# سمق (س-م-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - م - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والسين والميم معهما
ق س م، س ق م، م ق س، ق م س، س م ق مستعملات قسم: القَسْمُ مصدر قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً، والقِسْمةُ مصدر الاقتِسام، ويقال أيضاً: قَسَمَ بينهم قِسْمةً.
والقِسْم: الحظ من الخير ويجمع على أقسام.
والقَسَم: اليمين، ويجمع على أقسام، والفعل: أقْسَمَ.
وقوله تعالى: "لا أقسم" بمعنى أقسمُ و"لا" صلة.
والقَسيمُ: الذي يقاسمك أرضاً أو مالاً بينك وبينه.
وهذه الأرض قَسيمةُ هذه أي عزلت منها، وهذا المكان قَسيمُ هذا ونحوه.
والقَسّامُ: من يَقسِمُ الأرضين بين الناس، وهو القاسِمُ.
والاستِقسام: أنهم كانوا يجيلون السهام أي الأزلام عند الأصنام فما يهمون به من الأمور العظام مثل تزويج أو سفر، كتب على وجهي القدح: أخُرج، لا تَخرُج، لا تتزوج، ثم يقعد عند الصنم بكفره، أي الأمرين كان خيراً إلي فأذن لي فيه حتى أفعله، ثم يجيل، فأي الوجهين خرج فعل راضياً به قسماً وحظاً.
وحصاة القَسْمِ ونواة القَسْمِ أنهم إذا قل ماؤهم في المفاوز عمدوا إلى غمر فألقوا فيه تلك الحصاة أو النواة ثم صبوا عليه من الماء قدر ما يغمرها حتى يستوي بأعلاها فيعطى كل إنسان شربة من ذلك الماء بمقدار واحد على ما وصفت.
والأقاسيمُ: الحظوظ المقسومةُ بين العباد واختلفوا فقالوا: الواحدة أُقْسُومةُ، ويقال: بل هي جماعة الجماعة كالأظفار والأظافير.
والقَسيمُ من الرجال: الحسن الخلق، والقِسمةُ: الوجه، قال الشاعر:
كأن دنانيراً على قَسمَاتِـهـمْ		وإن كان قد شف الوجوه لِقاء
سقم: السُّقمُ والسَّقَمُ السَّقامُ لغات، وقد سقم الرجل فهو سَقيم مِسْقامٌ.
مقس: مَقِسَتْ نفسه وتَمَقَّسَتْ أيضاً نفسه أي غثيت.
قمس: كل شيء ينغط في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ، والقيزان كذلك، والقنان وهي أكام القفاف إذا اضطرب السراب حواليها قيل: قَمست، قال رؤبة في نعت القيزان:
بيداً تزى قيزانهن قسا		بوازياً مراً ومراً قُْمسا
... أي بدت بعدما تخفى كذا، يصف رؤبة قيزاناً أنهن يَتَقَمَّسْنَ في السراب.
وفي المثل: بلغ قوله قاموس البحر أي قعره الأقصى.
سمق: سَمَقَ النبات: بلغ غاية الطول. ونخلة سامقةٌ: طويلة جداً.
والسَّميقان: خشبات يدخلن في الآلة التي ينقل عليها اللبن، والسَّميقانِ في النير عودان قد لوقي بين طرفيهما تحت غبغب الثور شداً بخيط، وتجمع أسمِقةً، والسَّمْسَقُ: الياسمين.

##### Türkçe

**القاف** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte
**ق س م**، **س ق م**، **م ق س**، **ق م س**، **س م ق** kullanımdadırlar. **قسم**: **القَسْمُ**; **قَسَمَ يَقْسِمُ قَسْماً**’ın mastarıdır; **القِسْمةُ** ise **الاقتِسام**’ın mastarıdır. Ve ayrıca denilir: Aralarında **قِسْمةً** olarak **قَسَمَ**.

Ve **القِسْم**: hayırdan paydır; **أقسام** üzerine cem‘ olunur.

Ve **القَسَم**: yemindir; **أقسام** üzerine cem‘ olunur; fiil: **أقْسَمَ**.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**لا أقسم**” **أقسمُ** manasınadır; **لا** ise صلة’dir.

Ve **القَسيمُ**: seninle aranda bir araziyi veya malı seninle onun arasında paylaşandır.

Ve bu arazi, bunun **قَسيمةُ**’sidir; yani ondan ayrıldı. Ve bu mekân, bunun **قَسيمُ**’idir ve benzeri.

Ve **القَسّامُ**: arazileri insanlar arasında bölen kimsedir; o, **القاسِمُ**’dir.

Ve **الاستِقسام**: onların putların yanında okları, yani **الأزلام**’ı çeviriyor olmalarıdır; büyük işlerden, evlendirme veya yolculuk gibi, niyet ettikleri şey hakkında; kadehin iki yüzüne yazılırdı: **أخُرج**، **لا تَخرُج**، **لا تتزوج**; sonra küfrü üzere putun yanında oturur: “İki işten hangisi benim için daha hayırlı ise, onda bana izin ver ki onu yapayım”; sonra çevirir; iki yüzden hangisi çıkarsa, onu, bir **قسماً** ve bir **حظاً** olarak ondan razı halde yapardı.

Ve **حصاة القَسْمِ** ve **نواة القَسْمِ**: onların, çöllerde suları azaldığında bir çukura yönelmeleri; o çukura o çakıl taşını veya çekirdeği atmaları; sonra onun üzerine, onu örtecek kadar su dökmeleri; ta ki onun üstüyle eşit oluncaya kadar; sonra her insana, vasfettiğim üzere, o sudan eşit miktarda bir yudum verilir.

Ve **الأقاسيمُ**: kullar arasında bölüştürülmüş paylardır. İhtilaf ettiler de dediler: tekili **أُقْسُومةُ**’dur. Ve denilir: bilakis o, **الأظفار** ve **الأظافير** gibi cem‘in cem‘idir.

Ve erkeklerden **القَسيمُ**: güzel yaratılışlıdır. Ve **القِسمةُ**: yüzdür. Şair dedi ki:
Sanki onların **قَسمَاتِـهـمْ** üzerinde dinarlar var,
Her ne kadar yüzleri görüşme inceltmiş olsa da.

**سقم**: **السُّقمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır. Ve adam **سقم** etti; o halde o **سَقيم** **مِسْقامٌ**’dur.

**مقس**: **مَقِسَتْ** nefsi ve ayrıca nefsi **تَمَقَّسَتْ**; yani bulandı.

**قمس**: Suda her ne şey dalar sonra yükselirse, muhakkak **قَمَسَ** etmiştir. Ve **القيزان** da böyledir. Ve **القنان**; o, kum tepelerinin tümsekleridir; serap onun çevresinde çalkalanınca “**قَمست**” denilir. Rü’be, **القيزان**’ı niteleyerek dedi ki:
Çorak bir yerde, **قيزان**’ları gizli iken göründü;
Birbirine paralel, bir kere ve bir kere **قُْمسا**.
… yani gizlenirken göründü; şöyle şöyle. Rü’be, serap içinde onların **يَتَقَمَّسْنَ** olduklarını, **قيزان**’ı vasfeder.

Ve meselde: “Onun sözü denizin **قاموس**’una ulaştı”; yani onun en uzak dibine.

**سمق**: **سَمَقَ** bitki: boyun nihayetine ulaştı. Ve **سامقةٌ** hurma ağacı: pek uzundur.

Ve **السَّميقان**: sütün taşındığı alete sokulan iki tahtadır. Ve **السَّميقانِ** boyundurukta, iki ucu arasında öküzün gıdığının altında bir iple sıkıca bağlanmış iki çubuktur. Ve **أسمِقةً** olarak cem‘ olunur. Ve **السَّمْسَقُ**: yasemindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَمَقَ سُموقاً، أي علا وطال. والسُمَّاقُ بالتشديد، معروفٌ. وكذبٌ سُمَاقٌ بالتخفيف، أي خالصٌ. والسَميقانِ: خشبتان في النيرِ يُحيطان بعنق الثَور كالطَوق.

