# سمن (س-م-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yağ

- Harfler: س - م - ن
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سِمَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/siga/%D8%B3%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | فِعَالٍ | Semizler | 2 | 2 | [12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/12:43.md) |
| [سَمِينٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Semiz | 1 | 1 | [51:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/51:26.md) |
| [يُسْمِنُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B3%D9%92%D9%85%D9%90%D9%86%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Semirtir | 1 | 1 | [88:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/88:7.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Cılızlar
2. [سنبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Başaklar
3. [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Kurular
4. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Hudr : Sebzedir
5. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Sığır
6. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kepçe, kefe demektir
7. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Yırtıcı hayvan demektir
8. [روغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Önü ve arkası görülmeyen yol demektir
9. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Ekel pas demektir
10. [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ceyee suyun toplandığı çukurdur
11. [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Abere bir ırmaktan geçerken üstüne basılan taşlar
12. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Uhur ense demektir
13. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
14. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
15. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buzağı demektir
16. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
17. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
18. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
19. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
20. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
21. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
22. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
23. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
26. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
27. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سمن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%85.md), [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md), [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md), [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının et ve yağ bağlayarak dolgunlaşması, zayıflık ve cılızlığın karşıtı |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi refah, bolluk, besleyicilik ve bedensel dolgunluk |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyenin fazlalığı tutarak hacim kazanması ve özün besleyici nitelik arz etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel kilo alma sayıp doyum ve besin değeri taşıma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سم | Nüfuz etme, yükselme, bir şeyin içine işleme veya belirginleşme niteliğidir; [سمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%85.md) (içe işleme, delik), [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) (yükselme, belirgin olma), [سمك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%83.md) (yukarı doğru kalınlaşma, tavan) köklerinde bu dinamik görülür. | ن | ن harfinin sağladığı durağanlık, bünyede yerleşme ve süreklilik boyutuyla içe işleyen gıdanın bedende tutulup birikmesini, böylece et ve yağ tabakasıyla kalıcı hacim oluşmasını ifade eder. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Bünyenin yapısını kurma, dayanak oluşturma ve tutunma hareketidir. |
| م | Su | Akışkanlık, besleyici sıvı, öz ve canlılık sağlayan cevherdir. |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, çoğalma, gelişme ve bünyede kalıcı büyümedir. |
| سمن | Desteğe tutunan besleyici özün bünyede çoğalarak kalıcı hacim yapması | Sıvı ve besleyici özün bedensel çatıda tutunup kütle ve dolgunluk meydana getirmesi hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının bol ot ve su bularak et ve yağ bağlaması, cılızlıktan kurtulup semirmesi; ayrıca sütten çıkarılan sade yağ (سمن). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair İbnü’l-A‘râbî’nin aktardığı beyitte devenin semizliği ve etli durumu رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما / بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ ifadesiyle şahit gösterilmiştir; binitin semizliği boyunca sürüldüğü, et ve yağı eriyip kaburga kemikleri belirince durumunun zayıflığa döndüğü anlatılır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde bol gıda tüketip et bağlayan kişi için رجل مُسْمِن veya سَمِين denilmiş; ayrıca yiyeceğe sade yağ katma eylemi سَمَنْتُ الطَّعامَ kalıbıyla ifade edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, es-Sıhâh.

### Sami etimolojik katman

Arapça سمن kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde «yağ», «yağlı olmak», «semizleşmek» ve «bereketli olmak» çekirdek anlamını düzenli fonetik denklemle koruyan köklü bir Afro-Asyatik mirastır. İbranicede şemen (שֶׁמֶן - yağ, zeytinyağı, zenginlik) ve şamen (שָׁמֵן - semiz, semirmek, şişmanlamak), Aramice ve Süryanicede şamnā (ܫܡܢܐ - sade yağ, yağ), Ugarit dilinde šmn (yağ, merhem) ve Akadcada şamnu (yağ, sıvı yağ) biçimleri fonetik ve semantik olarak birebir örtüşür. İbrani-Aramice sibilant /š/ sesinin Arapçada /s/ sesine düzenli dönüşümü, bu kökün Proto-Sami *šamn- (sıvı/katı yağ, semizlik) formundan geldiğini kesin olarak belgeler. Ortak semantik matris; besin değeri yüksek, enerji depolayan, kıtlık zamanı koruyan temel yağ maddesi ve bu maddenin bedende oluşturduğu dolgunluktur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur’an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سمن kökü «zayıflığın zıddı olmak» esasına dayanır; bedenin yağ ve et tutmasıyla sütten çıkarılan donuk/sıvı yağ arasındaki ilişki dolaysızdır. | Bünyenin gıdayı bünyesinde tutarak zenginleşmesi, hem canlı bedenin semizliğini hem de gıdanın özü olan yağı adlandırmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שמן, Süryanice ܫܡܢܐ, Akadca şamnu biçimleriyle fonetik ve semantik tam denklik gösterir. | Proto-Sami ortak miras katmanına aittir; yağ ve semizlik fikri diller arasında hiçbir kesintiye uğramadan korunmuştur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde ve Berberi kollarında yağ ve besleyici maddeye dair kimi biçimsel paralellikler öne sürülmüştür. | Afro-Asyatik çatı altında temaslar bulunmakla birlikte Sami dilleri dışındaki kesin ortak köken bağı sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Anlamlı | Semirmek, yağlanmak | Et ve yağ bağlayarak zayıflıktan kurtulmak, dolgunlaşmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [سنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%85.md) | Anlamlı | Yükselmek, hörgüç | Bir şeyin en üst kısmı, devenin hörgücü, yüksek pınar (تسنيم). | Hacimce yükselme ve tepe oluşturma bağı vardır; Kur'an'da geçer. |
| [مسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%86.md) | Anlamlı | Yaşlanmak, bilemek | Zamanın geçmesiyle yaş almak veya bir şeyi taşla bilemek. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| [منس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Sürmek, silmek | Bir şeyi çekip çıkarmak veya yol yürümek. | Kur'an'da geçmez; kullanım alanı sınırlıdır. |
| [نسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Esinti, soluk | Rüzgârın hafif esmesi, canlının nefes alması, can (نسمة). | Kur'an'da geçmez; içsel canlılık ve hava hareketidir. |
| [نمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D8%B3.md) | Anlamlı | Gizlemek, sırdaş | Sır tutmak, gizlice iş çevirmek; vahiy meleği (ناموس). | Kur'an'da geçmez; içe saklama niteliği taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سمن | Merkez | Dolgunluk ve yağlılık | Bedenin hem et hem yağ ile sıhhatli ve besleyici biçimde hacim kazanmasıdır. | Canlının zayıflıktan kurtulup tam besin değerine kavuşması. |
| [شحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AD%D9%85.md) | Komşu | Don yağı, yağ tabakası | Yalnızca iç yağı ve beyaz yağ dokusunu ifade eder, et dolgunluğunu içermez. | Doğrudan yağ dokusuna odaklanan anatomik dar anlamdır. |
| [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) | Komşu | Et dokusu | Bedenin adale ve kas kitlesini gösterir; yağlanmadan bağımsız et yoğunluğudur. | Maddi adale dokusu. |
| [بدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Gövde iriliği | Yaş veya yapı sebebiyle gövdenin büyümesi, iri yapılı olmasıdır; besililik şart değildir. | İri cüsseli olma hali. |
| [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Doluluk, bolluk | Bir şeyin eksiksiz, bol ve tam olmasıdır; fiziksel beden şartı aramaz. | Genel niceliksel bolluk. |
| [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) | Zıt | Zayıflık, cılızlık | Bedenin erimesi, içinin boşalması, dayanıksız ve besinsiz kalmasıdır. | Semizliğin ve gıda dolgunluğunun tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سمن | Semirmek, yağ | Bedenin gıda depolayarak dolgunlaşması ve sütten elde edilen saf yağ. | Kesin |
| Latince | Pinguedo, obesus, sagina | Yağlılık, besililik | Pinguedo doğrudan yağı ve semizliği karşılar; obesus aşırı besililiği, sagina ise besiye çekmeyi anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | Fat, plump, fatten, fertile | Semiz, şişman, besili | Fat hem yağ dokusunu hem şişmanlığı verir; plump sağlıklı dolgunluğu, fatten semirtmeyi karşılar. | Kesin |
| Almanca | Fett, feist, mästen | Yağ, semiz, semirtmek | Fett maddeyi ve durumu, feist av hayvanının veya binitin semizliğini, mästen besiye çekmeyi bildirir. | Kesin |
| Fransızca | Gras, engraisser, embonpoint | Yağlı, semirtmek, dolgunluk | Gras besili ve yağlı durumu, engraisser semirtmeyi, embonpoint bedensel dolgunluğu karşılar. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Dictionnaire Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِمَانٍ | Bolluk ve bereket simgesi olan besili hayvanlar | Hz. Yusuf kıssasında rüyadaki yedi semiz ineğin yedi verimli ve bereketli yılı temsil etmesi bağlamında (Yûsuf [12:43](https://lisan.digital/tr/ayet/12:43.md), [12:46](https://lisan.digital/tr/ayet/12:46.md)). |
| سَمِينٍ | Konuğa ikram edilen semiz, eti dolgun ve kusursuz kurban | Hz. İbrahim’in melek misafirlerine tereddüt etmeden ikram ettiği kızartılmış buzağının niteliği bağlamında (Zâriyât [51:26](https://lisan.digital/tr/ayet/51:26.md)). |
| يُسْمِنُ | Bedenin açlığını giderip gıda ve enerji sağlama niteliği | Cehennem ehlinin yiyeceği darî‘ dikeninin ne besleyeceği ne de açlığı gidereceği anlatılırken olumsuzlama sîgasında (Gâşiye [88:7](https://lisan.digital/tr/ayet/88:7.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ceza | Cehennemdeki yiyeceklerin bedeni beslemekten ve güç vermekten uzak, sırf azap unsuru oluşunun mahiyeti. | Gerçek doyuruculuk ve faydadan tamamen yoksun olma. |
| Fıkıh | Kurban ve zekât hükümleri | Kurban edilecek hayvanın zayıf ve cılız değil, semiz (سمين) ve kusursuz olmasının sıhhat şartı sayılması. | Kurbanın et ve sağlık bakımından yetkinliği. |
| Tefsir | Sembolik ve hakiki zenginlik | Yûsuf suresindeki semiz ineklerin ziraat ve iktisattaki üretim fazlası ile bolluk dönemini remzetmesi. | Üretim gücü, refah ve stoklanabilir bereket. |
| Hadis | Aşırı yeme ve tembellik yergisi | Sonraki nesillerde ortaya çıkacağı bildirilen aşırı semizlik ve oburluk yönelişinin ahlaki tenkidi. | Faziletli ölçüyü aşan bedensel rehavet. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve takva sunusu | Kusursuzluk | Fedakârlığın niteliği | Allah’a sunulan kurbanın veya infakın en besili ve değerli olandan seçilmesi. | Kesin |
| İlmi | Beslenme biyolojisi | Enerji depolama | Canlılığı koruma | Canlının kıtlık ihtimaline karşı besini yağ dokusu olarak bünyesinde yedeklemesi. | Güçlü |
| Siyasi | Devletin kudreti | Kaynak bolluğu | Kriz yönetimi | Bolluk yıllarında iktisadi ve idari rezerv oluşturarak zayıf dönemleri atlatma kabiliyeti. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve stok | Artı değer | Rezerv oluşturma | Tüketilenden fazla üretilen değerin sermayeye ve güvenli stoğa dönüşmesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enerji rezerv kapasitesi ve potansiyel enerji birikimi | Sistemin dışarıdan aldığı girdiyi işleyerek entropiye karşı kararlı ve yoğun bir potansiyel rezerv halinde bünyede depolaması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sermaye birikimi ve refah fazlası | Toplumun kriz ve kıtlık dönemlerine mukavemet göstermek üzere oluşturduğu tasarruf, sermaye ve kurumsal dayanıklılık tabakası. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca estetik kusur veya tıbbi bir problem sayılan obezite ve hantallık ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; bereketi, tarımsal ve hayvansal refahı, cömert ikramın kalitesini ve hakiki besleyiciliği ifade eden olumlu bir değer taşır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Yusuf’un rüyasındaki bereketi ve Hz. İbrahim’in cömertliğini anlayamamak; cehennemdeki gıdasızlık azabının gerçek şiddetini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın bolluk, kıtlık, ikram ve gıda kavramlarını nasıl maddi ve biyolojik gerçeklikler üzerinden modellediğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yusuf kıssasındaki iktisadi döngü ayetlerinde, İbrahim kıssasındaki ziyafet ahlakında ve Gâşiye suresindeki uhrevi azap tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Semizliğin sadece nefsi bir kusur olduğu zannını yıkar; üretim gücünün, sıhhatin ve konuğa hürmetin bir nişanesi olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının bol gıda alarak et ve yağ bağlaması, cılızlığın zıddı olarak bedenin dolgun ve besili hale gelmesi.
- Soyut anlam: Bir yapının rezerv üretmesi, besleyici öz taşıması ve kriz anlarına karşı dayanıklılık sağlayan artı değere sahip olması.
- Sistematik karşılık: Sistemin girdi fazlasını faydalı bir potansiyele dönüştürerek bünyesinde tutması ve tüketim anında yüksek verim sunması.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \int_{0}^{t} \max\left(0, \, I(\tau) - C(\tau)\right) d\tau \implies \Phi(R) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $I(\tau)$ sisteme giren besin veya kaynak akışını, $C(\tau)$ sistemin anlık tüketim ve harcamasını gösterir. Girdinin tüketimi aştığı durumlarda oluşan pozitif fark zamanla entegre edilerek bünyede $R(t)$ rezervini (semizlik ve yağ dokusunu) kurar. Bu rezervin varlığı, sistemin gerçek bir besleyicilik ve fayda potansiyeline ($\Phi(R) > 0$) sahip olmasını sağlar; Gâşiye [88:7](https://lisan.digital/tr/ayet/88:7.md) ayetinde ise bu potansiyelin sıfırlandığı ($I - C \le 0$ ve $\Phi = 0$) durum resmedilir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/12:43.md) — سِمَانٍ

وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Ben gördüm ki; yedi semiz ineği yedi zayıf inek yemektedir. Yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak. Ey ileri gelenler; eğer rüya yorumlayabiliyorsanız şu benim rüyamın anlamını söyleyin.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/12:46.md) — سِمَانٍ

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

### [Zariyat 51:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/51:26.md) — سَمِينٍ

فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ

Meal (IK): Hemen ailesine giderek semiz bir buzağı ile gelmiş,

### [Gaşiye 88:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/ayet/88:7.md) — يُسْمِنُ

لَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ

Meal (IK): O, ne semirtir, ne de açlığı giderir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yağ.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والنون والميم معهما
س ن م، س م ن، ن س م، ن م س، م س ن مستعملات
سنم:
السَّنَمُ: رأس شَجَرة من دِقِّ الشَّجَر، على رأسها شِبهُ ما يكونُ على رأس القَصَب، إلاّ أنّه ليّنٌ تأكلُه الإبلُ. أكلاً خَضماً.
وأفضل السّنم سَنَمةً تُسَمَّى الأَسْنامة، من أَعْظَمِها سَنَمةً.
وجَمَلٌ سَنِمٌ: عظيم السَّنام، وناقةٌ سَنِمة، قال:
يَسُفنَ عِطْفيْ سَنِمٍ هَمَرْجلِ
وأَسْنَمَتِ النّار: عَظُم لَهَبُها فارتفع، قال لبيد:
مَشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْقَجٍ		كدُخان نارٍ ساطعٍ أسنامُها
سَنامٌ: اسم جَبَلٍ بالبصرة، يُقال إنّه يسير مع الدَّجّال إذا خرج.
وأسنمةُ الرَّمْل: ظهورُهُ المرتفعة من أثباجها، يقال: أَسْنِمة وأَسْنُمة بالرّفع، فمن قال: أَسْنُمة جعلها اسماً لرملةٍ بعينها، ومن قال: أَسْنِمة بالكَسْر جَعَلها جَماعةَ السَّنام.
وتَسَنَّمْتُ الحائط، إذا عَلَوْتَهُ من عُرْضِه.
سَنامُ الحِمَى: موضع.
سمن:
السِّمَنُ: نَقِيضُ الهُزال سَمِنَ يَسمَنُ ورجلٌ مُسْمِنٌ: سمين.
وأَسمَنَ الرَّجُلُ: اشترى سَميناً أو أعطاه أو ملكه.
واسْتَسْمَنتُهُ: وَجَدْته سميناً.
والسُّمْنةُ: دواءٌ تُسَمَّنُ به النِّساء، وامرأةٌ مُسَنَّةٌ: سمينةٌ: بالأَدْوية، وفي الحديث: "ويلٌ للمُسَمَّنات يومَ القيامة من فَتْرةٍ في العِظام.
ومُسْمَنة- خفيفة: سَمِينة، أَسمَنْتها إسمناً.
وسَمَنتُ الطَّعامَ أَسْمُنُهُ سَمناً، إذا عَمِلْتَهُ بالسَّمْن. والسَّمْنُ: سِلاءُ اللّبن.
والسُّمانَى: طائر شِبْه الفَرُّوجة، الواحدةُ: سُماناةٌ، وقيل: إنّه السَّلْوى.
والسُّمَنيّةُ: قومٌ من أَهلِ الهِنْد لهم دينٌ على حِدةٍ، دُهْريّون.
والسَّمّانُ: هذه الأصباغ التّي يُزَخْرَفُ بها، قال:
فما أَحدثتْ فيه العُهُودُ كأنّما		تَلَعَّبَ بالسَّمّان فيه الزَّخارفُ
أكبَّ عليه كاتـبٌ بـدَواتِـهِ		يُقيمُ عليه مَرّةً ويُخـالِـفُ
وسِمنان: بلدةٌ.
والتَّسْمِينُ: أَنْ تَقسِمَ شَيْئاً بين الشُّرَكاء فيكون في الأَنْصِاب فضلٌ لبعضها على بعض فيرُدُّ كلُّ مَنْ في يده فضلٌ على الذي خَسر نَصيبه، يُعطيه ذاك وَرِقاً، فهذا يُسَمَّى التَّسْمِينَ، كأنّه يُسَمِّنُ بصاحبه حتّى يساوي الذّي عليه الفَضل.
نسم:
النَّسَم: نَفَسُ الرُّوح، يقال: ما بها ذو نَسَم، أي: ذو روح.
والنَّسَمةُ في العِتق: المملوك ذَكَراً كان أو أنثى وكلُّ إنسانٍ نَسَمة.
ونَسيمُ الإنسانِ: تَنَفُّسُهُ ونسيم الرّيح: هُبُوبها، قال امرؤ القيس:
إذا التفتت نحوي تضّوع ريحُها		نَسيم الصَّبا جاءت بريّاً القرنفل
ومَنْسِمُ البعير: خُفُّة، ومَنْسِما البعير كالظُّفرين في مُقدّم خُفّه، بهما يُسْتبان أَثَرُ البَعيرِ الضّال. ولخُف الفِيل مَنسِم.
والمنسِم: الصَّدْر، قال:
بها نَسَمُ الأرواح من كُلِّ مُنسِمِ
نمس:
النَّمَسُ: فَسادُ السَّمْن، وفسادُ الغالية. وكلُّ طِيبٍ ودُهْنٍ تغيرَّ وفَسَد فَساداً لَزِجاً فقد نَمِسَ يَنْمَسُ نَمَساً، والنعتُ: نَمِسٌ، وقد يُقالُ للشَّعر إذا تَوَسَّخ وأصابه دهن نَمِس.
والنِّمسُ: سَبُعٌ من أَخْبَثِ السِّباع. ونِمْسٌ من الرِّجال، خبيث منهم. النِّمسُ: دوابّ سودٌ الواحدةُ: نِمْسةٌ.
والنّاموس: قُتْرة الصّياد.
ولمّا نزل جِبريلُ على النَّبيّ عليهما السَّلام قيل: جاء النّاموسُ الأكبر الذّي كان يأتي مُوسى عليه السّلام.
ويُقال: هو وعاءٌ لا يُوَعى فيه إلاّ العلم. وناموسُ الرّجُلِ: صاحبُ سِرِّهِ، وقد نَمَسَ يَنْمِسُ نَمْساً. ونامَسته مُنامَسةً، أي: سارَرْته.
مسن:
مَسَنَه بسَوْطٍ مَسْناً، أي ضربه، قال رؤية:
وفي أخاديد السِّياط المُسَّنِ
وبالشّين أيضاً.

##### Türkçe

باب **السين** و**النون** و**الميم** onlarla birlikte
**س ن م**، **س م ن**، **ن س م**، **ن م س**، **م س ن** kullanımlardır.

**سنم**:
**السَّنَمُ**: ince ağaçtan bir ağacın başı; başında kamışın başında olan şeye benzer bir şey vardır; ancak o yumuşaktır, develer onu yer. Çiğneyerek yeme olarak.
Ve **السّنم**’in en faziletlisi, **الأَسْنامة** diye adlandırılan bir **سَنَمة**’dir; onların **سَنَمة** bakımından en büyüğündendir.
Ve **جَمَلٌ سَنِمٌ**: büyük **السَّنام**lı; ve **ناقةٌ سَنِمة**; dedi ki:
يَسُفنَ عِطْفيْ سَنِمٍ هَمَرْجلِ
Ve **أَسْنَمَتِ النّار**: alevi büyüdü de yükseldi; Lebîd dedi ki:
مَشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْقَجٍ		كدُخان نارٍ ساطعٍ أسنامُها
**سَنامٌ**: Basra’da bir dağın adıdır; denilir ki o, **الدَّجّال** çıktığı zaman onunla birlikte yürür.
Ve **أسنمةُ الرَّمْل**: onun, kum tepelerinden yüksek sırtlarıdır; **أَسْنِمة** ve **أَسْنُمة** (raf‘ ile) denilir; kim **أَسْنُمة** derse onu belirli bir kumluğun adı yapmıştır; kim **أَسْنِمة** (kesr ile) derse onu **السَّنام**ın topluluğu yapmıştır.
Ve **تَسَنَّمْتُ الحائط**: onu eninden aştığım zaman.
**سَنامُ الحِمَى**: bir yer.

**سمن**:
**السِّمَنُ**: zayıflığın zıddıdır; **سَمِنَ يَسمَنُ**; ve **رجلٌ مُسْمِنٌ**: şişman.
Ve **أَسمَنَ الرَّجُلُ**: şişman bir şey satın aldı yahut onu verdi yahut ona sahip oldu.
Ve **اسْتَسْمَنتُهُ**: onu şişman buldum.
Ve **السُّمْنةُ**: kadınların onunla şişmanlatıldığı bir ilaç; ve **امرأةٌ مُسَنَّةٌ**: şişman; ilaçlarla. Ve hadiste: “Kıyamet günü kemiklerdeki bir gevşeklikten dolayı **المُسَمَّنات**a yazıklar olsun.”
Ve **مُسْمَنة** – hafif: şişman; onu **إسمناً** ile şişmanlattım.
Ve **سَمَنتُ الطَّعامَ أَسْمُنُهُ سَمناً**: onu **السَّمْن** ile yaptığım zaman. Ve **السَّمْنُ**: sütün iç yağıdır.
Ve **السُّمانَى**: ferûceye benzer bir kuş; teki: **سُماناةٌ**; ve denildi ki o **السَّلْوى**dır.
Ve **السُّمَنيّةُ**: Hind ehlinden, kendilerine mahsus bir dini olan bir kavim; dehrîler.
Ve **السَّمّانُ**: bunlar, onunla süsleme yapılan boyalardır; dedi ki:
فما أَحدثتْ فيه العُهُودُ كأنّما		تَلَعَّبَ بالسَّمّان فيه الزَّخارفُ
أكبَّ عليه كاتـبٌ بـدَواتِـهِ		يُقيمُ عليه مَرّةً ويُخـالِـفُ
Ve **سِمنان**: bir beldedir.
Ve **التَّسْمِينُ**: bir şeyi ortaklar arasında paylaştırmandır; böylece paylarda bazısının bazısına üstün fazlalığı olur; elinde fazlalık bulunan herkes, payını kaybedene o fazlalığı geri verir; ona gümüş para verir; işte buna **التَّسْمِينَ** denir; sanki o, fazlalık kendisinde olana kadar ortağıyla “şişmanlaştırır” da, üzerindeki fazlalık bulunanla eşit olur.

**نسم**:
**النَّسَم**: ruhun nefesidir; denilir: onda **ذو نَسَم** yoktur; yani: ruh sahibi.
Ve **النَّسَمةُ** azat etmede: erkek olsun kadın olsun köle; ve her insan bir **نَسَمة**dir.
Ve **نَسيمُ الإنسانِ**: onun nefes almasıdır; ve rüzgârın **نسيم**i: onun esmesidir; İmru’ul-Kays dedi ki:
إذا التفتت نحوي تضّوع ريحُها		نَسيم الصَّبا جاءت بريّاً القرنفل
Ve **مَنْسِمُ البعير**: onun tırnağımsı kısmı (huffesi); ve devenin iki **مَنْسِم**i, huffesinin ön kısmında iki tırnak gibidir; onlarla kaybolmuş devenin izi seçilir. Ve filin huffesi için de **مَنسِم** vardır.
Ve **المنسِم**: göğüstür; dedi ki:
بها نَسَمُ الأرواح من كُلِّ مُنسِمِ

**نمس**:
**النَّمَسُ**: **السَّمْن**in bozulması ve **الغالية**nin bozulmasıdır. Her güzel koku ve yağ değişip yapışkan bir bozulma ile bozulursa, **نَمِسَ يَنْمَسُ نَمَساً** olur; sıfat: **نَمِسٌ**. Ve saç için, kirlendiği ve ona **نَمِس** yağ isabet ettiği zaman da söylenir.
Ve **النِّمسُ**: yırtıcıların en habislerinden bir yırtıcıdır. Ve erkeklerden bir **نِمْسٌ**: onlardan habis olan. **النِّمسُ**: siyah hayvanlardır; teki: **نِمْسةٌ**.
Ve **النّاموس**: avcının pususudur.
Ve Cebrâil peygamberin üzerine (ikisine selâm) indiği zaman denildi: Mûsâ’ya (selâm üzerine) gelmekte olan **النّاموسُ الأكبر** geldi.
Ve denilir: o, içinde ilimden başka bir şey konulmayan bir kaptır. Ve erkeğin **ناموسُ**u: sırrının sahibidir. Ve **نَمَسَ يَنْمِسُ نَمْساً**. Ve **نامَسته مُنامَسةً**: yani onunla gizlice konuştum.

**مسن**:
**مَسَنَه بسَوْطٍ مَسْناً**: yani onu vurdu; Ru’ye dedi ki:
وفي أخاديد السِّياط المُسَّنِ
Ve **بالشّين** ile de (böyledir).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَمْنُ للبقر، وقد يكون للمِعزى، ويجمع على سُمْنان. قال امرؤ القيس وذكرَ مِعْزىً له:
فَتَمْلأُ بيتنا أَقِطاً وسَـمْـنـاًوحَسبُك من غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ
وسَمَنْتُ لهم الطعام أَسمُنُهُ سَمْناً، إذا لَتَتَّهُ بالسمنِ. وقال:
عظيمُ القَفا رِخْوُ الخواصرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْـمـونَةٌ وخـمـير
والسَمَّانُ إن جعلتَه بائع السَمْنِ انصرف، وإن جعلته من السَمِّ لم ينصرف في المعرفة. وسَمَّنْتُ القوم تَسْميناً: زوّدتهم السَمْنَ. والتَسْمين: التبريد. والسَمينُ: خلاف المهزول. وقد سَمِنَ سِمَناً، فهو سَمِينٌ. وتَسَمَّنَ مثله، وسَمَّنَهُ غيره. وفي المثل: سَمَّنْ كلبك يأكك. والسُمْنَةُ بالضم: دواء تُسَمَّنُ به النساء. وأَسْمَنَ الرجل: ملك شيئاً سَميناً، أو أعطى غيره. واسْتَسْمَنَهُ: عدَّه سَميناً. وجاءوا يَسْتَسْمِنونَ، أي يطلبون أن يوهَب لهم السَمْنَ. وقول الراجز:
فَباكَرَتْنا جَفْنَةٌ بَطينَهْ
لحمَ جَزورٍ غَثَّةٍ سَمينَهُ
أي مَسْمونَةً من السَمْنِ، لا من السِمَنِ. والسُماني: طائر، ولا يقال سُمَّاني بالتشديد. الواحدة سُماناةٌ، والجمع سُمانَياتٌ.

