# سمق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: سمق

ق س م
قسم ، قمس ، سقم ، سمق ، مقس : مستعملة .
قسم : الحراني عن ابن السكيت : القَسْمُ مصدرُ قَسَمْت قَسْماً ، والقِسْمُ : الحظُّ والنصيب ، يقال : هذا قِسْمُكَ وهذا قسمي .
وقال الليث : يقال : قَسَمْتُ الشيءَ بينهم قَسماً وقِسْمَةً .
قال : والقَسيمَةُ : مصدرُ الاقتسام ، والقَسَمُ : اليمين .
وقال غيره : يقال : أقسمتُ إقساماً وقسماً ، فالإقْسامُ مصدرٌ حقيقيٌّ ، والقسمُ اسمٌ أُقِيمَ مقامَ المصدرِ ، وقَسِيمُكَ الذي يُقاسِمُكَ أرضاً ومالاً بينك وبينه ، ويقال : هذه الأرضُ قسيمَةُ هذه الأرض ، أي : عُزِلَتْ عنها ، والقَسَّامُ الذي يَقسمُ الدُّورَ والأرضين بين الشركاء .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
قال الزّجّاج : موضعُ أنْ رفعٌ ، والمعنى : حُرّمَ عليكم الاستِقسامُ بالأزْلام ، والأزْلامُ سِهامٌ كانت للجاهليةِ مكتوبٌ على بعضها أمَرَني رَبِّي وعلى بعِضها نهاني ربي ، فإذا أرادَ الرجلُ سَفراً أو أمراً ضربَ تلك القِداحَ فإن خرجَ السهم الذي عليهِ أمرني رَبِّي مضى لحاجتهِ ، وإنْ خرجَ الذي عليهِ نهاني رَبِّي لمْ يمضِ في أمرِهِ فأعلم اللَّهُ أن ذلك حرامٌ .
قال أبو منصور : وقولُهُ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( معناه : تطلبوا من جهةِ الأزْلام وما كُتِبَ عليها ما قُسِمَ لكم من الأمرين .
ومما يبين لك أن الأَزْلاَمَ التي كانوا يَسْتَقْسِمون بها غير قداح الميسر . ما حدثنا به محمد بن إسحاق السعديّ ، عن الرّمادي عن عبد الرزاق عن معمر عن الزهري ، قال : حدّثني عبد الرحمن بن مالك المدلجيِّ ، وهو ابن أخي سُراقة بن جشعم ( جعشم ) أن أباه أخبره أنه سمع سُراقة يقول : جاءتنا رُسُل كفار قريش ، يجعلون لنا في رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وأبي بكر ،
دية كل واحد منهما لمن قتلهما أو أسرهما . قال : فبينا أنا جالس في مجلس قومي بني مُدْلج ، أقبل منهم رجل ، فقام على رؤُوسنا ، فقال : يا سُرَاقة إني رأيت آنفاً أسْوِدة بالسَّاحل ، لا أُراها إلا محمداً وأصحابه . قال : فعرفت أنهم هم ، فقلت : إنهم ليسوا بهم ، ولكنك رأيت فلاناً وفلاناً ، انطَلقوا بغاةً . قال : ثم لبِثْت في المجلس ساعة ، ثم قمت فدخلت بيتي ، وأمرت جاريتي أن تخرج لي فرسي وتحبسها من وراء أكلمة .
قال : ثم أخذت رمحي فخرجت به من ظهر البيت فخفضت عالية الرمح ، وحططت رمحي في الأرض ، حتى أتيت فرسي فركبتها ورفعتها تُقرّبُ بي حتى رأيت أسودتهما ، فلما دنوت منهم حيث يُسمعهم الصوت ، عثرت بي فرسي فخررت عنها وأهويت بيدي إلى كنانتي وأخرجت منها الأزلام فاسْتقسمْتُ بها ، أأضيرهم أم لا ، فخرج الذي أكره ، أن لا أضيرهم ، فعصيت الأزلام وركبت فرسي ، فرفَّعْتُها تُقَرّبُ ، حتى إذا دنوت منهم ، عثرت فرسي ، وخَرَرْتُ منها . قال : ففعلت ذلك ثلاث مرات ، إلى أن ساخت يدا فرسي في الأرض حتى بلغتا الركبتين .