##### Türkçe

**سَمَقَ** **سُموقاً**، yani yükseldi ve uzadı. Ve **السُمَّاقُ** (şeddeli), bilinen(şey)dir. Ve **سُمَاقٌ** (tahfifli) yalan; yani hâlis(olan)dır. Ve **السَميقانِ**: boyundurukta iki tahta; öküzün boynunu tasma gibi kuşatırlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ، وقَسِيمُكَ الذي يُقاسِمُكَ أرضاً ومالاً بينك وبينه ، ويقال : هذه الأرضُ قسيمَةُ هذه الأرض ، أي : عُزِلَتْ عنها ، والقَسَّامُ الذي يَقسمُ الدُّورَ والأرضين بين الشركاء .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
قال الزّجّاج : موضعُ أنْ رفعٌ ، والمعنى : حُرّمَ عليكم الاستِقسامُ بالأزْلام ، والأزْلامُ سِهامٌ كانت للجاهليةِ مكتوبٌ على بعضها أمَرَني رَبِّي وعلى بعِضها نهاني ربي ، فإذا أرادَ الرجلُ سَفراً أو أمراً ضربَ تلك القِداحَ فإن خرجَ السهم الذي عليهِ أمرني رَبِّي مضى لحاجتهِ ، وإنْ خرجَ الذي عليهِ نهاني رَبِّي لمْ يمضِ في أمرِهِ فأعلم اللَّهُ أن ذلك حرامٌ .
قال أبو منصور : وقولُهُ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( معناه : تطلبوا من جهةِ الأزْلام وما كُتِبَ عليها ما قُسِمَ لكم من الأمرين .
ومما يبين لك أن الأَزْلاَمَ التي كانوا يَسْتَقْسِمون بها غير قداح الميسر . ما حدثنا به محمد بن إسحاق السعديّ ، عن الرّمادي عن عبد الرزاق عن معمر عن الزهري ، قال : حدّثني عبد الرحمن بن مالك المدلجيِّ ، وهو ابن أخي سُراقة بن جشعم ( جعشم ) أن أباه أخبره أنه سمع سُراقة يقول : جاءتنا رُسُل كفار قريش ، يجعلون لنا في رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأبي بكر ،
دية كل واحد منهما لمن قتلهما أو أسرهما . قال : فبينا أنا جالس في مجلس قومي بني مُدْلج ، أقبل منهم رجل ، فقام على رؤُوسنا ، فقال : يا سُرَاقة إني رأيت آنفاً أسْوِدة بالسَّاحل ، لا أُراها إلا محمداً وأصحابه . قال : فعرفت أنهم هم ، فقلت : إنهم ليسوا بهم ، ولكنك رأيت فلاناً وفلاناً ، انطَلقوا بغاةً . قال : ثم لبِثْت في المجلس ساعة ، ثم قمت فدخلت بيتي ، وأمرت جاريتي أن تخرج لي فرسي وتحبسها من وراء أكلمة .
قال : ثم أخذت رمحي فخرجت به من ظهر البيت فخفضت عالية الرمح ، وحططت رمحي في الأرض ، حتى أتيت فرسي فركبتها ورفعتها تُقرّبُ بي حتى رأيت أسودتهما ، فلما دنوت منهم حيث يُسمعهم الصوت ، عثرت بي فرسي فخررت عنها وأهويت بيدي إلى كنانتي وأخرجت منها الأزلام فاسْتقسمْتُ بها ، أأضيرهم أم لا ، فخرج الذي أكره ، أن لا أضيرهم ، فعصيت الأزلام وركبت فرسي ، فرفَّعْتُها تُقَرّبُ ، حتى إذا دنوت منهم ، عثرت فرسي ، وخَرَرْتُ منها . قال : ففعلت ذلك ثلاث مرات ، إلى أن ساخت يدا فرسي في الأرض حتى بلغتا الركبتين .
في حديث فيه طول ، قلت : وهذا الحديث يبين لك ، أن الأزلام ، قِداح الأمر والنهي ، لا قِدَاح الميسر .
وقد قال المؤرّج ، وجماعة من أهل اللغة : إنّ الأزلام قداح الميسر وهو وَهم .
وقال ابن السكيت ، يقال : هو يَقسِمُ أمرهُ قَسْماً ، أي : يُقَدِّرُهُ ، ينظرُ كيف يعملُ فيهِ .
وأنشد للبيد :
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
ويقال : قَسَمَ فلانٌ أَمْرَهُ أي : مَيَّلَ فيه ، أَيفعلُ أَم لا يفعل .
أبو عبيد عن الفراء : القَسِمَةُ : الوجهُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ما بين العينين قَسِمةٌ .
وقال الأصمعي : القسمةُ : أعالي الوجه .
وأخبرني المنذري عن المبَرِّد قال : زَعَمَ أَبو عبيدة أَن القسِماتِ مَجارِي الدُّموعِ واحدتها قَسِمَةٌ .
قال : ويقال : من هذا رجلٌ قسيمٌ ومقسَّم وأَنشد :
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
أبو عبيد : القَسامُ : الحسْنُ ، وكذلك القَسامَةُ .
وقال الليث : القسيمةُ : المرأةُ الجميلةُ .
وقال عنترة :
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
أراد بقوله بقسيمة ، أي : بفم امرأَة قسيمة وهي الحسناءُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : القَسامِيُّ الذي يَطْوِي الثيابَ أَوَّلَ طَيِّها حتى تتكسَّرَ على طيِّهِ ، وأنشد :
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
ثعلب عن ابن الأعرابي : إذا قرِحَ الفرسُ من جانب ، وهو من جانبِ رباعٍ فهو قسامِيٌّ .
وقال الجعدي يَصِفُ فرساً :
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
قال : القَسامِيُّ الذي يكونُ بينَ شيئين ، والقَسامِيُّ : الحسَنُ من القسامَةِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : القَسامَةُ : الهدنةُ بين العدوِّ وبين المسلمين ، وجمعها قساماتٌ ، والقسامَةُ الذين يحلفون على حقهم ويأخُذُونَ ، والقسامَةُ : الحسنُ التَّامُّ وجمعُها قَساماتٌ .
وقال غيره : القَسامُ : وقت الهاجِرَةِ في قول النابغة :
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
وقال أبو زيد : جاءتْ قَسامةُ الرَّجل سمُّوا بالمصدر ، وقتل فلانٌ فلاناً بالقَسامة : باليمين ، وجاءتْ قسامةُ الرجل وأصله اليمين ، ثم جُعل قوماً ، والمُقْسَمُ القَسَم والمُقْسَمُ : الموضعُ يُحلف فيه ، والمُقْسِمُ : الرَّجل الحالف .
أبو منصور : القَسامةُ في الدّم أن يُقتل رجل لا يُشهد على قتل القاتل إيَّاه بِبَيِّنَة عادلة فيجيء أولياء المقتول فيدَّعوا على رجل بعينهِ أنه قتلهُ ويدلُو بلوثٍ من بيِّنة مثل أن يجدوه ملطخاً بدم القتيل أو يشهد رجلٌ واحد أو امرأة واحدة كل منهما عدلٌ ، أو يوجد المقتول في دار رجلٍ بينه وبين القتيل عداوةٌ ظاهرة ، فإِذا حصلت دلالةٌ من هذه الدَّلالات استُحلف أولياءُ القتل وورثة دمه فإِن حلفوا خمسين يميناً استحقوا دية قتيلهم ، وإن نكلوا عن اليمين حلف المدَّعى عليه وبرىء ، وهذا قول الشافعي وأصحابه .
والقَسامةُ : اسم من الإقسام وضع موضع المصدر ثم قيل للذين يُقْسِمُون قسامةٌ أيضاً ، وإذا ادعى الورثة قِبَل رجل أنه قتل صاحبهم ولا لوث ولا بيِّنة استُحلف المدَّعى عليه خمسين يميناً أنه ما قتله فإِن حلفَ برىء وإن نكلَ حلفَ الورثة خمسين يميناً ، ثم يكونون بالخيارِ في قتلهِ أو أخذ الدِّية منه إذا كان القتل عمداً .
قال الليث : وحصاةُ القَسْم أنهم كانوا إذا قلَّ الماء عندهم لِلشُّقَّةِ في الفَلوات عمدوا إلى قعبٍ فألقوا تلك الحصاة فيه ، ثم
صبُّوا عليها الماء قدر ما يغمرها وقُسِمَ الماء بينهم على ذلك ، وتسمى تلك الحصاة المَقْلَةَ .
قال : والأقاسيمُ : الحُظوظُ المقسومة بين العباد ، والواحدة أُقْسُومَةٌ مثل : أُظفور وأظافيرَ ، وقيل : إن الأقاسيم جمع أقسامٍ ، والأقسامُ جمع قِسمٍ ، ووجهٌ مُقَسَّمٌ : أي : حسنٌ .
وقال العجاج :
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
أي : المُحَسَّنِ ، يعني مقام إبراهيم النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وأخبرني المنذري عن المبرد أن الرياشي أنشده :
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
قال الرياشي : سمعت أبا زيد يقول : سمعت العرب تنشده : كأن ظبيةً وكأن ظبيةٍ وكأن ظبيةٌ ، فمن نصب خفَّف كأن وأعملها ، ومن كسراد أراد كظبيةٍ ، ومن رفع أراد كأنها ظبيةٌ .
وقال أبو سعيد الضريرُ ، يقال : تركت فلاناً يَسْتَقْسِمُ أي : يفكِّرُ ويروي بين أمرين وهذا حُجَّة لما فسَّرته في الأزلامِ والاستِقسام بها ، ويقال : فلان جيد القَسْمِ أي : جيد الرأي .
سقم : قال الليث : السُّقْمُ والسَّقَمُ والسَّقامُ لُغاتٌ ، وقد سَقُمَ الرجل يَسْقُمُ فهو سقيمٌ ورجل مِسقامٌ ، إذا كان يعتريه السَقمُ كثيراً ويقال : أسْقَمَهُ الداءُ فَسقُمَ .
ومن العرب من يقول : سَقِمَ يَسْقَمُ سقَماً فهو سقيمٌ .
وقال إبراهيم عليه السلام فيما أخبر الله عنه : ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
قال بعض المفسرين : أراد أنه طعينٌ أي : أصابه الطاعون ، وقيل معناه : أن سَيسْقمُ فيما يستقبل إذا نزل به الموت ، فأَوهمهم بمعارض الكلام أنه في تلك الحال سقيم .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ، معناه : أنك ستموت وأنهم سَيَمُوتُونَ .
وقال أبو زيد : السَّوْقَمُ : شجر يُشبه الخلاف .
وقال ابن دريد : سقامٌ : وادٍ بالحجاز .
مقس : أبو عبيد عن أبي زيد : تمَقَّسَتْ نفسي ولقِسَتْ بمعنى غَثَتْ غَثَياناً .
وأنشد :
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
وقال الفراء نحوه .
وقال أبو سعيد وغيره : مَقسْتُهُ في الماء مَقساً وقمسْتُهُ فيه قَمْساً إذا غططته ، وقد انقمسَ في الماء انقماساً .
وروى ابن الفرج لأبي عمرو : يقال : مَقِسَتْ نفسه تمقَسُ فهي ماقسة إذا أنِفَتْ وقال مرةً خَبُثَتْ وهي بمعنى لَقِسَتْ .
قمس : قال الليث : كل شيء يَنْغَطُّ في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ ، وكذلك القنانُ والأكامُ إذا اضطرب السراب حولها ، قيلَ : قَمَسَتْ : أي : بدت بعدما تخفي ، والولد إذا اضطرب في سُخدِ السَّلى قيل : قَمَسَ .
وقال رؤبة :
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
ومن أمثالهم : قال فلان قولاً بلغ به قاموس البحر ، أي : قعره الأقصى .
وقال أبو عبيد الله : القاموسُ : أبعد موضع غوراً في البحر .
قال : وأصل القمْسِ : الغوصُ ، وأنشد لذي الرُّمة يصف غيثاً :
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
أراد أن المطر كان عند نوءِ الثُّريا وهو منقسمها لغزارة ذلك النَّوءِ .
سمق : قال الليث : السَّمْقُ سَمْق النبات إذا طال ، وكذلك الشجر .
يقال : نخلةٌ سامقة طويلة جداً ، والسَّميقان والجميع الأسمقةُ ، وهي خشبات يُدخَلْنَ في الآلة التي ينقل عَلَيها اللبِنُ ، والسَّميقان في النِّير عُودان قد لُوقيَ بين طرفَيهما تحتَ غَبغَبِ الثَّوْرِ وأسِرَا بخيطٍ .
أبو منصور : وذكر الليث في كتاب ( العيْن ) هاتَين الخَشبَتينِ أنهما السَّمِيعان بالعين وجعلَهما ها هنا بالقاف ، والصواب ما قال في كِتاب ( العين ) .
وقال الليث : السَّمْسَق : الياسمين .
وقال أبو زيد : كذِب سُماقٌ وحَلِفٌ سُماق : أي : بحْتٌ خالِصٌ ، ويقال : أحبكَ حُبّاً سُماقاً أي : خالصاً ، والميم خفيفة في هذا ، فأَما الحَبُّ الذي يقال له : السَّماق الحامِض فهو بتشديد الميم ، وقِدْرٌ سُمَّاقيَّة ، وهي التي يقال لها : العَبْرَبية والعَرَبْرَبية .

