# سمع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سمع

السَّمْعُ: حِسُّ الأُذن. وفي التنزيل: أَو أَلقى السمْع وهو شهيد؛ وقال ثعلب: معناه خَلا له فلم يشتغل بغيره؛ وقد سَمِعَه سَمْعاً وسِمْعاً وسَماعاً وسَماعةً وسَماعِيةً. قال اللحياني: وقال بعضهم السَّمْعُ المصدر، والسِّمع: الاسم. والسَّمْعُ أَيضاً: الأُذن، والجمع أَسْماعٌ. ابن السكيت: السَّمْعُ سَمْعُ الإِنسان وغيره، يكون واحداً وجمعاً؛ وأَما قول الهذلي:
فلمَّا رَدَّ سامِعَه إِليه،
وجَلَّى عن عَمايَتِه عَماهُ
فإِنه عنى بالسامِع الأُذن وذكّر لمكان العُضْو، وسَمَّعه الخبر وأَسْمعه إِيّاه. وقوله تعالى: واسْمَعْ غيرَ مُسْمَع؛ فسره ثعلب فقال: اسْمَعْ لا سَمِعْتَ. وقوله تعالى: إِنْ تُسْمِعُ إِلا من يؤْمِنُ بآياتنا؛ أَي ما تُسمع إِلا من يؤمن بها، وأَراد بالإِسماعِ ههنا القبول والعمل بما يسمع، لأِنه إِذا لم يقبل ولم يعمل فهو بمنزلة من لم يسمع. وسَمَّعَه الصوت وأَسمَعه: اسْتَمَعَ له. وتسَمَّع إِليه: أَصْغى، فإِذا أَدْغَمْت قلت اسَّمَّعَ إِليه، وقرئ: لا يَسَّمَّعون إِلى الملإِ الأَعلى. يقال تَسَمَّعت إِليه وسَمِعْتُ إِليه وسَمِعْتُ له، كله بمعنى لأَنه تعالى قال: لا تَسْمَعوا لهذا القرآن، وقرئ: لا يَسْمَعُون إِلى الملإِ الأَعلى، مخففاً. والمِسْمَعةُ والمِسْمَعُ والمَسْمَعُ؛ الأَخيرة عن ابن جبلة: الأُذن، وقيل: المَسْمَعُ خَرْقُها الذي يُسْمَعُ به ومَدْخَلُ الكلام فيها. يقال: فلان عظيم المِسْمَعَيْن والسامِعَتَيْنِ. والسامِعتانِ: الأُذنان من كل شيء ذي سَمْعٍ. والسامِعةُ: الأُذن؛ قال طرفة يصف أُذن ناقته: مُؤَلَّلتانِ تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما،
كَسامِعَتَيْ شاةٍ بحَومَلَ مُفْرَدِ
ويروى: وسامِعتانِ. وفي الحديث: ملأَ الله مَسامِعَه؛ هي جمع مِسْمع وهو آلةُ السَّمع أَو جمع سمع على غير قياس كمَشابِهَ ومَلامِحَ؛ ومنه حديث أَبي جهل: إِنَّ محمداً نزل يَثْرِبَ وإِنه حَنِقَ عليكم نَفَيْتُموه نَفْي القُراد عن المَسامِع، يعني عن الآذان، أَي أَخرجتموه من مكة إِخراج استِئْصالٍ لأَن أَخذ القراد عن الدابة قلعُه باكللية، والأُذن أَخَفُّ الأَعضاء شعَراً بل أَكثرها لا شعَر عليه
(* أعاد الضمير في عليه الى
العضو، واحد الأعضاء، لا الى الأذن، فلذلك ذكّره.)، فيكون النزع منها أَبلغ. وقالوا: هو مني مَرأًى ومَسْمَعٌ، يرفع وينصب، وهو مِني بمَرأًى ومَسْمَعٍ. وقالوا: ذلك سَمْعَ أُذُني وسِمْعَها وسَماعَها وسَماعَتَها أَي إِسْماعَها؛ قال:
سَماعَ اللهِ والعُلَماءِ أَنِّي
أَعْوذُ بخَيْرِ خالِك، يا ابنَ عَمْرِو
أَوقَعَ الاسم موقع المصدر كأَنه قال إِسماعاً كما قال:
وبَعْدَ عَطائِك المائةَ الرِّتاعا
أَي إِعطائِك. قال سيبويه: وإِن شئت قلت سَمْعاً، قال ذلك إِذا لم تَخْتَصِصْ نفْسَك. وقال اللحياني: سَمْعُ أُذني فلاناً يقول ذلك، وسِمْعُ أُذني وسَمْعةُ أُذني فرفع في كل ذلك. قال سيبويه: وقالوا أَخذت ذلك عنه سَماعاً وسَمْعاً، جاؤوا بالمصدر على غير فعله، وهذا عنده غير مطرد، وتَسامَعَ به الناس. وقولهم: سَمْعَكَ إِليَّ أَي اسْمَعْ مِني، وكذلك قولهم: سَماعِ أَي اسْمَعْ مثل دَراكِ ومَناعِ بمعنى أَدْرِكْ وامْنَعْ؛ قال ابن بري: شاهده قول الشاعر:
فسَماعِ أَسْتاهَ الكِلابِ سَماعِ
قال: وقد تأْتي سَمِعْتُ بمعنى أَجَبْتُ؛ ومنه قولهم: سَمِعَ الله لمن حَمِدَه أَي أَجاب حَمْده وتقبّله. يقال: اسْمَعْ دُعائي أَي أَجِبْ لأَن غرض السائل الإِجابةُ والقَبُولُ؛ وعليه ما أَنشده أَبو زيد: دَعَوْتُ اللهَ، حتى خِفْتُ أَن لا
يكونَ اللهُ يَسْمَعُ ما أَقولُ
وقوله: أَبْصِرْ به وأَسْمِعْ أَي ما أَبْصَرَه وما أَسْمَعَه على التعجب؛ ومنه الحديث: اللهم إِني أَعوذ بك من دُعاء لا يُسْمعُ أَي لا يُستجاب ولا يُعْتَدُّ به فكأَنه غير مَسْموع؛ ومنه الحديث: سَمِعَ سامِعٌ بحمدِ الله وحُسْنِ بلائه علينا أَي لِيَسْمَعِ السامِعُ ولِيَشْهَدِ الشاهِدُ حَمْدَنا اللهَ تعالى على ما أَحسَن إِلينا وأَوْلانا من نعمه، وحُسْنُ البلاء النِّعْمةُ والاخْتِبارُ بالخير ليتبين الشكر، وبالشرّ ليظهر الصبر. وفي حديث عمرو بن عَبْسة قال له: أَيُّ الساعاتِ أَسْمَعُ؟ قال: جَوْفُ الليلِ الآخِرُ أَي أَوْفَقُ لاستماع الدعاء فيه وأَوْلى بالاستجابة وهو من باب نهارُه صائم وليله قائم. ومنه حديث الضحّاك: لما عرض عليه الإِسلام قال: فسمعتُ منه كلاماً لم أَسْمَعْ قط قولاً أَسْمَعَ منه؛ يريد أَبْلَغَ وأَنْجَعَ في القلب. وقالوا: سَمْعاً وطاعة، فنصبوه على إِضْمار الفعل غير المستعمل إِظهاره، ومنهم من يرفعه أَي أَمري ذلك والذي يُرْفَعُ عليه غير مستعمل إِظهاره كما أَنّ الذي ينصب عليه كذلك. ورجل سَمِيعٌ: سامِعٌ، وعَدَّوْه فقالوا: هو سميع قوْلَكَ وقَوْلَ غيرِك. والسميع: من صفاته عز وجل، وأَسمائه لا يَعْزُبُ عن إِدْراكِه مسموع، وإِن خفي، فهو يسمع بغير جارحة. وفَعِيلٌ: من أَبْنِيةِ المُبالغة. وفي التنزيل: وكان الله سميعاً بصيراً، وهو الذي وَسِعَ سَمْعُه كل شيء كما قال النبي، صلى الله عليه وسلم، قال الله تعالى: قد سمع الله قول التي تجادلك في زوجها، وقال في موضع آخر: أَم يحسبون أَنَّا لا نسمع سرهم ونجواهم بلى؛ قال الأَزهري: والعجب من قوم فسَّروا السميعَ بمعنى المُسْمِع فِراراً من وصف الله بأَن له سَمْعاً، وقد ذكر الله الفعل في غير موضع من كتابه، فهو سَمِيعٌ ذو سَمْعٍ بلا تَكيِيفٍ ولا تشبيه بالسمع من خلقه ولا سَمْعُه كسَمْعِ خلقه، ونحن نصف الله بما وصف به نفسه بلا تحديد ولا تكييف، قال: ولست أُنكر في كلام العرب أَن يكون السميع سامِعاً ويكون مُسْمِعاً؛ وقد قال عمرو بن معديكرب:
أَمِنْ رَيْحانةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ
يُؤَرِّقُني، وأَصحابي هُجُوعُ؟
فهو في هذا البيت بمعنى المُسْمِعِ وهو شاذّ، والظاهر الأَكثر من كلام العرب أَن يكون السميعُ بمعنى السامِعِ مثل علِيمٍ وعالِم وقدِير وقادِرٍ. ومُنادٍ سَمِيعٌ: مُسْمِعٌ كخبير ومُخْبر؛ وأُذن سَمْعةٌ وسَمَعَةٌ وسَمِعةٌ وسَمِيعةٌ وسامِعةٌ وسَمّاعةٌ وسَمُوعةٌ. والسَّمِيع: المَسْمُوعُ أَيضاً. والسَّمْعُ: ما وَقَر في الأُذن من شيء تسمعه. ويقال: ساءَ سَمْعاً فأَساءَ إِجابةً أَي لم يَسْمَعْ حسَناً. ورجل سَمّاعٌ إِذا كان كثير الاستماع لما يُقال ويُنْطَقُ به. قال الله عز وجل: سَمّاعون للكذب، فُسّر قوله سماعون للكذب على وجهين: أَحدهما أَنهم يسمعون لكي يكذبوا فيما سمعوا، ويجوز أَن يكون معناه أَنهم يسمعون الكذب ليشيعوه في الناس، والله أَعلم بما أَراد. وقوله عز وجل: ختمَ الله على قلوبِهم وعلى سَمْعِهم وعلى أَبصارهم غشاوة، فمعنى خَتَمَ طَبَع على قلوبهم بكفرهم وهم كانوا يسمعون ويبصرون ولكنهم لم يستعملوا هذه الحواسّ استعمالاً يُجْدِي عليهم فصاروا كمن لم يسمع ولم يُبْصِرْ ولم يَعْقِلْ كما قالوا:
أَصَمّ عَمّا ساءَه سَمِيع
وقوله على سَمْعِهم فالمراد منه على أَسماعهم، وفيه ثلاثة أَوجه: أَحدها أَن السمع بمعنى المصدر يوحّد ويراد به الجمع لأَن المصادر لا تجمع، والثاني أَن يكون المعنى على مواضع سمعهم فحذفت المواضع كما تقول هم عَدْل أَي ذوو عدل، والثالث أَن تكون إِضافته السمع إِليهم دالاًّ على أَسماعِهم كما قال:
في حَلْقِكُم عَظْمٌ وقد شَجِينا
معناه في حُلوقكم، ومثله كثير في كلام العرب، وجمع الأَسْماعِ أَسامِيعُ. وحكى الأَزهري عن أَبي زيد: ويقال لجميع خروق الإِنسان عينيه ومَنْخِرَيْهِ واسْتِه مَسامِعُ لا يُفْرَدُ واحدها. قال الليث: يقال سَمِعَتْ أُذُني زيداً يفعل كذا وكذا أَي أَبْصَرْتُه بعيني يفعل ذلك؛ قال الأَزهري: لا أَدري من أَين جاء الليث بهذا الحرف وليس من مذاهب العرب أَن يقول الرجل سَمِعَتْ أُذُني بمعنى أَبْصَرَتْ عيني، قال: وهو عندي كلام فاسد ولا آمَنُ أَن يكون ولَّدَه أَهل البِدَع والأَهواء. والسِّمْعُ والسَّمْعُ؛ الأَخيرة عن اللحياني، والسِّماعُ، كله: الذِّكْرُ المَسْمُوعُ الحسَن الجميلُ؛ قال:
أَلا يا أُمَّ فارِعَ لا تَلُومِي * على شيءٍ رَفَعْتُ به سَماعي ويقال: ذهب سمْعُه في الناس وصِيتُه أَي ذكره. وقال اللحياني: هذا أَمر ذو سِمْع وذو سَماع إِمّا حسَنٌ وإِمَّا قَبِيحٌ. ويقال: سَمَّعَ به إِذا رَفَعَه من الخُمول ونَشَرَ ذِكْرَه.
والسَّماعُ: ما سَمَّعْتَ به فشاع وتُكُلِّمَ به. وكلُّ ما التذته الأُذن من صَوْتٍ حَسَنٍ سماع. والسَّماعُ: الغِناءُ. والمُسْمِعةُ: المُغَنِّيةُ.
ومن أَسماء القيدِ المُسْمِعُ؛ وقوله أَنشده ثعلب:
ومُسْمِعَتانِ وزَمَّارةٌ،
وظِلٌّ مَدِيدٌ، وحِصْنٌ أَنِيق
فسره فقال: المُسْمِعَتانِ القَيْدانِ كأَنهما يُغَنِّيانه، وأَنث لأَنّ أَكثر ذلك للمرأَة. والزَّمّارةُ: السّاجُور. وكتب الحجاج إِلى عامل له أَن ابعث إِليّ فلاناً مُسَمَّعاً مُزَمَّراً أَي مُقَيَّداً مُسَوْجَراً، وكل ذلك على التشبيه.
وفَعَلْتُ ذلك تَسْمِعَتَك وتَسْمِعةً لك أَي لِتَسْمَعَه؛ وما فعَلْت ذلك رِياءً ولا سَمْعةً ولا سُمْعةً.