في حديث فيه طول ، قلت : وهذا الحديث يبين لك ، أن الأزلام ، قِداح الأمر والنهي ، لا قِدَاح الميسر .
وقد قال المؤرّج ، وجماعة من أهل اللغة : إنّ الأزلام قداح الميسر وهو وَهم .
وقال ابن السكيت ، يقال : هو يَقسِمُ أمرهُ قَسْماً ، أي : يُقَدِّرُهُ ، ينظرُ كيف يعملُ فيهِ .
وأنشد للبيد :
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
ويقال : قَسَمَ فلانٌ أَمْرَهُ أي : مَيَّلَ فيه ، أَيفعلُ أَم لا يفعل .
أبو عبيد عن الفراء : القَسِمَةُ : الوجهُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ما بين العينين قَسِمةٌ .
وقال الأصمعي : القسمةُ : أعالي الوجه .
وأخبرني المنذري عن المبَرِّد قال : زَعَمَ أَبو عبيدة أَن القسِماتِ مَجارِي الدُّموعِ واحدتها قَسِمَةٌ .
قال : ويقال : من هذا رجلٌ قسيمٌ ومقسَّم وأَنشد :
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
أبو عبيد : القَسامُ : الحسْنُ ، وكذلك القَسامَةُ .
وقال الليث : القسيمةُ : المرأةُ الجميلةُ .
وقال عنترة :
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
أراد بقوله بقسيمة ، أي : بفم امرأَة قسيمة وهي الحسناءُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : القَسامِيُّ الذي يَطْوِي الثيابَ أَوَّلَ طَيِّها حتى تتكسَّرَ على طيِّهِ ، وأنشد :
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
ثعلب عن ابن الأعرابي : إذا قرِحَ الفرسُ من جانب ، وهو من جانبِ رباعٍ فهو قسامِيٌّ .
وقال الجعدي يَصِفُ فرساً :
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
قال : القَسامِيُّ الذي يكونُ بينَ شيئين ، والقَسامِيُّ : الحسَنُ من القسامَةِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : القَسامَةُ : الهدنةُ بين العدوِّ وبين المسلمين ، وجمعها قساماتٌ ، والقسامَةُ الذين يحلفون على حقهم ويأخُذُونَ ، والقسامَةُ : الحسنُ التَّامُّ وجمعُها قَساماتٌ .
وقال غيره : القَسامُ : وقت الهاجِرَةِ في قول النابغة :
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
وقال أبو زيد : جاءتْ قَسامةُ الرَّجل سمُّوا بالمصدر ، وقتل فلانٌ فلاناً بالقَسامة : باليمين ، وجاءتْ قسامةُ الرجل وأصله اليمين ، ثم جُعل قوماً ، والمُقْسَمُ القَسَم والمُقْسَمُ : الموضعُ يُحلف فيه ، والمُقْسِمُ : الرَّجل الحالف .
أبو منصور : القَسامةُ في الدّم أن يُقتل رجل لا يُشهد على قتل القاتل إيَّاه بِبَيِّنَة عادلة فيجيء أولياء المقتول فيدَّعوا على رجل بعينهِ أنه قتلهُ ويدلُو بلوثٍ من بيِّنة مثل أن يجدوه ملطخاً بدم القتيل أو يشهد رجلٌ واحد أو امرأة واحدة كل منهما عدلٌ ، أو يوجد المقتول في دار رجلٍ بينه وبين القتيل عداوةٌ ظاهرة ، فإِذا حصلت دلالةٌ من هذه الدَّلالات استُحلف أولياءُ القتل وورثة دمه فإِن حلفوا خمسين يميناً استحقوا دية قتيلهم ، وإن نكلوا عن اليمين حلف المدَّعى عليه وبرىء ، وهذا قول الشافعي وأصحابه .