##### Türkçe

**السَمْنُ** sığırlar içindir; ve keçiler için de olabilir; ve **سُمْنان** üzere çoğul yapılır. İmru’ul-Kays dedi ve kendisine ait bir **مِعْزىً**yı andı:
فَتَمْلأُ بيتنا أَقِطاً وسَـمْـنـاًوحَسبُك من غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ
Ve “**سَمَنْتُ** onlar için yemeği **أَسمُنُهُ سَمْناً**; onu **بالسمنِ** ile karıştırdığın zaman.” dedi. Ve dedi:
عظيمُ القَفا رِخْوُ الخواصرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْـمـونَةٌ وخـمـير

**السَمَّانُ**: eğer onu **السَمْنِ** satıcısı kılarsan (yani bu manada yaparsan) irab alır (munsarif olur); eğer onu **السَمِّ**den kılarsan marifede irab almaz (gayr-i munsarif olur). Ve **سَمَّنْتُ** kavmi **تَسْميناً**: onlara **السَمْنَ** azık ettim (sağladım). Ve **التَسْمين**: soğutmadır. Ve **السَمينُ**: zayıfın karşıtıdır. Ve **سَمِنَ سِمَناً**; o hâlde o **سَمِينٌ**dir. Ve **تَسَمَّنَ** onun gibidir; ve onu başkası **سَمَّنَهُ**. Ve meselde: **سَمَّنْ كلبك يأكك**. Ve **السُمْنَةُ** (ضم ile): kadınların onunla semirtildiği bir ilaçtır. Ve **أَسْمَنَ** adam: semiz bir şeye sahip oldu; yahut başkasına verdi. Ve **اسْتَسْمَنَهُ**: onu semiz saydı. Ve **يَسْتَسْمِنونَ** olarak geldiler; yani kendilerine **السَمْنَ** bağışlanmasını isterler. Ve recezin sözü:
فَباكَرَتْنا جَفْنَةٌ بَطينَهْ
لحمَ جَزورٍ غَثَّةٍ سَمينَهُ
Yani **مَسْمونَةً** (yağ ile yağlanmış) **من السَمْنِ**den; **من السِمَنِ**den değil. Ve **السُماني**: bir kuştur; ve şeddeli olarak **سُمَّاني** denilmez. Tekili **سُماناةٌ**dur; çoğulu **سُمانَياتٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السين والنون مع الميم
سنم ، سمن ، نسم ، نمس ، مسن ، منس : ( مستعملة ) .
سنم : قال الليث : السَّنَمُ : جِمَاعٌ . الواحدة سَنَمة ، وهي رأسُ شجرةٍ من دِقِّ الشجر يكون على رأسِها كهيئة ما يكون على رأس القَصَب ، إلاّ أنه ليّن تأكُلُه الإبل أكلاً خَضْماً .
قال : وأفضَلُ السَّنَم شجرةٌ تسمَّى الأسْنَامَة ، وهي أعظمُها سَنَمة .
قلت : السَّنَمة تكون للنَّصِيّ والصِّلِّيَّان والغَضْوَرِ والسَّنْطِ وما أشبَهَها .
وقال اللَّيث : جَمَلٌ سَنِم ، وناقةٌ سَنِمة : ضَخْمَةُ السَّنام . وأسْنَمَتِ النارُ : إذا عَظُم لَهَبُها .
وقال لبيد :
كدُخانِ نارٍ ساطعٍ إسْنامُها
ويروى : أسْنامها فمن رواه بالفتح أرادأعاليَها ، ومن رواه بالكسر فهو مصدر أسْنَمتْ : إذا ارتفعَ لهَبُها إسْناماً .
وقال اللّيث : سنام : اسم جَبَل بالبَصْرة يقال : إنّه يسير مع الدَّجَّال .
قال : وأسنُمةُ الرَّمْلِ : ظهورُها المرتِفعة من أَثْباجِها ، يقال : أسنِمة وأَسنُمَة ، فمن قال : أسنُمة جعَلَه اسماً لرَمْلةٍ بعَيْنها ، ومن قال : أسنِمة جعلها جمعَ سنام ، ويقال : تسنَّمتُ الحائطَ : إذا علوْتَه من عُرْضِه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تَشَيَّمه الشَّيْبُ ، وتَسَنَّمَه وأوْشَمَ فيه بمعنًى واحد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْمُتَنَافِسُونَ وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ ( ) تَسْنِيمٍ ) ( المطففين : 27 ، 28 ) ، أي : من ماء يتَنَزَّلُ عليهم من مَعالٍ ، وتُنصَب عَيْناً على جهتين : إحداهما : أن تَنوِيَ من تسنيم عينٍ فلما نُوّنَتْ نُصِبَتْ . والجهة الأخرى : أن تَنوِيَ من ماء سنِّم عَيْناً ، كقولك : رُفِع عَيْناً ، وإن لم يكن التسنيمُ اسماً للماء فالعينُ نَكِرة ، والتّسنيم مَعرِفة ؛ وإن كان اسماً للماء فالعينُ مَعْرفة فخرجتْ نَصْباً ، وهذا قولُ الفرَّاء .
وقال الزَّجَّاج قولاً يَقرُب معناه ممّا قاله الفرَّاء .
وقبرٌ مُسَنَّم : إذا كان مرفوعاً عن الأرض ، يقال : تسنَّمَ السحابُ الأرضَ : إذا جادَها . وتسنَّم الجملُ الناقةَ : إذا قاعَها . والماءُ السَّنِمُ : الظاهرُ على وَجْه الأرض .
وفي الحديث : ( خيرُ الماءِ السَّنِم ) . وكلُّ شيء عَلا شيئاً فقد تَسَنَّمه .
أبو زَيد : سَنَّمْتُ الإناء تَسْنِيماً : إذا مَلأْتَه ثمّ حَمَلتَ فوقَه مِثْلَ السَّنام من الطّعام أو غيرِه . وتَسَنَّمَ الفحلُ الناقةَ : إذا ركبَ ظهرَها ، وكذلك كلُّ ما ركبته مُقْبِلاً أو مدبِراً فقد تَسَنَّمْتَه . وكان في بني أسد رجل ضمن لهم رزق كل بنت تولد فيهم ، وكان يقال له : المنسِّم محيي النّسمات ، ومنه قول الكميت :
ومنا ابن كور والمنسّمُ قبله
وفارس يوم الفيلق العضْبُ ذو العَصبِ
نسم : رَوَى شمر بإسنادٍ له عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَن أعتق نَسَمةً مؤمنةً وَقَى الله عزّ وجلّ بكلّ عُضْوٍ منه عُضْواً من النار ) . قال شمر : قال خالد : النَّسَمَة : النّفْس . قال : وكلُّ دابّة في جَوْفها رُوح فهي نَسَمة . والنَّسَم : الرّوح . وكذلك النسيم . قال الأغلب :
ضَرْبَ القُدَارِ نَقِيعَةَ القدِيم
يَفْرُقُ بين النّفْس والنَّسِيم
قال أبو منصور : أراد بالنفس ههنا : جسم الإنسان أو دمه ، لا الروح . وأراد بالنسيم : الروح .
ومعنى قوله عليه السلام : ( مَن أعتق نسَمةً ) أي : من أعتق ذا نَسَمة .
وقال ابن شميل : النَّسَمة : غُرَّةٌ عبدٌ أو أَمَةٌ .
وحدّثنا الحسين بنُ إدريسَ قال : حدّثنا سويد عن ابن المبارك ، عن عيسى بن عبد الرحمن ، قال : حدّثني طلحةُ اليامِيَّ عن عبد الرحمن بن عَوْسَجَة عن البَرَاء بن عازب قال : جاء أعرابيٌّ إلى النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : عَلِّمْني عَمَلاً يُدْخِلُنِي الجنَّةَ ، فقال : ( إن كنت أَقْصَرت الخُطْبَة فَقَد أعرَضْتَ المسألة ، أَعْتِقْ النَّسَمة ، وفُكَّ الرَّقبة ) . قال : أَوَلَيْسَا واحداً ؟ قال : ( لا ، عِتْقُ النّسَمة أن تَفَرَّدَ بِعِتْقِهَا وفكُّ الرَّقبة أنْ تُعينَ في ثَمَنِها والمِنْحة الوَكوف والقيءُ عَلَى ذي الرَّحم الظالم ، فإن لم تُطِقْ ذلك فأَطْعِم الجائعَ واسْقِ الظمآن ومُرْ بالمعْروف وانْهَ عن المنكر ، فإِنْ لم تُطِق فكُفَّ لسانَك إلاّ من خير ) .
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ : الناسِمُ : المريضُ الذي قد أَشفَى عَلَى الموت ، يقال : فلانٌ يَنْسِم كنَسْم الرِّيح الضعيف ، وقال المَرَّار :
يَمْشين رَهْواً وبعْدَ الجَهْدِ من نَسمِ
ومن حَياءِ غَضيضِ الطّرفِ مَسْتورِ
ويقال : نَسّمْتُ نَسَمةً : إذا أحيَيْتَها أو أعتَقْتَها ، قال الكميت :
ومِنَّا ابنُ كُوزِ والمُنَسِّمُ قَبلَهُ
وفَارِسُ يومِ الفَيْلَقِ العَضْبُ ذُو العَضْبِ
والمُنسِّم : مُحيِي النَّسمات .
قال : وقال بعضهم : النّسَمة : الخَلْق يكون ذلك للصّغير والكَبير والدوابّ وغيرِها ،
ولكلِّ من كان في جَوْفه روحٌ حتى قالوا للطَّيْر .
وأنشد شمر :
يا زُفَر القَيْسِيّ ذا الأنْف الأشَمّ
هَيَّجْتَ من نخلة أمثالَ النَّسَمْ
قال : النَّسَم : ههنا طيرٌ سِراع خِفافٌ لا يَستبِينُها الإِنسان من خِفَّتها وسرعتها . قال : وهي فوقَ الخطَاطيف ، غُبرٌ تعلوهنّ خُضْرة .
قال : والنَّسَم كالنَّفَس ، ومنه يقال : ناسمتُ فلاناً أي : وجدتُ ريحَه ووَجَدَ رِيحِي ؛ وأنشد :
لا يأمَننَّ صُرُوفَ الدَّهْرِ ذو نَسَمِ
أي : ذو نَفَس .
وقال الليث : النَّسَمُ : نَفْس الرُّوح ، ويقال ما بها ذو نَسم ، أي : ذو رُوح . قال : ونَسيمُ الرِّيح : هبُوبُها .
وقال ابن شميل : النّسِيم من الرِّياح ، أي : الرُّوَيْدُ .
قال : وتَنسَّمتْ ريحها بشيءٍ من نسيمٍ : أي : هبت هُبوباً رُويداً ذات نَسيم ، وهو الرُّوَيْد .
قال أبو عبيد : النّسيم من الرّياح التي تجيء بنَفَس ضَعِيف ، وفي الحديث : ( تنكَّبُوا الغُبارَ فإنّ منه تكون النّسَمة ) ، قيل : النّسَمة ههنا الرَّبْو ، ولا يزال صاحبُ هذه العلَّة يتَنَفّس نَفَساً ضعيفاً ، فسمِّيَت العِلَّة نَسَمة لاستراحَتِه إلى تنفُّسِه .
ويقال : تنسَّمت الريحُ وتنسَّمتُها أنا ، وقال الشاعر :
فإِنَّ الصَّبَا رِيحٌ إذا ما تَنسَّمتْ
على كِبْدٍ مَحْزونٍ تَجَلّتْ هُمومُها
وإذا تَنسَّم العليل أو المحزون هبوبَ الرّيح الطيّبة وجَد لها خَفّاً وفَرَحاً .
وفي حديثٍ مرفوعٍ إلى النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( بعثتُ في نَسَم الساعة ) ، وفي تفسيره قولان : أحدُهما : بُعِثتُ في ضَعْف هُبوبها وأوّل أشراطِها وهذا قول ابن الأعرابيّ . وقال : النَّسِيمُ : أوْل هُبوبِ الرِّيح . وقال غيرُه : معنى قوله : بُعِثْتُ في نَسَم الساعة ، أي : في ذَوِي أرْواحٍ خَلَقهم الله وقتَ اقتراب الساعة ، كأنه قال : في آخِر النَّشء من بني آدم .
وقال ابن الأعرابي : النَّسِيم : العَرَق ، والنَّسْمَةُ : العَرْقة في الحمَام وغيره ، ويُجْمَع النَّسَم بمعنى الخَلْق أناسِم ، يقال : ما في الأناسِم مثلُه . كأنّه جمع النَّسَم أَنْساماً ، ثم أناسِمُ جمعُ الجمع .
وفي حديث عَمرو بن العاص وإسلامِه أنّه قال : لقد استقام المنْسِم وإن الرّجلَ لنبيٌ فأسلَم ؛ يقال : قد استقام المنسِم ، أي : تَبَيّنَ الطّريقُ . ويقال : رأيتُ مَنْسِماً من الأمر أعرِفُ به وَجْهَه ؛ وقال أوسُ بنُ حَجَرَ :
لَعَمري لقد بيّنْتُ يومَ سُوَيْقَةٍ
لِمن كان ذا رأيٍ بِوجْهَةِ مَنْسِمِ
أي : بوجهِ بَيان . والأصلُ فيه مَنْسَمَا خُفِّ البعير ، وهما كالظفْرَين في مقدَّمه ، بهما يُستَبان أثرُ البَعير الضّال ؛ لكلّ خُفَ مَنسِمان ، ولخُفّ الفِيلِ منْسِم ، وللنَّعامة مَنْسم .
وقال أبو مالك : المنْسِم : الطريق ، وأنشَد للأحوص :
وإن أظلمْت يوماً على الناس غَسْمةٌ
أضاءَ بكمْ يا آلَ مروانَ مَنْسِمُ
يعني الطريق . والغَسْمَةُ : الظُّلمة .
نمس : قال اللّيث : النَّمَسُ : فسادُ السَّمْن وفسادُ الغالية ، وكذلك كلّ طِيبٍ ودُهْن إذا تغيّر وفَسَد فساداً لَزِجاً ؛ والفعلُ نَمِس يَنْمسَ نَمَساً فهو نَمس .
وقال غيرُه : نَمسَ الوَدَك ونَسِم : إذا أنتنَ . ونمَّس الأقِطُ فهو منمس : إذا أَنتَن . قال الطِّرِمّاح :
مُنمِّسُ ثيرانِ الكَرِيصِ الضَّوائِنِ
والكَرِيص : الأقِط .
وقال اللّيث : النِّمسُ : سَبعُ ، من أَخبَث السِّباع .
وقال غيرُه : النمس : دُوَيْبَّة يتّخذها الناظرُ إذا اشتدَّ خوفُه من الثّعابين ، لأنّ هذه الدابّة تتعرّض للثّعبان وتتضاءل . وتَستَدِقّ حتّى كأنَّها قطعةُ حَبْل ، فإذا انْطَوَى عليها الثُّعْبان زَفَرتْ وأَخذتْ بنَفَسِها ، فانتفخ جَوْفها فيتقطّع الثعبان وقد تطوَّى عليه النمس فَظَعاً من شِدّة الزَّفْرة .
وفي حديث المَبعَث : أنّ خديجةَ وصفتْ أمرَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لورَقَةَ بنَ نَوْفلَ ، وكان قد قرأ الكُتُب ، فقال : إن كان ما تقولين حَقّاً فإنّه ليأتيه النَّاموس الّذي كان يأتي موسى عليه السلام .
قال أبو عُبَيد : الناموس : صاحبُ سِرِّ الرَّجُل الّذي يَطَّلِع على سِرِّه وباطنِ أمره ، ويَخُصّه بما يَستُره عن غيره ، يقال منه : قد نَمَسَ يَنْمِس نَمْساً ، وقد نامَسْتُه منامَسَةً : إذا سارَرْتَه .
وقال الكميت :
فأبلِغْ يَزِيدَ إِنْ عَرَضْتَ ومُنْذِراً
عَمَّيْهِمَا والمستسِرَّ المُنامِسَا
قال : ويقال : انَّمَسَ فلانٌ انِّماساً إذا انْغَلَّ في سُتْرةٍ .
قال : والناموسُ أيضاً : قُترَةُ الصائد الّتي يَكمُن فيها للصَّيْد ، ومنه قولُ أَوْس بنِ حَجَر :
فلاقَى عليها من صُباح مُدَمِّراً
لِنامُوسِه مِن الصَّفيحِ سَقائفُ
المدمِّر : الذي يدخن بأبوار الإبل في قترته لئلا يجد الوحش ريحه فينفر .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : النّاموس : بيتُ الراهب .
وقال غيرُه : النامُوس النَّمّام ، وهو النّمّاس أيضاً .
ويقال للشّرَك : ناموسٌ ، لأنّه يُوارَى تحتَ التراب ، وقال الراجز يصف الرِّكاب ،
يعني الإبل :
يَخْرجنَ عن مُلتَبِسٍ مُلَبَّسِ
تَنْمِيسَ ناموسِ القَصا المُنمَّسِ
يقول : يخرجن من بلدٍ مشتبِه الأعلام يَشتبه على من يسلُكُه ، كما يَشتبِه على القَطَا أمرُ الشَّرَك الّذي يُنصَب له .
وقال ابن الأعرابي : نَمَس بينهم ، وأنمس ، وأرّش بينهم وأكل بينهم .
وأنشد :
وما كنت ذا نَيْرَب فيهمُ
ولا مُنْمساً بينهم أنْملُ
أؤرّش بينهم دائباً
أدِبّ وذو النملة المُدْغَلُ
ولكنني رائبٌ صَدْعَهُم
رَقوءٌ لما بينهم مُسْمِلُ
رَقوءٌ : مُصلح . رقأت : أصلحت . رواه ثعلب عنه .
سمن : ابن السكيت : سَمَنْتُ له : إذا أدَمْتَ له بالسَّمْن . وقد سمّنْتُه : إذا زوّدْتَه السَّمْنَ . وجاءوا يَسْتَسْمِنون : أي : يَطْلبون أن يُوهَب لهمْ السَّمْن .
وقال اللّيث : السِّمْن نَقيضُ الهُزال ، والفعل سَمِن يَسْمَن سِمْناً . ورجل مُسْمِنٌ : سَمين . وأَسْمَن الرجلُ : إذا اشتَرى سَميناً . والسُّمْنَة : دواءٌ تُسمَّنُ به المرأة .
وفي الحديث : ( ويلٌ للمسمَّنات يومَ القيامة مِنْ فَتْرةٍ في العِظام ) . واستَسْمنتُ اللحمَ : أي : وجَدْتَه سَمِناً .
والسَّمْن : سِلاءُ اللَّبَن ، ويقال : سَمَّنْتُ الطعامَ فهو مَسْمُون : إذا جعلتَ فيه السّمْنَ . والسُّمَّانيَ طائرٌ وبعضهم يقول : إنه السَّلوَى . وسُمْنان : موضع في البادية .
وقال بعضُهم : يقال للطائر الواحد سُمانَى وللجميع سُمَاني . وبعضُهم يقول للواحدة سُمَاناة .
وفي الحديث : أن فلاناً أُتيَ بسَمَكٍ مَشْوي فقال سَمِّنْه .
قال أبو عُبَيد : معنَى سَمِّنهُ : بَرِّدْه .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي أنه قال : التَّسْمِين : التبريدُ .
وفي حديثِ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( يكون في آخِر الزَّمان قومٌ يَتَسَمّنُون ) ، قيل : معنى قوله : ( يتسمنون ) ، أي : يتَكَثَّرون بما ليْس فيهم من الخير ويَدّعُون ما ليس لهم من الشّرف .
وقيل : معناه : جمْعُهم المالَ ليُلحَقوا بذَوِي الشّرف .
ويقال : أسْمَنَ القومُ : إذا سَمِنَتْ نَعَمُهم ، فهم مُسْمِنون . ورجلٌ سامِن ، أي : ذو سَمْن ، كما يقال : رجلٌ تامِر ولابِن ، أي : ذو تَمْر وَلَبن . والسُّمَنيَّةُ : قومٌ من الهِند دُهْرِيّون .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأسْمالُ والأسْمانُ : الأزُر الخُلْقانُ .
قال : ويقال : سَمّنْتُه وأسمَنْتُه : إذا أطعمتَه
السَّمْن . ورجل سَمِين مُسْمِن بمعنًى ، والجميعُ : السِّمان والمُسْمِنُون .
وضع محمد بن إسحاق حديثاً : ( ثم يجيء قوم يتسمّنون ) في باب كثرة الأكل وما يذم منه .
قال : حدثنا حماد بن الحسن قال : حدثنا أبو داود قال : حدثنا هشيم عن بشر عن عبد الله بن شقيق العقيلي . عن أبي هريرة قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وخير أمتي القرن الذي أنا فيهم ثم الذين يلونهم ثم يظهر قوم يحبون السّمانة يشهدون قبل أن يُسْتشهَدوا ) .
وفي حديث آخر عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يقول لرجل سمين ويومىء بأصبعه إلى بطنه : ( لَوْ كان هذا في غير هذا لكان خيراً لك ) .
منس : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي ، قال : المَنَسُ : النَّشاط . والمَنَسةُ : المَسَّةُ من كلّ شيء .
مسن : عمرو عن أبيه : المَسْن : المُجُون ، يقال : مَسَنَ فلانٌ ومَجَنَ بمعنًى واحد .
وفي كتاب الليث : المَسْنُ : الضّرْبُ بالسَّوْط .
قلتُ : هذا تَصحيف ، وصوابه : المَشنُ : الضربُ بالسَّوط بالشين ، واحتجَّ الليث بقول رؤبة :
وفي أخَادِيدِ السياطِ المُسَّنِ
فرَواه بالسين والرُّواة روَوْه بالشين ، وهو الصواب .
وقال أبو عمرو : المَشْن : الْخَدْش .

##### Türkçe

باب **السين** ve **النون** ile **الميم**
**سنم** ، **سمن** ، **نسم** ، **نمس** ، **مسن** ، **منس** : (kullanılanlar).

**سنم** : **الليث** dedi: **السَّنَمُ**: bir topluluktur. Tekili **سَنَمة**’dir; o, ince ağaçtan bir ağacın başıdır; başında, kamışın başında bulunan şeye benzer bir şekil bulunur; ancak o yumuşaktır; develer onu gevrekçe yiyerek yerler.
Dedi: **السَّنَم**’ın en faziletlisi, **الأسْنَامَة** denilen bir ağaçtır; o, onların **سَنَمة** bakımından en büyüğüdür.
Ben dedim: **السَّنَمة**; **النَّصِيّ** için, **الصِّلِّيَّان** için, **الغَضْوَر** için, **السَّنْط** için ve benzerleri için olur.
Ve **اللَّيث** dedi: **جَمَلٌ سَنِم** ve **ناقةٌ سَنِمة**: hörgücü iri olan. Ve **أسْنَمَتِ النارُ**: alevi büyüdüğü zaman.
Ve **لبيد** dedi:

كدُخانِ نارٍ ساطعٍ إسْنامُها

Ve rivayet olunur: **أسْنامها**; onu fetha ile rivayet eden, onun yüksekliklerini kastetmiştir; onu kesra ile rivayet eden ise, **أسْنَمتْ**’in masdarıdır: alevi **إسْناماً** olarak yükseldiği zaman.
Ve **اللّيث** dedi: **سنام**: Basra’da bir dağın adıdır; denilir ki o, **الدَّجَّال** ile birlikte yürür.
Dedi: **أَسنُمةُ الرَّمْلِ**: onun **أَثْباج**’ından yükselmiş sırtlarıdır; **أسنِمة** ve **أَسنُمَة** denir. Kim **أسنُمة** derse onu, bizzat belirli bir kum tepesinin adı kılmış olur; kim **أسنِمة** derse onu, **سنام**’ın çoğulu kılmış olur. Ve denir: **تسنَّمتُ الحائطَ**: onu eninden aştığım zaman.
**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **تَشَيَّمه الشَّيْبُ** ve **تَسَنَّمَه** ve **أوْشَمَ فيه**: tek bir anlamdadır.
Ve Allah’ın (aziz ve celil) sözü: (**الْمُتَنَافِسُونَ وَمِزَاجُهُ مِن تَسْنِيمٍ** ( ) **تَسْنِيمٍ**) (المطففين: 27, 28), yani: üzerlerine yüksekliklerden inen bir sudan. Ve **عَيْناً** iki yönden mansup kılınır: birincisi, **من تسنيم**’den bir **عين** niyet etmen; tenvinlendiği için mansup kılınmıştır. İkinci yön ise, **من ماء سنِّم**’den bir **عين** niyet etmen; senin “**رُفِع عَيْناً**” demen gibi. Eğer **التسنيم** suyun adı değilse, **العين** nekredir, **التّسنيم** marifedir; eğer suyun adı ise, **العين** marifedir; böylece mansup olarak çıkmıştır. Bu, **الفرَّاء**’ın sözüdür.
Ve **الزَّجَّاج**’ın, **الفرَّاء**’ın söylediğine anlamca yaklaşan bir sözü vardır.
Ve **قبرٌ مُسَنَّم**: yerden yükseltilmiş olduğu zaman. Denir: **تسنَّمَ السحابُ الأرضَ**: ona bolca yağmur verdiği zaman. Ve **تسنَّم الجملُ الناقةَ**: onu çiftleştiği zaman. Ve **الماءُ السَّنِمُ**: yer yüzünde görünen (açıkta olan) su.
Ve hadiste: (**خيرُ الماءِ السَّنِم**). Ve her şey bir şeyin üstüne yükselirse, onu **تَسَنَّمه** olmuştur.
**أبو زَيد**: **سَنَّمْتُ الإناء تَسْنِيماً**: onu doldurup sonra üstüne, yiyecekten veya başkasından hörgüç benzeri bir şey yüklediğin zaman. Ve **تَسَنَّمَ الفحلُ الناقةَ**: sırtına bindiği zaman; aynı şekilde, önünden ya da arkasından bindiğin her şeyi, onu **تَسَنَّمْتَه** olmuşsundur. **بني أسد** içinde, onlarda doğan her kızın rızkını onlar için üstlenen bir adam vardı; ona **المنسِّم محيي النّسمات** denirdi. Ondandır **الكميت**’in sözü:

ومنا ابن كور والمنسّمُ قبله
وفارس يوم الفيلق العضْبُ ذو العَصبِ

**نسم** : **شمر** isnadıyla Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet etti: şöyle dedi: (**مَن أعتق نَسَمةً مؤمنةً وَقَى الله عزّ وجلّ بكلّ عُضْوٍ منه عُضْواً من النار**). **شمر** dedi: **خالد** dedi: **النَّسَمَة**: nefistir. Dedi: İçinde ruh bulunan her binek hayvanı bir **نَسَمة**’dir. Ve **النَّسَم**: ruhtur. Aynı şekilde **النسيم** de. **الأغلب** dedi:

ضَرْبَ القُدَارِ نَقِيعَةَ القدِيم
يَفْرُقُ بين النّفْس والنَّسِيم

**أبو منصور** dedi: Burada **النفس** ile kastetti: insanın bedeni veya kanı; ruh değil. Ve **النسيم** ile kastetti: ruh.
Ve onun (aleyhisselâm) sözünün manası: (**مَن أعتق نسَمةً**) yani: **ذا نَسَمة** olanı azat eden.
Ve **ابن شميل** dedi: **النَّسَمة**: bir köle veya cariye olan **غُرَّة**’dir.
Bize **الحسين بنُ إدريسَ** haber verdi; dedi: bize **سويد** haber verdi, **ابن المبارك**’tan, **عيسى بن عبد الرحمن**’dan; dedi: bana **طلحةُ اليامِيَّ** haber verdi, **عبد الرحمن بن عَوْسَجَة**’den, **البَرَاء بن عازب**’den; dedi: bir bedevî Peygamber’e (صلى الله عليه وسلم) geldi ve dedi: Beni cennete sokacak bir amel öğret. O da dedi: (**إن كنت أَقْصَرت الخُطْبَة فَقَد أعرَضْتَ المسألة ، أَعْتِقْ النَّسَمة ، وفُكَّ الرَّقبة**). Dedi: İkisi bir değil mi? Dedi: (**لا ، عِتْقُ النّسَمة أن تَفَرَّدَ بِعِتْقِهَا وفكُّ الرَّقبة أنْ تُعينَ في ثَمَنِها والمِنْحة الوَكوف والقيءُ عَلَى ذي الرَّحم الظالم ، فإن لم تُطِقْ ذلك فأَطْعِم الجائعَ واسْقِ الظمآن ومُرْ بالمعْروف وانْهَ عن المنكر ، فإِنْ لم تُطِق فكُفَّ لسانَك إلاّ من خير**).
Ve **شمر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: **الناسِمُ**: ölüme yaklaşmış hasta; denir: falan, zayıf rüzgârın esişi gibi **يَنْسِم**. Ve **المَرَّار** dedi:

يَمْشين رَهْواً وبعْدَ الجَهْدِ من نَسمِ
ومن حَياءِ غَضيضِ الطّرفِ مَسْتورِ

Ve denir: **نَسّمْتُ نَسَمةً**: onu dirilttiğin veya onu azat ettiğin zaman. **الكميت** dedi:

ومِنَّا ابنُ كُوزِ والمُنَسِّمُ قَبلَهُ
وفَارِسُ يومِ الفَيْلَقِ العَضْبُ ذُو العَضْبِ

Ve **المُنسِّم**: **مُحيِي النَّسمات**.
Dedi: Bazıları dedi ki: **النّسَمة**: yaratılmış varlıktır; bu, küçüğe de büyüğe de, binek hayvanlarına da ve başkalarına da olur;
içinde ruh bulunan herkes için; hatta kuşa bile dediler.
Ve **شمر** şu beyti okudu:

يا زُفَر القَيْسِيّ ذا الأنْف الأشَمّ
هَيَّجْتَ من نخلة أمثالَ النَّسَمْ

Dedi: Buradaki **النَّسَم**: hızlı, hafif kuşlardır; hafiflikleri ve süratleri sebebiyle insan onları seçemez. Dedi: Onlar, kırlangıçların üstündedir; toz rengindedirler; üzerlerine bir yeşillik yükselir.
Dedi: **النَّسَم** nefes gibidir; bundan denir: **ناسمتُ فلاناً** yani: onun kokusunu buldum ve o da benim kokumu buldu. Ve şu beyit okundu:

لا يأمَننَّ صُرُوفَ الدَّهْرِ ذو نَسَمِ

yani: nefes sahibi.
Ve **الليث** dedi: **النَّسَمُ**: ruhun nefesidir; ve denir: onda **ذو نَسم** yoktur, yani: ruh sahibi yoktur. Dedi: **نَسيمُ الرِّيح**: onun esmesidir.
Ve **ابن شميل** dedi: **النّسِيم** rüzgârlardandır; yani: yavaş olan.
Dedi: **تَنسَّمتْ ريحها** bir şeyle, **من نسيمٍ** ile: yani: yavaşça, **ذات نَسيم** olarak esti; o da yavaştır, yani yavaş olan.
**أبو عبيد** dedi: **النّسيم**; zayıf bir nefesle gelen rüzgârlardandır. Ve hadiste: (**تنكَّبُوا الغُبارَ فإنّ منه تكون النّسَمة**). Denildi: buradaki **النّسَمة**: **الرَّبْو**’dur; bu hastalığın sahibi, zayıf bir nefesle nefes alıp vermeye devam eder; nefes almasına dayanarak rahatladığı için hastalığa **نَسَمة** adı verildi.
Ve denir: **تنسَّمت الريحُ** ve ben de onu **تنسَّمتُها**. Şair dedi:

فإِنَّ الصَّبَا رِيحٌ إذا ما تَنسَّمتْ
على كِبْدٍ مَحْزونٍ تَجَلّتْ هُمومُها

Ve hasta veya mahzun, güzel rüzgârın esişini **تَنسَّم** ederse, ona bir hafiflik ve sevinç bulur.
Ve Peygamber’e (صلى الله عليه وسلم) merfû bir hadiste: şöyle dedi: (**بعثتُ في نَسَم الساعة**). Onun tefsirinde iki söz vardır: birincisi: onun esişinin zayıflığında ve onun alametlerinin başlangıcında gönderildim; bu, **ابن الأعرابيّ**’nin sözüdür. Ve dedi: **النَّسِيمُ**: rüzgârın esişinin başlangıcıdır. Başkası dedi: sözünün manası: **بُعِثْتُ في نَسَم الساعة**; yani: Allah’ın kıyametin yaklaşması vaktinde yarattığı ruh sahipleri içinde; sanki dedi ki: Âdemoğullarının yaratılışının son kısmında.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: **النَّسِيم**: terdir; **النَّسْمَةُ**: hamamda ve başkasında ter damlasıdır. Ve **النَّسَم** (yaratılmışlar anlamında) **أناسِم** olarak cem edilir; denir: **ما في الأناسِم مثلُه**. Sanki **النَّسَم**’i **أَنْساماً** cem etti, sonra **أناسِمُ** cem’in cem’idir.
Ve **عَمرو بن العاص**’ın hadisi ve İslâm’a girişi hakkında: dedi ki: **لقد استقام المنْسِم وإن الرّجلَ لنبيٌ فأسلَم**; denir: **قد استقام المنسِم** yani: yol belirginleşti. Ve denir: işten bir **مَنْسِماً** gördüm; onunla onun yüzünü tanırım. Ve **أوسُ بنُ حَجَرَ** dedi:

لَعَمري لقد بيّنْتُ يومَ سُوَيْقَةٍ
لِمن كان ذا رأيٍ بِوجْهَةِ مَنْسِمِ

yani: açıklığın yüzüyle. Aslı, devenin ayağının tabanındaki **مَنْسَمَا**’dır; ikisi, ön kısmında iki tırnak gibidir; onlarla kayıp devenin izi seçilir. Her ayak tabanının iki **مَنسِمان**’ı vardır; filin ayağının bir **منْسِم**’i vardır; devekuşunun bir **مَنْسم**’i vardır.
Ve **أبو مالك** dedi: **المنْسِم**: yoldur. Ve **الأحوص**’tan şu beyti okudu:

وإن أظلمْت يوماً على الناس غَسْمةٌ
أضاءَ بكمْ يا آلَ مروانَ مَنْسِمُ

yani yolu. Ve **الغَسْمَةُ**: karanlıktır.

