# سم (س-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب السّين والميم
سم ، مس : ( مستعملان ) .
سم : قال الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِى سَمِّ الْخِيَاطِ ) ( الأعراف : 40 ) ، أخبَرَنا المنذريّ عن ابن فهم ، عن محمد بن سلام ، عن يونس ، قال : أهل العالية يقولون : السُّمّ والشُّهد ، يرفعون . وتميمٌ تفتح السّم والشَّهد قال : وسمعتُ أبا الهيثم يقول هما لغتان : سم وسُمّ ، لخرْق الإبرة . والسَّمّ : سَمُّ الحيّة .
وقال الليث : السمُّ القاتل جمعه سمام . قال : والسمانِ : عرقان في خيْشوم الفرس . قال : والسامّة والجميعُ سوامّ : عُروق في خَيْشومه . وسامُّ أبرصَ ، من كبار الوَزَغِ . قال : وسامّاً أبرص وسوامُّ أبرص .
أبو عُبيد عن اليزيديّ : السامّةُ الخاصةُ ، وأنشدنا :
وهو الذي أَنعَم نُعمتي عمّتِ
على العِبادِ رَبُّنا وسَمَّتِ
قال : وقال الأمويّ : أهلُ المسمّة : الخاصةُ والأقارب . وأهل المنحاة : الذين لَيْسُوا بالأقارب .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المسمّة الخاصة والمعمّة العامة .
وقال الليث : السامة : الموت .
قلتُ : المعروف في هذا الحرف تخفيفُ الميم ، والتشديد فيه خطأ عند البصريِّين والكوفيين ، وأما السامّة بتشديد الميم فهي
ذوات السم من الهوام ، ومنه حديث ابن عباس : ( اللهم إني أعوذُ بك من كلِّ شيطانٍ وهامة ، ومن شر كلِّ عينٍ لامة ، ومن شرِّ كل سامة ) .
قال شمر : ما لا يقتلُ ويسمُّ فهو السَّوام بتشديد الميم ؛ لأنها تَسم ، ولا تَبلُغ أن تقتُل مثل الزُّنبور والعَقْرب وأشباهها .
وقال الليث : السُّموم : الوَدَع وأشباهُه يستخرج من البحر يُنظم للزينة ، واحدها سَمٌّ وسُمّة ، وأنشد :
على مُصلَخمَ ما يكاد جَسيمُه
يَمُدُّ بعطفَيْه الوضينَ المسمَّما
أراد وَضِيناً مزيَّناً بالسُّموم . قال : السمامة : والجميع السَّمامُ ضربٌ من الطّير دون القَطَا في الْخِلْقَة .
ثعلب : عن ابن الأعرابي : يقال لتزاويق وَجْه السقْف سَمَّان . وقال غيره : سمُّ الوَضِين : عُرْوتُه ، وكل خَرْق سَمٌّ . والتَّسميمُ : أن يتخذ للوَضِين عُرًى ، وقال حُميد بن ثَور :
على كل نابي المحْزَمَيْن نَرَى له
شَراسيفَ تَغتالُ الوَضِين المسمَّما
أي : الذي له ثلاث عُرًى ، وهي سُمومه . قال أبو عبيدة : السَّمُوم بالنهار وقد تكون باللَّيل ، والحرور باللّيل . وقد يكون بالنهار . والعجّاج جعل الحرور بالنهار فقال :
ونسجت لوافح الحَرور
يرقْرَقَان آلها المسجور
شبائباً كسرَقِ الحَرير
وقال اللحياني : السَّمَان : الأَصباغ التي تزَوَّق بها السُّقوف ، ولم أسمعْ لها بواحدة . قال : ويقال للجُمّارة : سِمة القُلْب . ويقال : أصبتُ سمَّ حاجتِك ، أي : وجهها . وسَمَمت الشيءَ أسُمُّه سَمّاً ، أي : شدَدْتُه .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : السَّموم بالنهار ، وقد تكون باللّيل . والحرور بالنَّهار وقد تكون باللّيل .
وأخْبَرني المنذريّ عن الحرّاني عن ابن السكّيت : يقال : سمّ اليومُ : إذا هَبَّ فيه السّموم . وقال الفراء : ويقال : يومٌ مَسْموم وإناء مسموم من سُمّ ، ولا يقال : سُمّ .
قال يعقوب : والسَّموم والحَرور أنثيان ، وإنما ذكّرت في الشعر .
قال الرّاجز :
اليوم يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
مَن جَزِعَ اليَومَ فلا تَلُومُه
وسمعتُ العَرَب تُنشِد :
اليومُ يومٌ بكَرَتْ سَمُومُهُ
قال شمر : قال ابن الأعرابيّ : سَموم بيّن السّم ، وحَرُور بيّن الحَرّ . وقد سُمّت لَيلتُنا وأسمّت . ويقال : كان يومُنا سَموماً ،
وليلةٌ سَموم ذاتُ سَموم .