والقَسامةُ : اسم من الإقسام وضع موضع المصدر ثم قيل للذين يُقْسِمُون قسامةٌ أيضاً ، وإذا ادعى الورثة قِبَل رجل أنه قتل صاحبهم ولا لوث ولا بيِّنة استُحلف المدَّعى عليه خمسين يميناً أنه ما قتله فإِن حلفَ برىء وإن نكلَ حلفَ الورثة خمسين يميناً ، ثم يكونون بالخيارِ في قتلهِ أو أخذ الدِّية منه إذا كان القتل عمداً .
قال الليث : وحصاةُ القَسْم أنهم كانوا إذا قلَّ الماء عندهم لِلشُّقَّةِ في الفَلوات عمدوا إلى قعبٍ فألقوا تلك الحصاة فيه ، ثم
صبُّوا عليها الماء قدر ما يغمرها وقُسِمَ الماء بينهم على ذلك ، وتسمى تلك الحصاة المَقْلَةَ .
قال : والأقاسيمُ : الحُظوظُ المقسومة بين العباد ، والواحدة أُقْسُومَةٌ مثل : أُظفور وأظافيرَ ، وقيل : إن الأقاسيم جمع أقسامٍ ، والأقسامُ جمع قِسمٍ ، ووجهٌ مُقَسَّمٌ : أي : حسنٌ .
وقال العجاج :
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
أي : المُحَسَّنِ ، يعني مقام إبراهيم النبي ( صلى الله عليه وسلم )
وأخبرني المنذري عن المبرد أن الرياشي أنشده :
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
قال الرياشي : سمعت أبا زيد يقول : سمعت العرب تنشده : كأن ظبيةً وكأن ظبيةٍ وكأن ظبيةٌ ، فمن نصب خفَّف كأن وأعملها ، ومن كسراد أراد كظبيةٍ ، ومن رفع أراد كأنها ظبيةٌ .
وقال أبو سعيد الضريرُ ، يقال : تركت فلاناً يَسْتَقْسِمُ أي : يفكِّرُ ويروي بين أمرين وهذا حُجَّة لما فسَّرته في الأزلامِ والاستِقسام بها ، ويقال : فلان جيد القَسْمِ أي : جيد الرأي .
سقم : قال الليث : السُّقْمُ والسَّقَمُ والسَّقامُ لُغاتٌ ، وقد سَقُمَ الرجل يَسْقُمُ فهو سقيمٌ ورجل مِسقامٌ ، إذا كان يعتريه السَقمُ كثيراً ويقال : أسْقَمَهُ الداءُ فَسقُمَ .
ومن العرب من يقول : سَقِمَ يَسْقَمُ سقَماً فهو سقيمٌ .
وقال إبراهيم عليه السلام فيما أخبر الله عنه : ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
قال بعض المفسرين : أراد أنه طعينٌ أي : أصابه الطاعون ، وقيل معناه : أن سَيسْقمُ فيما يستقبل إذا نزل به الموت ، فأَوهمهم بمعارض الكلام أنه في تلك الحال سقيم .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ، معناه : أنك ستموت وأنهم سَيَمُوتُونَ .
وقال أبو زيد : السَّوْقَمُ : شجر يُشبه الخلاف .
وقال ابن دريد : سقامٌ : وادٍ بالحجاز .
مقس : أبو عبيد عن أبي زيد : تمَقَّسَتْ نفسي ولقِسَتْ بمعنى غَثَتْ غَثَياناً .
وأنشد :
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
وقال الفراء نحوه .
وقال أبو سعيد وغيره : مَقسْتُهُ في الماء مَقساً وقمسْتُهُ فيه قَمْساً إذا غططته ، وقد انقمسَ في الماء انقماساً .