**نمس** : **اللّيث** dedi: **النَّمَسُ**: içyağının bozulması ve **الغالية**’nin bozulmasıdır; aynı şekilde her güzel koku ve yağ, değişip yapışkan bir bozulmayla bozulursa; fiil **نَمِس يَنْمسَ نَمَساً**’dır; o da **نَمس**’tir.
Başkası dedi: **نَمسَ الوَدَك** ve **نَسِم**: kokuştuğu zaman. Ve **نمَّس الأقِطُ**; o da **منمس**’tir: kokuştuğu zaman. **الطِّرِمّاح** dedi:

مُنمِّسُ ثيرانِ الكَرِيصِ الضَّوائِنِ

Ve **الكَرِيص**: **الأقِط**’tur.
Ve **اللّيث** dedi: **النِّمسُ**: bir yırtıcıdır; yırtıcıların en habislerindendir.
Başkası dedi: **النمس**: yılanlardan korkusu şiddetlendiğinde bakanın edindiği küçük bir hayvancıktır; çünkü bu hayvan yılanın karşısına çıkar ve küçülür; incelir; ta ki sanki bir ip parçası gibi olur. Yılan onun üzerine dolandığında, o, bir soluk alıp verir ve nefesini tutar; karnı şişer; böylece yılan parçalanır; **النمس** de, şiddetli soluktan dehşete düşmüş halde onun üzerine dolanmışken.
Ve **المَبعَث** hadîsinde: **خديجة** Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) işini **ورَقَةَ بنَ نَوْفلَ**’e vasfetti; o kitapları okumuştu; dedi: Eğer söylediğin doğruysa, ona, Musa’ya (aleyhisselâm) gelen **النَّاموس** gelir.
**أبو عُبَيد** dedi: **الناموس**: adamın sırrının sahibi; onun sırrına ve işinin iç yüzüne muttali olan; onu, başkasından gizlediği şeyle özel kılan. Ondan denir: **نَمَسَ يَنْمِس نَمْساً**; ve **نامَسْتُه منامَسَةً**: onunla fısıldaştığın zaman.
Ve **الكميت** dedi:

فأبلِغْ يَزِيدَ إِنْ عَرَضْتَ ومُنْذِراً
عَمَّيْهِمَا والمستسِرَّ المُنامِسَا

Dedi: Ve denir: falan **انَّمَسَ** **انِّماساً**: bir örtünün içine sızdığı zaman.
Dedi: **الناموسُ** ayrıca: avcının av için içinde pusuya yattığı dumanlı barınaktır. Ondandır **أَوْس بنِ حَجَر**’in sözü:

فلاقَى عليها من صُباح مُدَمِّراً
لِنامُوسِه مِن الصَّفيحِ سَقائفُ

**المدمِّر**: dumanlı barınağında, vahşi hayvan kokusunu bulup ürkmesin diye deve tezeğiyle tütsüleyen kimsedir.
**أبو العبّاس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayeti: **النّاموس**: rahibin evidir.
Başkası dedi: **النامُوس**: **النَّمّام**’dır; o, **النّمّاس** da denir.
Ve tuzağa **ناموسٌ** denir; çünkü toprağın altında gizlenir. Ve **الراجز**, binekleri (yani develeri) vasfederek dedi:

يَخْرجنَ عن مُلتَبِسٍ مُلَبَّسِ
تَنْمِيسَ ناموسِ القَصا المُنمَّسِ

Diyor ki: alametleri karışık bir beldeden çıkarlar; ona giren kimseye karışık gelir; tıpkı kendisi için kurulan tuzağın işi **القَطَا**’ya karışık geldiği gibi.
Ve **ابن الأعرابي** dedi: aralarında **نَمَس** etti, ve **أنمس** etti; ve aralarında **أرّش** etti ve aralarında yedi.
Ve şu beyit okundu:

وما كنت ذا نَيْرَب فيهمُ
ولا مُنْمساً بينهم أنْملُ
أؤرّش بينهم دائباً
أدِبّ وذو النملة المُدْغَلُ
ولكنني رائبٌ صَدْعَهُم
رَقوءٌ لما بينهم مُسْمِلُ

**رَقوءٌ**: ıslah edici. **رقأت**: ıslah ettim. Onu, **ثعلب** ondan rivayet etti.

**سمن** : **ابن السكيت**: **سَمَنْتُ له**: ona içyağıyla katık yaptığın zaman. Ve **سمّنْتُه**: ona içyağı azık verdiğin zaman. Ve **يَسْتَسْمِنون** olarak geldiler: yani: kendilerine içyağı bağışlanmasını isterler.
Ve **اللّيث** dedi: **السِّمْن** zayıflığın zıddıdır; fiil **سَمِن يَسْمَن سِمْناً**’dır. Ve **رجل مُسْمِنٌ**: semiz. Ve **أَسْمَن الرجلُ**: semiz olanı satın aldığı zaman. Ve **السُّمْنَة**: kadın onunla semizletilen bir ilaçtır.
Ve hadiste: (**ويلٌ للمسمَّنات يومَ القيامة مِنْ فَتْرةٍ في العِظام**). Ve **استَسْمنتُ اللحمَ**: yani: onu semiz buldum.
Ve **السَّمْن**: sütün kaymağıdır. Ve denir: **سَمَّنْتُ الطعامَ فهو مَسْمُون**: içine içyağı koyduğun zaman. Ve **السُّمَّانيَ** bir kuştur; bazıları der ki o **السَّلوَى**’dır. Ve **سُمْنان**: bozkırda bir yerdir.
Bazıları dedi: tek kuşa **سُمانَى** denir; hepsine **سُمَاني** denir. Bazıları da tekile **سُمَاناة** der.
Ve hadiste: falana kızarmış balık getirildi; o da dedi: **سَمِّنْه**.
**أبو عُبَيد** dedi: **سَمِّنهُ**’nun manası: onu soğut.
Ve **أبو العبّاس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: **التَّسْمِين**: soğutmadır.
Ve Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) hadîsinde: dedi: (**يكون في آخِر الزَّمان قومٌ يَتَسَمّنُون**). Denildi: sözünün manası (**يتسمنون**): yani, kendilerinde hayırdan olmayan şeyle çoğalır gibi görünürler ve kendilerine ait olmayan şerefi iddia ederler.
Ve denildi: manası: şeref sahiplerine katılmak için mallarını toplamalarıdır.
Ve denir: **أسْمَنَ القومُ**: hayvanları semizlediği zaman; onlar **مُسْمِنون**’dur. Ve **رجلٌ سامِن**: yani içyağı sahibi; tıpkı **رجلٌ تامِر** ve **لابِن** denildiği gibi; yani hurma ve süt sahibi. Ve **السُّمَنيَّةُ**: Hind’den, dehrî bir topluluktur.
**ثعلب**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الأسْمالُ** ve **الأسْمانُ**: eski püskü peştamallardır.
Dedi: Ve denir: **سَمّنْتُه** ve **أسمَنْتُه**: ona
**السَّمْن** yedirdiğin zaman. Ve **رجل سَمِين مُسْمِن** bir anlamdadır; hepsi: **السِّمان** ve **المُسْمِنُون**.
**محمد بن إسحاق** bir hadisi: (**ثم يجيء قوم يتسمّنون**) çok yeme ve ondan yerilen şey babına koydu.
Dedi: bize **حماد بن الحسن** haber verdi; dedi: bize **أبو داود** haber verdi; dedi: bize **هشيم** haber verdi, **بشر**’den, **عبد الله بن شقيق العقيلي**’den, **أبي هريرة**’den; dedi: Resûlullah (صلى الله عليه وسلم) dedi: (**وخير أمتي القرن الذي أنا فيهم ثم الذين يلونهم ثم يظهر قوم يحبون السّمانة يشهدون قبل أن يُسْتشهَدوا**).
Ve başka bir hadiste Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم): semiz bir adama, parmağıyla karnına işaret ederek der: (**لَوْ كان هذا في غير هذا لكان خيراً لك**).

**منس** : **أبو العبَّاس**’ın **ابن الأعرابي**’den rivayeti; dedi: **المَنَسُ**: canlılıktır. Ve **المَنَسةُ**: her şeyden bir dokunuştur.

**مسن** : **عمرو**’nun babasından: **المَسْن**: mücûn (açık saçık şakalaşma); denir: falan **مَسَنَ** ve **مَجَنَ**: tek bir anlamdadır.
**الليث**’in kitabında: **المَسْنُ**: kırbaçla vurmadır.
Ben dedim: bu bir tashiftir; doğrusu: **المَشنُ**’dur; **الشين** ile kırbaçla vurmadır. **الليث**, **رؤبة**’nin sözüyle delil getirdi:

وفي أخَادِيدِ السياطِ المُسَّنِ

Onu **السين** ile rivayet etti; râviler onu **الشين** ile rivayet ettiler; doğru olan odur.
Ve **أبو عمرو** dedi: **المَشْن**: çiziktirmedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والميم وما يثلثهما)
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
(سمه) السين والميم والهاء أصلٌ يدلُّ على حَيْرة وباطل. يقال سَمَه إذا دُهِشَ، وهو سَامِهٌ وقومٌ سمّهٌ. ويقولون: سَمَه البعيرُ، إذا لم يعرف الإعياء([2]). وذهبت إبلُهم السُّمَّهَى، إذا تفرَّقَت. والسُّمَّهَى([3]): الباطل والكذب. فأما قولُ رؤبة:
* جَرْيَ السُّمَّه([4]) *
(سمو) السين والميم والواو أصلٌ يدل على العُلُوِّ. يقال سَمَوْت، إذا علوت. وسَمَا بصرُه: عَلا. وسَمَا لي شخصٌ: ارتفع حتّى استثبتُّه([5]). وسما الفحلُ: سطا على شَوله سَماوَةً. وسَمَاوَةُ الهلال وكلِّ شيءٍ: شخصُهُ، والجمع سَماوٌ([6]). والعرب تُسمِّي السّحاب سماءً، والمطرَ سماءً، فإذا أريدَ به المطرُ جُمع على سُمِيّ. والسَّماءة: الشَّخص. والسماء: سقف البيت. وكلُّ عالٍ مطلٍّ سماء، حتَّى يقال لظهر الفرس سَماء. ويتَّسِعون حتَّى يسمُّوا النَّبات سماء. قال:
إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا([7])ويقولون: "ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم"، يريدون الكلأ والمطر. ويقال إن أصل "اسمٍ" سِمْو، وهو من العلوّ، لأنَّه تنويهٌ ودَلالةٌ على المعنى.
(سمت) السين والميم والتاء أصلٌ يدل على نَهجٍ وقصدٍ وطريقة. يقال سَمَتَ، إذا أخذ النَّهْج. وكان بعضُهم يقول: السَّمْت: السّير بالظنّ والحَدْس. وهو قول القائل:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
ويقال إنَّ فلاناً لحَسنُ السَّمْتِ، إذا كان مستقيمَ الطريقةِ متحرِّياً لفعل الخَير. والفعل منه سَمَت. ويقال سَمَت سَمْتَه، إذا قصد قصده.
(سمج) السين والميم والجيم أصلٌ يدلُّ على خِلاف الحُسن. يقال هو سَمِجٌ وسَمْجٌ([8])، والجمع سِمَاجٌ وسَمَاجَى. ومن الباب السَّمْج من الألبان، وهو الخبيث الطَّعْم.
(سمح) السين والميم والحاء أصلٌ يدلُّ على سَلاسةٍ وسُهولة. يقال سَمَح له بالشيء. ورجلٌ سَمْحٌ، أي جواد، وقومٌ سُمَحاء ومَسامِيح. ويقال سَمَّح في سيره، إذا أسرع. قال:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا([9]) *
ومن الباب: المُسامَحة في الطِّعان والضَّرب، إذا كان على مُساهَلة. ويقال رُمْحٌ مسَمَّحٌ: قد ثُقِّفَ حتَّى لانَ.
(سمخ) السين والميم والخاء ليس أصلاً؛ لأنَّه من باب الإبدال. والسين فيه مبدلة من صاد. والسِّمَاخ في الأذن: مَدْخَله. ويقال سَمَخْت فلاناً: ضربت سِمَاخَه. وقد سَمَخني بشدة صوتِهِ.
(سمد) السين والميم والدال أصلٌ يدلُّ على مضيٍّ قُدُماً من غير تعريج. يقال سمَدت الإبلُ في سيرها. إذا جَدّتْ([10]) ومَضَت على رؤوسها. وقال الرَّاجز:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ([11]) *
يقول: ليس في بطونها عَلَف. ومن الباب السُّمود الذي هو اللَّهو. والسَّامد هو اللاهي. ومنه قوله جلَّ وعلا: ﴿وأَنْتُمْ سَامِدُونَ﴾ [النجم 61]، أي لاهون. وهو قياس الباب؛ لأنَّ اللاهي يمضي في أمره غير معرِّج ولا مُتَمَكِّث. وينشدون:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا([12])فأمَّا قولهم سَمَّد رأسه، إذا استأصل شَعره، فذلك من باب الإبدال؛ لأن أصله الباء، وقد ذكر.
(سمر) السين والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف البياض في اللون. من ذلك السُّمْرة من الألوان، وأصله قولهم: "لا آتيك السَّمَر والقَمَر"، فالقَمر: القمر. والسَّمَر: سواد الليل، ومن ذلك سمِّيت السُّمْرَة. فأمّا السَّامر فالقوم
*يَسْمُرُون. والسامر: المكان الذي يجتمعون فيه للسَّمَر. قال:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ([13]) *
والسَّمراء: الحِنطة، للَوْنها. والأسمر: الرُّمح. والأسمر: الماء. فأمَّا السَّمَار فاللّبن الرقيق، وسمِّي بذلك لأنَّه إذا كان [كذلك كان] متغيِّر اللون. والسَّمُر: ضربٌ من شجر الطَّلْحِ، واحدته سَمُرة، ويمكن أن يكون سمِّي بذلك للونه. والسَّمار: مكان في قوله:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا([14])(سمط) السين والميم والطاء أصلٌ يدلُّ على ضمّ شيء إلى شيء وشدِّه به. فالسَّميط: الآجُرُّ القائم بعضُهُ فوقَ بعض. والسِّمْط: القِلادة، لأنَّها منظومةٌ مجموعٌ بعضُها إلى بعض. ويقال سَمَّط الشيء على مَعاليق السَّرْج. ويقال خُذْ حقَّك مُسَمَّطاً، أي خُذْهُ وعلِّقْه على مَعاليق رَحْلِكَ. فأما الشِّعْر المُسَمَّط، فالذي يكون في سطر البيت([15]) أبياتٌ مسموطةٌ تجمعها قافيةٌ مخالفةٌ مُسمَّطة ملازمة للقصيدة. وأما اللبن السَّامط، وهو الحامض، فليس من الباب؛ لأنَّه من باب الإبدال، والسين مبدلة من خاء.
(سمع) السين والميم والعين أصلٌ واحدٌ، وهو إيناسُ الشيء بالأُذُن، من النّاس وكلِّ ذي أُذُن. تقول: سَمِعْت الشيء سَمْعاً. والسَِّمع : الذِّكْر الجميل. يقال قد ذَهَب سَِمْعُهُ في الناس، أي صِيته. ويقال سَمَاعِ بمعنى استمِعْ. ويقال سَمَّعْتُ بالشيء، إذا  أشعتُهُ ليُتَكلَّم به. والمُسْمِعَة: المُغَنِّية. والمِسْمَع: كالأذن للغَرْبِ؛ وهي عُروةٌ تكون في وسط الغَرْبِ يُجْعَل فيها حبلٌ ليعدل الدّلو. قال الشاعر:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ([16])ومما شذّ عن الباب السِّمْع: ولد الذّئب من الضَّبُع.
(سمق) السين والميم والقاف فيه كلمة. ولعلَّ القاف أن تكون مبدلة من الكاف. سَمَق، إذا عَلاَ.
(سمك) السين والميم والكاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على العُلُوِّ. يقال سَمَك، إذا ارتفَعَ. والمسموكات: السماوات. ويقال سَمَكَ في الدَّرَج. واسمُكْ، أي اعْلُ. وسَنَامٌ سامك، أي عالٍ. والمِسْمَاك: ما سَمَكْتَ به البيتَ. قال ذو الرّمة:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ([17])
والسِّماك نجم. ومما شذَّ عن الباب وباين الأصل: السَّمَك.
(سمل) السين والميم واللام أصلٌ يدلُّ على ضعفٍ وقلّة. من ذلك  السَّمَل، وهو الثَّوْب الخَلَق. ومنه السَّمَل: الماء القليل يَبقى في الحوض، وجمعه أسمال. وسَمَّلت([18]) البئر: نقَّيتها. وأما الإسمال، وهو الإصلاح بين النَّاس. فمن هذه الكلمة الأخيرة، كأنَّه نَقَّى ما بينهم من العَداوةِ. والله تعالى أعلم.
--------------ـ
([1]) في اللسان: "والتسمين: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج أنّه أتى بسمكة مشوية فقال للذي حملها: سمنها. فلم يدرِ ما يريد، فقال عَنْبَسة بن سعيد: إنه يقول لك: بردها قليلاً".
([2]) الإعياء: التعب، وفي الأصل: "الأحياء"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل "السهمى" في هذا الموضع وسابقه، صوابها من المجمل، ويقال أيضاً "السميهى" كخليطى.
([4]) في الكلام نقص. والبيت بتمامه، كما في ديوانه 165 واللسان:
*ياليتنا والدهر جري السمه*
([5]) وكذا في اللسان. لكن في المجمل "استبنته".
([6]) في الأصل "سمو"، تحريف. وفي اللسان: "والجمع من كل ذلك سماء وسماو".
([7]) البيت لمعود الحكماء معاوية بن مالك، كما في اللسان.
([8]) وسميج أيضاً.
([9]) في اللسان (3: 320): "بلادا قيا".
([10]) في الأصل "أخذت"، صوابه من المجمل واللسان.
([11]) البيت في المجمل مضبوطاً بهذا الضبط.
([12]) البيت في اللسان بدون نسبة.
([13]) وكذا وردت روايته في المجمل. وفي اللسان (6: 43):
* وسامر طالَ فيه اللهو والسمر *
([14]) لعمرو بن أحمر الباهلي، كما في اللسان (6: 46).
([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "صدر البيت".
([16]) البيت لعبد الله بن أوفى، كما في اللسان (سمع).
([17]) ديوان ذي الرمة 28 واللسان  (سقب، سمك).
([18]) يقال بالتخفيف والتشديد.

ـ

##### Türkçe

(**باب السين والميم وما يثلثهما**)

(**سمن**) **السين** ve **الميم** ve **النون**; **الضُّمْر** ve **الهزال**’ın zıddına delâlet eden bir asıldır. Bundan: **السِّمَن**; “o **سمين**’dir” denir. Ve **السَّمْن** de bundandır.

Ve bundan asıldan şâz olan şeylerdendir: Araplardan değil de Yemen ehlinin söylediği söylenen bir söz; derler ki: “**سَمّنْتُ الشّيءَ**”, onu soğuttuğun zaman. Ve **التَّسْمِين**: soğutmadır. Ve denir ki **الحجّاج**’a bir balık takdim edildi de onu yapan kimseye: “**سَمِّنْها**” dedi; “onu soğut”u kasteder.

(**سمه**) **السين** ve **الميم** ve **الهاء**; bir şaşkınlığa ve bâtıla delâlet eden bir asıldır. “**سَمَه**” denir, şaşırdığı zaman; o **سَامِهٌ**’dir ve bir kavim **سمّهٌ**’dir. Ve derler ki: “**سَمَه البعيرُ**”, yorgunluğu bilmediği zaman. Ve “develeri **السُّمَّهَى** gitti”, dağıldıkları zaman. Ve **السُّمَّهَى**: bâtıl ve yalandır. Ama **رؤبة**’nin sözü:
* **جَرْيَ السُّمَّه** *

(**سمو**) **السين** ve **الميم** ve **الواو**; yüceliğe delâlet eden bir asıldır. “**سَمَوْت**” denir, yükseldiğin zaman. Ve “**سَمَا بصرُه**”: yükseldi. Ve “**سَمَا لي شخصٌ**”: onu iyice tanıyıncaya kadar yükseldi. Ve “**سما الفحلُ**”: dişilerine bir saldırışla saldırdı, **سَماوَةً**. Ve **سَمَاوَةُ الهلال** ve her şeyin: şahsı; çoğulu **سَماوٌ**. Ve Araplar buluta **سماءً**, yağmura da **سماءً** adını verir; onunla yağmur kastedildiğinde **سُمِيّ** üzere çoğul yapılır. Ve **السَّماءة**: şahıs. Ve **السماء**: evin tavanı. Ve her yüksek, yukarıdan bakan şey **سماء**’dır; hatta atın sırtına da **سماء** denir. Ve genişletirler de bitkiye **سماء** adını verirler. Dedi ki:
إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرضِ قومٍ *** رَعَيْناهُ وإن كانوا غِضابا
Ve derler ki: “**ما زِلْنا نطأُ السَّماءَ حتَّى أتيناكم**”; otlağı ve yağmuru kastederler. Ve denir ki “**اسمٍ**”ın aslı **سِمْو**’dur; o da yüceliktendir; çünkü o, bir yüceltme ve mânaya delâlettir.

(**سمت**) **السين** ve **الميم** ve **التاء**; bir yol, kasıt ve tarza delâlet eden bir asıldır. “**سَمَتَ**” denir, yolu tuttuğu zaman. Ve bazısı derdi ki: **السَّمْت**: zan ve hadsle yürüyüştür. O, söyleyenin sözüdür:
* ليس بها ربعٌ لِسَمْتِ السَّامِت *
Ve denir ki: “falanca **لحَسنُ السَّمْتِ**’tir”, yolu düzgün, hayır yapmaya özenen olduğu zaman. Ve fiil ondan: **سَمَت**. Ve “**سَمَت سَمْتَه**” denir, onun kastını kastettiği zaman.

(**سمج**) **السين** ve **الميم** ve **الجيم**; güzelliğin zıddına delâlet eden bir asıldır. “o **سَمِجٌ** ve **سَمْجٌ**’dür” denir; çoğulu **سِمَاجٌ** ve **سَمَاجَى**. Ve babdandır: sütlerden **السَّمْج**; o, tadı kötü olandır.

(**سمح**) **السين** ve **الميم** ve **الحاء**; yumuşaklığa ve kolaylığa delâlet eden bir asıldır. “ona şey hususunda **سَمَح** etti” denir. Ve bir adam **سَمْحٌ**; yani cömert. Ve bir kavim **سُمَحاء** ve **مَسامِيح**. Ve “yürüyüşünde **سَمَّح** etti” denir, hızlandığı zaman. Dedi ki:
* سَمَّحَ واجتابَ فلاةً قِيّا *
Ve babdandır: **المُسامَحة** mızraklaşmada ve vuruşmada; kolaylık üzere olduğu zaman. Ve “**رُمْحٌ مسَمَّحٌ**” denir: düzeltilip yumuşayıncaya kadar doğrultulmuş.

(**سمخ**) **السين** ve **الميم** ve **الخاء** bir asıl değildir; çünkü o, ibdâl babındandır. Ve ondaki **السين**, **صاد**’dan ibdâl edilmiştir. Ve kulakta **السِّمَاخ**: onun girişi. Ve “falancayı **سَمَخْت**” denir: onun **سِمَاخ**’ını vurdum. Ve o, sesinin şiddetiyle beni **سَمَخ** etti.

(**سمد**) **السين** ve **الميم** ve **الدال**; eğrilmeden, dolanmadan ileriye doğru gitmeye delâlet eden bir asıldır. “develer yürüyüşlerinde **سمَدت**” denir; ciddileştikleri ve başları üzere yürüyüp gittikleri zaman. Ve recez söyleyen dedi ki:
* سَوَامِدُ الليلِ خفافُ الأزوادْ *
Der ki: karınlarında yem yoktur. Ve babdandır: eğlence olan **السُّمود**. Ve **السَّامد**: eğlenen kimsedir. Ve ondan, yüce ve aziz olanın sözü: ﴿**وأَنْتُمْ سَامِدُونَ**﴾ [النجم 61], yani eğlenenler. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü eğlenen, işinde eğrilmeden ve oyalanmadan gider. Ve şöyle inşâd ederler:
قيل قُمْ فانظر إليهم *** ثمّ دَع عنكَ السُّمودا
Ama “başını **سَمَّد** etti” sözleri; saçını kökünden kazıdığı zaman; bu ibdâl babındandır; çünkü aslı **الباء**’dır; zikredilmiştir.

(**سمر**) **السين** ve **الميم** ve **الراء**; renkte beyazlığın zıddına delâlet eden tek bir asıldır. Bundan: renklerden **السُّمْرة**; ve aslı onların “**لا آتيك السَّمَر والقَمَر**” sözüdür; **القَمر**: ay. Ve **السَّمَر**: gecenin karalığıdır; bundan dolayı **السُّمْرَة** adlandırıldı. Ama **السَّامر**: kavimdir;
* **يَسْمُرُون**. Ve **السامر**: **السَّمَر** için toplandıkları yerdir. Dedi ki:
* وسامِرٍ طالَ لهم فيه السَّمَرْ *
Ve **السَّمراء**: rengi sebebiyle buğdaydır. Ve **الأسمر**: mızraktır. Ve **الأسمر**: sudur. Ama **السَّمَار**: ince süttür; onunla adlandırıldı; çünkü o, öyle olduğunda rengi değişmiş olur. Ve **السَّمُر**: **الطَّلْحِ** ağacından bir türdür; tekili **سَمُرة**; ve rengi sebebiyle adlandırılmış olması mümkündür. Ve **السَّمار**: şu sözde bir mekândır:
لَئنْ وَردَ السَّمَارَ لنَقْتُلَنْه *** فلا وأبيكِ ما وَرَدَ السَّمَارا

(**سمط**) **السين** ve **الميم** ve **الطاء**; bir şeyi bir şeye katıp onunla sıkmaya delâlet eden bir asıldır. **السَّميط**: tuğladır; bir kısmı bir kısmının üstünde duran. Ve **السِّمْط**: gerdanlıktır; çünkü o, dizilmiş, bir kısmı bir kısmına toplanmış olandır. Ve “şeyi eyer askılarına **سَمَّط** etti” denir. Ve “hakkını **مُسَمَّطاً** al” denir; yani onu al ve binek eyerinin askılarına as. Ama **الشِّعْر المُسَمَّط**: evin satırının **أبياتٌ**’ı **مسموطةٌ** olup onları, kasideye bitişik, **مُسمَّطة** bir muhalif kafiye toplayan şeydir. Ama ekşi olan **اللبن السَّامط** babdan değildir; çünkü o, ibdâl babındandır; ve **السين**, **خاء**’dan ibdâl edilmiştir.

