördü” demen gibi; yani: gözümle **زيداً**’ı gördüm.
**والسَّماعُ**: onunla duyurup da yayılan şey.
Ve hadiste: “Kim bir kul hakkında **سَمَّع** ederse Allah da onunla **سمَّعَ** eder; yani: kim insanlarda Müslüman kardeşi aleyhine bir ayıbı yayarsa Allah onun ayıplarını ortaya çıkarır.”
Ve denilir: bu, **السَّماع**’da çirkindir; ve **السَّماع**’da güzeldir; yani: onunla konuşulduğu zaman.
**والسَّماعُ**: şarkı. Ve **المِسْمَعَة**: şarkı söyleyen câriye.
**والسُّمعَةُ**: sünnet ve başka şeylerin hepsinde, yemek hakkında onunla duyurduğun şey; dersin: bunu riyâ ve **سُمْعَةً** olarak yaptı; yani: o görülsün ve işitilsin diye.
Ve onunla **سمّعَ** etti, **تسميعاً**: insanlar içinde onu meşhur ettiği zaman.
Ve **المِسْمَعُ**: **المزادة**’den, **العُروة**’nın **خُرْتَ**’ını **الظّرف**’a aşan kısım. Çoğulu: **المسامع**.
Ve **مِسْمَعُ** kovanın ve su tulumunun: ortasında bir halka; dengelensin diye içine ip konur. Evs b. حجر dedi ki:
Eğer bize yönelirse eğriyi düzeltiriz,
Tıpkı **الغَرْبُ**’un **المِسْمَع** ile düzeltilmesi gibi.
Yani: onun kulağıyla.
Ve Tarafe’nin sözünde **السّامعة**: kulak; şöyle dediği yerde: “Tek başına bir **حومْلَ** ile iki yüz koyunu giydirdi”; ve **سوامع** üzerine cem edilir.
**والسِّمْعُ**: kurt ile **الضَّبعُ** arasında bir yırtıcı. Dedi ki:
Ya bana gelirsin; yoksa seni av bırakırım,
Ova kurduna ve **السِّمْع** **الأزلّ**’e.
**الأزلّ**: küçük, geri bırakılmış; iri, öne geçirilmiş.
Ve erkeklerden **السَّمَعْمَعُ**: büzülmüş, atılgan; ve o aynı zamanda gûldür. Ve denilir: **غولٌ سَمَعْمَع**; ve **سمعمعة** kadın; sanki o bir gûl yahut bir dişi kurt.
Ve denilir: erkeklerden **السَّمَعْمَعُ**: küçük başlı ve küçük gövdeli; ve o, bunda inkâr edilen bir musibettir.
Dedi ki:
Kavim yaklaştığında inen bir **هَوَلْوَلٌ**,
**سَمَعْمَعٌ**; sanki o **سِمْعٌ** **أزلّ**.
**هولول**: yani hafif, hizmetkâr. Ve dedi ki:
**سَمَعْمَعٌ**; sanki ben cinlerdenim.
Ve şeytana denilir: cinliği için **سَمَعْمَعٌ**.
Ve denilir: kadınlar dörttür: toplayan bir **جامعةٌ**; ve kendini dörtleyen bir **رابعةٌ**; ve bir **شيطانٌ سَمَعْمَعٌ**; ve onların dördüncüsü **القَرْثَعُ**. Şu hâlde **الجامعة**: huylarca tam olan; güzelliği, aklı ve bütün hayrı toplar. Ve **الرابعة**: kocası öfkelendiğinde kendi üzerine çöken. Ve **السمعمع**: gürültücü, dili sivri; **سمعمع** bir şeytana benzetildi. Ve **القرثع**: edepsiz, açık saçık; ve denilir: ahmaklığından bir gözünü sürmeler, ötekini bırakandır.