وروى ابن الفرج لأبي عمرو : يقال : مَقِسَتْ نفسه تمقَسُ فهي ماقسة إذا أنِفَتْ وقال مرةً خَبُثَتْ وهي بمعنى لَقِسَتْ .
قمس : قال الليث : كل شيء يَنْغَطُّ في الماء ثم يرتفع فقد قَمَسَ ، وكذلك القنانُ والأكامُ إذا اضطرب السراب حولها ، قيلَ : قَمَسَتْ : أي : بدت بعدما تخفي ، والولد إذا اضطرب في سُخدِ السَّلى قيل : قَمَسَ .
وقال رؤبة :
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
ومن أمثالهم : قال فلان قولاً بلغ به قاموس البحر ، أي : قعره الأقصى .
وقال أبو عبيد الله : القاموسُ : أبعد موضع غوراً في البحر .
قال : وأصل القمْسِ : الغوصُ ، وأنشد لذي الرُّمة يصف غيثاً :
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
أراد أن المطر كان عند نوءِ الثُّريا وهو منقسمها لغزارة ذلك النَّوءِ .
سمق : قال الليث : السَّمْقُ سَمْق النبات إذا طال ، وكذلك الشجر .
يقال : نخلةٌ سامقة طويلة جداً ، والسَّميقان والجميع الأسمقةُ ، وهي خشبات يُدخَلْنَ في الآلة التي ينقل عَلَيها اللبِنُ ، والسَّميقان في النِّير عُودان قد لُوقيَ بين طرفَيهما تحتَ غَبغَبِ الثَّوْرِ وأسِرَا بخيطٍ .
أبو منصور : وذكر الليث في كتاب ( العيْن ) هاتَين الخَشبَتينِ أنهما السَّمِيعان بالعين وجعلَهما ها هنا بالقاف ، والصواب ما قال في كِتاب ( العين ) .
وقال الليث : السَّمْسَق : الياسمين .
وقال أبو زيد : كذِب سُماقٌ وحَلِفٌ سُماق : أي : بحْتٌ خالِصٌ ، ويقال : أحبكَ حُبّاً سُماقاً أي : خالصاً ، والميم خفيفة في هذا ، فأَما الحَبُّ الذي يقال له : السَّماق الحامِض فهو بتشديد الميم ، وقِدْرٌ سُمَّاقيَّة ، وهي التي يقال لها : العَبْرَبية والعَرَبْرَبية .

### Türkçe

ق س م
**قسم** , **قمس** , **سقم** , **سمق** , **مقس** : kullanımdadır.

**قسم** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **القَسْمُ** , **قَسَمْت**’in **قَسْماً** (şeklindeki) masdarıdır; **القِسْمُ** : pay ve nasiptir; denir ki: bu senin **قِسْمُكَ**’dır ve bu benim **قسمي**’dir.
Leys dedi ki: denir ki: **قَسَمْتُ** şeyi aralarında **قَسْماً** ve **قِسْمَةً** (olarak) paylaştırdım.
Dedi ki: **القَسيمَةُ** : **الاقتسام**’ın masdarıdır; **القَسَمُ** : yemindir.
Başkası dedi ki: denir ki: **أقسمتُ** **إقساماً** ve **قسماً**; böylece **الإقْسامُ** gerçek bir masdardır, **القسمُ** ise masdarın yerine ikame edilmiş bir isimdir; **قَسِيمُكَ** seninle aranda toprak ve malı paylaşandır; ve denir ki: bu toprak, şu toprağın **قسيمَةُ**’dır; yani: ondan ayrılmıştır; **القَسَّامُ** da ortaklar arasında evleri ve arazileri bölen kimsedir.
Aziz ve celil Allah dedi ki: ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) .