##### Türkçe

ق س م
**قسم** , **قمس** , **سقم** , **سمق** , **مقس** : kullanımdadır.

**قسم** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **القَسْمُ** , **قَسَمْت**’in **قَسْماً** (şeklindeki) masdarıdır; **القِسْمُ** : pay ve nasiptir; denir ki: bu senin **قِسْمُكَ**’dır ve bu benim **قسمي**’dir.
Leys dedi ki: denir ki: **قَسَمْتُ** şeyi aralarında **قَسْماً** ve **قِسْمَةً** (olarak) paylaştırdım.
Dedi ki: **القَسيمَةُ** : **الاقتسام**’ın masdarıdır; **القَسَمُ** : yemindir.
Başkası dedi ki: denir ki: **أقسمتُ** **إقساماً** ve **قسماً**; böylece **الإقْسامُ** gerçek bir masdardır, **القسمُ** ise masdarın yerine ikame edilmiş bir isimdir; **قَسِيمُكَ** seninle aranda toprak ve malı paylaşandır; ve denir ki: bu toprak, şu toprağın **قسيمَةُ**’dır; yani: ondan ayrılmıştır; **القَسَّامُ** da ortaklar arasında evleri ve arazileri bölen kimsedir.
Aziz ve celil Allah dedi ki: ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
Zeccâc dedi ki: **أنْ**’ın yeri ref‘tir; mana: size **الاستِقسامُ**’ın **الأزْلام** ile (yapılması) haram kılındı; **الأزْلام** cahiliye için olan oklardır; bazısının üzerine “Rabbim bana emretti” ve bazısının üzerine “Rabbim beni nehyetti” yazılıydı; adam bir yolculuk veya bir iş istediğinde o okları vururdu; üzerinde “Rabbim bana emretti” olan ok çıkarsa ihtiyacı için giderdi; üzerinde “Rabbim beni nehyetti” olan çıkarsa işinde gitmezdi; böylece Allah bunun haram olduğunu bildirdi.
Ebû Mansûr dedi ki: Onun sözü: ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( manası: **الأزْلام** ve üzerlerine yazılan tarafından, iki işten size taksim edilmiş olanı talep etmenizdir.
Ve sana açıklar ki, onların kendisiyle **يَسْتَقْسِمون** oldukları **الأَزْلاَم** kumar okları dışındadır: Muhammed b. İshâk es-Sa‘dî’nin bize haber verdiği; er-Rumâdî’den, Abdürrezzâk’tan, Ma‘mer’den, ez-Zührî’den; dedi ki: Bana Abdurrahman b. Mâlik el-Mudlicî haber verdi—o, Sürâka b. Cuş‘um’un ( جعشم ) kardeşinin oğludur—ki babası ona haber verdi: Sürâka’yı şöyle derken işitmiş: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Allah’ın Resulü ( صلى الله عليه وسلم ) ve Ebû Bekir hakkında bize, ikisinden her birinin diyetini, onları öldürene veya esir edene (vaat ederek) koyuyorlardı. Dedi ki: Ben kavmim Benî Mudlic meclisinde otururken, onlardan bir adam geldi; başlarımızın üzerinde durdu; dedi ki: Ey Sürâka, az önce sahilde karaltılar gördüm; onları ancak Muhammed ve ashabı sanıyorum. Dedi ki: onların onlar olduğunu bildim; dedim ki: onlar onlar değildir; fakat sen falanı ve falanı gördün; av arayanlar olarak gittiler. Dedi ki: sonra mecliste bir saat kaldım; sonra kalktım, evime girdim; cariyeme emrettim: atımı benim için çıkarsın ve onu bir tümseğin arkasında tutsun.
Dedi ki: sonra mızrağımı aldım; evin arkasından onunla çıktım; mızrağın üst kısmını alçalttım; mızrağımı yere koydum; nihayet atıma geldim; ona bindim; onu kaldırdım, beni yaklaştırarak koşturuyordu; nihayet ikisinin karaltılarını gördüm; onlara, sesin kendilerine işitileceği kadar yaklaştığımda, atım beni sendeledi; ondan düştüm; elimle sadakıma uzandım; ondan **الأزلام**’ı çıkardım; onunla **فاسْتقسمْتُ**: onlara zarar vereyim mi, yoksa hayır mı?; hoşlanmadığım çıktı: onlara zarar vermemem; böylece **الأزلام**’a karşı geldim; atıma bindim; onu yükselttim, yaklaştırarak koşturdum; nihayet onlara yaklaştığımda, atım sendeledi ve ondan düştüm. Dedi ki: bunu üç kere yaptım; nihayet atımın iki eli yere battı, dizlere kadar ulaştı.
Uzunluğu olan bir hadiste; dedim ki: Bu hadis sana açıklar ki **الأزلام** emir ve nehiy oklarıdır; kumar okları değildir.
Müerric ve dil ehlinden bir cemaat demiştir ki: **الأزلام** kumar oklarıdır; bu bir vehimdir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir ki: o, işini **قَسْماً** **يَقسِمُ** eder; yani: onu takdir eder; onda nasıl davranacağını düşünür.
Lebîd’den şu beyit okundu:
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
Ve denir ki: falan işini **قَسَمَ** etti; yani: onda meyletti; yapacak mı yapmayacak mı.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **القَسِمَةُ** : yüzdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: iki göz arasındaki (yer) **قَسِمةٌ**’dir.
Asma‘î dedi ki: **القسمةُ** : yüzün üst kısımlarıdır.
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den; dedi ki: Ebû Ubeyde, **القسِماتِ**’ın gözyaşı akıntı yerleri olduğunu iddia etti; tekili **قَسِمَةٌ**’dir.
Dedi ki: ve denir ki: bu adam **قسيمٌ** ve **مقسَّم**’dır; ve şu beyit okundu:
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
Ebû Ubeyd: **القَسامُ** : güzelliktir; aynı şekilde **القَسامَةُ** da.
Leys dedi ki: **القسيمةُ** : güzel kadındır.
Antere dedi ki:
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
Onun “**بقسيمة**” sözüyle muradı: **قسيمة** olan, yani güzel olan bir kadının ağzıyladır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القَسامِيُّ** elbiseleri ilk katlayışında katlayıp, katlayışı üzerinde kırıştırıncaya kadar (katlayan) kimsedir; ve şu beyit okundu:
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: at bir yandan yara olursa ve o, dört yaş (diş) yanından ise, o **قسامِيٌّ**’dir.
Ca‘dî bir atı vasfederek dedi ki:
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
Dedi ki: **القَسامِيُّ** iki şeyin arasında olan (şey)dir; ve **القَسامِيُّ** : **القسامَة**’dan (gelen) güzel olandır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **القَسامَةُ** : düşman ile Müslümanlar arasındaki ateşkestir; çoğulu **قساماتٌ**’tır; ve **القسامَةُ** hakları üzerine yemin eden ve alan kimselerdir; ve **القسامَةُ** : tam güzelliktir; çoğulu **قَساماتٌ**’tır.
Başkası dedi ki: **القَسامُ** : Nâbiga’nın sözünde öğle sıcağı vaktidir:
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
Ebû Zeyd dedi ki: adamın **قَسامةُ**’sı geldi; masdar ile adlandırdılar; falan, falanı **بالقَسامة** ile öldürdü: yemin ile; adamın **قسامةُ**’sı geldi; aslı yemindir; sonra bir kavim yapıldı; **المُقْسَمُ** : **القَسَم**’dır; **المُقْسَمُ** : içinde yemin edilen yerdir; **المُقْسِمُ** : yemin eden adamdır.
Ebû Mansûr: kanda **القَسامةُ** şudur: bir adam öldürülür; katilin onu öldürdüğüne adil bir delille şahitlik edilmez; sonra öldürülenin velileri gelir; belirli bir adam aleyhine onu öldürdüğünü iddia ederler; ve bir delil kırıntısı (**لوث**) getirirler; mesela onu öldürülenin kanıyla bulaşmış bulmaları; yahut biri adil olan bir erkek veya biri adil olan bir kadın tek başına şahitlik etmesi; yahut öldürülenin, kendisiyle öldürülen arasında açık düşmanlık bulunan bir adamın evinde bulunması; bu delaletlerden bir delalet elde edilince, öldürmenin velileri ve kanının mirasçıları yemin ettirilir; elli yemin ederlerse, öldürülenlerinin diyetini hak ederler; yeminden kaçınırlarsa, aleyhine iddia edilen yemin eder ve beraat eder; bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.
Ve **القَسامةُ** : **الإقسام**’dan bir isimdir; masdarın yerine konuldu; sonra **يُقْسِمُون** olanlara da **قسامةٌ** denildi; mirasçılar bir adam tarafından, sahiplerini öldürdüğü iddiasında bulunur da **لوث** ve delil olmazsa, aleyhine iddia edilen elli yemin ettirilir: onu öldürmediğine; yemin ederse beraat eder; kaçınırsa, mirasçılar elli yemin eder; sonra, öldürme kasten ise, onu öldürmekte veya ondan diyeti almakta muhayyer olurlar.
Leys dedi ki: **حصاةُ القَسْم** şudur: onlarda, çöllerde uzaklık sebebiyle su azaldığında, bir kaba yönelirler; o çakıl taşını onun içine atarlar; sonra onun üzerine, onu örtecek kadar su dökerler; su, buna göre aralarında taksim edilir; o çakıl taşına **المَقْلَةَ** denir.
Dedi ki: **الأقاسيمُ** : kullar arasında taksim edilmiş paylardır; tekili **أُقْسُومَةٌ**’dir; “**أُظفور** ve **أظافيرَ**” gibi; ve denildi ki: **الأقاسيم** , **أقسامٍ**’ın çoğuludur; **الأقسامُ** da **قِسمٍ**’in çoğuludur; **وجهٌ مُقَسَّمٌ** : yani güzel.
A‘câc dedi ki:
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
Yani: güzelleştirilmiş; İbrahim peygamberin makamını kastediyor ( صلى الله عليه وسلم ).
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den: er-Riyâşî ona şu beyiti okudu:
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
Er-Riyâşî dedi ki: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: Arapları onu şöyle okurken işittim: **كأن ظبيةً** ve **كأن ظبيةٍ** ve **كأن ظبيةٌ**; kim nasb ederse **كأن**’ı hafifletmiş ve onu amel ettirmiş olur; kim kesreli okursa **كظبيةٍ** murad etmiştir; kim ref‘li okursa “sanki o bir ceylandır” murad etmiştir.
Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: denir ki: falanı **يَسْتَقْسِمُ** halde bıraktım; yani: iki iş arasında düşünür ve tartar; bu, **الأزلام** ve onunla **الاستِقسام** hakkında açıkladığıma bir hüccettir; ve denir ki: falan **القَسْمِ**’i iyi (kimsedir); yani: görüşü iyi.