(**سمع**) **السين** ve **الميم** ve **العين**; tek bir asıldır; o da, insanlardan ve kulağı olan her şeyden, şeyi kulakla işitip ünsiyet etmektir. “şeyi **سَمِعْت** **سَمْعاً**” dersin. Ve **السَِّمع**: güzel anılıştır. “onun **سَِمْعُهُ** insanlar içinde gitti” denir; yani şöhreti. Ve “**سَمَاعِ**” denir, “dinle” mânasında. Ve “şeyle **سَمَّعْتُ**” denir; onu yaydığım zaman ki onunla konuşulsun. Ve **المُسْمِعَة**: şarkıcı kadın. Ve **المِسْمَع**: **الغَرْبِ** için kulak gibidir; o, **الغَرْبِ**’in ortasında bulunan bir halkadır; kovayı dengelemek için içine bir ip konur. Şair dedi ki:
ونَعـدِل ذا المَيْل إن رامَنا  *** كما عُدِل الغَرْبُ بالمِسمعِ
Ve babdan şâz olanlardandır: **السِّمْع**; sırtlandan doğan kurt yavrusu.

(**سمق**) **السين** ve **الميم** ve **القاف**’ta bir kelime vardır. Ve belki **القاف**, **الكاف**’tan ibdâl edilmiş olabilir. “**سَمَق**” (denir), yükseldiği zaman.

(**سمك**) **السين** ve **الميم** ve **الكاف**; yüceliğe delâlet eden tek bir asıldır. “**سَمَك**” denir, yükseldiği zaman. Ve **المسموكات**: göklerdir. Ve “merdivende **سَمَكَ**” denir. Ve “**اسمُكْ**”, yani yüksel. Ve “**سَنَامٌ سامك**”, yani yüksek. Ve **المِسْمَاك**: onunla evi yükselttiğin şeydir. **ذو الرّمة** dedi ki:
كأنَّ رِجلَيْهِ مِسماكانِ مِنْ عشَرٍ  *** سَقْبَانِ لم يتقشَّرْ عنهما النَّجَبُ
Ve **السِّماك** bir yıldızdır. Ve babdan şâz olup asıldan ayrılan şey: **السَّمَك**.

(**سمل**) **السين** ve **الميم** ve **اللام**; zayıflığa ve azlığa delâlet eden bir asıldır. Bundan: **السَّمَل**; o, eski elbisedir. Ve ondan **السَّمَل**: havuzda kalan az sudur; çoğulu **أسمال**. Ve “kuyuyu **سَمَّلت**” (denir): onu temizledim. Ama **الإسمال**; o, insanlar arasını düzeltmektir. Şu son kelimeden: sanki aralarındaki düşmanlığı temizlemiştir. Ve Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السمن: ضد الهزال، يقال: سمين وسمان، قال: ﴿أفتنا في سبع بقرات سمان﴾ [يوسف/46]، وأسمنته وسمنته: جعلته سمينا، قال: ﴿لا يسمن ولا يغني من جوع﴾ [الغاشية/7]، وأسمنته: اشتريته سمينا، أو أعطيته كذا، واستسمنته: وجدته سمينا: والسمنة: دواء يستجلب به السمن، والسمن سمي به لكونه من جنس السمن، وتولده عنه. والسماني: طائر.

##### Türkçe

- **السمن**: zayıflığın zıddı; denir ki: **سمين** ve **سمان**. Dedi: ﴿**أفتنا في سبع بقرات سمان**﴾ [Yusuf/46]. Ve **أسمنته** ve **سمنته**: onu semiz kıldım. Dedi: ﴿**لا يسمن ولا يغني من جوع**﴾ [Ğaşiye/7]. Ve **أسمنته**: onu semiz olarak satın aldım; yahut ona şu kadar verdim. Ve **استسمنته**: onu semiz buldum. Ve **السمنة**: kendisiyle semizlik celbedilen bir ilaçtır. Ve **السمن** ona, semizliğin cinsinden olması ve ondan türemesi sebebiyle ad olmuştur. Ve **السماني**: bir kuştur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س م ن
سمـن الشـاة وأسمنهـا‏.‏
وسمـن حتـى زمـن‏.‏
وتعالجـت فلانـة بالسمنـة‏.‏
وفـي الحديث ‏"‏ ويل للمسمنات يـوم القيامـة مـن فتـرة فـي العظـام ‏"‏ واستسمنـه‏.‏
وطعام مسمون‏:‏ فيه سمن وسمنت القوم‏:‏ أطعمتهم السمن‏.‏
وذهب مذهب السمنية وهم دهريون من الهند‏.‏
ومـن المجاز‏:‏ كلام غث وسمين‏.‏
وقد أسمنت القدر‏.‏
ودار سمينة‏:‏ كثيرة الأهل‏.‏
وسمنوا لفلان‏:‏ أعطوه عطاء كثيراً وسمنت في الحمد‏:‏ أعطيت فيه الكثير‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ تركـت الخنـا لسـت من أهله وسمنت في الحمد حتـى سمـن وسمـع أعرابـيّ يقـول لآخـر‏:‏ جعلـت لـك الـدار بغير ثمن ليكون أسمن لحظي عندك‏.‏
وانقلب بلدهم سمنة وعسلة إذا كثرتا فيه‏.‏
وفي مثل ‏"‏ سمنكم هريق في أديمكم ‏"‏ أي مالكم ينفق عليكم‏.‏

##### Türkçe

س م ن
**سمـن الشـاة** ve **أسمنهـا**: koyun semizledi; ve onu semizletti.
Ve **سمـن** ta ki **زمـن** oluncaya kadar: semizledi, nihayet kötürüm oldu.
Ve falanca kadın **بالسمنـة** ile tedavi oldu.
Ve hadiste: “Kıyamet günü kemiklerdeki bir gevşeklikten dolayı **المسمنات** için yazıklar olsun.” ve **استسمنـه**: onu semiz saydı / semiz buldu.
Ve **طعام مسمون**: içinde içyağı vardır; ve **سمنت القوم**: onlara içyağı yedirdim.
Ve **مذهب السمنية** mezhebine gitti; onlar Hind’den dehrîlerdir.
Ve mecazdan: **كلام غث وسمين**: zayıf ve semiz söz.
Ve gerçekten **أسمنت القدر**: tencereyi yağladım.
Ve **دار سمينة**: ahalisi çok olan.
Ve **سمنوا لفلان**: ona çokça bağış verdiler; ve **سمنت في الحمد**: övgüde ona çok verdim.
İbn Mukbil dedi: **تركت الخنـا لسـت من أهله وسمنت في الحمد حتـى سمـن**
Ve bir bedevînin bir başkasına şöyle dediği işitildi: “Sana evi bedelsiz yaptım ki, yanındaki payım daha **أسمن** olsun.”
Ve onların beldesi, ikisi de onda çoğalınca, **سمنة** ve **عسلة**ye döndü.
Ve şu meselde: “**سمنكم هريق في أديمكم**”: yani malınız size harcanır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّمَنُ: نقيض الهُزال. والسَّمِينُ: خلاف المَهْزول، سَمِنَ يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما
بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ
أَراد: ركبناها طُولَ سَمانتِها. وشيء سامِنٌ
وسمين، والجمع سِمانٌ؛ قال سيبويه: ولم يقولوا سُمَناء، اسْتَغنَوْا عنه بسِمانٍ. وقال اللحياني: إذا كان السِّمَنُ خِلْقة قيل هذا رجل مُسْمِن وقد أَسْمَن. وسَمَّنه: جعله سميناً، وتسَمَّنَ وسَمَّنه غيرُه. وفي المثل: سَمِّنْ كلْبَك يأْكُلْك. وقالوا: اليَنَمةُ تُسْمِن ولا تُغْزر أَي أَنها تجعل الإِبل سَمينة ولا تجعلها غِزاراً. وقال بعضهم: امرأَة مُسْمَنة سَمينة ومُسَمَّنة بالأَدْوية. وأَسْمَن الرجلُ: ملك سَميناً أَو اشتراه أَو وهبه. وأَسْمَنَ القومُ: سَمِنَتْ مواشيهم ونَعَمُهم، فهم مُسْمِنون. واسْتَسْمَنتُ اللحمَ أَي وجدته سَميناً. واسْتَسْمَن الشيءَ: طلبه سميناً أَو وجده كذلك. واسْتَسْمَنه: عَدَّه سَميناً، وطعام مَسْمَنة للجسم. والسُّمنة: دواء يتخذ للسِّمَن. وفي التهذيب: السُّمْنة دواء تُسَمَّن به المرأَةُ. وفي الحديث: وَيلٌ
للمُسَمَّنات يوم القيامة من فَترة في العظام أَي اللاتي يستعملن السُّمْنةَ، وهو دواء يَتَسَمَّنُ به النساء، وقد سُمِّنَتْ، فهي مُسَمَّنة. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: يكون في آخر الزمان قوم يتَسَمَّنون أَي يتَكثَّرون بما ليس فيهم من الخير ويَدَّعون ما ليس فيهم من الشَّرَفِ، وقيل: معناه جَمْعُهم المالَ ليُلْحَقُوا بذَوي الشَّرَف، وقيل: معنى يَتَسَمَّنُون يحِبون التَّوَسُّعَ في المَآكل والمَشارِب، وهي أَسباب السِّمَنِ. وفي حديث آخر: ويَظْهَرُ فيهم السِّمَنُ. ووضع محمد بن إسحق حديثاً: ثم يجيء قوم يَتَسَمَّنُون، في باب كثرة الأَكل وما يُذَمُّ منه. وفي حديث أَبي هريرة قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: خير أُمتي القَرْنُ الذي أَنا فيهم ثم الذين يَلُونهم ثم يظهرَ فيهم قومٌ يُحِبُّون السَّمَانةَ يَشْهَدُونَ قبل أَن يُسْتَشْهَدُوا؛ وفي حديث آخر عن النبي، صلى الله عليه وسلم، يقول لرجلٍ سَمِينٍ ويُومِئُ بإصبعه إلى بطنه: لو كان هذا في غير هذا لكان خيراً
لك. وأَرضٌ سَمِينة: جَيِّدة التُّرْب قليلة الحجارة قوية على ترشيح النبت. والسَّمْنُ: سِلاءُ اللَّبَنِ. والسَّمْنُ: سِلاءُ الزُّبْد، والسَّمْنُ للبقر، وقد يكون للمِعْزَى؛ قال امرؤ القيس وذكر مِعْزًى له: فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ
والجمع أَسْمُن وسُمُون وسُمْنان مثل عَبْدٍ وعُبْدانٍ وظَهْرٍ وظُهْرانٍ. وسَمَنَ الطعامَ يَسْمُنُه سَمْناً، فهو مَسْمُون: عمله بالسَّمْن ولَتَّهُ به؛ وقال:
عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ، أَوْهَبَتْ
له عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ.
قال ابن بري: قال علي بن حمزة إنما هو أُرْهِنَتْ له عَجْوَةٌ أَي أُعِدَّتْ وأُدِيمت كقوله:
عِيديَّةٌ أُرْهِنَتْ فيها الدنانير.
يريد أَنه منقول بالهمزة من رَهَنَ الشيءُ إذا دام؛ قال الشاعر: الخُبْزُ واللَّحْمُ لهم راهِنٌ،
وقَهْوَةٌ راوُوقُها ساكِبُ
وسَمَنَ الخبزَ وسَمَّنَه وأَسْمنَه: لَتَّه بالسَّمْنِ. وسَمَنْتُ له إذا أَدَمْتَ له بالسَّمْن. وأَسْمَنَ الرجل: اشترى سَمْناً. ورجل سامِنٌ: ذو سَمْن، كما يقال رجل تامِرٌ
ولابِنٌ أَي ذو تمر ولبن. وأَسْمَنَ القومُ: كثرَ عندهم السَّمْنُ. وسَمَّنَهم تَسْمِيناً: زَوَّدَهم السَّمْنَ. وجاؤُوا يَسْتَسمِنُون أَي يطلبون السَّمْنَ أَن يُوهَبَ لهم. والسَّمّانُ: بائع السَّمْن. الجوهري: السِّمّان إن جعلته بائع السَّمْن انصرف، وإن جعلته من السَّمِّ لم ينصرف في المعرفة. ويقال: سَمَّنْته وأَسْمَنتُه إذا أَطعمته السَّمْنَ؛ وقال الراجز:
لمّا نزَلْنا حاضِرَ المَدينة،
بعدَ سِياقِ عُقْبةٍ مَتِينه،
صِرْنا إلى جاريَةٍ مَكِينه،
ذاتِ سُرورٍ عَيْنُها سَخِينه
فباكَرَتْنا جَفْنةٌ بَطِينه،
لحْمَ جَزُورٍ عَثَّةٍ سَمِينه
أَي مَسْمونة من السَّمْن لا من السِّمَنِ، وقوله: جارية، يريد عيناً تجري بالماء، مكينة: متمكنة في الأَرض، ذات سُرورٍ: يُسَرُّ بها النازل. والتَّسْمِينُ: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج: أَنه أُتِيَ بسمكة مشوية فقال للذي حملها سَمِّنْها، فلم يدر ما يريد، فقال عَنْبَسَة بن سعيد: إنه يقول لك بَرِّدْها قليلاً. والسُّمَانَى: طائر، واحدته سُمَاناةٌ، وقد يكون السُّمَانَى واحداً. قال الجوهري: ولا تقل سُمّانَى، بالتشديد؛ قال الشاعر:
نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمانَى الأَقبُر
ابن الأَعرابي: الأَسْمالُ والأَسْمانُ الأُزُر الخُلْقانُ. والسَّمّانُ: أَصْباغ يُزَخْرَفُ بها، اسم كالجَبّان. وسَمْنٌ وسَمْنان وسُمْنان وسُمَيْنة: مواضع. والسُّمَنِيَّة: قوم من أَهل الهند دُهْرِيُّونَ. الجوهري: السُّمَنِيَّة، بضم السين وفتح الميم، فرقة من عَبَدَةِ الأَصنام تقول بالتَّناسُخ وتنكر وقوعَ العلم بالإِخبار. والسُّمْنة: عُشْبة ذات ورق وقُضُب دقيقة العيدان لها نَوْرة بيضاء، وقال أَبو حنيفة: السُّمْنةُ من الجَنْبَة تَنْبُتُ بنُجُوم الصيف وتَدُوم خُضْرتها.

##### Türkçe

**السِّمَنُ**: zayıflığın zıddı. Ve **السَّمِينُ**: **المَهْزول**’ün hilâfı; **سَمِنَ يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

“**رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما
بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ**”

Muradı: onun semizliğinin uzunluğu boyunca ona bindik. Ve bir şey **سامِنٌ** ve **سمين**; cem‘i **سِمانٌ**; Sîbeveyh dedi: **سُمَناء** demediler; ondan **سِمانٍ** ile müstağni oldular. Lihyânî dedi: **السِّمَنُ** yaratılış (hilkat) olursa “bu **مُسْمِن** bir adamdır ve **أَسْمَن** olmuştur” denir. Ve **سَمَّنه**: onu semiz yaptı; ve **تسَمَّنَ** ve başkası onu **سَمَّنه**. Ve meselde: “**سَمِّنْ كلْبَك يأْكُلْك**.” Ve dediler: **اليَنَمةُ تُسْمِن ولا تُغْزر** yani o, develeri semiz yapar ve onları **غِزاراً** yapmaz. Ve bazısı dedi: **امرأَة مُسْمَنة**: semiz ve ilaçlarla **مُسَمَّنة**. Ve **أَسْمَن الرجلُ**: semiz birini mülk edindi yahut onu satın aldı yahut ona bağışlandı. Ve **أَسْمَنَ القومُ**: onların davarları ve hayvanları semizledi; onlar **مُسْمِنون**’dur. Ve **اسْتَسْمَنتُ اللحمَ** yani onu semiz buldum. Ve **اسْتَسْمَن الشيءَ**: onu semiz olarak istedi yahut onu öyle buldu. Ve **اسْتَسْمَنه**: onu semiz saydı. Ve beden için **طعام مَسْمَنة**. Ve **السُّمنة**: semizlik için yapılan bir ilaçtır. Ve **التهذيب**’de: **السُّمْنة** kadınla semizlenilen bir ilaçtır. Ve hadiste: “**وَيلٌ للمُسَمَّنات يوم القيامة من فَترة في العظام**” yani **السُّمْنة**’yi kullananlar; o, kadınların onunla semizlendiği bir ilaçtır; ve o semizlenmiştir; o hâlde o **مُسَمَّنة**’dir. Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Âhir zamanda bir kavim olur, **يتَسَمَّنون**” yani kendilerinde hayırdan olmayanla çoğalırlar ve kendilerinde olmayan şerefi iddia ederler; ve denildi: manası, şeref sahiplerine iltihak etmek için onların malı toplamalarıdır; ve denildi: **يَتَسَمَّنُون**’un manası, yeme ve içmelerde genişlemeyi sevmeleridir; ve bunlar **السِّمَنِ**’in sebepleridir. Ve başka bir hadiste: “Ve onlarda **السِّمَنُ** zuhur eder.” Ve Muhammed b. İshak bir hadis uydurdu: “Sonra bir kavim gelir, **يَتَسَمَّنُون**”; çok yeme ve ondan zemmedilen şey babında. Ve Ebû Hureyre hadîsinde dedi: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: “Ümmetimin hayırlısı benim içinde bulunduğum nesildir, sonra onları izleyenler, sonra onlarda bir kavim zuhur eder; **السَّمَانةَ**yı severler; kendilerinden şahitlik istenmeden önce şahitlik ederler.”; ve başka bir hadiste Peygamber’den: semiz bir adama der ve parmağıyla karnına işaret eder: “Bu, bunun dışında olsaydı senin için daha hayırlı olurdu.” Ve **أَرضٌ سَمِينة**: iyi topraklı, taşları az, bitkiyi sızdırmaya (yetiştirmeye) kuvvetli. Ve **السَّمْنُ**: sütün yağı. Ve **السَّمْنُ**: tereyağının yağı; ve **السَّمْنُ** sığır içindir, ve keçi için de olabilir; İmru’ul-Kays, kendisine ait bir keçiyi zikrederek dedi:

“**فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ**”

Ve cem‘i **أَسْمُن** ve **سُمُون** ve **سُمْنان**; **عَبْدٍ** ve **عُبْدانٍ** ve **ظَهْرٍ** ve **ظُهْرانٍ** misali. Ve **سَمَنَ الطعامَ يَسْمُنُه سَمْناً**; o hâlde o **مَسْمُون**’dur: onu **السَّمْن** ile yaptı ve onunla yoğurdu; ve dedi:

“**عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ، أَوْهَبَتْ
له عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ**.”

İbn Berrî dedi: Ali b. Hamza dedi: ancak o “**أُرْهِنَتْ له عَجْوَةٌ**”dur; yani hazırlandı ve devamlı kılındı; şu sözü gibi:

“**عِيديَّةٌ أُرْهِنَتْ فيها الدنانير**.”

Muradı: o, hemze ile **رَهَنَ**’dan nakledilmiştir; **رَهَنَ الشيءُ** olduğunda yani devam ettiğinde; şair dedi:

“**الخُبْزُ واللَّحْمُ لهم راهِنٌ،
وقَهْوَةٌ راوُوقُها ساكِبُ**”

Ve **سَمَنَ الخبزَ** ve **سَمَّنَه** ve **أَسْمنَه**: onu **السَّمْن** ile yoğurdu. Ve **سَمَنْتُ له**: ona **السَّمْن** ile katık yaptığında. Ve **أَسْمَنَ الرجل**: **سَمْناً** satın aldı. Ve **رجل سامِنٌ**: **سَمْن** sahibi; nasıl ki “**رجل تامِرٌ** ve **لابِنٌ**” denir; yani hurma ve süt sahibi. Ve **أَسْمَنَ القومُ**: onların yanında **السَّمْنُ** çoğaldı. Ve **سَمَّنَهم تَسْمِيناً**: onlara **السَّمْنَ** azık verdi. Ve “**جاؤُوا يَسْتَسمِنُون**” yani kendilerine bağışlanmak üzere **السَّمْنَ** isterler. Ve **السَّمّانُ**: **السَّمْن** satıcısı. Cevherî: **السِّمّان**’ı **السَّمْن** satıcısı yaparsan munsarif olur; onu **السَّمِّ**’den yaparsan marifede munsarif olmaz. Ve denir: **سَمَّنْته** ve **أَسْمَنتُه**: ona **السَّمْنَ** yedirdiğinde; ve râciz dedi:

“**لمّا نزَلْنا حاضِرَ المَدينة،
بعدَ سِياقِ عُقْبةٍ مَتِينه،
صِرْنا إلى جاريَةٍ مَكِينه،
ذاتِ سُرورٍ عَيْنُها سَخِينه
فباكَرَتْنا جَفْنةٌ بَطِينه،
لحْمَ جَزُورٍ عَثَّةٍ سَمِينه**”

Yani **السَّمْن**’den **مَسْمونة**; **السِّمَنِ**’den değil. Ve onun sözü: **جارية**; muradı su ile akan bir pınardır. **مَكِينه**: yerde yerleşik. **ذات سُرورٍ**: konaklayana onunla sevinç duyulur. Ve **التَّسْمِينُ**: soğutmadır; Tâifî. Ve Haccâc hadîsinde: ona kızarmış bir balık getirildi; onu taşıyana dedi: “**سَمِّنْها**”; ne istediğini bilmedi; bunun üzerine Saîd b. Anbese dedi: o sana “biraz soğut” diyor. Ve **السُّمَانَى**: bir kuş; onun teki **سُمَاناةٌ**; ve **السُّمَانَى** tekil de olabilir. Cevherî dedi: şeddeli olarak **سُمّانَى** deme; şair dedi:

“**نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمانَى الأَقبُر**”

İbnü’l-A‘râbî: **الأَسْمالُ** ve **الأَسْمانُ**: eskiyen peştamallar. Ve **السَّمّانُ**: onunla süsleme yapılan boyalardır; **الجَبّان** gibi bir isim. Ve **سَمْنٌ** ve **سَمْنان** ve **سُمْنان** ve **سُمَيْنة**: yerlerdir. Ve **السُّمَنِيَّة**: Hind ehlinden bir kavim; dehrîlerdir. Cevherî: **السُّمَنِيَّة** (sîn’in dammesi ve mîm’in fethası ile), tenâsühü söyleyen ve haberle ilmin vukuunu inkâr eden putperestlerden bir fırkadır. Ve **السُّمْنة**: yapraklı bir ot; ince dallı çubukları vardır; beyaz bir çiçeği vardır. Ebû Hanîfe dedi: **السُّمْنةُ** **الجَنْبَة**’dendir; yazın yıldızlarıyla biter ve yeşilliği devam eder.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س م ن * * السَّمْنُ * معروف وجمعه * سُمْنَانُ * كعبد وعبدان و * سَمَنَ * الرجل الطعام من باب نصر لته بالسمن فهو طعام * مَسْمُونٌ * و * سَمِينٌ * أيضا و * السَّمَّانُ * إن جعلته بائع السمن انصرف وإن جعلته من السم لم ينصرف في المعرفة و * سَمَّنَ * القوم * تَسْمِينا * زودهم السمن و * التَّسْمِينُ * في لغة أهل الطائف واليمن التبريد و * السَّمِينُ * ضد المهزول وقد * سَمِنَ * من باب طرب فهو * سَمِينٌ * و * تَسَمَّنَ * مثله و * سَمَّنَهُ * غيره * تَسْمِينا * وفي المثل سمن كلبك يأكلك و * السُّمْنَةُ * بالضم دواء تسمن به النساء و * اسْتَسْمَنَهُ * عده سمينا واسْتَسْمَنَه طلب منه هبة السمن و * السُّمَانَى * طائر ولا يقال سماني بالتشديد الواحدة * سُمَانَاةٌ * والجمع * سُمَاننَيَاتٌ * و * السَّمَنِيَّةُ * بضم السين وفتح الميم فرقة من عبدة الأصنام تقول بالتناسخ وتنكر وقوع العلم بالأخبار

##### Türkçe

* س م ن * * **السَّمْنُ** * bilinen (şey)dir; çoğulu **سُمْنَانُ**’dur; **كعبد وعبدان** gibi. Ve **سَمَنَ** adam yemeği, **نصر** bâbından: ona **السَّمْنُ** ile kattı; o hâlde o, **مَسْمُونٌ** olan bir yemektir; ve ayrıca **سَمِينٌ** (olan)dır. Ve **السَّمَّانُ**: eğer onu **السَّمْنُ** satıcısı yaparsan (munsarif olur); eğer onu **السم**’den (türemiş) yaparsan, marifede munsarif olmaz. Ve **سَمَّنَ** kavmi **تَسْمِينا**: onlara **السَّمْنُ** azık verdi. Ve **التَّسْمِينُ**: Tâif ve Yemen ehlinin dilinde soğutmadır. Ve **السَّمِينُ**: zayıfın zıddıdır; ve **سَمِنَ**, **طرب** bâbından (gelir); o hâlde o **سَمِينٌ**’dir. Ve **تَسَمَّنَ**: onun gibidir. Ve başkası onu **سَمَّنَهُ** **تَسْمِينا**. Ve meselde: “Köpeğini semirt, seni yer.” Ve **السُّمْنَةُ** (ضم ile): kadınların onunla semirdiği bir ilaçtır. Ve **اسْتَسْمَنَهُ**: onu semiz saydı; ve **اسْتَسْمَنَه**: ondan **السَّمْنُ** hibesi talep etti. Ve **السُّمَانَى**: bir kuştur; teşdîd ile **سماني** denilmez. Tekili **سُمَانَاةٌ**; çoğulu **سُمَاننَيَاتٌ**. Ve **السَّمَنِيَّةُ**: **السين**’in dammesi ve **الميم**’in fethasıyla; tenâsühü söyleyen ve haberlerle ilmin vukuunu inkâr eden putperestlerden bir fırkadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( سَمِنَ كسَمِعَ ، سَمَانَةً بالفتح ) ، عن ابنِ الأعْرابيِّ وأَنْشَدَ :
رَكِبْناها سَمانَتَها فلمَّابَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُأَي طُولُ سَمانَتِها . ( وسِمَناً ، كعِنَبٍ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ، ( فهو سامِنٌ وسَمِينٌ ) ، وعلى الأَخيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ ، ( ج سِمَانٌ ) ، بالكسْرِ .
قالَ سِيْبَوَيْه : ولم يقولُوا سُمَناء ، اسْتَغْنَوا عنه بسِمانٍ .
( و ) قالَ اللّحْيانيُّ : المُسْمِنُ ، ( كمُحْسِنٍ : السَّمِينُ خِلْقَةً ، وقد أَسْمَنَ ) الرَّجُلُ ،

( وسَمَّنَهُ ) غيرُهُ ( تَسْمِيناً ) ؛ ومنه المَثَلُ : سَمِّنْ كَلْبَك يأْكُلْك .
( و ) قالَ بعضُهم : ( امْرأَةٌ مُسْمَنةٌ ، كمُكْرَمَةٍ ) : سَمِينَةٌ ( خِلْقَةً ، ومُسَمَّنَةٌ ، كمُعَظَّمَةٍ ) : إذا كانتْ سَمِينَةً ( بالأَدْويَةِ ) ، وقد سُمِنَتْ .
وفي الحدِيثِ : ( وَيْلٌ للمُسَمَّناتِ يوْمَ القِيامَةِ من فَتْرة في العِظامِ ) ، أَي اللاتي يَسْتَعْملْن الأَدْويَة للسِّمَن .
( وأَسْمَنَ ) الَّرجُلُ : ( مَلَكَ ) شيئاً ( سَمِيناً ، أَو اشْتَراهُ ، أَو وَهَبَه ) ؛ واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأَوَّل والثالثِ .
( و ) أَسْمَنَ : ( سَمِنَتْ ماشِيَتَهُ ) ونعمَهُ فهو مُسْمِنٌ .
( واسْتَسْمَنَ : طَلَبَ أنْ يُوهَبَ له السّمِينُ ) .
وفي الصِّحاحِ : أنْ يُوهبَ له السِّمَنُ .
وفي اللّسانِ : واسْتَسْمَنه : طَلَبَه سَمِيناً .
( و ) اسْتَسْمَنَ ( فلاناً : وجَدَهُ سَمِيناً : أو عَدَّهُ سَمِيناً ) كما في الصِّحاحِ ومنه المَثَلُ : ( ولقد اسْتَسْمَنْت ذا وَرَم ) . ( وطَعامٌ مُسْمَنَةٌ ) للجسْمِ ) كمَرْحَلَةٍ أي : تَحْمِلُه على السّمنِ ، ( وأَرضٌ سَمِينَةٌ ) ( تَرِبَةٌ ) أَي : جَيِّدة الترْبَةِ ( لا حَجَرَ فيها ) قوِيَّة على تَرْشِيح النَّبْتِ .
( والسَّمْنُ : سِلاءُ الزُّبْدِ ) ، والزُّبْدُ ) سِلاءُ اللّبَنِ ، وهو للبَقَرِ وقد يكونُ للمِعْزى ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لامْرِىءِ القَيْسِ وذكر مِعْزًى له :
فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ ( يُقاوِمُ السُّمُومَ كُلَّها ويُنَقِّي الوَسَخَ مِن القُروحِ الخَبيثَةِ ويُنْضِجُ الأَوْرامَ كُلَّها ويُذْهِبُ الكَلَفَ والنَّمَشَ من الوجْهِ طِلاءً ج