Zeccâc dedi ki: **أنْ**’ın yeri ref‘tir; mana: size **الاستِقسامُ**’ın **الأزْلام** ile (yapılması) haram kılındı; **الأزْلام** cahiliye için olan oklardır; bazısının üzerine “Rabbim bana emretti” ve bazısının üzerine “Rabbim beni nehyetti” yazılıydı; adam bir yolculuk veya bir iş istediğinde o okları vururdu; üzerinde “Rabbim bana emretti” olan ok çıkarsa ihtiyacı için giderdi; üzerinde “Rabbim beni nehyetti” olan çıkarsa işinde gitmezdi; böylece Allah bunun haram olduğunu bildirdi.
Ebû Mansûr dedi ki: Onun sözü: ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ( manası: **الأزْلام** ve üzerlerine yazılan tarafından, iki işten size taksim edilmiş olanı talep etmenizdir.
Ve sana açıklar ki, onların kendisiyle **يَسْتَقْسِمون** oldukları **الأَزْلاَم** kumar okları dışındadır: Muhammed b. İshâk es-Sa‘dî’nin bize haber verdiği; er-Rumâdî’den, Abdürrezzâk’tan, Ma‘mer’den, ez-Zührî’den; dedi ki: Bana Abdurrahman b. Mâlik el-Mudlicî haber verdi—o, Sürâka b. Cuş‘um’un ( جعشم ) kardeşinin oğludur—ki babası ona haber verdi: Sürâka’yı şöyle derken işitmiş: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Allah’ın Resulü ( صلى الله عليه وسلم ) ve Ebû Bekir hakkında bize, ikisinden her birinin diyetini, onları öldürene veya esir edene (vaat ederek) koyuyorlardı. Dedi ki: Ben kavmim Benî Mudlic meclisinde otururken, onlardan bir adam geldi; başlarımızın üzerinde durdu; dedi ki: Ey Sürâka, az önce sahilde karaltılar gördüm; onları ancak Muhammed ve ashabı sanıyorum. Dedi ki: onların onlar olduğunu bildim; dedim ki: onlar onlar değildir; fakat sen falanı ve falanı gördün; av arayanlar olarak gittiler. Dedi ki: sonra mecliste bir saat kaldım; sonra kalktım, evime girdim; cariyeme emrettim: atımı benim için çıkarsın ve onu bir tümseğin arkasında tutsun.
Dedi ki: sonra mızrağımı aldım; evin arkasından onunla çıktım; mızrağın üst kısmını alçalttım; mızrağımı yere koydum; nihayet atıma geldim; ona bindim; onu kaldırdım, beni yaklaştırarak koşturuyordu; nihayet ikisinin karaltılarını gördüm; onlara, sesin kendilerine işitileceği kadar yaklaştığımda, atım beni sendeledi; ondan düştüm; elimle sadakıma uzandım; ondan **الأزلام**’ı çıkardım; onunla **فاسْتقسمْتُ**: onlara zarar vereyim mi, yoksa hayır mı?; hoşlanmadığım çıktı: onlara zarar vermemem; böylece **الأزلام**’a karşı geldim; atıma bindim; onu yükselttim, yaklaştırarak koşturdum; nihayet onlara yaklaştığımda, atım sendeledi ve ondan düştüm. Dedi ki: bunu üç kere yaptım; nihayet atımın iki eli yere battı, dizlere kadar ulaştı.
Uzunluğu olan bir hadiste; dedim ki: Bu hadis sana açıklar ki **الأزلام** emir ve nehiy oklarıdır; kumar okları değildir.
Müerric ve dil ehlinden bir cemaat demiştir ki: **الأزلام** kumar oklarıdır; bu bir vehimdir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: denir ki: o, işini **قَسْماً** **يَقسِمُ** eder; yani: onu takdir eder; onda nasıl davranacağını düşünür.
Lebîd’den şu beyit okundu:
فقولاَ لَهُ إن كان يقسِمُ أمرَهُ
ألَمَّا يَعِظْكَ الدهرُ أُمُّكَ هابِلُ
Ve denir ki: falan işini **قَسَمَ** etti; yani: onda meyletti; yapacak mı yapmayacak mı.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **القَسِمَةُ** : yüzdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: iki göz arasındaki (yer) **قَسِمةٌ**’dir.