**سقم** : Leys dedi ki: **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır; adam **سَقُمَ** eder, **يَسْقُمُ** eder; o **سقيمٌ**’dir; ve **رجل مِسقامٌ** (denir); eğer ona **السَقمُ** çokça arız oluyorsa; ve denir ki: hastalık onu **أسْقَمَهُ** etti; böylece o **فَسقُمَ** etti.
Araplardan kimi der ki: **سَقِمَ** eder, **يَسْقَمُ** eder; **سقَماً** (olarak); o **سقيمٌ**’dir.
Allah’ın ondan haber verdiği üzere İbrahim عليه السلام dedi ki: ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
Müfessirlerden bazısı dedi ki: muradı, o **طعينٌ**’dir; yani: ona taun isabet etmiştir; ve denildi ki manası: ileride, ölüm ona indiğinde, hastalanacaktır; böylece sözün üstü kapalı yönüyle onlara, o hâlde hasta olduğu vehmini verdi.
Aziz ve celil Allah dedi ki: ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ; manası: sen öleceksin ve onlar ölecekler.
Ebû Zeyd dedi ki: **السَّوْقَمُ** : **الخلاف**’a benzeyen bir ağaçtır.
İbn Düreyd dedi ki: **سقامٌ** : Hicaz’da bir vadidir.

**مقس** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تمَقَّسَتْ** nefsim ve **لقِسَتْ**; manası: bulandı, bulantılandı.
Ve şu beyit okundu:
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
Ferrâ da bunun benzerini söyledi.
Ebû Saîd ve başkaları dedi ki: onu suda **مَقساً** **مَقسْتُهُ** ve onda **قَمْساً** **قمسْتُهُ** (yaptım); eğer onu daldırdıysan; ve suda **انقماساً** **انقمسَ** etti.
İbnü’l-Ferec, Ebû Amr’dan rivayet etti: denir ki: nefsi **مَقِسَتْ** eder, **تمقَسُ** eder; o **ماقسة**’dir; eğer tiksinmişse; ve bir defa dedi ki: kötüleşmişse; ve o, **لَقِسَتْ** manasındadır.

**قمس** : Leys dedi ki: suda dalıp sonra yükselen her şey **قَمَسَ** etmiştir; aynı şekilde, serap onların etrafında çalkalandığında tepeler ve tümsekler de; denir ki: **قَمَسَتْ**; yani: gizlenirken sonra göründü; ve çocuk, **السَّلى**’nın **سُخد**’ünde çalkalandığında denir ki: **قَمَسَ**.
Rü’be dedi ki:
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
Atasözlerindendir: falan, denizin **قاموس**’una ulaşan bir söz söyledi; yani: onun en uzak dibine.
Ebû Ubeydullah dedi ki: **القاموسُ** : denizde en uzak derinlik yeridir.
Dedi ki: **القمْسِ**’in aslı: dalıştır; ve Zü’r-Rumme’den, bir yağmuru vasfederek, şu beyit okundu:
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
Muradı: yağmur, **الثُّريا**’nın **منقسمها**’sı sırasında idi; o nev’in bolluğu sebebiyle.