وسَمَّعَ به: أَسمَعَه القبيحَ وشَتَمَه. وتَسامَعَ به الناسُ وأَسمَعَه الحديثَ وأَسمَعَه أَي شتَمه. وسَمَّعَ بالرجل: أَذاعَ عنه عَيْباً ونَدَّدَ به وشَهَّرَه وفضَحَه، وأَسمَعَ الناسَ إِياه. قال الأَزهري: ومن التَّسْمِيعِ بمعنى الشتم وإِسماع القبيح قوله، صلى الله عليه وسلم: مَنْ سَمَّعَ بِعَبْدٍ سَمَّعَ الله به. أَبو زيد: شَتَّرْتُ به تَشْتِيراً، ونَدَّدْتُ به، وسَمَّعْتُ به، وهَجَّلْتُ به إِذا أَسْمَعْتَه القبيحَ وشَتَمْتَه. وفي الحديث: من سَمَّعَ الناسَ بعَمَلِه سَمَّعَ اللهُ به سامِعُ خَلْقِه وحَقَّرَه وصَغَّرَه، وروي: أَسامِعَ خَلْقِه، فَسامِعُ خَلْقه بدل من الله تعالى، ولا يكون صفة لأَنَّ فِعْله كلَّه حالٌ؛ وقال الأَزهري: من رواه سامِعُ خلقه فهو مرفوع، أَراد سَمَّعَ اللهُ سامِعُ خلقه به أَي فضَحَه، ومن رواه أَسامِعَ خَلْقِه، بالنصب، كَسَّرَ سَمْعاً على أَسْمُع ثم كسَّر أَسْمُعاً على أَسامِعَ، وذلك أَنه جعل السمع اسماً لا مصدراً ولو كان مصدراً لم يجمعه، يريد أَن الله يُسْمِع أَسامِعَ خلقه بهذا الرجل يوم القيامة، وقيل: أَراد من سَمَّع الناسَ بعمله سَمَّعه الله وأَراه ثوابه من غير أَن يعطيه، وقيل: من أَراد بعمله الناس أَسمعه الله الناس وكان ذلك ثوابه، وقيل: من أَراد أَن يفعل فعلاً صالحاً في السرّ ثم يظهره ليسمعه الناس ويحمد عليه فإِن الله يسمع به ويظهر إِلى الناس غَرَضَه وأَن عمله لم يكن خالصاً، وقيل: يريد من نسب إِلى نفسه عملاً صالحاً لم يفعله وادّعى خيراً لم يصنعه فإِن الله يَفْضَحُه ويظهر كذبه؛ ومنه الحديث: إِنما فَعَله سُمْعةً ورياءً أَي لِيَسْمَعَه الناسُ ويَرَوْه؛ ومنه الحديث: قيل لبعض الصحابة لِمَ لا تُكَلِّمُ عثمان؟ قال: أَتُرَوْنَني أُكَلِّمُه سَمْعكُم أَي بحيث تسمعون. وفي الحديث عن جندب البَجَلِيّ قال: سمعت رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يقول من سَمَّعَ يُسَمِّعُ الله به، ومن يُرائي يُرائي اللهُ به. وسَمِّع بفلان أَي ائت إِليه أَمراً يُسْمَعُ به ونوِّه بذكره؛ هذه عن اللحياني. وسَمَّعَ بفلان بالناس: نَوَّه بذكره. والسُّمْعةُ: ما سُمِّعَ به من طعام أَو غير ذلك رِياء ليُسْمَعَ ويُرى، وتقول: فعله رِياءً وسمعة أَي ليراه الناس ويسمعوا به. والتسْمِيعُ: التشْنِيعُ.
وامرأَة سُمْعُنَّةٌ وسِمْعَنَّةٌ وسِمْعَنَةٌ، بالتخفيف؛ الأَخيرة عن يعقوب، أَي مُسْتَمِعةٌ سِمّاعةٌ؛ قال:
إِنَّ لكم لَكَنّهْ
مِعَنّةً مِفَنّهْ
سِمْعَنّةً نِظْرَنّهْ
كالرِّيحِ حَوْلَ القُنّهْ
إِلاَّ تَرَهْ تَظَنّهْ
ويروى:
كالذئب وسْطَ العُنّهْ
والمِعَنّةُ: المعترضةُ. والمِفَنَّةُ: التي تأْتي بفُنُونٍ من العجائب، ويروى: سُمْعُنَّةً نُظْرُنَّةً، بالضم، وهي التي إِذا تَسَمَّعَتْ أَو تَبَصَّرَت فلم ترَ شيئاً تَظَنَّتْه تَظَنِّياً أَي عَمِلَتْ بالظنّ، وكان الأَخفش يكسر أَولهما ويفتح ثالثهما، وقال اللحياني: سُمْعُنّةٌ نُظْرُنَّةٌ وسِمْعَنَّةٌ نِظْرَنَّةٌ أَي جيدة السمع والنظر. وقوله: أَبْصِرْ به وأَسْمِعْ، أَي ما أَسْمَعَه وما أَبصَرَه على التعجب. ورجل سِمْعٌ يُسْمَعُ. وفي الدعاء: اللهم سِمْعاً لا بِلْغاً، وسَمْعاً لا بَلْغاً، وسِمْعٌ لا بِلْغٌ، وسَمْعٌ لا بَلْغ، معناه يُسْمَعُ ولا يَبْلُغُ، وقيل: معناه يُسْمَعُ ولايحتاجُ أَن يُبَلَّغَ، وقيل: يُسْمَعُ به ولا يَتِمُّ. الكسائي: إِذا سمع الرجل الخبر لا يعجبه قال: سِمْعٌ ولا بِلْغ، وسَمْع لا بَلْغ أَي أَسمع بالدّواهي ولا تبلغني. وسَمْعُ الأَرضِ وبَصَرُها: طُولُها وعَرْضها؛ قال أَبو عبيد: ولا وجه له إِنما معناه الخَلاء. وحكى ابن الأَعرابي: أَلقى نفسه بين سَمْعِ الأَرضِ وبَصَرِها إِذا غَرَّرَ بها وأَلقاها حيث لا يُدْرى أَين هو. وفي حديث قَيْلة: أَن أُختها قالت: الوَيْلُ لأُختي لا تُخْبِرْها بكذا فتخرجَ بين سمع الأَرض وبصرها، وفي النهاية: لا تُخبِرْ أُخْتي فتَتَّبِعَ أَخا بكر بن وائل بين سمع الأَرض وبصرها. يقال: خرج فلان بين سمع الأَرض وبصرها إِذا لم يَدْرِ أَين يتوجه لأَنه لا يقع على الطريق، وقيل: أَرادت بين سمع أَهل الأَرض وبصرهم فحذفت الأَهل كقوله تعالى: واسأَل القريةَ، أَي أَهلها. ويقال للرجل إِذا غَرَّرَ بنفسه وأَلقاها حيث لا يُدْرى أَين هو: أَلقى نفسه بين سمع الأَرض وبصرها. وقال أَبو عبيد: معنى قوله تخرج أُختي معه بين سمع الأَرض وبصرها، أَن الرجل يخلو بها ليس معها أَحد يسمع كلامها ويبصرها إِلا الأَرضُ القَفْرُ، ليس أَن الأَرض لها سَمْع، ولكنها وكَّدت الشَّناعة في خَلْوتِها بالرجل الذي صَحِبها؛ وقال الزمخشري: هو تمثيل أَي لا يسمع كلامهما ولا يبصرهما إِلا الأَرض تعني أُختها، والبكْريّ الذي تَصْحَبُه. قال ابن السكيت: يقال لقيته بين سَمْعِ الأَرضِ وبَصَرِها أَي بأَرض ما بها أَحد. وسَمِعَ له: أَطاعه. وفي الخبر: أَن عبد الملك بن مَرْوان خطب يومَاً فقال: ولِيَكُم عُمَرُ بن الخطاب، وكان فَظًّا غَلِيظاً مُضَيِّقاً عليكم فسمعتم له. والمِسمَع: موضع العُروة من المَزادة، وقيل: هو ما جاوز خَرْتَ العُروة، وقيل: المِسْمَعُ عُروة في وسَط الدلو والمَزادةِ والإِداوةِ، يجعل فيها حبل لِتَعْتَدِلَ الدلو؛ قال عبد الله بن أَوفى:
نُعَدِّلُ ذا المَيْلِ إِنْ رامَنا،
كما عُدِّلَ الغَرْبُ بالمِسْمَعِ
وأَسمَعَ الدلوَ: جعل لها عروة في أَسفلها من باطن ثم شدّ حبلاً إِلى العَرْقُوةِ لتخف على حاملها، وقيل: المِسْمَعُ عُروة في داخل الدلو بإِزائها عروة أُخرى، فإِذا استثقل الشيخ أَو الصبي أَن يستقي بها جمعوا بين العروتين وشدوهما لتخِفّ ويَقِلَّ أَخذها للماء، يقال منه: أَسْمَعْتُ الدلو؛ قال الراجز:
أَحْمَر غَضْب لا يبالي ما اسْتَقَى،
لا يُسْمِعُ الدَّلْو، إِذا الوِرْدُ التَقَى
وقال:
سأَلْت عَمْراً بعد بَكْرٍ خُفّا،
والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كَيْ تَخِفّا
يقول: سأَله بكراً من الإِبل فلم يعطه فسأَله خُفًّا أَي جَمَلاً مُسِنًّا.
والمِسْمَعانِ: جانبا الغَرْب. والمِسمَعانِ: الخَشَبتانِ اللتان تُدْخَلانِ في عُرْوَتي الزَّبِيلِ إِذا أُخرج به التراب من البئر، وقد أَسْمَعَ الزَّبِيلَ. قال الأَزهريّ: وسمعت بعض العرب يقول للرجلين اللذين ينزعان المِشْآة من البئر يترابها عند احتفارها: أَسْمِعا المِشآة أَي أَبيناها عن جُول الركية وفمها. قال الليث: السَّمِيعانِ من أَدَواتِ الحَرَّاثين عُودانِ طوِيلانِ في المِقْرَنِ الذي يُقْرَنُ به الثور أَي لحراثة الأَرض. والمِسْمَعانِ: جَوْرَبانِ يَتَجَوْرَبُ بهما الصائدُ إِذا طلب الظباء في الظهيرة.
والسِّمْعُ: سَبُع مُرَكَّبٌ، وهو ولَد الذِّئب من الضَّبُع. وفي المثل: أَسمَعُ من السِّمْعِ الأَزَلِّ، وربما قالوا: أَسمَعُ من سِمْع؛ قال الشاعر:
تَراهُ حَدِيدَ الطَّرْفِ أَبْلَجَ واضِحاً،
أَغَرَّ طَوِيلَ الباعِ، أَسْمَعَ من سِمْعِ
والسَّمَعْمَعُ: الصغير الرأْس والجُثَّةِ الداهيةُ؛ قال ابن بري شاهده قول الشاعر:
كأَنَّ فيه وَرَلاً سَمَعْمَعا
وقيل: هو الخفيفُ اللحمِ السريعُ العملِ الخبيثُ اللَّبِقُ، طال أَو قَصُر، وقيل: هو المُنْكَمِشُ الماضي، وهو فَعَلْعَلٌ. وغُول سَمَعْمَعٌ وشيطان سَمَعْمَعٌ لخُبْثِه؛ قال:
ويْلٌ لأَجْمالِ العَجُوزِ مِنِّي،
إِذا دَنَوْتُ أَو دَنَوْنَ منِّي،
كأَنَّني سَمَعْمَعٌ مِن جِنِّ
لم يقنع بقوله سمعمع حتى قال من جن لأَن سمعمع الجن أَنْكَرُ وأَخبث من سمعمع الإِنس؛ قال ابن جني: لا يكون رويُّه إِلا النون، أَلا ترى أَن فيه من جِنّ والنون في الجن لا تكون إِلا رويّاً لأَن الياء بعدها للإِطلاق لا محالة؟ وفي حديث علي:
سَمَعْمَعٌ كأَنَّني من جِنِّ
أَي سريع خفيف، وهو في وصف الذئب أَشهر. وامرأَة سَمَعْمَعةٌ: كأَنها غُولٌ أَو ذئبة؛ حدّث عوانة أَن المغيرة سأَل ابن لسان الحمرة عن النساء فقال: النساء أَرْبَع: فَرَبِيعٌ مَرْبَع، وجَمِيعٌ تَجْمَع، وشيطانٌ سَمَعْمَع، ويروى: سُمَّع، وغُلٌّ لا يُخْلَع، فقال: فَسِّرْ، قال: الرَّبِيعُ المَرْبَع الشابّةُ الجميلة التي إِذا نظرت إِليها سَرَّتْك وإِذا أَقسَمْتَ عليها أَبَرَّتْك، وأَما الجميع التي تجمع فالمرأَة تتزوجها ولك نَشَب ولها نشَب فتجمع ذلك، وأَما الشيطان السَّمَعْمَعُ فهي الكالحة في وجهك إِذا دخلت المُوَلْوِلَةُ في إِثْرك إِذا خرجت. وامرأَة سَمَعْمَعةٌ: كأَنها غُول. والشيطانُ الخَبِيث يقال له السَّمَعْمَعُ، قال: وأَما الغُلُّ الذي لا يُخْلَعُ فبنت عمك القصيرة الفَوْهاء الدَّمِيمةُ السوداء التي نثرت لك ذا بطنها، فإِن طلقتها ضاع ولدك، وإِن أَمْسَكْتها أَمسَكْتَها على مِثْلِ جَدْعِ أَنفك. والرأْس السَّمَعْمَعُ: الصغير الخفيف. وقال بعضهم: غُولٌ سُمَّعٌ خفيفُ الرأْس؛ وأَنشد شمر:
فَلَيْسَتْ بِإِنسانٍ فَيَنْفَعَ عَقْلُه،
ولكِنَّها غُولٌ مِن الجِنِّ سُمَّعُ
وفي حديث سفيان بن نُبَيح الهذلي: ورأْسُه متَمرِّقُ الشعر سَمَعْمَعٌ أَي لطيف الرأْس. والسَّمَعْمَعُ والسَّمْسامُ من الرجال: الطويل الدقيقُ، وامرأَة سَمَعْمَعةٌ وسَمْسامةٌ.
ومِسْمَعٌ: أَبو قبيلة يقال لهم المَسامِعةُ، دخلت فيه الهاء للنسب. وقال اللحياني: المَسامِعةُ من تَيْمِ اللاَّتِ. وسُمَيْعٌ وسَماعةُ وسِمْعانُ: أَسماء. وسِمْعانُ: اسم الرجل المؤمن من آل فرعون، وهو الذي كان يَكْتُمُ إِيمانَه، وقيل: كان اسمه حبيباً. والمِسْمَعانِ: عامر وعبد الملك ابنا مالك بن مِسْمَعٍ؛ هذا قول الأَصمعي؛ وأَنشد:
ثَأَرْتُ المِسْمَعَيْنِ وقُلْتُ: بُوآ
بِقَتْلِ أَخِي فَزارةَ والخبارِ
وقال أَبو عبيدة: هما مالك وعبد الملك ابْنا مِسْمَع ابن سفيان بن شهاب الحجازي، وقال غيرهما: هما مالك وعبد الملك ابنا مسمع بن مالك بن مسمع ابن سِنان بن شهاب. ودَيْرُ سَمْعانَ: موضع.