Asma‘î dedi ki: **القسمةُ** : yüzün üst kısımlarıdır.
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den; dedi ki: Ebû Ubeyde, **القسِماتِ**’ın gözyaşı akıntı yerleri olduğunu iddia etti; tekili **قَسِمَةٌ**’dir.
Dedi ki: ve denir ki: bu adam **قسيمٌ** ve **مقسَّم**’dır; ve şu beyit okundu:
كأنَّ دَنانيراً على قَسِماتهم
وإن كانَ قد شفَّ الوجوه لقاءُ
Ebû Ubeyd: **القَسامُ** : güzelliktir; aynı şekilde **القَسامَةُ** da.
Leys dedi ki: **القسيمةُ** : güzel kadındır.
Antere dedi ki:
وكأنَّ فارَةَ تاجِرٍ بِقسيمةٍ
سَبقتْ عوارضها إليك من الفمِ
Onun “**بقسيمة**” sözüyle muradı: **قسيمة** olan, yani güzel olan bir kadının ağzıyladır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **القَسامِيُّ** elbiseleri ilk katlayışında katlayıp, katlayışı üzerinde kırıştırıncaya kadar (katlayan) kimsedir; ve şu beyit okundu:
طَيَّ القسامِيِّ بُرُودَ العصّاب
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: at bir yandan yara olursa ve o, dört yaş (diş) yanından ise, o **قسامِيٌّ**’dir.
Ca‘dî bir atı vasfederek dedi ki:
أشَق قَسامِيّاً رَباعِيَ جانِب
وقارحَ جَنْبٍ سُلّ أقرَحَ أشقرا
Dedi ki: **القَسامِيُّ** iki şeyin arasında olan (şey)dir; ve **القَسامِيُّ** : **القسامَة**’dan (gelen) güzel olandır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **القَسامَةُ** : düşman ile Müslümanlar arasındaki ateşkestir; çoğulu **قساماتٌ**’tır; ve **القسامَةُ** hakları üzerine yemin eden ve alan kimselerdir; ve **القسامَةُ** : tam güzelliktir; çoğulu **قَساماتٌ**’tır.
Başkası dedi ki: **القَسامُ** : Nâbiga’nın sözünde öğle sıcağı vaktidir:
تَشفُّ بريرَهُ وتَرُودُ فيه
إلى دُبرِ النهار من القسام
Ebû Zeyd dedi ki: adamın **قَسامةُ**’sı geldi; masdar ile adlandırdılar; falan, falanı **بالقَسامة** ile öldürdü: yemin ile; adamın **قسامةُ**’sı geldi; aslı yemindir; sonra bir kavim yapıldı; **المُقْسَمُ** : **القَسَم**’dır; **المُقْسَمُ** : içinde yemin edilen yerdir; **المُقْسِمُ** : yemin eden adamdır.
Ebû Mansûr: kanda **القَسامةُ** şudur: bir adam öldürülür; katilin onu öldürdüğüne adil bir delille şahitlik edilmez; sonra öldürülenin velileri gelir; belirli bir adam aleyhine onu öldürdüğünü iddia ederler; ve bir delil kırıntısı (**لوث**) getirirler; mesela onu öldürülenin kanıyla bulaşmış bulmaları; yahut biri adil olan bir erkek veya biri adil olan bir kadın tek başına şahitlik etmesi; yahut öldürülenin, kendisiyle öldürülen arasında açık düşmanlık bulunan bir adamın evinde bulunması; bu delaletlerden bir delalet elde edilince, öldürmenin velileri ve kanının mirasçıları yemin ettirilir; elli yemin ederlerse, öldürülenlerinin diyetini hak ederler; yeminden kaçınırlarsa, aleyhine iddia edilen yemin eder ve beraat eder; bu, Şâfiî ve ashabının sözüdür.