**سمق** : Leys dedi ki: **السَّمْقُ** bitkinin **سَمْق**’udur; uzadığında; aynı şekilde ağaç da.
Denir ki: çok uzun bir hurma: **نخلةٌ سامقة**; ve **السَّميقان** ve çoğulu **الأسمقةُ**; bunlar, kerpicin üzerine taşındığı alete sokulan tahta çubuklardır; ve **السَّميقان** boyundurukta, öküzün gerdanı (**غَبغَب**) altında iki ucu arasında birleştirilmiş ve bir iplikle bağlanmış iki çubuktur.
Ebû Mansûr: Leys’in ( **العيْن** ) kitabında bu iki tahta çubuğu, **العين** ile **السَّمِيعان** olarak zikrettiğini; ve onları burada **القاف** ile yaptığını (yazdığını) söyledi; doğru olan, ( **العين** ) kitabında söylediğidir.
Leys dedi ki: **السَّمْسَق** : yasemindir.
Ebû Zeyd dedi ki: **كذِب سُماقٌ** ve **حَلِفٌ سُماق**: yani: sırf, katıksız; ve denir ki: seni **حُبّاً سُماقاً** severim; yani: katıksız; bu hususta **الميم** hafiftir; fakat **السَّماق الحامِض** denilen sevgi (değil), ekşi sumak ise **الميم**’in şeddelenmesi iledir; ve **قِدْرٌ سُمَّاقيَّة**: o, **العَبْرَبية** ve **العَرَبْرَبية** denilen (tür)dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ يدلُّ على حَيْرة وباطل. يقال سَمَه إذا دُهِشَ، وهو سَامِهٌ وقومٌ سمّهٌ. ويقولون: سَمَه البعيرُ، إذا لم يعرف الإعياء([2]). وذهبت إبلُهم السُّمَّهَى، إذا تفرَّقَت. والسُّمَّهَى([3]): الباطل والكذب. فأما قولُ رؤبة:
* جَرْيَ السُّمَّه([4]) *
(سمو) السين والميم والواو أصلٌ يدل على العُلُوِّ. يقال سَمَوْت، إذا علوت. وسَمَا بصرُه: عَلا. وسَمَا لي شخصٌ: ارتفع حتّى استثبتُّه([5]). وسما الفحلُ: سطا على شَوله سَماوَةً. وسَمَاوَةُ الهلال وكلِّ شيءٍ: شخصُهُ، والجمع سَماوٌ([6]). والعرب تُسمِّي السّحاب سماءً، والمطرَ سماءً، فإذا أريدَ به المطرُ جُمع على سُمِيّ. والسَّماءة: الشَّخص. والسماء: سقف البيت. وكلُّ عالٍ مطلٍّ سماء، حتَّى يقال لظهر الفرس سَماء. ويتَّسِعون حتَّى يسمُّوا النَّبات سماء. قال:
إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])ويقولون: "ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم"، يريدون الكلأ والمطر. ويقال إن أصل "اسمٍ" سِمْو، وهو من العلوّ، لأنَّه تنويهٌ ودَلالةٌ على المعنى.
(سمت) السين والميم والتاء أصلٌ يدل على نَهجٍ وقصدٍ وطريقة. يقال سَمَتَ، إذا أخذ النَّهْج. وكان بعضُهم يقول: السَّمْت: السّير بالظنّ والحَدْس. وهو قول القائل:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
ويقال إنَّ فلاناً لحَسنُ السَّمْتِ، إذا كان مستقيمَ الطريقةِ متحرِّياً لفعل الخَير. والفعل منه سَمَت. ويقال سَمَت سَمْتَه، إذا قصد قصده.
(سمج) السين والميم والجيم أصلٌ يدلُّ على خِلاف الحُسن. يقال هو سَمِجٌ وسَمْجٌ([8])، والجمع سِمَاجٌ وسَمَاجَى. ومن الباب السَّمْج من الألبان، وهو الخبيث الطَّعْم.
(سمح) السين والميم والحاء أصلٌ يدلُّ على سَلاسةٍ وسُهولة. يقال سَمَح له بالشيء. ورجلٌ سَمْحٌ، أي جواد، وقومٌ سُمَحاء ومَسامِيح. ويقال سَمَّح في سيره، إذا أسرع. قال:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) *
ومن الباب: المُسامَحة في الطِّعان والضَّرب، إذا كان على مُساهَلة. ويقال رُمْحٌ مسَمَّحٌ: قد ثُقِّفَ حتَّى لانَ.
(سمخ) السين والميم والخاء ليس أصلاً؛ لأنَّه من باب الإبدال. والسين فيه مبدلة من صاد. والسِّمَاخ في الأذن: مَدْخَله. ويقال سَمَخْت فلاناً: ضربت سِمَاخَه. وقد سَمَخني بشدة صوتِهِ.
(سمد) السين والميم والدال أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ قُدُماً من غير تعريج. يقال سمَدت الإبلُ في سيرها. إذا جَدّتْ([10]) ومَضَت على رؤوسها. وقال الرَّاجز:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
يقول: ليس في بطونها عَلَف. ومن الباب السُّمود الذي هو اللَّهو. والسَّامد هو اللاهي. ومنه قوله جلَّ وعلا: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]، أي لاهون. وهو قياس الباب؛ لأنَّ اللاهي يمضي في أمره غير معرِّج ولا مُتَمَكِّث. وينشدون:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])فأمَّا قولهم سَمَّد رأسه، إذا استأصل شَعره، فذلك من باب الإبدال؛ لأن أصله الباء، وقد ذكر.
(سمر) السين والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف البياض في اللون. من ذلك السُّمْرة من الألوان، وأصله قولهم: "لا آتيك السَّمَر والقَمَر"، فالقَمر: القمر. والسَّمَر: سواد الليل، ومن ذلك سمِّيت السُّمْرَة. فأمّا السَّامر فالقوم
*يَسْمُرُون. والسامر: المكان الذي يجتمعون فيه للسَّمَر. قال:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) *
والسَّمراء: الحِنطة، للَوْنها. والأسمر: الرُّمح. والأسمر: الماء. فأمَّا السَّمَار فاللّبن الرقيق، وسمِّي بذلك لأنَّه إذا كان [كذلك كان] متغيِّر اللون. والسَّمُر: ضربٌ من شجر الطَّلْحِ، واحدته سَمُرة، ويمكن أن يكون سمِّي بذلك للونه. والسَّمار: مكان في قوله:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])(سمط) السين والميم والطاء أصلٌ يدلُّ على ضمّ شيء إلى شيء وشدِّه به. فالسَّميط: الآجُرُّ القائم بعضُهُ فوقَ بعض. والسِّمْط: القِلادة، لأنَّها منظومةٌ مجموعٌ بعضُها إلى بعض. ويقال سَمَّط الشيء على مَعاليق السَّرْج. ويقال خُذْ حقَّك مُسَمَّطاً، أي خُذْهُ وعلِّقْه على مَعاليق رَحْلِكَ. فأما الشِّعْر المُسَمَّط، فالذي يكون في سطر البيت([15]) أبياتٌ مسموطةٌ تجمعها قافيةٌ مخالفةٌ مُسمَّطة ملازمة للقصيدة. وأما اللبن السَّامط، وهو الحامض، فليس من الباب؛ لأنَّه من باب الإبدال، والسين مبدلة من خاء.
(سمع) السين والميم والعين أصلٌ واحدٌ، وهو إيناسُ الشيء بالأُذُن، من النّاس وكلِّ ذي أُذُن. تقول: سَمِعْت الشيء سَمْعاً. والسَِّمع : الذِّكْر الجميل. يقال قد ذَهَب سَِمْعُهُ في الناس، أي صِيته. ويقال سَمَاعِ بمعنى استمِعْ. ويقال سَمَّعْتُ بالشيء، إذا  أشعتُهُ ليُتَكلَّم به. والمُسْمِعَة: المُغَنِّية. والمِسْمَع: كالأذن للغَرْبِ؛ وهي عُروةٌ تكون في وسط الغَرْبِ يُجْعَل فيها حبلٌ ليعدل الدّلو. قال الشاعر:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])ومما شذّ عن الباب السِّمْع: ولد الذّئب من الضَّبُع.
(سمق) السين والميم والقاف فيه كلمة. ولعلَّ القاف أن تكون مبدلة من الكاف. سَمَق، إذا عَلاَ.
(سمك) السين والميم والكاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على العُلُوِّ. يقال سَمَك، إذا ارتفَعَ. والمسموكات: السماوات. ويقال سَمَكَ في الدَّرَج. واسمُكْ، أي اعْلُ. وسَنَامٌ سامك، أي عالٍ. والمِسْمَاك: ما سَمَكْتَ به البيتَ. قال ذو الرّمة:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17])
والسِّماك نجم. ومما شذَّ عن الباب وباين الأصل: السَّمَك.
(سمل) السين والميم واللام أصلٌ يدلُّ على ضعفٍ وقلّة. من ذلك  السَّمَل، وهو الثَّوْب الخَلَق. ومنه السَّمَل: الماء القليل يَبقى في الحوض، وجمعه أسمال. وسَمَّلت([18]) البئر: نقَّيتها. وأما الإسمال، وهو الإصلاح بين النَّاس. فمن هذه الكلمة الأخيرة، كأنَّه نَقَّى ما بينهم من العَداوةِ. والله تعالى أعلم.
--------------ـ
([1]) في اللسان: "والتسمين: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج أنّه أتى بسمكة مشوية فقال للذي حملها: سمنها. فلم يدرِ ما يريد، فقال عَنْبَسة بن سعيد: إنه يقول لك: بردها قليلاً".
([2]) الإعياء: التعب، وفي الأصل: "الأحياء"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل "السهمى" في هذا الموضع وسابقه، صوابها من المجمل، ويقال أيضاً "السميهى" كخليطى.
([4]) في الكلام نقص. والبيت بتمامه، كما في ديوانه 165 واللسان:
*ياليتنا والدهر جري السمه*
([5]) وكذا في اللسان. لكن في المجمل "استبنته".
([6]) في الأصل "سمو"، تحريف. وفي اللسان: "والجمع من كل ذلك سماء وسماو".
([7]) البيت لمعود الحكماء معاوية بن مالك، كما في اللسان.
([8]) وسميج أيضاً.
([9]) في اللسان (3: 320): "بلادا قيا".
([10]) في الأصل "أخذت"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) البيت في المجمل مضبوطاً بهذا الضبط.
([12]) البيت في اللسان بدون نسبة.
([13]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي اللسان (6: 43):
* وسامر طالَ فيه اللهو والسمر *
([14]) لعمرو بن أحمر الباهلي، كما في اللسان (6: 46).
([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "صدر البيت".
([16]) البيت لعبد الله بن أوفى، كما في اللسان (سمع).
([17]) ديوان ذي الرمة 28 واللسان  (سقب، سمك).
([18]) يقال بالتخفيف والتشديد.

ـ

##### Türkçe

(**باب السين والميم وما يثلثهما**)

(**سمن**) **السين** ve **الميم** ve **النون**; **الضُّمْر** ve **الهزال**’ın zıddına delâlet eden bir asıldır. Bundan: **السِّمَن**; “o **سمين**’dir” denir. Ve **السَّمْن** de bundandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: Araplardan değil de Yemen ehlinin söylediği söylenen bir söz; derler ki: **سَمّنْتُ الشّيءَ**; onu soğuttuğun zaman. Ve **التَّسْمِين**: soğutmadır. Ve denir ki **الحجّاج**’a bir balık takdim edildi de onu yapan kimseye: “**سَمِّنْها**” dedi; “onu soğut”u kastediyor.([1])

(**سمه**) **السين** ve **الميم** ve **الهاء**; bir şaşkınlığa ve bâtıla delâlet eden bir asıldır. **سَمَه** denir; şaşırdığı zaman; o **سَامِهٌ**’dir ve bir kavim **سمّهٌ**’dir. Ve derler ki: **سَمَه البعيرُ**; yorgunluğu bilmediği zaman.([2]) Ve develeri **السُّمَّهَى** gitti; dağıldıkları zaman. Ve **السُّمَّهَى**([3]): bâtıl ve yalandır. Ama **رؤبة**’nin sözü:
* **جَرْيَ السُّمَّه**([4]) *

(**سمو**) **السين** ve **الميم** ve **الواو**; yüceliğe delâlet eden bir asıldır. **سَمَوْت** denir; yükseldiğin zaman. Ve **سَمَا بصرُه**: yükseldi. Ve **سَمَا لي شخصٌ**: yükseldi; ta ki onu iyice tanıyıncaya kadar.([5]) Ve aygır **سما** etti: dişilerine bir **سَماوَةً** ile sıçradı. Ve hilâlin ve her şeyin **سَمَاوَةُ**’si: onun şahsıdır; çoğulu **سَماوٌ**’dur.([6]) Ve Araplar buluta **سماءً** adını verir, yağmura da **سماءً** (adını verir); onunla yağmur kastedildiği zaman **سُمِيّ** üzere çoğul yapılır. Ve **السَّماءة**: şahıstır. Ve **السماء**: evin tavanıdır. Ve her yüksek, yukarıdan bakan şey **سماء**’dır; hatta atın sırtına **سَماء** denir. Ve genişletirler; ta ki bitkiye **سماء** adını verinceye kadar. Dedi ki:
إذا نَزَلَ **السَّماءُ** بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])
Ve derler ki: “**ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم**”; otlağı ve yağmuru kastediyorlar. Ve denir ki “**اسمٍ**”in aslı **سِمْو**’dur; o da yüceliktendir; çünkü o, bir yüceltme ve mânaya delâlettir.