### Türkçe

**السَّمْعُ**: kulağın duyusu. Ve tenzîlde: “yahut **السمْع**’i attı (verdi) ve o şâhiddir”;
ve Sa‘leb dedi: mânâsı: ona boş kaldı da onun dışındakiyle meşgul olmadı; ve onu **سَمِعَه** **سَمْعاً** ve **سِمْعاً** ve **سَماعاً** ve **سَماعةً** ve **سَماعِيةً** (şekillerinde) işitti. el-Lihyânî dedi: ve bazısı dedi ki: **السَّمْعُ** mastardır, **السِّمع**: isimdir. Ve **السَّمْعُ** ayrıca: kulaktır; çoğulu **أَسْماعٌ**. İbnü’s-Sikkît: **السَّمْعُ** insanın ve başkasının işitmesidir; bir ve çoğul olur; fakat Hüzellî’nin sözü:
فلمَّا رَدَّ سامِعَه إِليه،
وجَلَّى عن عَمايَتِه عَماهُ
şüphesiz o, **السامِع** ile kulağı kastetti ve uzvun yeri sebebiyle müzekker yaptı; ve ona haberi **سَمَّعه** ve onu ona **أَسْمعه**. Ve Yüce’nin sözü: “ve dinle, dinletilmiş olmayan”; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi: “dinle; işitmeyesin.” Ve Yüce’nin sözü: “sen ancak âyetlerimize iman eden kimseye işittirirsin”; yani sen ancak ona iman edene işittirirsin; ve burada **الإِسماعِ** ile, işittiğini kabul etmeyi ve onunla amel etmeyi murad etti; çünkü kabul etmez ve amel etmezse, işitmeyen kimse menzilesindedir. Ve ona sesi **سَمَّعَه** ve onu **أَسمَعه**: ona kulak verdi. Ve ona doğru **تسَمَّع**: kulak kabarttı; artık idğam ettiğinde “ona doğru **اسَّمَّعَ**” dersin; ve şöyle okunmuştur: “**لا يَسَّمَّعون** **إِلى** **الملإِ الأَعلى**.” Denir: ona doğru **تَسَمَّعت** ve ona doğru **سَمِعْتُ** ve ona **سَمِعْتُ**; hepsi mânâca birdir; çünkü O, yüce, dedi: “bu Kur’ân’a **لا تَسْمَعوا**”; ve şöyle okunmuştur: “**لا يَسْمَعُون إِلى الملإِ الأَعلى**”, hafifletilmiş olarak. Ve **المِسْمَعةُ** ve **المِسْمَعُ** ve **المَسْمَعُ**; sonuncusu İbn Cebele’den: kulaktır; ve denildi ki: **المَسْمَعُ**, onunla işitilen deliğidir ve sözün ona giriş yeridir. Denir: falan **المِسْمَعَيْن** ve **السامِعَتَيْنِ** bakımından büyüktür. Ve **السامِعتانِ**: işitmesi olan her şeyin iki kulağıdır. Ve **السامِعةُ**: kulaktır; Tarafe, devesinin kulağını vasfederken dedi:
مُؤَلَّلتانِ تَعْرِفُ العِتْقَ فيهما،
كَسامِعَتَيْ شاةٍ بحَومَلَ مُفْرَدِ
ve rivayet olunur: “**وسامِعتانِ**.” Ve hadiste: “Allah onun **مَسامِعَه**’ini doldursun”; o, **مِسْمع**’ın cem‘idir ve o, işitme âletidir; yahut kıyasa aykırı olarak **سمع**’ın cem‘idir; **مَشابِهَ** ve **مَلامِحَ** gibi; ve ondan Ebû Cehil hadisi: “Muhammed Yesrib’e indi ve o size öfkelidir; onu sürdünüz, **نَفْي القُراد عن المَسامِع** gibi”; yani kulaklardan; yani onu Mekke’den, kökünü kazıma çıkarışı gibi çıkardınız; çünkü davardan kene almak, onu bir kerede koparmaktır; ve kulak, kıllanma bakımından uzuvların en hafifidir; bilakis çoğunda kıl yoktur
(* zamiri “**عليه**”de uzva döndürdü; uzuvların birine, kulağa değil; bu yüzden müzekker yaptı.), böylece ondan söküp çıkarma daha beliğ olur. Ve dediler: o benden **مَرأًى** ve **مَسْمَعٌ**’dır; ref‘ ve nasb edilir; ve o benden **بمَرأًى** ve **مَسْمَعٍ**’dır. Ve dediler: bu, kulağımın **سَمْعَ**’ıdır ve onun **سِمْعَ**’ıdır ve onun **سَماعَ**’ıdır ve onun **سَماعَتَ**’ıdır; yani onun **إِسْماعَ**’ıdır; dedi ki:
سَماعَ اللهِ والعُلَماءِ أَنِّي
أَعْوذُ بخَيْرِ خالِك، يا ابنَ عَمْرِو
ismi mastarın yerine koydu; sanki “**إِسماعاً**” dedi; nitekim dediği gibi:
وبَعْدَ عَطائِك المائةَ الرِّتاعا
yani “**إِعطائِك**.” Sîbeveyh dedi: ve istersen “**سَمْعاً**” dersin; bunu, kendini tahsis etmediğin zaman söyler. el-Lihyânî dedi: “kulağımın **سَمْعُ**’ı falanın bunu söylediğidir” ve “kulağımın **سِمْعُ**’ı” ve “kulağımın **سَمْعةُ**”; bütün bunlarda ref‘ etti. Sîbeveyh dedi: ve dediler: “bunu ondan **سَماعاً** ve **سَمْعاً** aldım”; mastarı fiilinin dışına getirdiler; bu, onun yanında muttarid değildir; ve insanlar onunla **تَسامَعَ** ettiler. Ve onların sözü: “**سَمْعَكَ** **إِليَّ**” yani “benden dinle”; ve yine onların sözü: “**سَماعِ**” yani “dinle”; **دَراكِ** ve **مَناعِ** gibi, “yetiş” ve “men et” mânâsında; İbn Berrî dedi: onun şahidi şairin sözü:
فسَماعِ أَسْتاهَ الكِلابِ سَماعِ
dedi: ve **سَمِعْتُ** “cevap verdim” mânâsında da gelebilir; ondan onların sözü: “**سَمِعَ الله لمن حَمِدَه**” yani onun hamdine cevap verdi ve onu kabul etti. Denir: “**اسْمَعْ** duamı” yani “cevap ver”; çünkü isteyenin maksadı cevap ve kabuldür; bunun üzerine Ebû Zeyd’in inşâd ettiği:
دَعَوْتُ اللهَ، حتى خِفْتُ أَن لا
يكونَ اللهُ يَسْمَعُ ما أَقولُ
Ve onun sözü: “**أَبْصِرْ به وأَسْمِعْ**” yani taaccüb üzere: “onu ne kadar görendir ve ne kadar işitendir”; ve ondan hadis: “Allah’ım, işitilmeyen duadan sana sığınırım” yani icabet olunmayan ve ona itibar edilmeyen; sanki işitilmemiştir; ve ondan hadis: “**سَمِعَ سامِعٌ** Allah’a hamd ile ve bize olan belâsının güzelliği ile” yani işiten işitsin ve şâhid şâhidlik etsin: Allah Teâlâ’ya, bize ihsan ettiği ve nimetlerinden verdiği şeye hamdimizi; ve **حُسْنُ البلاء** nimet ve hayırla imtihandır ki şükür ortaya çıksın; ve şerle (imtihan) ki sabır ortaya çıksın. Ve Amr b. Abese hadîsinde, ona dedi: “hangi saatler daha **أَسْمَعُ**?” dedi: “gecenin son içi”; yani onda duayı işitmeye daha muvafık ve icabete daha lâyık; ve bu, “gündüzü oruçlu, gecesi kıyamlı” babındandır. Ve ondan Dahhâk hadisi: ona İslâm arz olunduğunda dedi: “ondan bir söz işittim ki, ondan daha **أَسْمَعَ** bir söz asla işitmedim”; yani kalpte daha beliğ ve daha faydalı. Ve dediler: “**سَمْعاً وطاعة**”; onu, fiilin izharı kullanılmayan bir fiilin izmarı üzerine nasb ettiler; ve onlardan kimisi ref‘ eder; yani “emrim budur”; ve üzerine ref‘ edilen de izharı kullanılmayan (bir şey)dir; nitekim üzerine nasb edilen de öyledir. Ve **سَمِيعٌ** adam: işiten; onu ta‘diye ettiler de dediler: o, senin sözünü ve başkasının sözünü **سميع**’dir. Ve **السميع**: Azze ve Celle’nin sıfatlarındandır ve isimlerindendir; işitilen hiçbir şey, gizli olsa bile, onun idrakinden uzak kalmaz; o, uzuvsuz işitir. Ve **فَعِيلٌ**: mübalağa binalarındandır. Ve tenzîlde: “Allah **سميعاً** **بصيراً** idi”; ve o, işitmesi her şeyi kuşatan kimsedir; nitekim Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi; Allah Teâlâ dedi: “Allah, kocası hakkında seninle mücadele edenin sözünü işitti”; ve başka bir yerde dedi: “yoksa sanıyorlar mı ki biz onların sırlarını ve fısıltılarını işitmeyiz? Evet.” el-Ezherî dedi: ve acayip olan, bir kavmin **السميعَ**’i **المُسْمِع** mânâsında tefsir etmeleridir; Allah’ı, kendisine **سَمْع** nisbet etmekten kaçış olarak; hâlbuki Allah fiili kitabının birden çok yerinde zikretmiştir; o, keyfiyetlendirme ve yaratıklarının işitmesine benzetme olmaksızın, **سَمْع** sahibi **سَمِيعٌ**’dir; ve onun işitmesi yaratıklarının işitmesi gibi değildir; ve biz Allah’ı, kendisini vasfettiğiyle vasfederiz; tahdid ve keyfiyetlendirme olmaksızın. Dedi: ve Arapların كلامında inkâr etmem: **السميع** işiten olur ve işittiren olur; ve Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
أَمِنْ رَيْحانةَ الدَّاعِي السَّمِيعُ
يُؤَرِّقُني، وأَصحابي هُجُوعُ؟
o, bu beyitte **المُسْمِعِ** mânâsındadır ve şâzdır; ve Arapların كلامından zâhir olan ekser, **السميعُ**’in **السامِعِ** mânâsında olmasıdır; **علِيمٍ** ve **عالِم** gibi, ve **قدِير** ve **قادِرٍ**. Ve **مُنادٍ سَمِيعٌ**: işittiren; **خبير** ve **مُخْبر** gibi; ve **سَمْعةٌ** ve **سَمَعَةٌ** ve **سَمِعةٌ** ve **سَمِيعةٌ** ve **سامِعةٌ** ve **سَمّاعةٌ** ve **سَمُوعةٌ** kulak. Ve **السَّمِيع**: işitilen (şey)dir de. Ve **السَّمْعُ**: kulakta, işittiğin bir şeyden yerleşip kalan şeydir. Ve denir: **ساءَ سَمْعاً** da kötü cevap verdi; yani güzel işitmedi. Ve **سَمّاعٌ** adam: söylenen ve telaffuz olunan şeye çokça kulak veren olduğu zaman. Allah عز وجل dedi: “**سَمّاعون للكذب**”; onun “**سماعون للكذب**” sözü iki vecih üzere tefsir edildi: birincisi, işittiklerinde yalan söylemek için işitirler; ve caizdir ki mânâsı, yalanı insanlarda yaymak için işitirler olsun; Allah, ne murad ettiğini daha iyi bilir. Ve O’nun عز وجل sözü: “Allah onların kalplerinin üzerine ve **سَمْعِهم**’in üzerine ve gözlerinin üzerine bir perde mühürledi,”