أَسْمُنٌ وسُمونٌ وسُمْنانٌ ) ، مِثْل أَعْبُدٍ وعُبودٍ وعُبْدانٍ وأَظْهُرٍ وظُهورٍ وظُهْرانٍ ، واقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ على الأَخِيرَيْن .
( وسَمَنَ الطَّعامَ ) وغيرَهُ ، فهو مَسْمونٌ : ( عَمِلَهُ به ) ولَتَّهُ به ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ :
عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُقالَ ابنُ بَرِّي : قالَ ابنُ حَمْزَةَ : إنَّما هو أُرْهِنَتْ أَي أُعِدَّتْ وأُدِيمَتْ . ( كسَمَّنَهُ ) تَسْمِيناً ، ( وأَسْمَنَه .
( و ) سَمَنَ ( القوْمَ ) يَسْمُنُهم سمناً : ( أَطْعَمَهُم سَمْناً .
( وأَسْمَنُوا : كَثُرَ سَمْنهُم .
( وهم سامِنُونَ ) : أَي ذَوُوا سَمْنٍ ، كما يقالُ : تامِرُون ولابِنُون .
( و ) أَبو المكارِمِ ( فِتْيانُ بنُ أَحمدَ بنِ سَمْنِيَّة ) ، بفتح فسكون فكسر وتشْديدِ ياءٍ تَحْتية : ( شيْخٌ لابنِ نُقْطَةَ ) وهو ضَبَطَه .
( والتَّسْمِينُ : التَّبْريدُ ) ، بلُغَةِ أَهْلِ الطَّائِفِ واليَمَنِ وأُتِيَ الحجَّاجُ بسَمَكةٍ مَشْويَّةٍ فقالَ للطبَّاخِ سَمِّنْها ؛ كما في الصِّحاحِ وفي النَّهايَةِ : فقالَ للذي حَمَلَها : سَمِّنها ، فلم يدْرِ ما يريدُ : فقالَ عَنْبسةُ بنُ سعيدٍ : إنَّه يقولُ لك بَرِّدْها قَلِيلاً .
( والسُّمَانَى ، كحُبارَى ) ، ولا يقالُ سُمَّانَى بالتَّشْديدِ : ( طائِرٌ ) ، وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ :
نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمَانَى الأَقْبُر ويقالُ : هو السّلوَى ووَقَعَ للمصنِّفِ في ( ح و ر ) ما نَصّه : وأَحْمدُ بنُ أَبي الحُوارَى ، كسُكَارَى وسُمَّانَى ، مُغايراً بين سُكَارَى

وسُمَّانَى وشدَّدَ المِيم بالقَلَم ، وتقدَّمَ التَّنّبِيه عليه في ذلِكَ .
يَقَعُ ( للواحِدِ والجَمْعِ أَو الواحِدَةُ سُمَاناةٌ ) والجَمْعُ سُمَانياتٌ .
( والسَّمَّانُ ، كشَدَّادٍ : أَصْباغٌ يُزَخْرفُ بها ) ، اسمٌ كالجَبَّانِ .
( والسُّمَنِيَّةُ ، كعُرَنِيَّةٍ ) ، أَي بضمٍ ففتحٍ ، هذا هو الصَّوابُ ، ووَقَعَ في بعضِ النسخِ كعَربيَّةٍ كالمَنْسوبِ للعَرَبِ وهو تَصْحيفٌ ، ( قوْمٌ بالهِنْدِ ) من عبَدَةِ الأَصْنامِ ، ( دُهْريُّونَ ) ، بضمِ الدَّالِ ، ( قائِلُونَ بالتَّناسُخِ ) ويُنْكِرُونَ وُقُوعَ العِلْم بالإِخْبارِ ، ويقالُ : إنَّه نسْبَةٌ إلى سِمَنٍ ، كزِنَةٍ ، اسمُ صَنَمٍ لهم . كذا بخطِّ الإمامِ أَبي عبْدِ الّلهِ القصَّار .
وفي شرْحِ بديعِ ابنِ السَّاعاتي : أَنَّ نسْبَتَهم إلى بلدٍ بالهِنْدِ يقالُ لها سومنات .
قلْتُ : وهذا هو الذي صرَّحُوا به فتكونُ النِّسْبَة حينَئذٍ على غيرِ قياسٍ .
( والسُّمْنَةُ ، بالضَّمِّ : عُشْبَةٌ ) ذاتُ وَرَقٍ وقُضُبٍ دَقيقَةُ العِيدَانِ لها نَوْرَة بَيْضاءُ .
وقالَ أَبو حَنيفَةَ : السُّمْنَةُ مِن الجَنْبَة ( تَنْبُتُ بنجُومِ الصَّيْفِ وتَدُومُ خُضْرتُها .
( و ) السُّمْنةُ : ( دَواءُ السِّمَنِ ) .
وفي التَّهْذيبِ : تُسَمَّن به المرْأَةُ .
( و ) سُمْنةٌ : ( ع ) .
وقالَ نَصْر : ناحِيَةٌ بجَرَشَ .
( و ) سُمْنةٌ : ( ة ببُخارَى ، منها ) العِمادُ ( محمدُ بنُ علِيِّ بنِ عبْدِ المَلِكِ الفَقيهُ ) ، المُفْتِي ، إمامُ جامِعِ بُخارَى ، تَفَقَّه على القونويِّ ، وكانَ في حُدودِ خَمْسين وستّمائَةٍ ، تَفَقَّه عليه فخرُ الدِّيْن البونتي .
( و ) سُمْنةُ : ( لَقَبُ الزُّبيرِ بنِ محمدٍ العُمَريِّ المُقْرِىءِ ) المَدنيّ ، قَرَأَ على قالون ؛ ضَبَطَه أَبو العَلاءِ العطَّار .

( وسَمْنانُ : ع ) قُرْبَ اليَمامَةِ مِن دِيارِ تميمٍ .
( و ) سِمْنانُ ، ( بالكسر : د ) بقوْمَس بينَ خُرَاسان والرَّيِّ ، منه أَبو بكْرٍ أَحمدُ بنُ دَاوُد المحدِّثُ ؛ ترْجَمَه الحاكِمُ ؛ وجوَّزَ نَصْر فيه الفتْحَ أَيْضاً ، وقالوا هو الأَصْل .
( و ) سُمْنانُ ، ( بالضَّمِّ : جَبَلٌ ) ، عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( وسَامَانُ بنُ عبدِ المَلِكِ السَّامانِيُّ : محدِّثٌ ) نُسِبَ إلى جَدِّه ، أَو إلى إحْدَى القُرَى الآتي ذِكْرها .
( والمُلوكُ السَّامانِيَّةُ ) : مُلوكُ ما وَرَاء النَّهْرِ وخُرَاسان ، ( تُنْسَبُ إلى سَامانَ بنِ حَيَّا ) أَحَدِ أَجْدادِهِم ، وكانوا مِن أَحْسَن المُلوكِ سِيرَةً ، يرجعُونَ إلى عَقْلٍ ودِيْنٍ وعلْمٍ .
وقالَ ياقوت : يُنْسَبونَ إلى قرْيَةٍ بنواحِي سَمَرْقَنْد يقالُ لها سَامانُ ، منهم : المَلِكُ أَحمدُ بنُ أَسدِ بنِ سَامانَ البُخارِيُّ عن ابنِ عُيَيْنة ، ويَزِيدِ بنِ هَارون ، ماتَ سَنَة 250 ، وعنه ولدُه الأَميرُ الماضِي أَبو إبراهيمَ إسْمعيلُ بنُ أَحمدَ ، وتولَّى بعْدَه ولدُه الأَميرُ نَصْر ، وماتَ سَنَة 277 ؛ ثم أَخُوه إسْمعيلُ بنُ أَحمدَ المَذْكُور ، وقد رَوَى عن أبيه وكانَ مُكْرِماً للعُلَماءِ عادِلاً ، ماتَ سَنَة 295 ، رَوَى عنه عبدُ اللهاِ بنُ يَعْقوب البُخارِيُّ وآخَرْون .
( وسُمْنٌ ، بالضَّمِّ : ع ) ، عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( و ) سُمَيْنَةُ ، ( كجُهَيْنَةَ : أَوَّلُ مَنْزِلٍ من النِّباجِ لقاصِدِ البَصْرَةِ ) لبَني عَمْرو بنِ تمِيمٍ ، وهو وادٍ ، قالَهُ نَصْر .
( والأَسْمانُ : الأُزُرُ الخُلْقانُ ) ، كالأَسْمالِ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ .
( وسامِينٌ : ة بهَمَذَانَ .
( وسَامانُ : ة بالرَّيِّ .

( و ) أَيْضاً : ( مَحَلَّةٌ بأَصْبَهانَ منها : أَحمدُ بنُ عليِّ ) الأَسْمهانيّ السَّامانيُّ ( الصَّحَّافُ ) حدَّثَ عن أَبي الشيْخِ .
( وسِمْنينُ ، بالكسْرِ : د .
( و ) السَّمِينُ ، ( كأَميرٍ ) : خِلافُ المَهُزولِ ، وهو ( لَقَبُ عبدِ اللهاِ بنِ عَمْرو بنِ ثَعْلَبَةَ ، لأَنَّه كانَ بينَ أَخٍ وعَمَ وعدَدٍ كثيرٍ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
تَسَمَّنَ الرَّجُلُ : صارَ سَمِيناً ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
وتَسَمَّنَ : تكَثَّرَ بما ليسَ فيه مِن الخيْرِ ، أَو ادَّعَى بما ليسَ فيه مِن الشَّرَفِ أَو جَمْع المالِ ليُلْحَقَ بذوِي الشَّرَفِ ، أَو أَحَبَّ التَّوسُّعَ في المآكلِ والمَشارِبِ وهي أَسبابُ السِّمَنِ ؛ وبكلِّ ذلِكَ فُسِّرَ الحدِيثُ : ( يكونُ في آخِرِ الزَّمانِ قوْمٌ يَتَسمَّنونَ ) .
وقالوا : اليَنَمةُ تُسْمِنُ ولا تُغْزُو أَي إنَّما تَجْعَلُ الإِبِلَ سَمِينَةً ولا تَجْعلها غِزاراً .
وسَمَنْتُ له : أَدَمْتُ له بالسَّمْن .
وأَسْمَنَ : اشْتَرى سَمْناً .
واسْتَسْمَنَ : طَلَبَ أَن يُوهَبَ له السّمْنُ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
وسَمَّنَهم تَسْمِيناً : زَوَّدَهُم السَّمْنَ .
والسَّمَّانُ : بائِعُ السَّمْنِ ، واشْتَهَرَ به أَبو صالِحٍ ذَكْوانُ بن عبْدِ اللهاِ مَوْلَى باهِلَةَ ، تابِعيٌّ مَشْهورٌ .
وقالَ الجَوْهرِيُّ : السَّمَّانُ إنْ جَعَلْته بائِعَ السَّمْنِ انْصَرَفَ ، وإن جَعَلْتَه مِن السَّمِّ لم يَنْصرِف في المَعْرفَةِ .
وأَسْمَنَه : أَطْعَمَهُ السَّمْنَ ، وقوْلُ الرَّاجزِ :
لحْمَ جَزُورٍ غَثَّةٍ سَمِنيه

أَي مَسْمونَة مِن السَّمْن لا مِنَ السِّمَنِ ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
وأَسْمَنَ الشَّاةَ مِثْلُ سَمَّنَها .
ودارٌ سَمِينَةٌ : كثيرَةُ الأَهْلِ ، وهو مجازٌ .
وسمَّنُوا لفلانٍ : أَعْطوه كَثيراً .
وهذا كَلامٌ سَمِينٌ .
وهو أَسْمَنُ حظّاً مِن فلانٍ .
وانْقَلَبَتْ بلْدَتُهم سَمْنةً وعَسْلَةً ، كثُرَتا فيه .
وفي المَثَلِ : سَمْنكُم هُرِيقَ ، في أَدِيمكم ، أَي مالكُم يُنْفَقُ عليكم ، ومنه أَخَذتِ العامَّةُ : سَمْنكُم في دَقيقِكم .
والسَّمِينُ ، كأَمِينٍ : لَقَبُ أَبي مُعاوِيَةَ صَدَقة بن أَبي عبدِ الّلهِ القُرَشِيّ الدِّمَشْقيّ عن ابنِ المُنْكَدرِ ؛ ولَقَبُ أَبي عبدِ الّلهِ محمدِ بنِ حاتِمِ بنِ مَيْمون المَرْوَزيّ البَغْدادِيّ عن وكيعٍ ؛ ولَقَبُ أَبي المَعالِي أَحمدَ بن عبْدِ الجبَّارِ البَغْدادِيّ عن ابنِ البطر .
والسَّمِينُ : صاحِبُ إعْرابِ القُرآنِ والمُفْرداتِ مَشْهورٌ .
وبالضمِّ وفَتْحِ الميمِ وأَخُوه عُمَر سَمِعاً مِن ابنِ شانيل .
وسُمْنةٌ ، بالضمِّ : ماءَةٌ بينَ المَدينَةِ والشامِ قُرْبَ وادٍ القرى ؛ عن نَصْر .

وسَمْنانُ ، بالفتْحِ : شعبٌ لبَني رَبيعَةَ بنِ مالِكٍ فيه نَخْلٌ ؛ عن نَصْر .
وبالكسْرِ قَرْيَةٌ بِنَسَا ، لها نَهْرٌ كبيرٌ ، منها : أَبو الفَضْلِ محمدُ بنُ أَحمدَ بنِ إسْحق عن أَبي بكْرٍ الإِسْماعِيليّ ، ماتَ سَنَة 400 .
وسَمْنانُ : جَدُّ القاضِي أَبي جَعْفرٍ محمدِ بنِ أَحمدَ بنِ مَحْمود بنِ سَمْنان العِرَاقيّ نَزِيلُ بَغْدادَ أَحدُ مشايخِ الخَطِيبِ ، سَمِعَ الدَّارْقطْنيّ ، وماتَ بالموصلِ قاضِياً سَنَة 444 .
وسَامانُ : مِن قُرَى سَمَرْقَنْد ، عن ياقوت وقد تقدَّمَ .
وسَامانُ : قرْيَةٌ بدِيارِ بكْرٍ ، منها : الحَسَنُ بنُ سعيدِ بنِ عبدِ الّلهِ بنِ بنْدارٍ السَّامانيُّ تَرْجَمه السبكيّ ، رَحِمَه الّلهُ تعالى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

##### Türkçe

: (**سَمِنَ** **كسَمِعَ** ، **سَمَانَةً** بالفتح) ، İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
رَكِبْناها سَمانَتَها فلمَّابَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ
yani: onun **سَمانَتِها**’sının uzunluğu. (**وسِمَناً** ، **كعِنَبٍ**) ; bunu Cevherî nakletti; (o **سامِنٌ** ve **سَمِينٌ**’dir); Cevherî ikincisiyle yetindi; (çoğulu **سِمَانٌ**) kesre ile.

Sîbeveyh dedi: **سُمَناء** demediler; ondan **سِمانٍ** ile müstağni oldular.

(ve) Lihyânî dedi: **المُسْمِنُ** ( **كمُحْسِنٍ** : yaratılışça **السَّمِينُ**; ve adam **أَسْمَنَ** oldu),

(ve **وسَمَّنَهُ**) başkası ( **تَسْمِيناً** ) ; ondan mesel: **سَمِّنْ كَلْبَك يأْكُلْك**.
(ve) bazısı dedi: (**امْرأَةٌ مُسْمَنةٌ ، كمُكْرَمَةٍ**) : yaratılışça şişman (**سَمِينَةٌ**); ve (**ومُسَمَّنَةٌ ، كمُعَظَّمَةٍ**) : eğer ilaçlarla (**بالأَدْويَةِ**) şişman ise; ve **سُمِنَتْ** olmuştur.
Hadiste: (**وَيْلٌ للمُسَمَّناتِ يوْمَ القِيامَةِ من فَتْرة في العِظامِ**) ; yani şişmanlık için ilaçları kullananlar.

(**وأَسْمَنَ**) adam: (**مَلَكَ**) bir şeyi (**سَمِيناً**), yahut onu satın aldı, yahut bağışladı (**أَو وَهَبَه**) ; Cevherî birinci ve üçüncü ile yetindi.
(ve) **أَسْمَنَ**: (onun davarı (**ماشِيَتَهُ**) ve hayvanları (**ونعمَهُ**) şişmanladı); o **مُسْمِنٌ**’dir.
(**واسْتَسْمَنَ : طَلَبَ أنْ يُوهَبَ له السّمِينُ**) .
Sıhâh’ta: kendisine **السِّمَنُ** bağışlanmasını.
Lisân’da: **واسْتَسْمَنه**: onu şişman olarak istedi.
(ve) **اسْتَسْمَنَ** (falancayı: onu şişman buldu; yahut onu şişman saydı) Sıhâh’ta olduğu gibi; ondan mesel: (**ولقد اسْتَسْمَنْت ذا وَرَم**). (**وطَعامٌ مُسْمَنَةٌ**) (beden için) (**كمَرْحَلَةٍ**) yani: onu şişmanlığa sevk eder; (**وأَرضٌ سَمِينَةٌ**) (**تَرِبَةٌ**) yani: toprağı iyi, içinde taş olmayan; bitkiyi süzmeye/filtrelemeye güçlü.
(**والسَّمْنُ : سِلاءُ الزُّبْدِ**) , ve (**الزُّبْدُ**) sütün (**اللّبَنِ**) kaymağıdır; o sığır içindir ve keçi için de olabilir; Cevherî İmruü’l-Kays’tan, kendisine ait bir keçiyi anarak, inşâd etti:
فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ
( bütün sıcak rüzgârlara karşı koyar ve pisliği kötü yaralardan temizler ve bütün şişleri olgunlaştırır ve yüzdeki **الكَلَفَ** ve **النَّمَشَ**’ı sürme olarak giderir ج

**أَسْمُنٌ** ve **سُمونٌ** ve **سُمْنانٌ**), **أَعْبُدٍ** ve **عُبودٍ** ve **عُبْدانٍ**; ve **أَظْهُرٍ** ve **ظُهورٍ** ve **ظُهْرانٍ** gibi; Cevherî son ikisiyle yetindi.
(**وسَمَنَ الطَّعامَ**) ve başkasını; o **مَسْمونٌ**’dur: (onu onunla yaptı); ve onu onunla yoğurdu; Cevherî inşâd etti:
عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ أَوْهَبَتْله عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ
İbn Berrî dedi: İbn Hamza dedi: ancak o **أُرْهِنَتْ**’tir; yani hazırlandı ve sürdürülüp devam ettirildi. (**كسَمَّنَهُ**) **تَسْمِيناً**; (ve **أَسْمَنَه**).
(ve) **سَمَنَ** (kavmi) onları **يَسْمُنُهم** **سمناً**: (onlara **سَمْناً** yedirdi).
(**وأَسْمَنُوا**: onların **سَمْنُ**’u çoğaldı).
(ve onlar **سامِنُونَ**’dur): yani **سَمْنٍ** sahipleri; **تامِرُون** ve **لابِنُون** denildiği gibi.
(ve) Ebü’l-Mekârim (**فِتْيانُ بنُ أَحمدَ بنِ سَمْنِيَّة**) —fetha sonra sükûn sonra kesre ve alttaki yâ’nın şeddelenmesiyle—: (İbn Nukta’nın şeyhi); onu böyle ضبط etti.
(**والتَّسْمِينُ : التَّبْريدُ**) , Tâif ve Yemen ehlinin lügatinde; Haccâc’a kızarmış bir balık getirildi de aşçıya: **سَمِّنْها** dedi; Sıhâh’ta olduğu gibi; Nihâye’de: onu taşıyana: **سَمِّنها** dedi; ne istediğini bilmedi; bunun üzerine ‘Anbese b. Sa‘îd dedi: o sana “biraz soğut” diyor.
(**والسُّمَانَى ، كحُبارَى**) , ve şeddeli olarak **سُمَّانَى** denilmez: (bir kuş); Cevherî inşâd etti:
نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمَانَى الأَقْبُر
ve denilir: o **السّلوَى**’dır. Müellife (**ح و ر**) maddesinde şu lafız vâki oldu: ve **أَحْمدُ بنُ أَبي الحُوارَى** , **كسُكَارَى** ve **سُمَّانَى**; **سُكَارَى** ile **سُمَّانَى** arasında farklılaştırarak; ve kalemle mîm’i şeddeledi; bununla ilgili uyarı daha önce geçti.
(tekil ve çoğul için vâki olur; yahut tekili **سُمَاناةٌ**) ve çoğulu **سُمَانياتٌ**.
(**والسَّمَّانُ ، كشَدَّادٍ : أَصْباغٌ يُزَخْرفُ بها**) , **الجَبَّانِ** gibi bir isim.
(**والسُّمَنِيَّةُ ، كعُرَنِيَّةٍ**) , yani damme sonra fetha; doğru olan budur; bazı nüshalarda **كعَربيَّةٍ** (Araplara nisbet edilen gibi) vâki olmuştur ki bu bir tashîftir; (Hind’de bir kavim) putperestlerden; (**دُهْريُّونَ**) —**الدَّالِ**’in dammesiyle—; (**قائِلُونَ بالتَّناسُخِ**) ve haber vermekle ilmin vukuunu inkâr ederler; ve denilir: o, onlar için bir putun adı olan **سِمَنٍ**’e nisbetdir; **كزِنَةٍ** gibi. İmam Ebû ‘Abdillâh el-Kassâr’ın hattıyla böyledir.
İbnü’s-Sâ‘âtî’nin Bedî‘ şerhinde: onların nisbeti Hind’de **سومنات** denilen bir beldeyedir.
Dedim: bu, açıkça beyan ettikleri şeydir; o hâlde nisbet, o vakit kıyasa göre olmayan bir şekil üzere olur.
(**والسُّمْنَةُ ، بالضَّمِّ : عُشْبَةٌ**) : yapraklı ve ince çubuklu, dalları ince; beyaz bir çiçeği vardır.
Ebû Hanîfe dedi: **السُّمْنَةُ** **الجَنْبَة**’dendir; (yazın doğuşlarıyla biter ve yeşilliği devam eder).
(ve) **السُّمْنةُ**: (şişmanlık ilacı (**دَواءُ السِّمَنِ**)).
Tehzîb’de: kadın onunla şişmanlatılır.
(ve) **سُمْنةٌ**: (**ع**).
Nasr dedi: Cerş’te bir nâhiye.
(ve) **سُمْنةٌ**: (Buhârâ’da bir belde; ondan) ‘İmâd (Muhammed b. ‘Alî b. ‘Abdi’l-Melik el-fakîh), müftî, Buhârâ câmiinin imamı; Konevî üzerinde fıkıh okudu; altı yüz elliler civarında idi; Fahru’d-dîn el-Bûntî onun üzerinde fıkıh okudu.
(ve) **سُمْنةُ**: (Zübeyr b. Muhammed el-‘Umerî el-mukri’ el-Medenî’nin lakabı); Kâlûn üzerine okudu; onu Ebü’l-‘Alâ el-‘Attâr ضبط etti.

( **وسَمْنانُ** : ع ) Yemâme’ye yakın, Temîm’in diyarlarından.

( و ) **سِمْنانُ** ، (kesre ile: د) Horasan ile Rey arasında, Kavmes’te; ondan Ebû Bekr Ahmed b. Dâvûd el-muhaddis; onu Hâkim terceme etti; Nasr onda feth’i de câiz gördü, ve “asl olan odur” dediler.

( و ) **سُمْنانُ** ، (zamme ile: جبلٌ), İbn Düreyd’den.

( **وسَامَانُ بنُ عبدِ المَلِكِ السَّامانِيُّ** : muhaddis ) dedesine nisbet edildi, yahut zikri gelecek köylerden birine.

( **والمُلوكُ السَّامانِيَّةُ** ) : Mâverâünnehir ve Horasan kralları; ( **تُنْسَبُ إلى سَامانَ بنِ حَيَّا** ) onların cedlerinden biri; ve onlar sîretçe kralların en güzellerinden idiler; akla, dine ve ilme dönerlerdi.

Yâkût dedi: Semerkand nahiyelerinde **سَامانُ** denilen bir köye nisbet olunur; onlardan: Buhârî **المَلِكُ أَحمدُ بنُ أَسدِ بنِ سَامانَ**; İbn Uyeyne’den ve Yezîd b. Hârûn’dan (rivayet etti); 250 senesinde öldü; ondan oğlu, geçmiş emir Ebû İbrâhîm İsmâîl b. Ahmed; ondan sonra oğlu emir Nasr velâyeti üstlendi ve 277 senesinde öldü; sonra onun kardeşi, zikredilen İsmâîl b. Ahmed; babasından rivayet etti ve âlimlere ikram eden, âdil idi; 295 senesinde öldü; ondan Abdullah b. Ya‘kûb el-Buhârî ve başkaları rivayet etti.

( **وسُمْنٌ** ، zamme ile: ع ), İbn Düreyd’den.

( و ) **سُمَيْنَةُ** ، (Cüheyne gibi: Nibâc’dan Basra’yı kasteden için ilk menzil) Amr b. Temîm oğullarınındır; ve o bir vadidir; Nasr söyledi.

( **والأَسْمانُ : الأُزُرُ الخُلْقانُ** ), **الأَسْمالِ** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den.

( **وسامِينٌ** : Hemazân’da ة.
( **وسَامانُ** : Rey’de ة.

( و ) ayrıca: (İsfahân’da bir mahalle; ondan: **أَحمدُ بنُ عليِّ** ) el-Esmehanî es-Sâmânî ( **الصَّحَّافُ** ) Ebû’ş-Şeyh’ten hadis rivayet etti.

( **وسِمْنينُ** ، kesre ile: د.

( و ) **السَّمِينُ** ، (Emîr gibi): **المَهُزولِ**’ün zıddı; ve o (Abdullah b. Amr b. Sa‘lebe’nin lakabıdır; çünkü o bir kardeş, bir amca ve çok sayıda (kimse) arasında idi).

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**تَسَمَّنَ الرَّجُلُ** : semîn oldu; Cevherî nakletti.
Ve **تَسَمَّنَ** : kendisinde olmayan hayırla çoğaldı; yahut kendisinde olmayan şerefle yahut mal toplamayı iddia etti ki şeref sahiplerine ilhak olunsun; yahut yiyecek ve içeceklerde genişlemeyi sevdi—ki bunlar semizliğin sebepleridir; ve bütün bunlarla hadis tefsir edildi: (Âhir zamanda bir kavim olur, **يَتَسمَّنونَ**).
Ve dediler: **اليَنَمةُ تُسْمِنُ ولا تُغْزُو** yani ancak develeri semîn kılar, onları gızâr kılmaz.
Ve **وسَمَنْتُ له** : ona iç katık yaptım, **السَّمْن** ile.
Ve **أَسْمَنَ** : **سَمْناً** satın aldı.
Ve **واسْتَسْمَنَ** : kendisine **السّمْنُ** hibe edilmesini talep etti; Cevherî nakletti.
Ve **وسَمَّنَهم تَسْمِيناً** : onlara **السَّمْنَ** azık verdi.
Ve **السَّمَّانُ** : **السَّمْنِ** satıcısı; bununla Ebû Sâlih Zekvân b. Abdullah, Bâhile’nin mevlâsı, meşhur tâbiî tanındı.
Cevherî dedi: **السَّمَّانُ**’ı **السَّمْنِ** satıcısı yaparsan munsarif olur; onu **السَّمِّ**den yaparsan marifede munsarif olmaz.
Ve **أَسْمَنَه** : ona **السَّمْنَ** yedirdi; ve râcizin sözü:
لحْمَ جَزُورٍ غَثَّةٍ سَمِنيه

Yani **مَسْمونَة**: **السَّمْنِ**den, **السِّمَنِ**den değil; Cevherî nakletti.
Ve **أَسْمَنَ الشَّاةَ**: **سَمَّنَها** gibidir.
Ve **دارٌ سَمِينَةٌ** : ehli çok; ve o mecazdır.
Ve **سمَّنُوا لفلانٍ** : ona çok verdiler.
Ve bu **كَلامٌ سَمِينٌ**.
Ve o, falandan daha **أَسْمَنُ** bahtlıdır.
Ve beldeleri **سَمْنةً وعَسْلَةً**e döndü; ikisi onda çoğaldı.
Ve meselde: **سَمْنكُم هُرِيقَ ، في أَدِيمكم**; yani malınız size harcanır; ve bundan avam “**سَمْنكُم في دَقيقِكم**”i aldı.
Ve **السَّمِينُ** (Emîn gibi): Ebû Muâviye Sadaka b. Ebî Abdullah el-Kureşî ed-Dımaşkî’nin, İbnü’l-Münkedir’den (rivayet edenin) lakabı; ve Ebû Abdullah Muhammed b. Hâtim b. Meymûn el-Mervezî el-Bağdâdî’nin, Vekî‘den (rivayet edenin) lakabı; ve Ebû’l-Me‘âlî Ahmed b. Abdülcebbâr el-Bağdâdî’nin, İbnü’l-Batr’dan (rivayet edenin) lakabı.
Ve **السَّمِينُ**: Kur’ân’ın i‘râbı ve müfredâtın sahibi, meşhurdur.
Ve zamme ile ve mîm’in fethiyle; ve kardeşi Ömer, İbn Şânîl’den işittiler.
Ve **سُمْنةٌ** , zamme ile: Medine ile Şam arasında, Vâdî’l-Kurâ yakınında bir su; Nasr’dan.