(**سمت**) **السين** ve **الميم** ve **التاء**; bir yol, kasıt ve tarza delâlet eden bir asıldır. **سَمَتَ** denir; yolu tuttuğu zaman. Ve bazısı derdi ki: **السَّمْت**: zan ve hads ile yürüyüştür. Ve o, söyleyenin sözüdür:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
Ve denir ki: falan kimse elbette **حَسنُ السَّمْتِ**’tir; yolu düzgün, hayır yapmaya özenen olduğu zaman. Ve fiil ondan: **سَمَت**. Ve denir: **سَمَت سَمْتَه**; onun kastını kastettiği zaman.

(**سمج**) **السين** ve **الميم** ve **الجيم**; güzelliğin zıddına delâlet eden bir asıldır. “O **سَمِجٌ** ve **سَمْجٌ**’dür” denir([8]); çoğulu **سِمَاجٌ** ve **سَمَاجَى**’dır. Ve babdandır: sütlerden **السَّمْج**; o, kötü tattır.

(**سمح**) **السين** ve **الميم** ve **الحاء**; yumuşaklığa ve kolaylığa delâlet eden bir asıldır. **سَمَح له بالشيء** denir. Ve bir adam **سَمْحٌ**; yani cömert; ve bir kavim **سُمَحاء** ve **مَسامِيح**. Ve denir: **سَمَّح في سيره**; hızlandığı zaman. Dedi ki:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) *
Ve babdandır: **المُسامَحة** mızraklaşmada ve vuruşmada; kolaylık üzere olduğu zaman. Ve denir: **رُمْحٌ مسَمَّحٌ**: düzeltilmiştir; ta ki yumuşayıncaya kadar.

(**سمخ**) **السين** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Ve ondaki **السين**, **صاد**’dan ibdâl edilmiştir. Ve kulakta **السِّمَاخ**: onun girişidir. Ve denir: **سَمَخْت فلاناً**: onun **سِمَاخ**’ını vurdum. Ve beni sesinin şiddetiyle **سَمَخني** etti.

(**سمد**) **السين** ve **الميم** ve **الدال**; sapmadan, eğrilmeden ileriye doğru gitmeye delâlet eden bir asıldır. **سمَدت الإبلُ في سيرها** denir; ciddileştiği([10]) ve başları üzere yürüyüp gittiği zaman. Ve recez söyleyen dedi ki:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
Der ki: karınlarında yem yoktur. Ve babdandır: eğlence olan **السُّمود**. Ve **السَّامد**: eğlenen kimsedir. Ve ondan, aziz ve celil olanın sözü: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]; yani eğlenenler. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü eğlenen kimse işinde sapmadan ve oyalanmadan gider. Ve şöyle inşâd ederler:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])
Ama “**سَمَّد رأسه**” sözleri; saçını kökünden kazıdığı zaman; o, ibdâl babındandır; çünkü aslı **الباء**’dır; ve zikredilmiştir.

(**سمر**) **السين** ve **الميم** ve **الراء**; renkte beyazlığın zıddına delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: renklerden **السُّمْرة**; ve aslı onların sözü: “**لا آتيك السَّمَر والقَمَر**”; **القَمر**: aydır. Ve **السَّمَر**: gecenin karalığıdır; bundan dolayı **السُّمْرَة** adlandırıldı. Ama **السَّامر**: kavimdir;
* **يَسْمُرُون**. Ve **السامر**: **السَّمَر** için toplandıkları yerdir. Dedi ki:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) *
Ve **السَّمراء**: rengi sebebiyle buğdaydır. Ve **الأسمر**: mızraktır. Ve **الأسمر**: sudur. Ama **السَّمَار**: ince süttür; ve onunla adlandırıldı; çünkü o, [öyle olduğu zaman] rengi değişmiş olur. Ve **السَّمُر**: **الطَّلْح** ağacından bir türdür; tekili **سَمُرة**’dir; ve rengi sebebiyle onunla adlandırılmış olması mümkündür. Ve **السَّمار**: şu sözde bir mekândır:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])

(**سمط**) **السين** ve **الميم** ve **الطاء**; bir şeyi bir şeye katmaya ve onunla sıkıca bağlamaya delâlet eden bir asıldır. **السَّميط**: tuğladır; bir kısmı bir kısmının üstünde dikili olan. Ve **السِّمْط**: gerdanlıktır; çünkü o, dizilmiş, bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve denir: **سَمَّط الشيء على مَعاليق السَّرْج**. Ve denir: “**خُذْ حقَّك مُسَمَّطاً**”; yani onu al ve eyerinin askılarına as. Ama **الشِّعْر المُسَمَّط**: beytin satırında([15]) kafiyesi farklı, kasideye bitişik **مُسمَّطة** bir kafiye tarafından bir araya getirilen, dizilmiş beyitler bulunan şeydir. Ama ekşi olan **اللبن السَّامط**; babdan değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; ve **السين**, **خاء**’dan ibdâl edilmiştir.

(**سمع**) **السين** ve **الميم** ve **العين**; tek bir asıldır; o da, insanlardan ve kulağı olan her şeyden, kulağa bir şeyi ünsiyet ettirmektir. “**سَمِعْت** şeyi **سَمْعاً**” dersin. Ve **السَِّمع**: güzel anılıştır. “İnsanlar içinde onun **سَِمْعُهُ** gitti” denir; yani şöhreti. Ve **سَمَاعِ** denir; “dinle” mânasında. Ve **سَمَّعْتُ بالشيء** denir; onunla konuşulsun diye onu yaydığım zaman. Ve **المُسْمِعَة**: şarkıcı kadındır. Ve **المِسْمَع**: **الغَرْب** için kulak gibidir; o, **الغَرْب**’ın ortasında bulunan bir halkadır; kovayı dengelemek için içine bir ip konur. Şair dedi ki:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])
Ve babdan şâz olanlardandır: **السِّمْع**: sırtlanın kurttan olan yavrusu.

(**سمق**) **السين** ve **الميم** ve **القاف**’ta bir kelime vardır. Ve belki **القاف**, **الكاف**’tan ibdâl edilmiş olur. **سَمَق**; yükseldiği zaman.

(**سمك**) **السين** ve **الميم** ve **الكاف**; yüceliğe delâlet eden tek bir asıldır. **سَمَك** denir; yükseldiği zaman. Ve **المسموكات**: göklerdir. Ve denir: **سَمَكَ في الدَّرَج**. Ve **اسمُكْ**; yani yüksel. Ve **سَنَامٌ سامك**; yani yüksek. Ve **المِسْمَاك**: evi onunla yükselttiğin şeydir. **ذو الرّمة** dedi ki:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17])
Ve **السِّماك** bir yıldızdır. Ve babdan şâz olup asıldan ayrılan şeylerdendir: **السَّمَك**.

(**سمل**) **السين** ve **الميم** ve **اللام**; zayıflığa ve azlığa delâlet eden bir asıldır. Bundan: **السَّمَل**; o, eski elbisedir. Ve ondan: **السَّمَل**; havuzda kalan az sudur; çoğulu **أسمال**’dir. Ve **سَمَّلت**([18]) kuyuyu: onu temizledim. Ama **الإسمال**; o, insanlar arasında ıslah etmektir. Şu son kelimedendir; sanki aralarındaki düşmanlıktan olan şeyi temizledi. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

--------------ـ
([1]) Lisân’da: “Ve **التسمين**: soğutmadır, Tâif lehçesi. Ve **الحجاج** hadîsinde: ona kızarmış bir balık getirildi de onu taşıyana: **سمنها** dedi. Ne istediğini anlamadı; bunun üzerine **عَنْبَسة بن سعيد** dedi ki: O sana diyor ki: onu biraz soğut.”
([2]) **الإعياء**: yorgunluk; asılda: “**الأحياء**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([3]) Asılda bu yerde ve önceki yerde “**السهمى**”; doğrusu **المجمل**’dendir; ve “**السميهى**” da denir; “**خليطى**” gibi.
([4]) Sözde eksiklik vardır. Beyit tamamıyla, divanında 165 ve **اللسان**’da:
*ياليتنا والدهر جري السمه*
([5]) **اللسان**’da da böyledir. Lâkin **المجمل**’de “**استبنته**”.
([6]) Asılda “**سمو**”; tahriftir. **اللسان**’da: “Ve bütün bunların çoğulu **سماء** ve **سماو**’dur.”
([7]) Beyit, **معود الحكماء معاوية بن مالك**’ındır; **اللسان**’da olduğu üzere.
([8]) **سميج** de.
([9]) **اللسان** (3: 320)’de: “**بلادا قيا**”.
([10]) Asılda “**أخذت**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([11]) Beyit **المجمل**’de bu ضبط ile ضبطlanmıştır.
([12]) Beyit **اللسان**’da nisbesizdir.
([13]) Rivayeti **المجمل**’de de böyle gelmiştir. **اللسان** (6: 43)’da:
* وسامر طالَ فيه اللهو والسمر *
([14]) **عمرو بن أحمر الباهلي**’nindir; **اللسان** (6: 46)’da olduğu üzere.
([15]) **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “**صدر البيت**”.
([16]) Beyit **عبد الله بن أوفى**’yadır; **اللسان** (**سمع**)’da olduğu üzere.
([17]) **ذو الرمة** divanı 28 ve **اللسان** (**سقب**، **سمك**).
([18]) Hafifletme ve şeddeli olarak denir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س م ق
سمـق النبـات والشجر سموقاً‏:‏ طال وعلا‏.‏
وكذب سماق وحلف سماق‏:‏ شديد قد سمق على كـل كذب وحلف‏.‏
وكأنه الثور بين السمقين وهما عودان تحت غبغب الثور الدائس لوقي بين طرفيهما وأسرا بخيط‏.‏