Böylece **خَتَمَ طَبَع على قلوبهم**’in mânâsı: küfürleri sebebiyle kalplerinin üzerine mühürledi; hâlbuki onlar işitiyorlar
ve görüyorlardı; fakat bu duyuları kendilerine fayda verecek bir kullanışla kullanmadılar; böylece
işitmemiş, görmemiş ve akletmemiş kimse gibi oldular; söyledikleri gibi:
“Hoşuna gitmeyen şeye karşı sağırdır; (ama) işitendir.”

Ve O’nun sözü **على سَمْعِهم**; ondan murad **على أَسماعهم**’dir. Ve onda üç vecih vardır: birincisi
şu ki, **السمع** masdar mânâsında olup tekil kılınır ve onunla cem‘ murad edilir; çünkü masdarlar cem‘ edilmez.
İkincisi: mânânın “işitmelerinin yerleri üzerine” olmasıdır; böylece “yerler” hazfedilmiştir; senin “onlar **عَدْل**” demen gibi,
yani “adalet sahipleri”. Üçüncüsü: **السمع**’in onlara izâfesinin, onların **أَسماعِهم**’ine delâlet etmesidir;
şöyle dediği gibi:
“Boğazınızda bir kemik var; ve biz boğulduk.”
Mânâsı: boğazlarınızda. Bunun benzeri Arapların كلامında çoktur. Ve **الأَسْماعِ**’ın cem‘i
**أَسامِيعُ**’dur. El-Ezherî, Ebû Zeyd’den nakletti: ve denilir ki insanın bütün deliklerine—iki gözüne,
iki burun deliğine ve makatına—**مَسامِعُ**; onun bir teki müfred edilmez. Leys dedi: “**سَمِعَتْ
أُذُني** Zeyd’i şöyle şöyle yapıyor” denilir; yani “onu gözümle o işi yaparken gördüm”; el-Ezherî dedi:
Leys’in bu harfi nereden getirdiğini bilmiyorum; Arapların mezheplerinden değildir ki adam
“kulağım işitti”yi “gözüm gördü” mânâsında söylesin. Dedi: bu, benim yanımda bozuk bir sözdür ve
bid‘at ve hevâ ehlinin onu türetmiş olmasından emin değilim. Ve **السِّمْعُ** ve **السَّمْعُ**;
sonuncusu Lihyânî’dendir; ve **السِّماعُ**; hepsi: işitilen güzel, hoş zikirdir; şöyle dedi:
“Ey Ümmü Fâri‘, kınama beni,
işitmemle yükselttiğim bir şey üzerine.”
Ve denilir: “Onun **سمْعُه**’u insanlar içinde ve **صِيتُه**’u gitti”; yani zikri. Lihyânî dedi: bu iş
**ذو سِمْع** ve **ذو سَماع**’dır; ya güzeldir ya çirkindir. Ve denilir: **سَمَّعَ به**; yani
onu sönüklükten yükseltti ve zikrini yaydı.

Ve **السَّماعُ**: onunla **سَمَّعْتَ** da yayıldı ve onunla konuşulduğun şeydir. Ve kulağın
güzel bir sesten lezzet aldığı her şey **سماع**’dır. Ve **السَّماعُ**: şarkıdır. Ve **المُسْمِعةُ**:
şarkı söyleyen kadındır.

Ve bağın adlarından **المُسْمِعُ**. Ve onun sözü—Sa‘leb onu okuttu:
“Ve iki **مُسْمِعَتانِ** ve bir **زَمَّارةٌ**,
ve uzun bir gölge, ve zarif bir hisar.”
Onu tefsir etti ve dedi: **المُسْمِعَتانِ** iki bağdır; sanki ikisi ona şarkı söylüyor. Ve müennes yaptı; çünkü
bunun çoğu kadın içindir. Ve **الزَّمّارةُ**: **السّاجُور**’dur. Ve Haccâc bir âmiline yazdı:
“Bana falanı **مُسَمَّعاً مُزَمَّراً** olarak gönder”; yani **مُقَيَّداً
مُسَوْجَراً**; bütün bunlar teşbih üzerinedir.

Ve bunu senin için **تَسْمِعَتَك** ve sana **تَسْمِعةً** olarak yaptım; yani onu işitmen için. Ve bunu
riyâ olarak, ne **سَمْعةً** ne de **سُمْعةً** olarak yapmadım.