**وسَمْنانُ** , feth ile: Rebîa b. Mâlik oğullarına ait bir şı‘b; onda hurmalık vardır; Nasr’dan.
Ve kesre ile: Nesâ’da bir köy; onun büyük bir nehri vardır; ondan: Ebû’l-Fazl Muhammed b. Ahmed b. İshak, Ebû Bekr el-İsmâîlî’den; 400 senesinde öldü.
Ve **وسَمْنانُ** : Kadı Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed b. Mahmûd b. Semnân el-Irâkî’nin dedesi; Bağdat’ta mukim, Hatîb’in şeyhlerinden biri; Dârakutnî’yi işitti; Musul’da kadı olarak 444 senesinde öldü.
Ve **وسَامانُ** : Semerkand köylerindendir; Yâkût’tan; ve daha önce geçti.
Ve **وسَامانُ** : Diyâr-ı Bekr’de bir köy; ondan: Hasan b. Saîd b. Abdullah b. Bindâr es-Sâmânî; onu Sübkî terceme etti; Allah Teâlâ ona rahmet etsin.
Ve üzerine istidrâk olunanlardandır:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَمِنَ
1 سَمِنَ ذ , (S, M, L, Msb, K,) aor. سَمَنَ ; (L, Msb, K;) and سَمُنَ, aor. سَمُنَ ; (Msb;) inf. n. of the former سِمَنٌ (S, M, L, K) and سَمَانَةٌ, (M, L, K,) or the former is a simple subst. (Msb) [and the latter by rule inf. n. of the latter verb]; He was, or became, fat, or plump; (S, M, L;) or in the condition of having much flesh and fat: (Msb:) and ↓ تسمّن has a like meaning [i. e. he was, or became, fattened, rendered plump, or made to have much flesh and fat]. (S, L. *) A poet says,
رَكِبْنَاهَا سَمَانَتَهَا فَلَمَّا
بَدَتْ مِنْهَا السَّنَاسِنُ وَالضُّلُوعُ
(IAar, M, L,) meaning We rode her during her state of fatness, or plumpness, [but when the edges of her vertebrو, and the ribs, became apparent, ...] (M, L.) ― -b2- [Hence,] سَمِنَ البُرُّ, inf. n. سِمَنٌ, (assumed tropical:) The wheat became full in the grain. (A in art. صفر.) -A2- سَمَنَهُ, (S, M, L, K,) aor. سَمُنَ , inf. n. سَمْنٌ, (S, M, L,) He made it, [or prepared it,] namely, food, with سَمْن [q. v. infrà]; (M, L, K;) as also ↓ سمّنه, and ↓ اسمنهُ: (K:) or the first signifies, (S,) or signifies also, and so ↓ the second and ↓ third, (M, L,) he moistened it, and stirred it about, (S, M, L,) namely, food, (S, L,) or bread, (M, L,) with سَمْن, (S, M, L,) لَهُمْ for them. (S.) ― -b2- Also, and ↓ اسمنهُ, (L,) or سَمَنَ القَوْمَ, (M, K,) aor. and inf. n. as above, (M,) He fed him, or the people, or party, with سَمْن. (M, L, K.) ― -b3- And سَمَنْتُ لَهُ I seasoned his bread for him with سَمْن. (L.)

سمّنهُ
2 سمّنهُ ذ , (S, M, L, Msb, K,) inf. n. تَسْمِينٌ; (K;) He, or it, rendered him fat, or plump; (S, M, L, K; *) or caused him to have much flesh and fat: (Msb:) and ↓ اسمنهُ signifies the same. (M, L, Msb.) It is said in a prov., سَمِّنْ كَلْبَكَ يَأْكُلْكَ [Fatten thy dog, and he will eat thee]. (S, L, Msb. [See Freytag's Arab. Prov., i. 609.]) ― -b2- سَمَّنَهُمْ, (S, M, L,) inf. n. as above, (S, L,) He furnished them with سَمْن for travelling-provision, &c. (S, M, L.) ― -b3- See also 1, in two places. -A2- تَسْمِينٌ also signifies The act of cooling, (S, M, L, K,) in the dial. of Et-Tلïf (S, M, L) and ElYemen. (S.) A fish was brought to El-Hajjلj, (S, M, L,) broiled, (L,) and he said to the cook, (S,) or to the man who brought it, (M, L,) سَمِّنْهَا, (S, M, L,) meaning Cool it: (S:) the man who brought it knew not what he meant; so 'Ambeseh Ibn-Sa'eed said to him, He says to thee Cool it (M, L) a little. (L.)

اسمن
4 اسمن ذ He (a man, M, L) was fat, or plump, by nature. (M, L, K.) ― -b2- He (a man, S, M, L) possessed a thing that was fat, or plump: (S, M, L, K:) or bought such: (M, L, K:) or gave such (S, M, L, K) to another. (S.) And اسمن القَوْمُ The people, or party, became in the state of those whose cattle had become fat, or plump. (M, L, K. *) ― -b3- Also He bought سَمْن. (L.) ― -b4- And اسمنوا They became in the condition of having much سَمْن. (M, L, K.) -A2- اسمنهُ: see 2: ― -b2- and see also 1, in three places.

5 تَسَمَّنَ see 1. ― -b2- [Hence,] تسمّن also signifies (assumed tropical:) He prided himself in the abundance of his wealth, and collected it but did not expend it: (TA in art. هنأ:) or he made a boast of abundance of goodness, or goods, which he did not possess; and laid claim to nobility that was not in him: or collected wealth for the purpose of attaining to the condition of the noble: or loved to indulge himself largely in eatables and drinkables that are the causes of fatness, or plumpness. (L.)

استسمنهُ
10 استسمنهُ ذ He deemed, or reckoned, (S, L, Msb, K,) or he found, (M, L, K,) it, or him, (namely, a thing, M, L, and flesh-meat, L, or a man, K,) to be fat, or plump, (S, M, L, K,) or to have much flesh and fat: (Msb:) or he sought it, or demanded it, fat, or plump. (M, L.) -A2- And جَاؤُوا يَسْتَسْمِنُونَ They came seeking, or demanding, that سَمْن [in the CK السَّمِين i. e. that which was fat or plump] should be given to them. (S, M, L, K. *)

سَمْنٌ
سَمْنٌ ذ Clarified butter; ghee; i. e. سِلَآء of fresh butter, (M, L, K,) or of milk; (L;) it is of the cow, and sometimes of the goat: (S, L:) what comes forth, (Mgh,) or is made, (Msb,) [or clarified, by cooking it, or boiling it, sometimes with an admixture of سَوِيق (or meal of parched barley or wheat), or dates, or globules of gazelles' dung, (see خُلَاصَةٌ, and قِشْدَةٌ, and قِلْدَةٌ,)] from the milk of cows, and of goats, (Mgh, Msb,) or sheep: (Msb:) [n. un. with ة:] pl. [of mult.] سُمْنَانٌ (S, M, L, Msb, K, in the CK [erroneously] سِمْنَانٌ) and سُمُونٌ and [of pauc.] أَسْمُنٌ: (M, L, K:) it counteracts all poisons, clears away the filth from foul ulcers, matures all tumours, and removes the [discoloration and spots termed] كَلَف and نَمَش from the face, applied as a liniment. (K.) ― -b2- سَمْنُ الهَبِيدِ [Decocted juice of the colocynth, or of its pulp, or seed]. (TA voce خَوْلَعٌ, q. v.)

سِمَنٌ
سِمَنٌ ذ Fatness, or plumpness; contr. of هُزَالٌ; (M, L;) or the condition of having much flesh and fat. (Msb.) [See 1, first sentence.]

سَمْنَةٌ
سَمْنَةٌ ذ , (M, L,) or ↓ سُمْنَةٌ, with damm, (K,) A certain herb, (M, L, K,) having leaves, and slender twigs, and a white flower: said by AHn to be of the [kind called] جَنْبَة, (M, L,) which grows forth بِنُجُومِ الصَّيْفِ [which may mean either by the influence of the stars of the season called الصيف, i. e., of its rains, or with the herbs of that season, in either case in spring or summer,] and is evergreen. (M, L, K.)

سُمْنَةٌ
سُمْنَةٌ ذ A medicine for fattening, or rendering plump: (M, L, K:) or a medicine by which women are fattened, or rendered plump. (T, S, L.) ― -b2- See also سَمْنَةٌ.

السُّمَنِيَّةُ
السُّمَنِيَّةُ ذ A certain sect of idolaters, who assert the doctrine of metempsychosis, and deny that knowledge comes from informations; (S, Msb;) a certain people, of the Indians, who hold that the duration of the present world is from eternity, or that it is everlasting, (M, L, K,) and assert the doctrine of metempsychosis: (K:) the word is said to be an irregular rel. n. from سُومَنَات, a town of India. (Msb.)

سَمِينٌ
سَمِينٌ ذ Fat, or plump; (S, M, L, K; *) contr. of مُهْزُولٌ; (S, L;) or having much flesh and fat; (Msb;) and ↓ سَامِنٌ signifies the same: (M, L, K:) fem. with ة: (M, L, Msb:) [see سَاحّق:] pl. (of the first, and of its fem., Msb) سِمَانٌ, (Sb, M, L, Msb, K,) used instead of سُمَنَآءُ, which they did not say: (Sb, M, L:) accord. to Lh, (M, L,) ↓ مُسْمِنٌ signifies fat, or plump, by nature; (M, L, K;) applied to a man: and some say اِمْرَأَةٌ ↓ مُسمِنَةٌ meaning a woman fat, or plump, syn. سَمِينَةٌ, (M, L,) or ↓ امرأة مُسْمَنَةٌ, like مُكْرَمَةٌ [in measure], meaning [a woman rendered fat, or plump,] by nature; (K;) and بِالأَدْوِيَةِ ↓ مُسَمَّنَةٌ [rendered fat, or plump, by medicines]; (M, L, K;) and woe, on the day of resurrection, by reason of languor in the bones, is denounced in a trad. against women who make use of medicine to render themselves thus. (L.) ― -b2- [Hence,] أَرْضٌ سَمِينَةٌ (assumed tropical:) [Fat land; i. e.] land of good soil, with few stones, strong to foster plants or herbage: (M, L:) or land consisting of soil in which is no stone. (K.) ― -b3- And كَلَامٌ سَمِينٌ (assumed tropical:) Chaste, eloquent, or excellent, language. (L in art. قصد.) ― -b4- See also مَسْمُونٌ.

سُمَانَى
سُمَانَى ذ [accord. to those who make the alif to be a sign of the fem. gender] or سُمَانًى [accord. to those who make that letter to be one of quasicoordination] A certain bird, (S, M, L, Msb, K,) well known; (Msb;) [the quail; tetrao coturnix: so called in the present day: and also called سَلْوَى:] used as a pl. and as a sing.; (M, L, K;) sometimes as a sing.: (M, L:) [or] the n. un. is سُمَانَاةٌ: (S, M, L, K:) pl. سُمَانَيَاتٌ: (S:) one should not say سُمَّانى, with teshdeed. (S, L.)

سَمَّانٌ
سَمَّانٌ ذ A seller of سَمْن. (S, M, L.) -A2- Also Certain dyes [or pigments] with which one decorates, or embellishes. (M, L, K.) [See also سِمَّانٌ, in art. سم.] -A3- سَمَّانُ, the name of A certain plant, see in art. سم.

سَامِنٌ
سَامِنٌ ذ : see سَمِينٌ. ― -b2- Also A possessor of سَمْن: (M, L, K:) like لَابِنٌ and تَامِرٌ as meaning “ a possessor of milk ” and “ of dates. ” (L.)

أَسْمَانٌ
أَسْمَانٌ ذ Waist-wrappers; syn. أُزُرٌ [pl. of اـِزَارٌ]: and old and worn-out garments or pieces of cloth: (L:) or old and worn-out أُزُر. (K.)

مُسْمَنٌ
مُسْمَنٌ ذ : see its fem., with ة, voce سَمِينٌ.

مُسْمِنٌ
مُسْمِنٌ ذ ; and its fem., with ة: see سَمِينٌ. ― -b2- قَوْمٌ مُسْمِنُونَ A people, or party, whose cattle have become fat, or plump. (L.)

طَعَامٌ مَسْمَنَةٌ لِلْجِسْمِ
طَعَامٌ مَسْمَنَةٌ لِلْجِسْمِ ذ [Food that is a cause of fattening to the body]. (M, L, K: * in the CK [erroneously] مُسْمِنَةٌ.) [See also an ex. voce كِظَّةٌ.]

مُسَمَّنٌ
مُسَمَّنٌ ذ : see its fem., with ة, voce سَمِينٌ.

مَسْمُونٌ
مَسْمُونٌ ذ Food made [or prepared] with سَمْن: (L:) or moistened, and stirred about, therewith: (S:) [and ↓ سَمِينٌ signifies the same; for] a rلjiz says,
لَحْمُ جَزُور غَثَّةٍ سَمِينَةْ
[And a capacious bowl came to us early in the morning, flesh of a slaughtered camel, lean, prepared with clarified butter]: i. e. فَبَاكَرَتْنَا جَفْنَةٌ بَطِينَةْ, from السَّمْنُ, not from السِّمَنُ. (S, L.)

##### Türkçe

**سَمِنَ**
1 **سَمِنَ** ذ , (S, M, L, Msb, K,) muzâri‘ı **سَمَنَ** ; (L, Msb, K;) ve **سَمُنَ**, muzâri‘ı **سَمُنَ** ; (Msb;) birincisinin mastarı **سِمَنٌ** (S, M, L, K) ve **سَمَانَةٌ**, (M, L, K,) yahut birincisi yalın bir isimdir (Msb) [ikincisi ise kaide gereği ikinci fiilin mastarıdır]; Şişman oldu yahut şişmanlaştı; (S, M, L;) yahut çok et ve yağ sahibi olma hâlinde oldu: (Msb:) ve ↓ **تسمّن** da benzer bir mânâdadır [yani şişmanlatıldı, dolgun kılındı, yahut çok et ve yağ sahibi kılındı]. (S, L. *) Bir şair der ki,

رَكِبْنَاهَا سَمَانَتَهَا فَلَمَّا
بَدَتْ مِنْهَا السَّنَاسِنُ وَالضُّلُوعُ

(IAar, M, L,) mânâsı: Biz onu şişmanlığı/dolgunluğu hâlinde iken bindik; [fakat onun omurlarının çıkıntıları ve kaburgalar belirince, ...] (M, L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **سَمِنَ البُرُّ**, mastarı **سِمَنٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Buğday tanede dolgunlaştı. (A in art. صفر.) -A2- **سَمَنَهُ**, (S, M, L, K,) muzâri‘ı **سَمُنَ** , mastarı **سَمْنٌ**, (S, M, L,) Onu, yani yemeği, **سَمْن** ile yaptı [yahut hazırladı]; (M, L, K;) bunun gibi ↓ **سمّنه**, ve ↓ **اسمنهُ**: (K:) yahut birincisi şu mânâdadır, (S,) yahut ayrıca şu mânâyı da ifade eder, ve böylece ↓ ikincisi ve ↓ üçüncüsü de, (M, L,) onu ıslattı ve karıştırdı, (S, M, L,) yani yemeği, (S, L,) yahut ekmeği, (M, L,) **سَمْن** ile, (S, M, L,) **لَهُمْ** onlar için. (S.) ― -b2- Yine, ve ↓ **اسمنهُ**, (L,) yahut **سَمَنَ القَوْمَ**, (M, K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (M,) Ona, yahut kavme/topluluğa, **سَمْن** yedirdi. (M, L, K.) ― -b3- Ve **سَمَنْتُ لَهُ**: Onun ekmeğini onun için **سَمْن** ile katık yaptım. (L.)

**سمّنهُ**
2 **سمّنهُ** ذ , (S, M, L, Msb, K,) mastarı **تَسْمِينٌ**; (K;) Onu şişman etti yahut dolgunlaştırdı; (S, M, L, K; *) yahut ona çok et ve yağ sahibi olmayı sağladı: (Msb:) ve ↓ **اسمنهُ** aynı mânâyı ifade eder. (M, L, Msb.) Bir darbımeselde şöyle denir: **سَمِّنْ كَلْبَكَ يَأْكُلْكَ** [Köpeğini şişmanlat; seni yer]. (S, L, Msb.) ― -b2- **سَمَّنَهُمْ**, (S, M, L,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, L,) Onlara yol azığı vb. için **سَمْن** temin etti. (S, M, L.) ― -b3- Ayrıca 1’e, iki yerde, bak. -A2- **تَسْمِينٌ** ayrıca “soğutma işi” mânâsına gelir, (S, M, L, K,) Et-Tلïf lehçesinde (S, M, L) ve ElYemen’de. (S.) El-Hajjلj’a bir balık getirildi, (S, M, L,) ızgara edilmiş, (L,) ve o aşçıya dedi, (S,) yahut onu getirene, (M, L,) **سَمِّنْهَا**, (S, M, L,) mânâsı: Onu soğut: (S:) onu getiren adam ne kastettiğini bilmedi; bunun üzerine ‘Ambeseh İbn-Sa‘eīd ona dedi: Sana “Onu soğut” diyor (M, L) biraz. (L.)

**اسمن**
4 **اسمن** ذ O (bir adam, M, L) tabiatça şişmandı yahut dolgundu. (M, L, K.) ― -b2- O (bir adam, S, M, L) şişman yahut dolgun bir şeye sahip oldu: (S, M, L, K:) yahut böyle bir şeyi satın aldı: (M, L, K:) yahut böyle bir şeyi (S, M, L, K) başkasına verdi. (S.) Ve **اسمن القَوْمُ**: Kavim/topluluk, hayvanları şişmanlamış yahut dolgunlaşmış olanların hâline girdi. (M, L, K. *) ― -b3- Yine: **سَمْن** satın aldı. (L.) ― -b4- Ve **اسمنوا**: Çok **سَمْن** sahibi olma hâline girdiler. (M, L, K.) -A2- **اسمنهُ**: 2’ye bak: ― -b2- ve ayrıca 1’e, üç yerde, bak.

5 **تَسَمَّنَ**: 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **تسمّن** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Malının çokluğuyla övündü; onu topladı fakat harcamadı: (TA in art. هنأ:) yahut sahip olmadığı hayır/iyilik yahut mal çokluğuyla övündü; ve kendisinde olmayan soyluluğu iddia etti: yahut soyluların hâline erişmek maksadıyla mal topladı: yahut şişmanlığın/dolgunluğun sebepleri olan yiyecek ve içeceklerde genişçe kendini şımartmayı sevdi. (L.)

**استسمنهُ**
10 **استسمنهُ** ذ Onu, yahut onu (yani bir şeyi, M, L, ve et parçasını, L, yahut bir adamı, K,) şişman yahut dolgun saydı, (S, L, Msb, K,) yahut onu şişman yahut dolgun buldu, (M, L, K,) (S, M, L, K,) yahut çok et ve yağ sahibi buldu: (Msb:) yahut onu şişman yahut dolgun olarak aradı yahut talep etti. (M, L.) -A2- Ve **جَاؤُوا يَسْتَسْمِنُونَ**: Onlara **سَمْن**’ın [CK’de **السَّمِين** yani şişman/dolgun olanın] verilmesini isteyerek yahut talep ederek geldiler. (S, M, L, K. *)

**سَمْنٌ**
**سَمْنٌ** ذ Arıtılmış tereyağı; sade yağ; yani taze tereyağının (M, L, K,) yahut sütün **سِلَآء**’ı; (L;) inekten olur ve bazen keçiden: (S, L:) ineklerin ve keçilerin (Mgh, Msb,) yahut koyunların (Msb:) sütünden çıkan, (Mgh,) yahut yapılan, (Msb,) [yahut pişirerek yahut kaynatarak arıtılan; bazen **سَوِيق** (yahut kavrulmuş arpa ya da buğday unu), yahut hurma, yahut ceylan dışkısı tanecikleri karıştırılarak; (bk. **خُلَاصَةٌ**, ve **قِشْدَةٌ**, ve **قِلْدَةٌ**,)] şeydir: [tekili ة ile:] çoğulu [kesret] **سُمْنَانٌ** (S, M, L, Msb, K, CK’de [yanlış olarak] **سِمْنَانٌ**) ve **سُمُونٌ** ve [kıllet] **أَسْمُنٌ**: (M, L, K:) bütün zehirleri giderir, kötü yaralardaki kiri temizler, bütün şişleri olgunlaştırır, ve yüze sürme olarak sürülünce yüzden **كَلَف** ve **نَمَش**’ı giderir. (K.) ― -b2- **سَمْنُ الهَبِيدِ** [Kabak acısı (colocynth) yahut onun posası yahut çekirdeğinin kaynatılmış suyu]. (TA voce **خَوْلَعٌ**, bk.)

**سِمَنٌ**
**سِمَنٌ** ذ Şişmanlık yahut dolgunluk; **هُزَالٌ**’ın zıddı; (M, L;) yahut çok et ve yağ sahibi olma hâli. (Msb.) [1’in ilk cümlesine bak.]

**سَمْنَةٌ**
**سَمْنَةٌ** ذ , (M, L,) yahut ↓ **سُمْنَةٌ**, damme ile, (K,) Yaprakları, ince dalları ve beyaz çiçeği olan belirli bir ot, (M, L, K,) AHn tarafından [**جَنْبَة** denilen] türden olduğu söylenir, (M, L,) **بِنُجُومِ الصَّيْفِ** ile biter [bu, ya **الصَّيْفِ** denilen mevsimin yıldızlarının etkisiyle, yani onun yağmurlarıyla; yahut o mevsimin otlarıyla, her iki durumda da ilkbaharda yahut yazın, mânâsına gelebilir] ve her dem yeşildir. (M, L, K.)

**سُمْنَةٌ**
**سُمْنَةٌ** ذ Şişmanlatmaya yahut dolgunlaştırmaya yarayan bir ilaç: (M, L, K:) yahut kadınların şişmanlatıldığı yahut dolgunlaştırıldığı bir ilaç. (T, S, L.) ― -b2- Ayrıca **سَمْنَةٌ**’ye bak.

**السُّمَنِيَّةُ**
**السُّمَنِيَّةُ** ذ Tenasüh akidesini ileri süren ve bilginin haberlerden geldiğini inkâr eden putperestlerden belirli bir fırka; (S, Msb;) Hindlilerden belirli bir kavim; mevcut dünyanın süresinin ezelden beri olduğunu yahut onun ebedî olduğunu söyleyen, (M, L, K,) ve tenasüh akidesini ileri süren: (K:) kelimenin, Hindistan’da bir şehir olan **سُومَنَات**’tan düzensiz bir nisbe ismi olduğu söylenir. (Msb.)

**سَمِينٌ**
**سَمِينٌ** ذ Şişman yahut dolgun; (S, M, L, K; *) **مُهْزُولٌ**’un zıddı; (S, L;) yahut çok et ve yağ sahibi; (Msb;) ve ↓ **سَامِنٌ** aynı mânâyı ifade eder: (M, L, K:) müennesi ة ile: (M, L, Msb:) [bk. **سَاحّق**:] çoğulu (birincinin ve onun müennesinin, Msb) **سِمَانٌ**, (Sb, M, L, Msb, K,) **سُمَنَآءُ** yerine kullanılır; onu söylemezlerdi: (Sb, M, L:) Lh’ye göre, (M, L,) ↓ **مُسْمِنٌ** tabiatça şişman yahut dolgundur; (M, L, K;) adama uygulanır: ve bazıları **اِمْرَأَةٌ** ↓ **مُسمِنَةٌ** der; mânâsı şişman yahut dolgun kadın, **سَمِينَةٌ** eş anlamlısı, (M, L,) yahut ↓ **امرأة مُسْمَنَةٌ**, ölçüce **مُكْرَمَةٌ** gibi, mânâsı [tabiatça şişmanlatılmış yahut dolgun kılınmış kadın]; (K;) ve **بِالأَدْوِيَةِ** ↓ **مُسَمَّنَةٌ** [ilaçlarla şişmanlatılmış yahut dolgunlaştırılmış]; (M, L, K;) ve kemiklerde gevşeklik sebebiyle kıyamet gününde vay hâli, kendilerini böyle kılmak için ilaç kullanan kadınlar hakkında bir hadiste tehdid edilmiştir. (L.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَرْضٌ سَمِينَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) [Şişman toprak; yani] iyi topraklı, az taşlı, bitkiyi yahut otu yetiştirmeye kuvvetli arazi: (M, L:) yahut içinde taş bulunmayan topraktan oluşan arazi. (K.) ― -b3- Ve **كَلَامٌ سَمِينٌ** (mecaz kabul edilerek:) İffetli, beliğ yahut mükemmel söz. (L in art. قصد.) ― -b4- Ayrıca **مَسْمُونٌ**’a bak.

**سُمَانَى**
**سُمَانَى** ذ [elif’i müenneslik alâmeti sayanlara göre] yahut **سُمَانًى** [o harfi müşâkele harflerinden sayanlara göre] Belirli bir kuş, (S, M, L, Msb, K,) iyi bilinen; (Msb;) [bıldırcın; tetrao coturnix: günümüzde böyle adlandırılır: ve ayrıca **سَلْوَى** da denir:] çoğul olarak ve tekil olarak kullanılır; (M, L, K;) bazen tekil olarak: (M, L:) [yahut] tekil birimi **سُمَانَاةٌ**’dır: (S, M, L, K:) çoğulu **سُمَانَيَاتٌ**: (S:) **سُمَّانى**, şeddeli, denmemelidir. (S, L.)

**سَمَّانٌ**
**سَمَّانٌ** ذ **سَمْن** satıcısı. (S, M, L.) -A2- Yine: süslemek yahut bezemek için kullanılan belirli boyalar [yahut pigmentler]. (M, L, K.) [Ayrıca سم maddesinde **سِمَّانٌ**’a bak.] -A3- **سَمَّانُ**, belirli bir bitkinin adıdır; سم maddesinde bak.

**سَامِنٌ**
**سَامِنٌ** ذ : **سَمِينٌ**’e bak. ― -b2- Yine: **سَمْن** sahibi: (M, L, K:) “süt sahibi” ve “hurma sahibi” mânâsında **لَابِنٌ** ve **تَامِرٌ** gibi. (L.)

**أَسْمَانٌ**
**أَسْمَانٌ** ذ Bel kuşakları; **أُزُرٌ** [**اـِزَارٌ**’ın çoğulu] eş anlamlısı: ve eskiyip yıpranmış elbiseler yahut bez parçaları: (L:) yahut eskiyip yıpranmış **أُزُر**. (K.)

**مُسْمَنٌ**
**مُسْمَنٌ** ذ : müennesi ة ile olanına, **سَمِينٌ** maddesinde bak.

**مُسْمِنٌ**
**مُسْمِنٌ** ذ ; ve müennesi ة ile olanı: **سَمِينٌ**’e bak. ― -b2- **قَوْمٌ مُسْمِنُونَ**: Hayvanları şişmanlamış yahut dolgunlaşmış bir kavim/topluluk. (L.)

**طَعَامٌ مَسْمَنَةٌ لِلْجِسْمِ**
**طَعَامٌ مَسْمَنَةٌ لِلْجِسْمِ** ذ [Bedene şişmanlatıcı sebep olan yiyecek]. (M, L, K: * CK’de [yanlış olarak] **مُسْمِنَةٌ**.) [Ayrıca **كِظَّةٌ** maddesinde bir örneğe bak.]

**مُسَمَّنٌ**
**مُسَمَّنٌ** ذ : müennesi ة ile olanına, **سَمِينٌ** maddesinde bak.

**مَسْمُونٌ**
**مَسْمُونٌ** ذ **سَمْن** ile yapılmış [yahut hazırlanmış] yiyecek: (L:) yahut onunla ıslatılmış ve karıştırılmış: (S:) [ve ↓ **سَمِينٌ** de aynı mânâyı ifade eder; çünkü] bir recez şairi der ki,

لَحْمُ جَزُور غَثَّةٍ سَمِينَةْ

[Ve bize sabah erken vakitte geniş bir çanak geldi; kesilmiş bir devenin eti, zayıf, sade yağ ile hazırlanmış]: yani **فَبَاكَرَتْنَا جَفْنَةٌ بَطِينَةْ**, **السَّمْنُ**’den, **السِّمَنُ**’den değil. (S, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَمَنَ
سَمَنَ U ( n. ac. سَمْن 1 ),
a.  Greased; buttered; fed on oily food &c.

سَمِنَ
سَمِنَ A ( n. ac. سِمَن 7 ,  سَمَاْنَة 22t ),
a.  Was, became fat, plump, fleshy.

سَمَّنَ
سَمَّنَ II ,
a.  Fattened.

b.  Greased &c.

أَسْمَنَ
أَسْمَنَ IV ,
a.  Was fat, plump, fleshy.

b.  Had, bought grease, fat, butter.

c.  Had, bought a fat beast; had fat cattle.