##### Türkçe

س م ق
**سمـق** bitki ve ağaç **سموقاً**: uzadı ve yükseldi.
Ve yalan söyledi: **سماق**; ve yemin etti: **سماق**: şiddetli; her yalan ve yemin üzerine şiddetli oldu.
Ve sanki o, iki **السمقين** arasında boğa gibidir; ve onlar, çiğneyen boğanın gıdığının altında iki çubuktur; iki ucu arasında bir **لوقي** bağlandı ve bir iple bağlandılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّمْقُ: سَمْقُ النبات إذا طال، سمَق النبتُ والشجر والنخل يَسْمُق سَمْقاً وسُموقاً، فهو سامِق وسَمِيقٌ: ارتفع وعلا وطال. ونخلة سامقة: طويلة جدّاً.
والسَّمِيقان: عُودانِ في النِّير قد لُوقِيَ بين طرفيهما يحيطان بعُنق الثور كالطوق لُوقِيَ بين طرفيهما تحت غَبْغَب الثَّورْ وأُسِرا بخيط، والجمع الأَسْمِقة: خشبات يدخلن في الآلة التي يُنْقَل عليها اللِّبِنُ. والسِّمِقُّ: الطويل من الرجال؛ عن كراع. وكذِبٌ سماقٌ: خالص بَحْت؛ قال القُلاخ بن حزن:
أَبْعَدَكُنَّ اللهُ مِنْ نِياقِ،
إن لم تُنَجِّينَ من الوِثاقِ،
بأرْبَعٍ من كَذِبٍ سُماقِ
ويقال: أُحِبُّك حُبّاً سماقاً أَي خالصاً، والميم مخففة. والسمَّاق، بالتشديد: من شجر القِفاف والجبال وله ثمر حامض عناقيدُ فيها حَبُّ صغار يطبخ؛ حكاه أَبو حنيفة، قال: ولا أَعلمه ينبت بشيء من أَرض العرب إلا ما كان بالشأم، قال: وهو شديد الحمرة. التهذيب: وأما الحبَّة الحامضة التي يقال لها العَبْرَب فهو السُّمّاق، الواحدة سُمّاقة. وقِدر سُمّاقِيّة وتصغيرها سُمَيْمِقَة وعَبْرَبِيّة وعَرَبْرَبِيّة بمعنى واحد.

##### Türkçe

**السَّمْقُ**: Bitkinin uzadığı zaman bitkinin **سَمْقُ**’u; bitki, ağaç ve hurma **سمَق** eder; **يَسْمُق** **سَمْقاً** ve **سُموقاً**; o hâlde o **سامِق** ve **سَمِيقٌ**: yükseldi, yüceldi ve uzadı. Ve **سامقة** bir hurma: pek uzun.

Ve **السَّمِيقان**: boyundurukta iki değnek; iki uçları arasında **لُوقِيَ** edilmiştir; öküzün boynunu tasma gibi kuşatırlar; iki uçları arasında öküzün gerdanı altında **لُوقِيَ** edilmiştir ve bir ip ile bağlanmışlardır; çoğulu **الأَسْمِقة**: üzerine kerpiç taşınan âlete sokulan tahta parçaları.

Ve **السِّمِقُّ**: erkeklerden uzun olan; **كراع**’dan (rivayetle). Ve **سماقٌ** bir yalan: sırf, katıksız; **القُلاخ بن حزن** dedi ki:
أَبْعَدَكُنَّ اللهُ مِنْ نِياقِ،
إن لم تُنَجِّينَ من الوِثاقِ،
بأرْبَعٍ من كَذِبٍ سُماقِ

Ve denilir: Seni **حُبّاً سماقاً** severim; yani katıksız; ve **الميم** hafifletilmiştir.

Ve **السمَّاق** (şeddeli): uçurumların ve dağların ağaçlarındandır; ve onun ekşi bir meyvesi vardır; içinde küçük taneler bulunan salkımlar; pişirilir; bunu Ebû Hanîfe nakletti; dedi ki: Şam’da olan dışında Arapların toprağından bir şeyde bittiğini bilmem; dedi ki: ve o, şiddetli kırmızıdır. **التهذيب**: Ekşi taneye gelince ki ona **العَبْرَب** denilir; o, **السُّمّاق**’tır; teki **سُمّاقة**. Ve **قِدر سُمّاقِيّة**; onun küçültmesi **سُمَيْمِقَة**; ve **عَبْرَبِيّة** ve **عَرَبْرَبِيّة** bir mânâdadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س م ق * * السُّمَّاقُ * بالتشديد شجر يدبغ بورقه ويحمص ببذره

##### Türkçe

* س م ق * * **السُّمَّاقُ** * (şeddeli olarak) yaprağıyla tabaklanan ve tohumu ile kavrulan bir ağaçtır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سمق سموقا من حد نصر: علا وطال كما في الصحاح، وفي اللسان: السمق، سمق النبات إذا طال، سمق النبت والشجر والنخل، يسمق سمقا، وسموقا، فهو سامق، وسميق: ارتفع وعلا وطال.
 والسميق كأمير : خشبة تحيط بعنق الثور من النير كالطوق، وهما سميقان نقله الجوهري، زاد الزمخشري: قد لوقي بين طرفيهما تحت غبغب الثور، وأسرا بخيط، والجمع الأسمقة.

  ويقال: الأسمقة: خشبات في الآلة التي ينقل عليها اللبن كما في اللسان والمحيط.
 وكغراب: الخالص يقال: كذب سماق، أي: خالص بحت، نقله الجوهري، وكذلك حب سماق، أي: خالص، كما في العباب، قال القلاخ ابن حزن:
  أبعدكن الله من نياق
  إن لم تنجين من الوثاق
  بأربع من كذب سماق وإسحاق بن إبراهيم السماقي: محدث عن محمد بن الحجاج بن نذير.
 والسماق كرمان وعليه اقتصر الجوهري، زاد الصاغاني: والسموق، مثل صبور وفي التكملة بالتشديد: ثمر أي معروف، وهي من شجر القفاف والجبال، وله ثمر حامض، عناقيد فيها حب صغار يطبخ، حكاه أبو حنيفة، قال: ولا أعلمه ينبت بشيء من أرض العرب، إلا ما كان بالشام، قال: وهو شديد الحمرة، وفي التهذيب: وأما الحبة الحامضة التي يقال لها: العبرب، فهو السماق، الواحدة سماقة، وقال الأطباء: هو يشهي ويقطع الإسهال المزمن، والاكتحال بنقاعته ينفع السلاق والرمد.
 وأبو بكر محمد بن أحمد السماقي شيخ، حدث عن أحمد بن أبي الحواري، وعنه أبو سعيد دحيم ابن مالك.
 وعبد المولى هكذا في النسخ، والصواب عبد الولي بن السماقي، حدث عن ابن اللتي وطبقته روينا عن أصحابه منهم: الإمام الحافظ شمس الدين الذهبي، وغيره.
 ومما يستدرك عليه: السمق، كفلز: الطويل من الرجال، عن كراع، وسيأتي للمصنف في الشين.
 والقاضي أبو إسحاق إبراهيم بن عمر بن علي بن سماقة، كسحابة، الأشعري: حدث بمصر عن أبي زرعة المقدسي بمسند الشافعي سنة 613.

##### Türkçe

**سمق**: **سموقا** ( **حد نصر** vezninden): yükseldi ve uzadı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: **السمق**; **سمق النبات**: uzadığı zaman. **سمق النبت والشجر والنخل**: bitkiyi, ağacı ve hurmayı uzattı; **يسمق** **سمقا** ve **سموقا**; o hâlde o **سامق**’tır; ve **سميق**: yükseldi ve yüceldi ve uzadı.

Ve **السميق** ( **أمير** gibi): boyunduruktan, tasma gibi, öküzün boynunu kuşatan bir tahta; ikisi **سميقان**’dır; bunu **الجوهري** nakletti. **الزمخشري** artırdı: ikisinin iki ucu arasında, öküzün gıdısı altında, **لوقي** edilmiştir; ve bir ip ile bağlanmışlardır; çoğulu **الأسمقة**’dir.

Ve denir: **الأسمقة**: sütün üzerine taşındığı âletteki tahtalar; **اللسان** ve **المحيط**’ta olduğu gibi.

Ve **كغراب**: hâlis; denir: **كذب سماق**; yani: sırf katıksız; bunu **الجوهري** nakletti. Ve yine **حب سماق**; yani: hâlis; **العباب**’da olduğu gibi. **القلاخ ابن حزن** dedi:
  Allah sizi dişi develerden uzak kılsın
  Eğer bağdan kurtulmazsanız
  Dört tane **كذب سماق** ile

Ve **إسحاق بن إبراهيم السماقي**: **محمد بن الحجاج بن نذير**’den rivayet eden bir muhaddis.