Ve **سَمَّعَ به**: ona çirkini işittirdi ve ona sövdü. Ve insanlar onunla **تَسامَعَ** ettiler. Ve ona
**أَسمَعَه الحديثَ** ve ona **أَسمَعَه**; yani ona sövdü. Ve **سَمَّعَ بالرجل**: onun hakkında bir ayıbı yaydı,
onu kınadı, onu teşhir etti ve onu rezil etti; ve insanlara onu işittirdi. El-Ezherî dedi: ve
sövmek ve çirkini işittirmek mânâsındaki **التَّسْمِيعِ**’den, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü:
“Kim bir kul hakkında **سَمَّعَ** ederse Allah da onunla **سَمَّعَ** eder.” Ebû Zeyd: “Onunla
**شَتَّرْتُ** (onu) **تَشْتِيراً**; ve onunla **نَدَّدْتُ**; ve onunla **سَمَّعْتُ**; ve onunla
**هَجَّلْتُ**” denilir; ona çirkini işittirdiğinde ve ona sövdüğünde. Ve hadiste:
“Kim insanlara ameliyle **سَمَّعَ** ederse Allah da onunla, خلقının **سامِعُ**’ına **سَمَّعَ** eder; onu
hakir kılar ve küçültür.” Ve rivayet edildi: **أَسامِعَ خَلْقِه**. Böylece **سامِعُ خَلْقه**
Allah Teâlâ’dan bedeldir; sıfat olmaz; çünkü fiilinin hepsi hâl’dir. El-Ezherî dedi:
Kim onu **سامِعُ خلقه** diye rivayet ederse o merfûdur; muradı: “Allah, خلقının **سامِعُ**’ı onunla
**سَمَّعَ** etti”; yani onu rezil etti. Kim onu **أَسامِعَ خَلْقِه** diye, nasb ile rivayet ederse,
**سَمْعاً**’ı **أَسْمُع** üzerine kırdı; sonra **أَسْمُعاً**’ı **أَسامِعَ** üzerine kırdı. Bu da şundandır:
işitmeyi masdar değil isim kıldı; masdar olsaydı onu cem‘ etmezdi. Muradı: Allah kıyamet günü
bu adamla خلقının **أَسامِعَ**’ına işittirir. Ve denildi: muradı, kim insanlara ameliyle **سَمَّعَ** ederse
Allah ona **سَمَّعَ** eder ve sevabını ona verir gibi gösterir; onu vermeden. Ve denildi: kim ameliyle
insanları murad ederse Allah onu insanlara işittirir; bu onun sevabı olur. Ve denildi: kim gizlide
salih bir fiil yapmak ister, sonra onu ortaya çıkarır ki insanlar onu işitsin ve onunla övsünler;
Allah onunla işittirir ve insanlara onun maksadını ortaya çıkarır; ve ameli hâlis olmamıştır. Ve denildi:
muradı, kim kendine yapmadığı salih bir ameli nisbet eder ve yapmadığı bir hayrı iddia ederse,
Allah onu rezil eder ve yalanını ortaya çıkarır. Ve ondan hadistir: “Onu ancak **سُمْعةً** ve riyâ olarak yaptı”;
yani insanlar onu işitsin ve onu görsün diye. Ve ondan hadistir: bazı sahâbeye “Niçin Osman’la konuşmuyorsun?”
denildi. Dedi: “Beni, sizin **سَمْعكُم**’unuz için mi onunla konuşuyor sanıyorsunuz?”; yani işiteceğiniz şekilde.
Ve Cündeb el-Becelî’den hadiste: dedi: Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) işittim, şöyle diyor:
“Kim **سَمَّعَ** ederse Allah onunla **يُسَمِّعُ** eder; kim riyâ yaparsa Allah onunla riyâ yapar.”
Ve **سَمِّع بفلان**; yani onunla işittirilecek bir iş ile ona gel ve zikriyle onu yücelt; bu Lihyânî’dendir.
Ve **سَمَّعَ بفلان بالناس**: zikriyle onu yüceltti. Ve **السُّمْعةُ**: yemek veya başka şeyden,
işittirilmek ve görülmek için riyâ olarak **سُمِّعَ** edilen şeydir. Ve dersin: onu riyâ ve **سمعة** olarak yaptı;
yani insanlar onu görsün ve onunla işitsin diye. Ve **التسْمِيعُ**: **التشْنِيعُ**’dır.

Ve bir kadın **سُمْعُنَّةٌ** ve **سِمْعَنَّةٌ** ve **سِمْعَنَةٌ**—tahfîf ile; sonuncusu Ya‘kûb’dandır—yani
dinleyen, çok dinleyen; şöyle dedi:
“Şüphesiz sizde bir **لَكَنّهْ** vardır,
**مِعَنّةً مِفَنّهْ**
**سِمْعَنّةً نِظْرَنّهْ**
rüzgâr gibi tepenin çevresinde,
onu görmezsen onu zannedersin.”
Ve şöyle rivayet edilir:
“kurt gibi sürünün ortasında.”
Ve **المِعَنّةُ**: araya giren (mâni olan). Ve **المِفَنَّةُ**: acayiplerden türlü türlü şeyler getiren.
Ve rivayet edilir: **سُمْعُنَّةً نُظْرُنَّةً**, damme ile; o, işitmeye çalıştığında veya bakındığında bir şey görmezse,
onu **تَظَنَّتْه تَظَنِّياً**; yani zan ile amel etti. Ahfeş ikisinin evvelini kesreler, üçüncüsünü fetha yapardı.
Lihyânî dedi: **سُمْعُنّةٌ نُظْرُنَّةٌ** ve **سِمْعَنَّةٌ نِظْرَنَّةٌ**; yani işitmesi ve görmesi iyi.
Ve onun sözü **أَبْصِرْ به وأَسْمِعْ**; yani taaccüb için: “Onu ne işittirici, onu ne görücü!”
Ve bir adam **سِمْعٌ**: işittirilir. Ve duada: “Allah’ım, **سِمْعاً لا بِلْغاً**; ve **سَمْعاً لا بَلْغاً**;
ve **سِمْعٌ لا بِلْغٌ**; ve **سَمْعٌ لا بَلْغ**.” Mânâsı: işittirilir de ulaşmaz. Ve denildi:
işittirilir de tebliğ edilmeye ihtiyaç duymaz. Ve denildi: onunla işittirilir de tamam olmaz.
Kisâî: adam hoşuna gitmeyen haberi işitince şöyle der: **سِمْعٌ ولا بِلْغ** ve **سَمْع
لا بَلْغ**; yani belâlarla işittir; bana ulaşmasın. Ve **سَمْعُ الأَرضِ** ve **بَصَرُها**:
uzunluğu ve genişliğidir. Ebû Ubeyd dedi: buna bir وجه yoktur; ancak mânâsı boşluktur. İbnü’l-A‘râbî nakletti:
“**أَلقى نفسه بين سَمْعِ الأَرضِ وبَصَرِها**” denilir; onu tehlikeye attığında ve onu nerede olduğu bilinmeyen yere attığında.
Ve Kîle hadîsinde: kız kardeşinin dediği: “Vay kız kardeşime! Ona şunu şunu haber verme de
**بين سمع الأَرض وبصرها** çıksın.” Ve Nihâye’de: “Kız kardeşime haber verme de Ebû Bekr b. Vâil’in kardeşini
**بين سمع الأَرض وبصرها** takip etsin.” “Falan **بين سمع الأَرض وبصرها** çıktı” denilir; nereye yöneleceğini bilmediğinde;
çünkü yola rastlamaz. Ve denildi: muradı “yeryüzü ehlinin işitmesi ve görmesi arasında” idi; böylece
**الأَهل** hazfedildi; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Köyü sor”; yani onun ehlini. Ve adama, kendini tehlikeye attığında
ve onu nerede olduğu bilinmeyen yere attığında: “**أَلقى نفسه بين سمع الأَرض
وبصرها**” denilir.

Ve Ebû Ubeyd dedi: “Onun ‘kız kardeşim onunla, yerin **سمع**’i ile **بصر**’ı arasında çıkar’ sözünün mânası şudur ki: adam onunla baş başa kalır; onun sözünü işiten ve onu gören hiç kimse onunla beraber değildir; ancak ıssız yer vardır. Yer için **سَمْع** vardır diye değil; fakat onu, onunla birlikte olan adamla baş başa kalışındaki çirkinliği pekiştirdi.” Zemahşerî dedi: “Bu bir temsil(dir); yani onların sözünü işiten ve onları gören ancak yer(dir); kız kardeşini ve onunla birlikte olduğu Bekrî’yi kastediyor.” İbnü’s-Sikkît dedi: “**سَمْعِ الأَرضِ** ile **بَصَرِها** arasında ona rastladım denir; yani üzerinde hiç kimse olmayan bir yerde.” Ve **سَمِعَ له**: ona itaat etti. Haberde: Abdülmelik b. Mervân bir gün hutbe okudu da dedi ki: “Size Ömer b. el-Hattâb yönetici oldu; kaba, sert, size daraltıcı idi; siz de ona **سمعتم له** (itaat ettiniz).”