Ve **القَسامةُ** : **الإقسام**’dan bir isimdir; masdarın yerine konuldu; sonra **يُقْسِمُون** olanlara da **قسامةٌ** denildi; mirasçılar bir adam tarafından, sahiplerini öldürdüğü iddiasında bulunur da **لوث** ve delil olmazsa, aleyhine iddia edilen elli yemin ettirilir: onu öldürmediğine; yemin ederse beraat eder; kaçınırsa, mirasçılar elli yemin eder; sonra, öldürme kasten ise, onu öldürmekte veya ondan diyeti almakta muhayyer olurlar.
Leys dedi ki: **حصاةُ القَسْم** şudur: onlarda, çöllerde uzaklık sebebiyle su azaldığında, bir kaba yönelirler; o çakıl taşını onun içine atarlar; sonra onun üzerine, onu örtecek kadar su dökerler; su, buna göre aralarında taksim edilir; o çakıl taşına **المَقْلَةَ** denir.
Dedi ki: **الأقاسيمُ** : kullar arasında taksim edilmiş paylardır; tekili **أُقْسُومَةٌ**’dir; “**أُظفور** ve **أظافيرَ**” gibi; ve denildi ki: **الأقاسيم** , **أقسامٍ**’ın çoğuludur; **الأقسامُ** da **قِسمٍ**’in çoğuludur; **وجهٌ مُقَسَّمٌ** : yani güzel.
A‘câc dedi ki:
وربِّ هذا الأثر المُقَسَّم
Yani: güzelleştirilmiş; İbrahim peygamberin makamını kastediyor ( صلى الله عليه وسلم ).
Münzirî bana haber verdi; Müberred’den: er-Riyâşî ona şu beyiti okudu:
ويوماً تُوافينا بوجهٍ مُقَسَّمٍ
كأن ظبيةٌ تَعْطُو إلى ناضر السَّلم
Er-Riyâşî dedi ki: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: Arapları onu şöyle okurken işittim: **كأن ظبيةً** ve **كأن ظبيةٍ** ve **كأن ظبيةٌ**; kim nasb ederse **كأن**’ı hafifletmiş ve onu amel ettirmiş olur; kim kesreli okursa **كظبيةٍ** murad etmiştir; kim ref‘li okursa “sanki o bir ceylandır” murad etmiştir.
Ebû Saîd ed-Darîr dedi ki: denir ki: falanı **يَسْتَقْسِمُ** halde bıraktım; yani: iki iş arasında düşünür ve tartar; bu, **الأزلام** ve onunla **الاستِقسام** hakkında açıkladığıma bir hüccettir; ve denir ki: falan **القَسْمِ**’i iyi (kimsedir); yani: görüşü iyi.

**سقم** : Leys dedi ki: **السُّقْمُ** ve **السَّقَمُ** ve **السَّقامُ** lugatlardır; adam **سَقُمَ** eder, **يَسْقُمُ** eder; o **سقيمٌ**’dir; ve **رجل مِسقامٌ** (denir); eğer ona **السَقمُ** çokça arız oluyorsa; ve denir ki: hastalık onu **أسْقَمَهُ** etti; böylece o **فَسقُمَ** etti.
Araplardan kimi der ki: **سَقِمَ** eder, **يَسْقَمُ** eder; **سقَماً** (olarak); o **سقيمٌ**’dir.
Allah’ın ondan haber verdiği üzere İbrahim عليه السلام dedi ki: ( النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّى سَقِيمٌ ) ( الصافات : 89 ) .
Müfessirlerden bazısı dedi ki: muradı, o **طعينٌ**’dir; yani: ona taun isabet etmiştir; ve denildi ki manası: ileride, ölüm ona indiğinde, hastalanacaktır; böylece sözün üstü kapalı yönüyle onlara, o hâlde hasta olduğu vehmini verdi.
Aziz ve celil Allah dedi ki: ( للهيَعْلَمُونَ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَّيِّتُونَ ) ( الزمر : 30 ) ; manası: sen öleceksin ve onlar ölecekler.