Ve **السماق** ( **رمان** gibi); **الجوهري** bununla yetindi. **الصاغاني** artırdı: ve **السموق**; **صبور** misali. Ve **التكملة**’de şeddeli olarak: bilinen bir meyve; o, uçurumların ve dağların ağaçlarındandır; onun ekşi bir meyvesi vardır; içinde küçük taneler bulunan salkımlar; pişirilir; bunu **أبو حنيفة** hikâye etti. Dedi: Arap diyarının hiçbir yerinde bittiğini bilmiyorum; ancak Şam’da olan müstesna. Dedi: o, pek şiddetli kırmızıdır. **التهذيب**’de: “Ama **العبرب** denilen ekşi tane ise, o **السماق**’tır; bir tanesi **سماقة**.” Ve tabipler dedi: o iştah açar ve kronik ishali keser; onun demlemesinin suyu ile sürme çekmek **السلاق** ve **الرمد**’e fayda verir.

Ve **أبو بكر محمد بن أحمد السماقي** bir şeyhtir; **أحمد بن أبي الحواري**’den rivayet etti; ondan da **أبو سعيد دحيم ابن مالك** rivayet etti.

Ve **عبد المولى**; nüshalarda böyledir; doğrusu **عبد الولي بن السماقي**’dir; **ابن اللتي**’den ve onun tabakasından rivayet etti; onun ashabından bize rivayet olundu; onlardan: imam hâfız **شمس الدين الذهبي** ve başkası.

Ve ona ilâve olarak kaydedileceklerdendir: **السمق** ( **فلز** gibi): erkeklerden uzun olan; **كراع**’dan. Ve musannif için **الشين**’de gelecektir.

Ve kadı **أبو إسحاق إبراهيم بن عمر بن علي بن سماقة** ( **سحابة** gibi), **الأشعري**: Mısır’da, **مسند الشافعي**’de, 613 senesinde, **أبي زرعة المقدسي**’den rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَمَقَ
1 سَمَقَ ذ , (S, O, L, K,) aor. سَمُقَ , (O, L,) inf. n. سُمُوقٌ (S, O, L, K) and سَمْقٌ, (L,) It was, or became, high, or tall: (S, O, L, K:) or tall in the highest degree: (JK:) said of a plant, or herbage, (JK, L,) of a tree, and [particularly] of a palmtree. (L.) ― -b2- See also سُمَاقٌ.

سِمِقٌّ
سِمِقٌّ ذ Tall; applied to a man. (Kr, TA.) [See also سَامِقٌ.]

سُمَاقٌ
سُمَاقٌ ذ Pure; sheer; unmixed. (S, O, K.) You say كَذِبٌ سُمَاقٌ A sheer, unmixed, lie; (S, O;) and حُبٌّ سُمَاقٌ pure, unmixed, love; meaning such as have overtopped (↓ سَمَقَا) every lie and love. (O.)

سَمُوقٌ
سَمُوقٌ ذ : see سُمَّاقٌ.

سَمِيقٌ
سَمِيقٌ ذ : see سَامِقٌ. -A2- The dual, سَمِيقَانِ, signifies The [yokes or] two pieces of wood that belong to the نِير, surrounding the necks of the two bulls, (S, Z, O, K,) like the neck-ring, (S, O,) the two extremities of each being made to meet together beneath the bull's dewlap, and bound with a cord: (Z, TA:) pl. أَسْمِقَةٌ. (TA.) ― -b2- And [its pl.,] أَسْمِقَةٌ, Certain pieces of wood in the utensil upon which bricks, or crude bricks, (لَبِن,) are conveyed. (Ibn-'Abbلd, O, L, K.)

سُمَّاقٌ
سُمَّاقٌ ذ (S, O, K) and ↓ سَمُوقٌ, (O, K,) in the Tekmileh with teshdeed, [i. e. ↓ سَمُّوقٌ,] (TA,) [Sumach; the rhus coriaria of Linn.; or its berry:] a certain fruit, (K,) well known; (S, K;) a certain acid thing, with which one cooks; (O;) the fruit of certain trees of the [high grounds termed] قِفَاف and of the mountains, acid, consisting of bunches of small berries, which are cooked; (AHn, TA;) not known to AHn as growing in any part of the land of the Arabs except in Syria; and he says that it is intensely red: in the T, said to be the acid berry called عَبْرَب: n. un. with ة: (TA:) it excites appetence; stops chronic diarrhœa; and the application of water in which it has been steeped, or macerated, as a collyrium, is beneficial for the [disorder termed] سُلَاق and for ophthalmia. (K.)

سَمُّوقٌ
سَمُّوقٌ ذ : see the next preceding paragraph.

قِدْرٌ سُمَّاقِيَّةٌ
قِدْرٌ سُمَّاقِيَّةٌ ذ : see عَرَبْرَبِيَّةٌ, in art عرب

سَامِقٌ
سَامِقٌ ذ and ↓ سَمِيقٌ High, or tall; applied to a plant, or herbage, and to a tree, and [particularly] to a palm-tree. (L.) [See also سِمِيقٌ.]

##### Türkçe

سَمَقَ
1 **سَمَقَ** ذ , (S, O, L, K,) muzâri‘ **سَمُقَ** , (O, L,) mastar ismi **سُمُوقٌ** (S, O, L, K) ve **سَمْقٌ**, (L,) Yüksek oldu veya yüksek hâle geldi; yahut uzun oldu: (S, O, L, K:) veya en yüksek derecede uzun: (JK:) bir bitki veya ot hakkında, (JK, L,) bir ağaç hakkında ve [özellikle] bir hurma ağacı hakkında söylenir. (L.) ― -b2- Ayrıca **سُمَاقٌ**’a bak.

سِمِقٌّ
**سِمِقٌّ** ذ Uzun; bir adama uygulanır. (Kr, TA.) [Ayrıca **سَامِقٌ**’a bak.]

سُمَاقٌ
**سُمَاقٌ** ذ Saf; katıksız; karışık olmayan. (S, O, K.) **كَذِبٌ سُمَاقٌ** dersin: katıksız, karışık olmayan, yalan; (S, O;) ve **حُبٌّ سُمَاقٌ**: saf, karışık olmayan, sevgi; (O.) anlamı, her yalanı ve sevgiyi (↓ **سَمَقَا**) aşmış olan gibidir.

سَمُوقٌ
**سَمُوقٌ** ذ : **سُمَّاقٌ**’a bak.

سَمِيقٌ
**سَمِيقٌ** ذ : **سَامِقٌ**’a bak. -A2- Tesniye **سَمِيقَانِ**, **نِير**’e ait olan, iki öküzün boyunlarını kuşatan [boyunduruklar veya] iki tahta parçası demektir, (S, Z, O, K,) boyun halkası gibi, (S, O,) her birinin iki ucu öküzün gerdanının altında birbirine kavuşturulup bir iple bağlanır: (Z, TA:) çoğulu **أَسْمِقَةٌ**. (TA.) ― -b2- Ve [onun çoğulu,] **أَسْمِقَةٌ**, tuğlaların veya çiğ tuğlaların (**لَبِن**) taşındığı aletteki belirli tahta parçalarıdır. (Ibn-'Abbلd, O, L, K.)

سُمَّاقٌ
**سُمَّاقٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **سَمُوقٌ**, (O, K,) Tekmileh’te teşdîd ile, [yani ↓ **سَمُّوقٌ**,] (TA,) [sumak; Linn.’in rhus coriaria’sı; yahut onun tanesi:] belirli bir meyve, (K,) iyi bilinen; (S, K;) kendisiyle yemek pişirilen belirli ekşi bir şey; (O;) [yüksek yerler diye adlandırılan] **قِفَاف**’ın ve dağların belirli ağaçlarının meyvesi; ekşi; küçük tanelerden salkımlar hâlinde olup pişirilen; (AHn, TA;) AHn’a göre Arapların ülkesinin hiçbir yerinde Suriye dışında yetişir olarak bilinmez; ve onun çok şiddetli kırmızı olduğunu söyler: T’de, **عَبْرَب** denilen ekşi tane olduğu söylenir: tekili ة ile: (TA:) iştahı tahrik eder; kronik ishali durdurur; ve içinde ıslatıldığı veya yumuşatıldığı suyun sürme olarak uygulanması, [**سُلَاق** diye adlandırılan] hastalık için ve göz iltihabı için faydalıdır. (K.)

سَمُّوقٌ
**سَمُّوقٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak.

قِدْرٌ سُمَّاقِيَّةٌ
**قِدْرٌ سُمَّاقِيَّةٌ** ذ : باب **عرب**’da **عَرَبْرَبِيَّةٌ**’ye bak.

سَامِقٌ
**سَامِقٌ** ذ ve ↓ **سَمِيقٌ** Yüksek veya uzun; bir bitkiye veya ota, ve bir ağaca, ve [özellikle] bir hurma ağacına uygulanır. (L.) [Ayrıca **سِمِيقٌ**’a bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَمَقَ
سَمَقَ U ( n. ac. سُمُوْق 27 ),
a.  Was tall & stately ( plant ).

سُمَاْق
سُمَاْق 24 ,
a.  Pure, unmixed.

سُمَّاْق
سُمَّاْق 29 ,
a.  Sumach ( shrub ).

##### Türkçe

سَمَقَ
**سَمَقَ** U (mast. is. **سُمُوْق** 27),
f. Bitki (için) uzun ve heybetli oldu.

سُمَاْق
**سُمَاْق** 24,
s. Saf, karışmamış.

سُمَّاْق
**سُمَّاْق** 29,
s. Sumak (çalı).