تَسَمَّنَ
تَسَمَّنَ V ,
a.  see IV (a) .

اِسْتَسْمَنَ
اِسْتَسْمَنَ X ,
a.  Considered fat.

b.  Asked for fat &c.

سَمْن
سَمْن 1 , ( pl. أَسْمُن 16 ,  سُمُوْن 27 ,  سُمْنَاْن 35 ),
a.  Clarified butter, ghee.

سُمْنَة
سُمْنَة 3t ,
a.  Fattening food.

سَاْمِن
سَاْمِن 21 ,
a.  Buttery.

سُمَاْنَة
سُمَاْنَة 24t ,  سُمَاْن 24
a.  ya , ( pl. سُمَانِيَات ), Quail ( bird ).

سَمِيْن
سَمِيْن 25 , ( pl. سِمَاْن 23 ),
a.  Fat, plump, fleshy.

b.  Rich ( land ).

سَمَّاْن
سَمَّاْن 28 ,
a.  Butter-man.

سُمُّنَة
سُمُّنَة ( pl. سُمُّن ,  سَمَامِن ),
a.  see 24t .

سَمَانَجُوْنِيّ
سَمَانَجُوْنِيّ P. ,
a.  Sapphire.

b.  Azure.

سَمَنْدَر
سَمَنْدَر P. ,
a.  Salamander.

سَمَنْدَل
سَمَنْدَل
a.  Phœnix.

##### Türkçe

سَمَنَ
**سَمَنَ** U ( n. ac. **سَمْن** 1 ),
a.  Yağladı; tereyağladı; yağlı yiyecekle vb. besledi.

سَمِنَ
**سَمِنَ** A ( n. ac. **سِمَن** 7 ,  **سَمَاْنَة** 22t ),
a.  Şişman idi, şişman oldu; tombul, etli oldu.

سَمَّنَ
**سَمَّنَ** II ,
a.  Şişmanlattı.

b.  Yağladı vb.

أَسْمَنَ
**أَسْمَنَ** IV ,
a.  Şişman idi; tombul, etli idi.

b.  Yağ, içyağı, tereyağı edindi; satın aldı.

c.  Şişman bir hayvan edindi; şişman sığırları oldu.

تَسَمَّنَ
**تَسَمَّنَ** V ,
a.  bk. IV (a) .

اِسْتَسْمَنَ
**اِسْتَسْمَنَ** X ,
a.  Şişman saydı.

b.  Yağ vb. istedi.

سَمْن
**سَمْن** 1 , ( pl. **أَسْمُن** 16 ,  **سُمُوْن** 27 ,  **سُمْنَاْن** 35 ),
a.  Sade yağ, ghee.

سُمْنَة
**سُمْنَة** 3t ,
a.  Şişmanlatıcı yiyecek.

سَاْمِن
**سَاْمِن** 21 ,
a.  Tereyağlı.

سُمَاْنَة
**سُمَاْنَة** 24t ,  **سُمَاْن** 24
a.  ya , ( pl. **سُمَانِيَات** ), Bıldırcın (kuş).

سَمِيْن
**سَمِيْن** 25 , ( pl. **سِمَاْن** 23 ),
a.  Şişman, tombul, etli.

b.  Zengin (arazi).

سَمَّاْن
**سَمَّاْن** 28 ,
a.  Tereyağıcı.

سُمُّنَة
**سُمُّنَة** ( pl. **سُمُّن** ,  **سَمَامِن** ),
a.  bk. 24t .

سَمَانَجُوْنِيّ
**سَمَانَجُوْنِيّ** P. ,
a.  Safir.

b.  Gök mavisi.

سَمَنْدَر
**سَمَنْدَر** P. ,
a.  Semender.

سَمَنْدَل
**سَمَنْدَل**
a.  Anka.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سمن
سَمِنَ - يَسْمَنُ - سَمِيْن - سِمَان - أَسْمَنَ - يُسْمِنُ
سَمِنَ - يَسْمَنُ + الكائن: يزداد وزن الكائن وتكبر بطنه وأردافه ومحيط أطرافه ووجهه وعنقه، وذلك لخزنه الشحم تحت الجلد وفي البطن
سَمِيْن: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " سَمِنَ - يَسْمَنُ ": الذ ي سَمِنَ وازداد وزنه وشحمه
سَمِيْنَة: مؤتث " سَمِيْن"
سِمَان: جمع سَميْن وسَمِيْنَة
أَسْمَنَ - يُسْمِنُ: على وزن" أفعلَ" من " سَمِنَ - يَسْمَنُ ": جعله " يَسْمَنُ ": عمل على زيادة وزنه وكبر بطنه بتغذيته بما يُكْثِر الشحم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان البنية المادية لكائن، مع الإشارة لكِبَر أو عِظَم أو سِمَن هذه البنية "، وهي:
جَسَدَ - يَجْسُدُ، جَسُمَ - يَجْسُمُ، سَمِنَ - يَسْمَنُ، بَدَنَ - يَبْدُنُ، خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ، نَعَجَ - يَنْعُجُ (نَعِجَ - يَنْعَجُ)
أسمن - يُسْمِن
 	﴿لا يسمن ولا يغني من جوع (7)﴾ الغاشية
سمين - سمان
 ﴿فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين(26)﴾ الذاريات
 	﴿وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)﴾ يوسف ﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [سمن] س م ن: السَّمْنُ معروف وجمعه سُمْنَانُ كعبد وعبدان و سَمَنَ الرجل الطعام من باب نصر لته بالسمن فهو طعام مَسْمُونٌ و سَمِينٌ أيضا و السَّمَّانُ إن جعلته بائع السمن انصرف وإن جعلته من السم لم ينصرف في المعرفة و سَمَّنَ القوم تَسْمِينا زودهم السمن و التَّسْمِينُ في لغة أهل الطائف واليمن التبريد و السَّمِينُ ضد المهزول وقد سَمِنَ من باب طرب فهو سَمِينٌ و تَسَمَّنَ مثله و سَمَّنَهُ غيره تَسْمِينا وفي المثل سمن كلبك يأكلك و السُّمْنَةُ بالضم دواء تسمن به النساء و اسْتَسْمَنَهُ عده سمينا واسْتَسْمَنَه طلب منه هبة السمن و السُّمَانَى طائر ولا يقال سماني بالتشديد الواحدة سُمَانَاةٌ والجمع سُمَاننَيَاتٌ و السَّمَنِيَّةُ بضم السين وفتح الميم فرقة من عبدة الأصنام تقول بالتناسخ وتنكر وقوع العلم بالأخبار
الراغب
سمن
- السمن: ضد الهزال، يقال: سمين وسمان، قال: }أفتنا في سبع بقرات سمان﴿[يوسف/46]، وأسمنته وسمنته: جعلته سمينا، قال:﴾لا يسمن ولا يغني من جوع{ [الغاشية/7]، وأسمنته: اشتريته سمينا، أو أعطيته كذا، واستسمنته: وجدته سمينا: والسمنة: دواء يستجلب به السمن، والسمن سمي به لكونه من جنس السمن، وتولده عنه. والسماني: طائر.
ملخص اللسان
1.    السِّمَنُ: نقيض الهُزال. والسَّمِينُ: خلاف المَهْزول، سَمِنَ يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً؛
2.    وشيء سامِنٌ وسمين، والجمع سِمانٌ
3. والسَّمْنُ: سِلاءُ اللَّبَنِ. والسَّمْنُ: سِلاءُ الزُّبْد
4.  وسَمَنَ الطعامَ يَسْمُنُه سَمْناً، فهو مَسْمُون: عمله بالسَّمْن ولَتَّهُ به؛وسَمَنَ الخبزَ وسَمَّنَه وأَسْمنَه: لَتَّه بالسَّمْنِ. وسَمَنْتُ له إذا أَدَمْتَ له بالسَّمْن. وأَسْمَنَ الرجل: اشترى سَمْناً. ورجل سامِنٌ:ذو سَمْن،
5.     وسَمَّنَهم تَسْمِيناً: زَوَّدَهم السَّمْنَ. وجاؤُوا يَسْتَسمِنُون أَي يطلبون السَّمْنَ أَن يُوهَبَ لهم.
6.     والسَّمّانُ: بائع السَّمْن. الجوهري:السِّمّان إن جعلته بائع السَّمْن انصرف،وإن جعلته من السَّمِّ لم ينصرف في المعرفة.
7.     ويقال: سَمَّنْته وأَسْمَنتُه إذا أَطعمته السَّمْنَ؛
8.    والسَّمّانُ: أَصْباغ يُزَخْرَفُ بها، اسم كالجَبّان.
لسان العرب
● - سمن: السِّمَنُ: نقيض الهُزال. والسَّمِينُ: خلاف المَهْزول، سَمِنَ       يَسْمَنُ سِمَناً وسَمانةً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:       رَكِبْناها سَمانَتَها، فلما       بَدَتْ منها السَّناسِنُ والضُّلوعُ       أَراد: ركبناها طُولَ سَمانتِها. وشيء سامِنٌ       وسمين، والجمع سِمانٌ؛ قال سيبويه: ولم يقولوا سُمَناء، اسْتَغنَوْا عنه       بسِمانٍ. وقال اللحياني: إذا كان السِّمَنُ خِلْقة قيل هذا رجل مُسْمِن       وقد أَسْمَن. وسَمَّنه: جعله سميناً، وتسَمَّنَ وسَمَّنه غيرُه. وفي       المثل: سَمِّنْ كلْبَك يأْكُلْك. وقالوا: اليَنَمةُ تُسْمِن ولا تُغْزر أَي       أَنها تجعل الإِبل سَمينة ولا تجعلها غِزاراً. وقال بعضهم: امرأَة       مُسْمَنة سَمينة ومُسَمَّنة بالأَدْوية. وأَسْمَن الرجلُ: ملك سَميناً أَو       اشتراه أَو وهبه. وأَسْمَنَ القومُ: سَمِنَتْ مواشيهم ونَعَمُهم، فهم       مُسْمِنون. واسْتَسْمَنتُ اللحمَ أَي وجدته سَميناً. واسْتَسْمَن الشيءَ: طلبه       سميناً أَو وجده كذلك. واسْتَسْمَنه: عَدَّه سَميناً، وطعام مَسْمَنة       للجسم. والسُّمنة: دواء يتخذ للسِّمَن. وفي التهذيب: السُّمْنة دواء تُسَمَّن       به المرأَةُ. وفي الحديث: وَيلٌ       للمُسَمَّنات يوم القيامة من فَترة في العظام أَي اللاتي يستعملن       السُّمْنةَ، وهو دواء يَتَسَمَّنُ به النساء، وقد سُمِّنَتْ، فهي مُسَمَّنة.       وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: يكون في آخر الزمان قوم       يتَسَمَّنون أَي يتَكثَّرون بما ليس فيهم من الخير ويَدَّعون ما ليس فيهم       من الشَّرَفِ، وقيل: معناه جَمْعُهم المالَ ليُلْحَقُوا بذَوي الشَّرَف،       وقيل: معنى يَتَسَمَّنُون يحِبون التَّوَسُّعَ في المَآكل والمَشارِب،       وهي أَسباب السِّمَنِ. وفي حديث آخر: ويَظْهَرُ فيهم السِّمَنُ. ووضع محمد       بن إسحق حديثاً: ثم يجيء قوم يَتَسَمَّنُون، في باب كثرة الأَكل وما       يُذَمُّ منه. وفي حديث أَبي هريرة قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم:       خير أُمتي القَرْنُ الذي أَنا فيهم ثم الذين يَلُونهم ثم يظهرَ فيهم قومٌ       يُحِبُّون السَّمَانةَ يَشْهَدُونَ قبل أَن يُسْتَشْهَدُوا؛ وفي حديث آخر       عن النبي، صلى الله عليه وسلم، يقول لرجلٍ سَمِينٍ ويُومِئُ بإصبعه إلى       بطنه: لو كان هذا في غير هذا لكان خيراً       لك. وأَرضٌ سَمِينة: جَيِّدة التُّرْب قليلة الحجارة قوية على ترشيح       النبت. والسَّمْنُ: سِلاءُ اللَّبَنِ. والسَّمْنُ: سِلاءُ الزُّبْد،       والسَّمْنُ للبقر، وقد يكون للمِعْزَى؛ قال امرؤ القيس وذكر مِعْزًى له:       فتَمْلأُ بَيْتَنا أَقِطاً وسَمْناً،       وحَسْبُكَ من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ       والجمع أَسْمُن وسُمُون وسُمْنان مثل عَبْدٍ وعُبْدانٍ وظَهْرٍ       وظُهْرانٍ. وسَمَنَ الطعامَ يَسْمُنُه سَمْناً، فهو مَسْمُون: عمله بالسَّمْن       ولَتَّهُ به؛ وقال:       عَظِيمُ القَفا رِخْوُ الخَواصِرِ، أَوْهَبَتْ       له عَجْوَةٌ مَسْمُونَةٌ وخَمِيرُ.       قال ابن بري: قال علي بن حمزة إنما هو أُرْهِنَتْ له عَجْوَةٌ أَي       أُعِدَّتْ وأُدِيمت كقوله:       عِيديَّةٌ أُرْهِنَتْ فيها الدنانير.       يريد أَنه منقول بالهمزة من رَهَنَ الشيءُ إذا دام؛ قال الشاعر:       الخُبْزُ واللَّحْمُ لهم راهِنٌ،       وقَهْوَةٌ راوُوقُها ساكِبُ       وسَمَنَ الخبزَ وسَمَّنَه وأَسْمنَه: لَتَّه بالسَّمْنِ. وسَمَنْتُ له       إذا أَدَمْتَ له بالسَّمْن. وأَسْمَنَ الرجل: اشترى سَمْناً. ورجل سامِنٌ:       ذو سَمْن، كما يقال رجل تامِرٌ       ولابِنٌ أَي ذو تمر ولبن. وأَسْمَنَ القومُ: كثرَ عندهم السَّمْنُ.       وسَمَّنَهم تَسْمِيناً: زَوَّدَهم السَّمْنَ. وجاؤُوا يَسْتَسمِنُون أَي       يطلبون السَّمْنَ أَن يُوهَبَ لهم. والسَّمّانُ: بائع السَّمْن. الجوهري:       السِّمّان إن جعلته بائع السَّمْن انصرف، وإن جعلته من السَّمِّ لم ينصرف في       المعرفة. ويقال: سَمَّنْته وأَسْمَنتُه إذا أَطعمته السَّمْنَ؛ وقال       الراجز:       لمّا نزَلْنا حاضِرَ المَدينة،       بعدَ سِياقِ عُقْبةٍ مَتِينه،       صِرْنا إلى جاريَةٍ مَكِينه،       ذاتِ سُرورٍ عَيْنُها سَخِينه       فباكَرَتْنا جَفْنةٌ بَطِينه،       لحْمَ جَزُورٍ عَثَّةٍ سَمِينه       أَي مَسْمونة من السَّمْن لا من السِّمَنِ، وقوله: جارية، يريد عيناً       تجري بالماء، مكينة: متمكنة في الأَرض، ذات سُرورٍ: يُسَرُّ بها النازل.       والتَّسْمِينُ: التبريد، طائفية. وفي حديث الحجاج: أَنه أُتِيَ بسمكة مشوية       فقال للذي حملها سَمِّنْها، فلم يدر ما يريد، فقال عَنْبَسَة بن سعيد:       إنه يقول لك بَرِّدْها قليلاً. والسُّمَانَى: طائر، واحدته سُمَاناةٌ، وقد       يكون السُّمَانَى واحداً. قال الجوهري: ولا تقل سُمّانَى، بالتشديد؛ قال       الشاعر:       نفْسِي تَمَقَّسُ من سُمانَى الأَقبُر       ابن الأَعرابي: الأَسْمالُ والأَسْمانُ الأُزُر الخُلْقانُ.       والسَّمّانُ: أَصْباغ يُزَخْرَفُ بها، اسم كالجَبّان. وسَمْنٌ وسَمْنان وسُمْنان       وسُمَيْنة: مواضع. والسُّمَنِيَّة: قوم من أَهل الهند دُهْرِيُّونَ.       الجوهري: السُّمَنِيَّة، بضم السين وفتح الميم، فرقة من عَبَدَةِ الأَصنام تقول       بالتَّناسُخ وتنكر وقوعَ العلم بالإِخبار. والسُّمْنة: عُشْبة ذات ورق       وقُضُب دقيقة العيدان لها نَوْرة بيضاء، وقال أَبو حنيفة: السُّمْنةُ من       الجَنْبَة تَنْبُتُ بنُجُوم الصيف وتَدُوم خُضْرتها.
مقاييس اللغة:
(سمن) السين والميم والنون أصلٌ يدل على خلاف الضُّمْر والهزال. من ذلك السِّمَن، يقال هو سمين. والسَّمْن من هذا.
ومما شذَّ عن هذا الأصل كلامٌ يقال إن أهل اليمن يقولونه دونَ العرب، يقولونَ: سَمّنْتُ الشّيءَ، إِذا بَرّدْتَه. والتَّسْمِين: التَّبْريد. ويقال إنَّ الحجّاج قُدِّمت إليه سمكة فقال للذي عمِلها: "سَمِّنْها" يريد بَرِّدْها([1]).
القاموس المحيط:
سَمِنَ، كسَمِعَ، سَمانةً، بالفتح، وسِمَناً، كعِنَبٍ، فهو سامِنٌ وسَمينٌ ج سِمانٌ. وكمُحْسِنٍ السَّمِينُ خِلْقَةً، وقد أسْمَنَ، وسَمَّنَه تَسمِيناً. وامْرأةٌ مُسْمَنةٌ، كمُكْرَمةٍ خِلْقَةً. ومُسَمَّنَةٌ،كمُعَظَّمَةٍ بالأَدْويَة.
وأسْمَنَ: مَلَكَ سَمِيناً، أو اشْتَراهُ، أو وَهَبَه، وسَمِنَتْ ماشِيَتُه. واسْتَسْمَنَ: طَلَبَ أن يُوهَبَ له السمِينُ، و فلاناً: وجَدَهُ سمِيناً، أو عَدَّهُ سَمِيناً. وطَعامٌ مَسْمَنَةٌ. وأرضٌ سَمِينةٌ: تَرِبَةٌ لا حَجَرَ فيها. والسَّمْنُ: سِلاءُ الزُّبْدِ، يُقاوِمُ السُّمُومَ كُلَّها، ويُنَقِّي الوَسَخَ من القُروحِ الخَبيثَةِ، ويُنْضِجُ الأَوْرامَ كُلَّها، ويُذْهِبُ الكَلَفَ والنَّمَشَ من الوجْهِ طِلاَءٌ ج: أسْمُنٌ وسُمونٌ وسُمْنانٌ.
وسَمَنَ الطَّعامَ: عَمِلَه به، كسَمَّنَه وأسْمَنَه، و القومَ: أطْعَمَهُم سَمْناً. وأسْمَنوا: كثُرَ سَمْنُهم، وهم سامِنُونَ. وفِتْيانُ بنُ أحمدَ بنِ سَمْنِيَّةَ: شَيْخٌ لابنِ نُقْطَةَ. والتَّسْمِينُ: التَّبْريدُ. والسُّمانَى، كحُبارَى: طائرٌ، للواحدِ والجَمْعِ، أو الواحِدةُ: سُماناةٌ. والسَّمَّانُ، كشَدَّادٍ: أصْباغٌ يُزَخْرَفُ بها.
والسُّمَنِيَّةُ، كعُرَنِيَّةٍ: قَوْمٌ بالهِندِ، دَهْريُّونَ، قائِلونَ بالتَّناسُخِ. والسُّمْنَةُ، بالضم: عُشْبَةٌ تَنْبُتُ بنجُومِ الصَّيْفِ، وتَدُومُ خُضْرتُها، ودَواءُ السِّمَنِ، و ع، و ة بِبُخارَى، منها محمدُ بنُ علِيِّ بن عبدِ المَلِكِ الفَقيهُ، ولَقَبُ الزُّبيرِ بنِ محمدٍ العُمَرِيِّ المُقْرِىءِ. وسَمْنانُ: ع، وبالكسر: د، وبالضم: جَبَلٌ. وسامانُ بنُ عبدِ المَلِكِ السَّامانِيُّ: محدِّثٌ. والمُلوكُ السَّامانِيَّةُ: تُنْسبُ إلى سامانَ بنِ حَيَّا.
وسُمْنٌ، بالضم: ع. وكجُهَيْنَةَ: أوَّلُ مَنْزِلٍ من النِّباجِ لقاصِدِ البَصْرَةِ. والأَسْمانُ: الْأُزُرُ الخُلْقانُ.
وسامِينُ: ة بِهَمَذَانَ. وسامانُ: ة بالرَّيِّ، ومَحَلَّةٌ بأَصْفَهانَ، منها أحمدُ بنُ علِيٍّ الصَّحَّافُ.
وسِمْنينُ، بالكسر: د. وكأَميرٍ: لَقَبُ عبدِ اللهِ بنِ عَمْرو ابنِ ثَعْلَبَةَ، لأنه كان بين أخٍ وعَمٍّ وعَددٍ كثيرٍ.
تاج العروس:
( سمن كسمع سمانة بالفتح ) عن ابن الاعرابي وأنشد ركبناها سمانتها فلما * بدت منها النساسن والضلوع أي طول سمانتها ( وسمنا كعنب ) نقله الجوهرى ( فهو سامن وسمين ) وعلى الاخير اقتصر الجوهرى ( ج سمان ) بالكسر قال سيبويه ولم يقولوا سمناء استغنوا عنه بسمان ( و ) قال اللحيانى المسمن ( كمحسن السمين خلقة وقد أسمن ) الرجل ( وسمنه ) غيره ( تسمينا ) ومنه المثل سمن كلبك يأكلك ( و ) قال بعضهم ( امرأة مسمنة كمكرمة ) سمينة ( خلقة ومسمنة كمعظمة ) إذا كانت سمينة ( بالادوية ) وقد سمنت وفى الحديث ويل للمسمنات يوم القيامة من فترة العظام أي اللاتى يستعملن الادوية للسمن ( وأسمن ) الرجل ( ملك ) شيأ ( سمينا أو اشتراه أو وهبه ) واقتصر الجوهرى على الاول والثالث ( و ) أسمن ( سمنت ماشيته ) ونعمه فهو مسمن ( واستسمن طلب أن يوهب له السمين ) وفى الصحاح ان يوهب له السمن وفى اللسان واستسمنه طلبه سمينا ( و ) استسمن ( فلانا وجده سمبنا أو عنده سمينا ) كما في الصحاح ومنه المثل لقد استسمنت ذا ورم ( وطعام مسمنة ) للجسم كمرحلة أي يحمله على السمن ( وأرض سمينة تربة ) أي جيدة التربة ( لا حجر فيها ) قوية على ترشيح النبت ( والسمن سلاء الزبد ) والزبد سلاء اللبن وهو للبقر وقد يكون للمعزى وأنشد الجوهرى لامرئ القيس وذكر معزى له فتملا بيتا أقطا وسمنا * وحسبك من غنى شبع ورى ( يقاوم السموم كلها وينقى الوسخ من القروح الخبيثة وينضج الاورام كلها ويذهب الكلف والنمش من الوجه طلاء ج أسمن وسمون وسمنان ) مثل أعبد وعبود وعبدان وأظهر وظهور وظهران واقتصر الجوهرى على الاخيرين ( وسمن الطعام ) وغيره فهو مسمون ( عمله به ) ولته به وأنشد الجوهرى عظيم القفا رخو الخواصر أوهبت * له عجوة مسمونة وخمير قال ابن برى قال ابن حمزة انما هو أرهنت أي أعدت وأدميت ( كسمنة ) تسمينا ( وأسمنه و ) سمن ( القوم ) يسمنهم سمنا ( أطعمهم سمنا وأسمنوا كثر سمنهم وهم سامنون ) أي ذووا سمن كما يقال تامرون ولا بنون ( و ) أبو المكارم ( فتيان بن أحمد بن سمنية ) بفتح فسكون فكسر وتشديد ياء تحتية ( شيخ لابن نقطة ) وهو ضبطه ( والتسمين التبريد ) بلغة أهل االطائف واليمن وأتى الحجاج بسمكة مشوية فقال للطباخ سمنها كما في الصحاح وفى النهاية فقال للذري حملها سمنها فلم ير يدر مايد فقال عنبسة بن سعيد انه يقول لك بردها قليلا ( والسمانى كحبارى ) ولا يقال سمانى بالتشديد ( طائر ) وأنشد الجوهرى * نفسي تمقس من سمانى الاقبر * ويقال هو السلوى ووقع للمصنف في ح ور ما نصه وأحمد بن أبى الحوارى كسكارى وسماني مغايرا بين سكارى وسماني وشدد الميم بالقلم وتقدم التنبيه عليه في ذلك يقع ( للواحد والجمع أو الواحدة سماناة ) والجمع سمانيات ( والسمان كشداد أصباغ يزخرف بها ) اسم كالجبان ( والسمنية كعرنية ) أي بضم ففتح هذا هو الصواب ووقع في بعض النسخ كعربية كالمنسوب للعرب وهو تصحيف ( قوم بالهند ) من عبدة الاصنام ( دهريون ) بضم الدال ( قائلون بالتناسخ ) وينكرون وقوع العلم بالاخبار يقال انه نسبة الى سمن كزنة اسم صنم لهم كذا بخط الامام أبى عبد الله القصار وفى شرح بديع ابن الساعاتى أن نسبتهم الى بلد بالهند يقال لها سومنات * قلت وهذا هو الذى صرحوا به فتكون النسبة حينئذ على غير قياس ( والسمنة بالضم عشبة ) ذات ورق وقضب دقيقة العيدان لها نورة بيضاء وقال أبو حنيفة السمنة من الجنبة ( تنبت بنجوم الصيف وتدوم خضرتها و ) السمنة ( دواء السمن ) وفى التهذيب تسمن به المرأة ( و ) سمنة ( ع ) وقال نصر ناحية بجرش ( و ) سمنة ( ة ببخارا منها ) العماد ( محمد بن على عبد الملك الفقيه ) المفتى امام جامع بخارا تفقه على القونوى وكان في حدود خمسين وستمائة تفقه عليه فخر الدين البونتى ( و ) سمنة ( لقب الزبير بن محمد العمرى المقرئ ) المدنى قرأ على قالون ضبطه أبو العلاء العطار ( وسمنان ع ) قرب اليمامة من ديار تميم ( و ) سمنان ( بالكسر د ) بقومس بين خراسان والرى منه أبو بكر أحمد بن داود المحدث ترجمه الحاكم وجوز نصر فيه الفتح أيضا وقالوا هو الاصل ( و ) سمنان ( بالضم جبل ) عن ابن دريد
( وسامان بن عبد الملك السامانى محدث ) نسب الى جده أو الى احدى القرى الاتى ذكرها ( والملوك السامانية ) ملوك ما وراء النهر وخراسان ( تنسب الى سامان بن حيا ) أحد أجدادهم وكانوا من أحسن الملوك سيرة يرجعون الى عقل ودين وعلم وقال ياقوت ينسبون الى قرية بنواحي سمرقند يقال لهم سامان منهم الملك أحمد بن أسد بن سامان البخاري عن ابن عيينة ويزيد بن هرون مات
سنة 250 وعنه ولده الامير الماضي أبو ابراهيم اسمعيل بن أحمد وتولى بعده ولده الامير نصر ومات سنة 277 ثم أخوه اسمعيل بن أحمد المذكور وقد رورى عن أبيه وكان مكرما للعلماء عادلا مات سنة 295 روى عنه عبد الله بن يعقوب البخاري وآخرون ( وسمن بالضم ع ) عن ابن دريد ( و ) سمينة ( كجهينة أول منزل من النباج لقاصد البصرة ) لبنى عمرو بن تميم وهو واد قاله نصر ( والاسمان الازر الخلقان ) كالاسمال عن ابن الاعرابي ( وسامين ة بهمذان وسامان ة بالرى و ) أيضا ( محلة بأصبهان منها أحمد بن على ) الاسمهاني السامانى ( الصحاف ) حدث عن أبى الشيخ ( وسمنين بالكسر د و ) السمين ( كأمير ) خلاف المهزول وهو ( لقب عبد الله بن عمرو بن ثعلبة لانه كان بين أخ وعم وعدد كثير ) * ومما يستدرك عليه تسمن الرجل صار سمينا نقله الجوهرى وتسمن تكثر بما ليس فيه من الخير أو ادعى بما ليس فيه من الشرف أو جمع المال ليلحق بذوى الشرف أو أحب التوسع في الماكل والمشارب وهى اسباب السمن وبكل ذلك فسر الحديث يكون في آخر الزمان قوم يتسمنون وقالوا الينمة تسمن ولا تغزر أي انما تجعل الابل سمينة ولا تجعلها غزارا وسمنت له أدمت له بالسمن وأسمن اشترى سمنا واستسمن طلب أن يوهب له السمن نقله الجوهرى وسمنهم تسمينا زودهم السمن والسمان بائع السمن واشتهر به أبو صالح ذكوان بن عبد الله مولى باهلة تابعي مشهور وقال الجوهرى السمان ان جعلته بائع السمن انصرف وان جعلته من السم لم ينصرف في المعرفة وأسمنه أطعمه السمن وقول الراجز * لحم جز ورغثة سمنيه * أي مسمونة من السمن لا من السمن نقله الجوهرى وأسمن الشاة مثل سمنها ودار سمينة كثيرة الاهل وهو مجاز وسمنو الفلان أعطوه كثيرا وهذا كلام سمين وهو أسمن حظا من فلان وانقلبت بلدتهم سمنة وعسلة كثرتا فيه وفى المثل سمنكم هريق في أديمكم أي مالكم ينفق عليكم ومنه أخذت العامة سمنكم في دقيقكم والسمين كأمين لقب أبى معاوية صدقة بن أبى عبد الله القرشى الدمشقي عن ابن المنكدر ولقب أبى عبد الله محمد بن حاتم بن ميمون المروزى البغدادي عن وكيع ولقب أبى المعالى أحمد بن عبد الجبار البغدادي عن ابن البطر والسمين صاحب اعراب القرآ ن والمفردات مشهور وبالضم وفتح الميم وتشديد الياء السمنى بن ثجر بن محمد بن ثجر بن صميع الرعينى ذكره ابن يونس وكمعظم ابن عبد الله بن هبة الله بن المسمن الخباز هو وأخوه عمر سمعا من ابن شانيل وسمنة بالضم ماءة بين المدينة والشام قرب واد القرى عن نصر وسمنان بالفتح شعب لبنى ربيعة بن مالك فيه نخل عن نصر وبالكسر قرية بنسا لها نهر كبير منها أبو الفضل محمد بن أحمد بن اسحق عن أبى بكر الاسماعيلي مات سنة 400 وسمنان جد القاضى أبى جعفر محمد بن أحمد بن محمود بن سمنان العراقى نزيل بغداد أحد مشايخ الخطيب سمع الدار قطني ومات بالموصل قاضيا سنة 444 وسامان من قرى سمرقند عن ياقوت وقد تقدم وسامان قرية بديار بكر منها الحسن بن سعيد بن عبد الله بن بندار السامانى ترجمه السبكى رحمه الله تعالى *

##### Türkçe

سمن
**سَمِنَ** - **يَسْمَنُ** - **سَمِيْن** - **سِمَان** - **أَسْمَنَ** - **يُسْمِنُ**
**سَمِنَ - يَسْمَنُ** + canlı: canlının ağırlığı artar; karnı, kalçaları, uzuvlarının çevresi, yüzü ve boynu büyür; bu, derinin altında ve karında yağı depolamasındandır.
**سَمِيْن**: “فـَعيل” vezninde, **سَمِنَ - يَسْمَنُ**’dan mübalağa ism-i fâil: **سَمِنَ** olan, ağırlığı ve yağı artan kimse.
**سَمِيْنَة**: **سَمِيْن**’in müennesi.
**سِمَان**: **سَميْن** ve **سَمِيْنَة**’nin cemi.
**أَسْمَنَ - يُسْمِنُ**: **سَمِنَ - يَسْمَنُ**’dan “أفعلَ” vezninde: onu **يَسْمَنُ** kıldı; ona, yağı çoğaltan şeyle besleyerek ağırlığını artırma ve karnını büyütme üzerinde çalıştı.