Ebû Zeyd dedi ki: **السَّوْقَمُ** : **الخلاف**’a benzeyen bir ağaçtır.
İbn Düreyd dedi ki: **سقامٌ** : Hicaz’da bir vadidir.

**مقس** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تمَقَّسَتْ** nefsim ve **لقِسَتْ**; manası: bulandı, bulantılandı.
Ve şu beyit okundu:
نفْسي تمَقَّسُ من سُماني الأقْبرُ
Ferrâ da bunun benzerini söyledi.
Ebû Saîd ve başkaları dedi ki: onu suda **مَقساً** **مَقسْتُهُ** ve onda **قَمْساً** **قمسْتُهُ** (yaptım); eğer onu daldırdıysan; ve suda **انقماساً** **انقمسَ** etti.
İbnü’l-Ferec, Ebû Amr’dan rivayet etti: denir ki: nefsi **مَقِسَتْ** eder, **تمقَسُ** eder; o **ماقسة**’dir; eğer tiksinmişse; ve bir defa dedi ki: kötüleşmişse; ve o, **لَقِسَتْ** manasındadır.

**قمس** : Leys dedi ki: suda dalıp sonra yükselen her şey **قَمَسَ** etmiştir; aynı şekilde, serap onların etrafında çalkalandığında tepeler ve tümsekler de; denir ki: **قَمَسَتْ**; yani: gizlenirken sonra göründü; ve çocuk, **السَّلى**’nın **سُخد**’ünde çalkalandığında denir ki: **قَمَسَ**.
Rü’be dedi ki:
وقامِسٍ في آله مُكَفَّنِ
يَنْزُونَ نَزْو اللاعبين الزُّفَّنِ
Atasözlerindendir: falan, denizin **قاموس**’una ulaşan bir söz söyledi; yani: onun en uzak dibine.
Ebû Ubeydullah dedi ki: **القاموسُ** : denizde en uzak derinlik yeridir.
Dedi ki: **القمْسِ**’in aslı: dalıştır; ve Zü’r-Rumme’den, bir yağmuru vasfederek, şu beyit okundu:
أصاب الأرض مُنْقمَسَ الثُّرَيَّا
بساحيةٍ وأتبعها طِلالاٍ
Muradı: yağmur, **الثُّريا**’nın **منقسمها**’sı sırasında idi; o nev’in bolluğu sebebiyle.

**سمق** : Leys dedi ki: **السَّمْقُ** bitkinin **سَمْق**’udur; uzadığında; aynı şekilde ağaç da.
Denir ki: çok uzun bir hurma: **نخلةٌ سامقة**; ve **السَّميقان** ve çoğulu **الأسمقةُ**; bunlar, kerpicin üzerine taşındığı alete sokulan tahta çubuklardır; ve **السَّميقان** boyundurukta, öküzün gerdanı (**غَبغَب**) altında iki ucu arasında birleştirilmiş ve bir iplikle bağlanmış iki çubuktur.
Ebû Mansûr: Leys’in ( **العيْن** ) kitabında bu iki tahta çubuğu, **العين** ile **السَّمِيعان** olarak zikrettiğini; ve onları burada **القاف** ile yaptığını (yazdığını) söyledi; doğru olan, ( **العين** ) kitabında söylediğidir.
Leys dedi ki: **السَّمْسَق** : yasemindir.
Ebû Zeyd dedi ki: **كذِب سُماقٌ** ve **حَلِفٌ سُماق**: yani: sırf, katıksız; ve denir ki: seni **حُبّاً سُماقاً** severim; yani: katıksız; bu hususta **الميم** hafiftir; fakat **السَّماق الحامِض** denilen sevgi (değil), ekşi sumak ise **الميم**’in şeddelenmesi iledir; ve **قِدْرٌ سُمَّاقيَّة**: o, **العَبْرَبية** ve **العَرَبْرَبية** denilen (tür)dür.