Ve **المِسمَع**: meşedenin kulp yeri; ve denildi ki: kulpun **خَرْتَ**’ını aşan şeydir; ve denildi ki: **المِسْمَعُ** kovanın, meşedenin ve ibrikin ortasında bir kulptur; kovayı dengeli olsun diye ona ip konur; Abdullah b. Evfâ dedi:
نُعَدِّلُ ذا المَيْلِ إِنْ رامَنا،
كما عُدِّلَ الغَرْبُ بالمِسْمَعِ

Ve **أَسمَعَ الدلوَ**: onun için iç tarafından alt kısmında bir kulp yaptı; sonra onu taşıyana hafif gelsin diye **العَرْقُوةِ**’ye bir ip bağladı. Ve denildi ki: **المِسْمَعُ** kovanın içinde bir kulptur; onun karşısında başka bir kulp vardır; yaşlı yahut çocuk onunla su çekmeyi ağır bulduğunda iki kulpu bir araya getirirler ve onları bağlarlar; hafiflesin ve suyu alış(ı) azalsın diye. Bundan denir: **أَسْمَعْتُ الدلو**; râciz dedi:
أَحْمَر غَضْب لا يبالي ما اسْتَقَى،
لا يُسْمِعُ الدَّلْو، إِذا الوِرْدُ التَقَى

Ve dedi:
سأَلْت عَمْراً بعد بَكْرٍ خُفّا،
والدَّلْوُ قد تُسْمَعُ كَيْ تَخِفّا

Diyor ki: develerden Bekr’i ondan istedi de ona vermedi; bunun üzerine ondan **خُفًّا** istedi; yani yaşlı bir deve.

Ve **المِسْمَعانِ**: **الغَرْب**’in iki yanı. Ve **المِسمَعانِ**: kuyudan toprak çıkarıldığında **الزَّبِيلِ**’in iki kulpuna sokulan iki tahta; ve **أَسْمَعَ الزَّبِيلَ** (denir). Ezherî dedi: “Bazı Arapların, kuyu kazılırken toprağını kuyudan çıkaran iki adama şöyle dediğini işittim: **أَسْمِعا المِشآة**; yani onu kuyunun çevresinden ve ağzından uzaklaştırın.” Leys dedi: **السَّمِيعانِ** çiftçilerin aletlerindendir; öküzün koşulduğu **المِقْرَنِ**’de iki uzun ağaçtır; yani toprağı sürmek için. Ve **المِسْمَعانِ**: avcının öğle vaktinde ceylanları aradığında giydiği iki çorap.

Ve **السِّمْعُ**: birleşik bir yırtıcıdır; o, sırtlanın kurttan olan yavrusudur. Meselde: **أَسمَعُ من السِّمْعِ الأَزَلِّ**; bazen de derler ki: **أَسمَعُ من سِمْع**; şair dedi:
تَراهُ حَدِيدَ الطَّرْفِ أَبْلَجَ واضِحاً،
أَغَرَّ طَوِيلَ الباعِ، أَسْمَعَ من سِمْعِ

Ve **السَّمَعْمَعُ**: başı ve gövdesi küçük olan, belâ (olan kimse/şey); İbn Berrî, şairin şu sözünü onun şahidi olarak verdi:
كأَنَّ فيه وَرَلاً سَمَعْمَعا

Ve denildi ki: o, eti hafif, işi çabuk, kötü, çevik olandır; uzun da olsa kısa da olsa. Ve denildi ki: o, büzülmüş, atılgan olandır; ve o **فَعَلْعَلٌ** veznindedir. Ve **غُول سَمَعْمَعٌ** ve **شيطان سَمَعْمَعٌ** onun kötülüğü sebebiyle; dedi:
ويْلٌ لأَجْمالِ العَجُوزِ مِنِّي،
إِذا دَنَوْتُ أَو دَنَوْنَ منِّي،
كأَنَّني سَمَعْمَعٌ مِن جِنِّ

**سمعمع** sözüyle yetinmedi; “**من جِنّ**” dedi; çünkü cinlerin **سمعمع**’ı, insanların **سمعمع**’ından daha yadırgatıcı ve daha kötüdür. İbn Cinnî dedi: “Kafiyesi ancak **النون** olur; görmüyor musun ki onda **من جِنّ** vardır; ve **النون** cin(ler) kelimesinde ancak kafiye olur; çünkü ondan sonra gelen **الياء** mutlaka uzatma içindir.” Ali’nin hadisinde:
سَمَعْمَعٌ كأَنَّني من جِنِّ

Yani hızlı, hafif; ve o, kurdun vasfında daha meşhurdur. Ve **امرأَة سَمَعْمَعةٌ**: sanki o bir **غُول** yahut dişi kurt. Avâne rivayet etti: Muğîre, İbn Lisân el-Hamra’ya kadınlar hakkında sordu; o da dedi ki: “Kadınlar dörttür: **فَرَبِيعٌ مَرْبَع**; ve **جَمِيعٌ تَجْمَع**; ve **شيطانٌ سَمَعْمَع**; ve rivayet olunur: **سُمَّع**; ve **غُلٌّ لا يُخْلَع**.” Dedi ki: “Açıkla.” Dedi ki: “**الرَّبِيعُ المَرْبَع**: genç güzel kadındır; ona baktığında seni sevindirir; ona yemin ettiğinde seni doğrular. **الجميع التي تجمع** ise: onunla evlenirsin; senin malın vardır, onun da malı vardır; onu toplar. **الشيطان السَّمَعْمَعُ** ise: sen girdiğinde yüzüne karşı asık suratlıdır; sen çıktığında arkandan **المُوَلْوِلَةُ** girer.” Ve **امرأَة سَمَعْمَعةٌ**: sanki o bir **غُول**. Ve kötü şeytana **السَّمَعْمَعُ** denir. Dedi ki: “**الغُلُّ الذي لا يُخْلَعُ** ise: amca kızındır; kısa, ağzı büyük, çirkin, siyah; sana karnındakini saçtı (doğurdu); onu boşarsan çocuğun zayi olur; onu tutarsan onu, burnunu kesmek gibi bir şey üzerinde tutmuş olursun.” Ve **الرأْس السَّمَعْمَعُ**: küçük, hafif. Bazıları dedi ki: **غُولٌ سُمَّعٌ**: başı hafif; Şemmer inşad etti:
فَلَيْسَتْ بِإِنسانٍ فَيَنْفَعَ عَقْلُه،
ولكِنَّها غُولٌ مِن الجِنِّ سُمَّعُ

Süfyân b. Nübeyh el-Hüzelî’nin hadisinde: “Ve başı, saçı seyrekleşmiş, **سَمَعْمَعٌ** idi”; yani başı ince. Ve **السَّمَعْمَعُ** ve **السَّمْسامُ** erkeklerden: uzun, ince olan. Ve kadın: **سَمَعْمَعةٌ** ve **سَمْسامةٌ**.

Ve **مِسْمَعٌ**: bir kabilenin babasıdır; onlara **المَسامِعةُ** denir; nisbet için ona **الهاء** girmiştir. Lihyânî dedi: **المَسامِعةُ** **تَيْمِ اللاَّتِ**’tendir. Ve **سُمَيْعٌ** ve **سَماعةُ** ve **سِمْعانُ**: isimlerdir. Ve **سِمْعانُ**: Firavun ailesinden mümin adamın adıdır; o, imanını gizlerdi; ve denildi ki: adı **حبيباً** idi. Ve **المِسْمَعانِ**: Mâlik b. **مِسْمَعٍ**’ın iki oğlu Âmir ve Abdülmelik; bu, Asmaî’nin sözüdür; ve inşad etti:
ثَأَرْتُ المِسْمَعَيْنِ وقُلْتُ: بُوآ
بِقَتْلِ أَخِي فَزارةَ والخبارِ

Ebû Ubeyde dedi: “Onlar, Hicazlı Şihâb b. Süfyân b. **مِسْمَع**’ın iki oğlu Mâlik ve Abdülmelik’tir.” Başkaları dedi: “Onlar, Şihâb b. Sinân b. **مِسْمَع** b. Mâlik b. **مِسْمَع**’ın iki oğlu Mâlik ve Abdülmelik’tir.” Ve **دَيْرُ سَمْعانَ**: bir yerdir.