Lafız, “bir canlının maddî yapısını beyan etme; bu yapının büyüklüğüne veya azametine veya semizliğine işaretle” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**جَسَدَ - يَجْسُدُ**، **جَسُمَ - يَجْسُمُ**، **سَمِنَ - يَسْمَنُ**، **بَدَنَ - يَبْدُنُ**، **خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ**، **نَعَجَ - يَنْعُجُ** (**نَعِجَ - يَنْعَجُ**)

**أسمن - يُسْمِن**
	﴿**لا يسمن ولا يغني من جوع (7)**﴾ الغاشية

**سمين - سمان**
﴿**فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين(26)**﴾ الذاريات
	﴿**وقال الملك إني أرى سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات ياأيها الملأ أفتوني في رؤياي إن كنتم للرؤيا تعبرون(43)**﴾ يوسف ﴿**يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)**﴾ يوسف

مختار الصحah
● [**سمن**] س م ن: **السَّمْنُ** bilinen (meşhur)dir; cem‘i **سُمْنَانُ**’dır; **عبد** ve **عبدان** gibi. Ve adam, **سَمَنَ** (nصر بابından) yemeği: onu yağla yoğurdu; o, yağla yoğrulmuş yemektir: **مَسْمُونٌ**; ve ayrıca **سَمِينٌ**. Ve **السَّمَّانُ**: eğer onu yağ satıcısı yaparsan (o zaman) munsarif olur; eğer onu zehirden (**السَّمِّ**) yaparsan (o zaman) marifede munsarif olmaz. Ve kavmi **سَمَّنَ** **تَسْمِينا**: onlara yağ verdi. Ve **التَّسْمِينُ**, Tâif ve Yemen ehlinin dilinde soğutmadır. Ve **السَّمِينُ**, zayıfın zıddıdır; ve (kişi) طرب بابından **سَمِنَ** olmuştur; o hâlde o **سَمِينٌ**’dir. Ve **تَسَمَّنَ** onun gibidir. Ve başkası onu **سَمَّنَهُ** **تَسْمِينا**. Ve meselde: “Köpeğini semizleştir; seni yer.” Ve **السُّمْنَةُ** (ضم ile): kadınların onunla semizleştiği bir ilaçtır. Ve onu **اسْتَسْمَنَهُ**: onu semiz saydı. Ve onu **اسْتَسْمَنَه**: ondan yağ hibesi istedi. Ve **السُّمَانَى** bir kuştur; şeddeli olarak **سماني** denmez; tekili **سُمَانَاةٌ**, cemi **سُمَاننَيَاتٌ**. Ve **السَّمَنِيَّةُ** (س’nin dammesi ve م’nin feth’i ile): putperestlerden bir fırkadır; tenasühü söyler ve haberlerle ilmin vukuunu inkâr eder.

الراغب
سمن
- **السمن**: zayıflığın zıddı; denir: **سمين** ve **سمان**. Dedi ki: }**أفتنا في سبع بقرات سمان**﴿[Yusuf/46]. Ve **أسمنته** ve **سمنته**: onu semiz kıldım. Dedi ki:﴾**لا يسمن ولا يغني من جوع**{ [Gâşiye/7]. Ve **أسمنته**: onu semiz olarak satın aldım; yahut ona şunu verdim. Ve **استسمنته**: onu semiz buldum. Ve **السمنة**: onunla semizlik celbedilen bir ilaçtır. Ve **السمن** ona bu ad verilmiştir; çünkü o, **السمن** cinsindendir ve ondan türemesindendir. Ve **السماني**: bir kuştur.

ملخص اللسان
1. **السِّمَنُ**: zayıflığın karşıtı. Ve **السَّمِينُ**: zayıfın hilâfı; **سَمِنَ يَسْمَنُ** **سِمَناً** ve **سَمانةً**;
2. ve **سامِنٌ** ve **سمين** bir şey; cemi **سِمانٌ**;
3. ve **السَّمْنُ**: sütün yağıdır. Ve **السَّمْنُ**: tereyağının yağıdır.
4. ve **سَمَنَ** yemeği **يَسْمُنُه** **سَمْناً**: o hâlde o **مَسْمُون**’dur: onu **السَّمْن** ile yaptı ve onunla yoğurdu; ve ekmeği **سَمَنَ** ve onu **سَمَّنَه** ve onu **أَسْمنَه**: onu **السَّمْن** ile yoğurdu. Ve ona **سَمَنْتُ**: ona **السَّمْن** ile katık yaptığında. Ve adam **أَسْمَنَ**: **سَمْن** satın aldı. Ve **سامِنٌ** bir adam: **سَمْن** sahibi;
5. ve onları **سَمَّنَهم** **تَسْمِيناً**: onlara **السَّمْن** verdi. Ve geldiler **يَسْتَسمِنُون**: yani kendilerine **السَّمْن**’ün hibe edilmesini isterler.
6. ve **السَّمّانُ**: **السَّمْن** satıcısı. Cevherî: **السِّمّان**’ı **السَّمْن** satıcısı yaparsan munsarif olur; onu **السَّمِّ**’den yaparsan marifede munsarif olmaz.
7. ve denir: onu **سَمَّنْته** ve onu **أَسْمَنتُه**: ona **السَّمْن** yedirdiğimde;
8. ve **السَّمّانُ**: onunla süsleme yapılan boyalardır; **الجَبّان** gibi bir isim.

لسان العرب
● - **سمن**: **السِّمَنُ**: zayıflığın karşıtı. Ve **السَّمِينُ**: zayıfın hilâfı; **سَمِنَ يَسْمَنُ** **سِمَناً** ve **سَمانةً**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti:
	“Onu, semizliği boyunca bindik; ne zaman ki ondan omurga çıkıntıları ve kaburgalar göründü”
	Şunu murad etti: onu, semizliğinin uzunluğu boyunca bindik. Ve **سامِنٌ** ve **سمين** bir şey; cemi **سِمانٌ**. Sîbeveyh dedi ki: **سُمَناء** demediler; ondan **سِمانٍ** ile müstağni oldular. Lihyânî dedi ki: eğer **السِّمَنُ** yaratılıştan ise “bu adam **مُسْمِن**’dir” denir; ve **أَسْمَن** olmuştur. Ve onu **سَمَّنه**: onu semiz kıldı; ve **تسَمَّنَ** ve başkası onu **سَمَّنه**. Ve meselde: “Köpeğini semizleştir; seni yer.” Ve dediler: **اليَنَمةُ** semizleştirir ve bol sütlü kılmaz; yani o, develeri semiz kılar, onları bol sütlü kılmaz. Ve bazısı dedi ki: **مُسْمَنة** bir kadın: semiz; ve ilaçlarla **مُسَمَّنة**. Ve adam **أَسْمَنَ**: semiz bir şeyi mülk edindi yahut satın aldı yahut hibe etti. Ve kavim **أَسْمَنَ**: onların davarları ve hayvanları semizledi; onlar **مُسْمِنون**’dur. Ve eti **اسْتَسْمَنتُ**: yani onu semiz buldum. Ve şeyi **اسْتَسْمَن**: onu semiz olarak istedi yahut onu öyle buldu. Ve onu **اسْتَسْمَنه**: onu semiz saydı. Ve beden için **مَسْمَنة** bir yemek. Ve **السُّمنة**: semizlik için yapılan bir ilaçtır. Ve Tehzîb’de: **السُّمْنة** kadının onunla semizleştirildiği bir ilaçtır. Ve hadiste: “Kıyamet günü **المُسَمَّنات**’a yazıklar olsun; kemiklerde gevşeklikten dolayı”; yani **السُّمْنة**’yi kullananlar; o, kadınların onunla semizleştiği bir ilaçtır; ve kadın semizleştirilmiştir; o hâlde o **مُسَمَّنة**’dir. Ve hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Ahir zamanda bir kavim olur; **يتَسَمَّنون**”; yani kendilerinde olmayan hayırla çoğalırlar ve kendilerinde olmayan şerefi iddia ederler; ve denildi: manası, şeref sahiplerine katılmak için mallarını toplamalarıdır; ve denildi: **يَتَسَمَّنُون**’un manası, yiyecek ve içeceklerde genişlemeyi sevmeleridir; bunlar **السِّمَن** sebepleridir. Ve başka bir hadiste: “Onlarda **السِّمَن** zuhur eder.” Ve Muhammed b. İshak bir hadisi uydurdu: sonra bir kavim gelir, **يَتَسَمَّنُون**; çok yeme ve ondan zemmedilen şey babında. Ve Ebû Hureyre hadisi: dedi ki: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Ümmetimin hayırlısı benim içinde bulunduğum nesildir; sonra onları takip edenler; sonra onlarda bir kavim zuhur eder: **السَّمَانة**’yi severler; şahit tutulmadan önce şahitlik ederler.” Ve başka bir hadiste, Peygamber, صلى الله عليه وسلم, semiz bir adama, parmağıyla karnına işaret ederek der ki: “Bu, bunun dışında olsaydı senin için daha hayırlı olurdu.” Ve **سَمِينة** bir yer: toprağı iyi, taşı az, bitkiyi sızdırmaya güçlü. Ve **السَّمْنُ**: sütün yağıdır. Ve **السَّمْنُ**: tereyağının yağıdır; ve **السَّمْنُ** sığır içindir; ve keçi için de olabilir. İmru’ül-Kays dedi ve bir keçisini zikretti:
	“Evimiz, kurut ve yağla dolar; zenginlikten sana yeter: tokluk ve kandırma.”
	Cemi: **أَسْمُن** ve **سُمُون** ve **سُمْنان**; **عَبْد** ve **عُبْدان** ve **ظَهْر** ve **ظُهْران** gibi. Ve yemeği **سَمَنَ** **يَسْمُنُه** **سَمْناً**: o hâlde o **مَسْمُون**’dur: onu **السَّمْن** ile yaptı ve onunla yoğurdu. Ve dedi:
	“Ensesı büyük, beli yumuşak; ona, yağla yoğrulmuş hurma ve mayalı (ekmek) hediye edildi.”
	İbn Berrî dedi ki: Ali b. Hamza dedi: ancak “**أُرْهِنَتْ** له عجوة”dır; yani hazırlandı ve katık yapıldı; şu sözü gibi:
	“İçinde dinarların rehin bırakıldığı bayramlık.”
	Muradı: o, hemzeyle nakledilmiştir; **رَهَنَ** şey: devam ettiğinde. Şair dedi:
	“Ekmek ve et onlar için daimdir; ve süzgeci döken bir kahve.”
	Ve ekmeği **سَمَنَ** ve onu **سَمَّنَه** ve onu **أَسْمنَه**: onu **السَّمْن** ile yoğurdu. Ve ona **سَمَنْتُ**: ona **السَّمْن** ile katık yaptığında. Ve adam **أَسْمَنَ**: **سَمْن** satın aldı. Ve **سامِنٌ** bir adam: **سَمْن** sahibi; hurma ve süt sahibi için “**تامِرٌ** ve **لابِنٌ** adam” denildiği gibi. Ve kavim **أَسْمَنَ**: onlarda **السَّمْن** çoğaldı. Ve onları **سَمَّنَهم** **تَسْمِيناً**: onlara **السَّمْن** verdi. Ve geldiler **يَسْتَسمِنُون**: yani kendilerine **السَّمْن**’ün hibe edilmesini isterler. Ve **السَّمّانُ**: **السَّمْن** satıcısı. Cevherî: **السِّمّان**’ı **السَّمْن** satıcısı yaparsan munsarif olur; onu **السَّمِّ**’den yaparsan marifede munsarif olmaz. Ve denir: onu **سَمَّنْته** ve onu **أَسْمَنتُه**: ona **السَّمْن** yedirdiğimde. Ve recez şairi dedi:
	“Medinenin yerleşik yerine indiğimizde,
	sağlam bir yokuşu sürükledikten sonra,
	yerleşik bir cariyeye vardık,
	gözünün sıcaklığı olan sevinç sahibi;
	bize erkenden, dolu bir çanak geldi:
	yağlı, semiz bir deve eti.”
	Yani **السَّمْن** ile yağlanmış; **السِّمَن**’den değil. Ve “cariye” sözüyle suyla akan bir gözü murad eder. **مَكِينه**: yerde yerleşik. **ذاتِ سُرورٍ**: inene sevinç veren. Ve **التَّسْمِينُ**: soğutmadır; Tâiflilerin dili. Ve Haccâc hadisi: ona ızgara bir balık getirildi; onu taşıyana dedi: “Onu **سَمِّنْها**”; ne istediğini anlamadı; Anbese b. Saîd dedi: o, sana “onu biraz soğut” diyor. Ve **السُّمَانَى**: bir kuştur; tekili **سُمَاناةٌ**; ve **السُّمَانَى** tekil de olabilir. Cevherî dedi ki: şeddeli olarak **سُمّانَى** deme. Şair dedi:
	“Nefsim, kabirlerin **سُمانَى**’sından tiksinir.”
	İbnü’l-A‘râbî: **الأَسْمالُ** ve **الأَسْمانُ**: eskiyen peştamallardır. Ve **السَّمّانُ**: onunla süsleme yapılan boyalardır; **الجَبّان** gibi bir isim. Ve **سَمْن** ve **سَمْنان** ve **سُمْنان** ve **سُمَيْنة**: yer adlarıdır. Ve **السُّمَنِيَّة**: Hind ehlinden bir kavimdir; dehrîlerdir. Cevherî: **السُّمَنِيَّة** (س’nin dammesi ve م’nin feth’i ile), putperestlerden bir fırkadır; tenasühü söyler ve haberlerle ilmin vukuunu inkâr eder. Ve **السُّمْنة**: yapraklı bir ottur; ince dallı çubukları vardır; beyaz bir çiçeği vardır. Ebû Hanîfe dedi ki: **السُّمْنة** **الجَنْبَة**’dendir; yaz yıldızlarıyla biter ve yeşilliği devam eder.

مقاييس اللغة:
(**سمن**) **السين** ve **الميم** ve **النون**: zayıflık ve inceliğin hilâfına delâlet eden bir asıldır. Bundan **السِّمَن** vardır; denir: o **سمين**’dir. Ve **السَّمْن** de bundandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: Yemen ehlinin Araplardan ayrı olarak söylediği söylenen bir söz: derler ki: “Şeyi **سَمّنْتُ**”; onu soğuttuğumda. Ve **التَّسْمِين**: soğutmadır. Ve denir ki: Haccâc’a bir balık sunuldu; onu yapan kimseye dedi ki: “**سَمِّنْها**”; “onu soğut” demek istiyor([1]).

القاموس المحيط:
**سَمِنَ**; **سَمِعَ** gibi; **سَمانةً** (feth ile) ve **سِمَناً**; **عِنَبٍ** gibi; o hâlde o **سامِنٌ** ve **سَمينٌ**’dir; cemi **سِمانٌ**. Ve **السَّمِينُ** ( **مُحْسِنٍ** gibi): yaratılıştan; ve (kişi) **أسْمَنَ** olmuştur; ve başkası onu **سَمَّنَه** **تَسمِيناً**. Ve **مُسْمَنةٌ** bir kadın; **مُكْرَمةٍ** gibi: yaratılıştan. Ve **مُسَمَّنَةٌ**; **مُعَظَّمَةٍ** gibi: ilaçlarla.
Ve **أسْمَنَ**: semiz bir şeyi mülk edindi; yahut onu satın aldı; yahut onu hibe etti; ve onun davarı semizledi. Ve **اسْتَسْمَنَ**: kendisine semizin hibe edilmesini istedi; ve falanı: onu semiz buldu; yahut onu semiz saydı. Ve **مَسْمَنَةٌ** bir yemek. Ve **سَمِينةٌ** bir yer: içinde taş olmayan toprak. Ve **السَّمْنُ**: tereyağının yağıdır; bütün zehirlere karşı koyar; habis yaralardan kiri temizler; bütün şişleri olgunlaştırır; yüze sürme olarak çilleri ve benekleri giderir; cemi: **أسْمُنٌ** ve **سُمونٌ** ve **سُمْنانٌ**.
Ve yemeği **سَمَنَ**: onu onunla yaptı; **سَمَّنَه** ve **أسْمَنَه** gibi. Ve kavmi: onlara **سَمْناً** yedirdi. Ve **أسْمَنوا**: onların **سَمْن**’ü çoğaldı; onlar **سامِنُونَ**’dur. Ve **فِتْيانُ بنُ أحمدَ بنِ سَمْنِيَّةَ**: İbn Nukta’nın şeyhidir. Ve **التَّسْمِينُ**: soğutmadır. Ve **السُّمانَى**; **حُبارَى** gibi: bir kuştur; tekil ve cemi içindir; yahut tekili: **سُماناةٌ**. Ve **السَّمَّانُ**; **شَدَّادٍ** gibi: onunla süsleme yapılan boyalardır.
Ve **السُّمَنِيَّةُ**; **عُرَنِيَّةٍ** gibi: Hind’de bir kavimdir; dehrîlerdir; tenasühü söyleyenlerdir. Ve **السُّمْنَةُ** (ضم ile): yaz yıldızlarıyla biten ve yeşilliği devam eden bir ottur; ve semizlik ilacı; ve **ع**; ve **ة** Buhara’da; ondan Muhammed b. Ali b. Abdülmelik el-fakih; ve Zübeyr b. Muhammed el-Ömerî el-mukrî’nin lakabı. Ve **سَمْنانُ**: **ع**; ve kesr ile: **د**; ve ضم ile: bir dağ. Ve **سامانُ بنُ عبدِ المَلِكِ السَّامانِيُّ**: bir muhaddistir. Ve **المُلوكُ السَّامانِيَّةُ**: Saman b. Hayyâ’ya nisbet edilir.
Ve **سُمْنٌ** (ضم ile): **ع**. Ve **جُهَيْنَةَ** gibi: Basra’yı kasteden için Nibâc’tan ilk menzildir. Ve **الأَسْمانُ**: eskiyen peştamallardır.
Ve **سامِينُ**: Hemedan’da **ة**. Ve **سامانُ**: Rey’de **ة**; ve İsfahan’da bir mahalledir; ondan Ahmed b. Ali es-Sahhâf.
Ve **سِمْنينُ** (kesr ile): **د**. Ve **أَميرٍ** gibi: Abdullah b. Amr b. Sa‘lebe’nin lakabıdır; çünkü o, bir kardeş ile bir amca ve çok sayıda (kimse) arasındaydı.

تاج العروس:
( **سمن**; **سمع** gibi; **سمانة** feth ile ) İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşad etti: “Onu, semizliği boyunca bindik; ne zaman ki ondan omurga çıkıntıları ve kaburgalar göründü”; yani semizliğinin uzunluğu. ( ve **سمنا**; **عنب** gibi ) Cevherî nakletti. ( o hâlde **سامن** ve **سمين** ) ve Cevherî ikincisiyle yetindi. ( cemi **سمان** ) kesr ile; Sîbeveyh dedi: **سمناء** demediler; ondan **سمان** ile müstağni oldular. ( ve ) Lihyânî dedi: **المسمن** ( **محسن** gibi ): yaratılıştan semiz; ve adam **أسمن** olmuştur. ( ve onu **سمنه** ) başkası ( **تسمينا** ). Ondan mesel: “Köpeğini semizleştir; seni yer.” ( ve ) bazısı dedi: ( **مسمنة** bir kadın; **مكرمة** gibi ) semizdir ( yaratılıştan; ve **مسمنة**; **معظمة** gibi ) eğer semiz ise ( ilaçlarla ); ve semiz olmuştur. Ve hadiste: “Kıyamet günü **المسمنات**’a yazıklar olsun; kemiklerde gevşeklikten dolayı”; yani semizlik için ilaçları kullananlar. ( ve **أسمن** ) adam ( mülk edindi ) ( semiz bir şeyi; yahut onu satın aldı; yahut onu hibe etti ); Cevherî birinci ve üçüncüyle yetindi. ( ve ) **أسمن**: ( onun davarı semizledi ) ve hayvanı; o hâlde o **مسمن**’dir. ( ve **استسمن**: semizin kendisine hibe edilmesini istedi ); Sahah’ta: yağın kendisine hibe edilmesini. Lisan’da: onu semiz olarak istedi. ( ve ) **استسمن** ( falanı: onu semiz buldu yahut yanında semiz (şey) buldu ); Sahah’ta olduğu gibi. Ondan mesel: “Şişliği olanı semiz sandın.” ( ve **طعام مسمنة** ) beden için; **مرحلة** gibi: yani onu semizliğe taşır. ( ve **أرض سمينة تربة** ) yani toprağı iyi ( içinde taş yok ) bitkiyi sızdırmaya güçlü. ( ve **السمن سلاء الزبد** ) ve **الزبد** sütün yağıdır; o, sığır içindir; ve keçi için de olabilir. Cevherî, İmru’ül-Kays’tan inşad etti… ( bütün zehirlere karşı koyar… ) yüze sürme olarak… ( cemi **أسمن** ve **سمون** ve **سمنان** ) … ( ve yemeği **سمن** ) ve başkasını; o hâlde o **مسمون**’dur ( onu onunla yaptı ) onu onunla yoğurdu… ( **كسمنة** ) **تسمينا**. ( ve onu **أسمنه** ve ) kavmi ( onlara yağ yedirdi; ve **أسمنوا**: onların yağı çoğaldı; onlar **سامنون**’dur ) yani yağ sahipleri; hurma sahipleri ve süt sahipleri denildiği gibi. ( ve ) Ebû’l-Mekârim ( **فتيان بن أحمد بن سمنية** ) feth, sonra sükûn, sonra kesr ve altından **ياء**’nın şeddelenmesiyle ( İbn Nukta’nın şeyhi ) ve onu ضبط etti. ( ve **التسمين**: soğutmadır ) Tâif ve Yemen ehlinin dilinde. Ve Haccâc’a ızgara bir balık getirildi; aşçıya dedi: “Onu **سمنها**”… ( ve **السمانى**; **حبارى** gibi ) ve şeddeli olarak **سمانى** denmez ( bir kuş ) … ( tekil ve cemi içindir; yahut tekili **سماناة** ) cemi **سمانيات**. ( ve **السمان**; **شداد** gibi: onunla süsleme yapılan boyalardır ) **الجبان** gibi bir isim. ( ve **السمنية**; **عرنية** gibi ) yani damme sonra feth; bu doğrudur… ( Hind’de bir kavim ) putperestlerden ( dehrîler ) **الدال**’ın dammesiyle ( tenasühü söyleyenler ) ve haberlerle ilmin vukuunu inkâr ederler… ( ve **السمنة** (ضم ile): bir ot ) … ( ve **السمنة**: semizlik ilacı ) … ( ve **سمنة**: **ع** ) … ( ve **سمنة**: Buhara’da **ة**; ondan ) … ( ve **سمنة**: Zübeyr b. Muhammed el-Ömerî el-mukrî’nin lakabı ) … ( ve **سمنان**: **ع** ) … ( ve **سمنان** (kesr ile): **د** ) … ( ve **سمنان** (ضم ile): bir dağ ) …
( ve **سامان بن عبد الملك السامانى**: bir muhaddistir ) … ( ve **الملوك السامانية** ) … ( **تنسب الى سامان بن حيا** ) …
( ve **سمن** (ضم ile): **ع** ) … ( ve ) **سمينة** ( **جهينة** gibi: Basra’yı kasteden için Nibâc’tan ilk menzil ) … ( ve **الاسمان الازر الخلقان** ) **الاسمال** gibi… ( ve **سامين**: Hemedan’da **ة**; ve **سامان**: Rey’de **ة**; ve ) ayrıca ( İsfahan’da bir mahalle; ondan Ahmed b. Ali ) … ( ve **سمنين** (kesr ile): **د**; ve ) **السمين** ( **أمير** gibi ): zayıfın hilâfı; o ( Abdullah b. Amr b. Sa‘lebe’nin lakabı ) çünkü o, bir kardeş ile bir amca ve çok sayıda (kimse) arasındaydı.
* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: adam **تسمن**: semiz oldu; Cevherî nakletti. Ve **تسمن**: kendisinde olmayan hayırla çoğaldı; yahut kendisinde olmayan şerefi iddia etti; yahut şeref sahiplerine katılmak için mal topladı; yahut yiyecek ve içeceklerde genişlemeyi sevdi; bunlar semizliğin sebepleridir; ve bunların hepsiyle hadisin tefsiri yapıldı: “Ahir zamanda bir kavim olur; **يتسمنون**.” Ve dediler: **الينمة** semizleştirir ve bol sütlü kılmaz… Ve ona **سمنت له**: ona yağla katık yaptım. Ve **أسمن**: yağ satın aldı. Ve **استسمن**: kendisine yağın hibe edilmesini istedi; Cevherî nakletti. Ve onları **سمنهم** **تسمينا**: onlara yağ verdi. Ve **السمان**: yağ satıcısıdır… Ve Cevherî dedi: **السمان**’ı yağ satıcısı yaparsan munsarif olur; onu zehirden yaparsan marifede munsarif olmaz. Ve onu **أسمنه**: ona yağ yedirdi. Ve recez şairinin sözü: “**لحم جز ورغثة سمنيه**”: yani **السمن** ile yağlanmış; **السمن**’den değil; Cevherî nakletti. Ve koyunu **أسمن**: onu **سمنها** gibi. Ve **سمينة** bir ev: ahalisi çok; bu mecazdır. Ve falana **سمنو**: ona çok verdiler. Ve bu söz **سمين**’dir. Ve o, falandan daha **أسمن** bahtlıdır. Ve beldeleri **سمنة** ve **عسلة**’ye döndü: ikisi onda çoğaldı. Ve meselde: “**سمنكم هريق في أديمكم**”: yani malınız size harcanır. Ondan avamın aldığı: “Sizin yağınız sizin ununuzdadır.” Ve **السمين**; **أمين** gibi: Ebû Muâviye Sadaka b. Ebî Abdillah el-Kureşî ed-Dımaşkî’nin lakabıdır… ve … ve … ve **السمين**: Kur’an i‘râbı ve müfredatlar sahibidir; meşhurdur. Ve (ضم ile, م’nin fethi ve **ياء**’nın şeddelenmesiyle) **السمنى**… ve … ve **سمنة** (ضم ile): Medine ile Şam arasında, Vâdî’l-Kurâ yakınında bir su yeri… ve **سمنان** (feth ile): Benî Rebîa b. Mâlik’e ait bir şı‘b; onda hurmalık vardır… ve kesr ile: Nısâ’da bir köy; büyük bir nehri vardır… ve **سمنان**: Kadı Ebû Ca‘fer Muhammed b. Ahmed b. Mahmûd b. Sumnân el-Irâkî’nin dedesidir… ve **سامان**: Semerkand köylerinden… ve daha önce geçti… ve **سامان**: Diyarbekir’de bir köy; ondan Hasan b. Saîd b. Abdillah b. Bendâr es-Sâmânî… *