وقال الليث : نبات مَسمومٌ : أصابتْه السَّموم . وسَامَة كل شيء وسمامة كل شيء سَماوَته : شخصُه .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : سممتُ الشيءَ أسمّه : أَصلحتُه . قال : وقال أبو زيد : سممتُه : شدَدْتُه ، ومثلُه رَتَوْته . وسَمَمْتُ بين القومِ : أصلحت .
قال الكُمَيت :
وتنأَى قُعورُهم في الأمور
عمّنْ يَسُمُّ ومَنْ يَسْمُل
الأصمعيّ والفرّاء وأبو عمرو : سَمامُه الرّجل وكلِّ شيء : شخصه ، وكذلك سَماوَته ، وقيل : سَماوَته أَعْلاَه .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : ما لَه سَمٌّ ولا حَمّ غيرُك ، ولا سمٌّ معاً ، أي : ما لَه هَمٌّ غيرُك . وسمُومُ السَّيف : حُزورٌ فيه يعلَّم بها ، وقال الشاعر يمدَحَ الخوارج :
لِطافٌ برَاهَا الصَّوْمُ حتّى كأنّها
سُيُوفُ يَمانٍ أخْلَصَتْهَا سُمومُها
يَقول : بَيَّنَت هذه السُّموم عن هذه السّيوف أنها عُتُق . قال : وسُموم العُتُق غيرُ سُموم الحُدْث .
وقال أبو عُبَيْدة : في وجهِ الفَرَس سُموم واحدُها سَمّ ، وهو ما دَقّ من صَلاَبَة العَظَم من جانِبيْ قصَبَة أنْفِه إلى نواهِقه . قال : وتستَحبُّ عُرْيُ سمُّونِ ، ويُستَدَلّ به على العِتْق ، وقال حميد :
طِرْفٌ أسِيل معقد البِرَيمِ
عارٍ لطيفِ موضعِ السُّموم
قال : ومن دوائر الفَرَس : دائرة السّمامة ، وهي التي تكون وسَطَ العُنُق في عرضها ، وهي تُستحَبّ . قال : وسُموم الفَرَس أيضاً : كلُّ عظْم فيه مُخّ . قال : والسُّموم أيضاً : فُروجُ الفَرَس واحدها سمّ . قال : وفُروجه : عيناه وأُذُناه ومَنخراه .
وأَنشَد :
فنَفَّستُ عن سمَّيه حتّى تَنَفسا
أراد عن مَنخَريه .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : السَّمسامُ : والسُّمْسُماني : الخفيفُ السريعُ . قال : والسمسامة : المرأة الخفيفة اللطيفة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السمسَم : الثعلب . وأنشد :
فارَقَني ذَأْلاَنَهُ وسَمْسَمُهْ
وسَمْسَم : اسمُ موضع .
وقال ابن السكّيت : وهي رمْلةٌ معروفة ؛ وأَنشد قولَ البَعيث :
مُدامِنُ جَوْعاتٍ كأنَّ عُرُوقَه
مَسارِبُ حَيّاتٍ تَسَرَّبْنَ سَمْسَمَا
قال : ورواه عُمارةُ : ( تَشَرّبْن سَمْسَمَا ) يعني : شرِبْن السم . ومن رواه : ( تَشَرّبن ) جَعَل سَمسَماً رملة . ومسَارِبُ الحياة :
آثارها في السَّهل إذا مرّت تَسرَّبُ تَجيءُ وتَذهب ، شَبَّه عُروقَه بمَجارِي حَيَّاتٍ ، لأنها ملتوية .
وقال الليث : يقال لدُوَيْبّةٍ على خِلْقَة الأَكلَة حمراءَ هي السِّمْسِمة .
قلت : وقد رأيتُها في البادية ، وهي تَلسَع فتؤلِمُ إذا لَسَعَتْ .
وقال أبو خَيْرة : هي السَّماسم ، وهي هَناتٌ تكون بالبَصْرة يَعْضُضْن عَضّاً شديداً ، لهنّ رُؤوسٌ فيها طول إلى الحُمرة ألوانُها .
وقال اللحياني : يقال في مَثَلٍ إذا سُئل الرجل ما لا يَجِد وما لا يكون : كَلَّفْتَنِي سَلاَ جَمَلٍ ، وكلَّفْتَني بَعْضَ الأنُوق ، وكلَّفْتَني بَيْض السِّمَاسم .
قال : وهي طَيرٌ مِثلُ الخَطاطِيف ولا يُقدَر لها على بَيْض .
قال : والسُّمّةُ : شِبْه سُفْرة عظيمة تُسَفُّ من الخُوص وتُبْسَط تحتَ النخلة إذا صُرِمت ليسقُط ما تَناثَر من الرُّطَب والتَّمْر عليها ، وجمعُها سُمَم .
قال : وسُمّة المرأة : صدغُها وما اتصل به مِنْ رَكَبِها وشَفْرَيْها .
قال الأصمعي : سُمّة المرأةِ : ثَقْبة فَرجِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : سَمسَم الرجلُ : إذا مَشَى مَشْياً رقيقاً . ومسْمَس : إذا تخبط .
عمرو عن أبيه : يقال لِجُمّار النخلة : سُمّة ، وجمعها سُمَم ، وهي اليَفَقَةُ : ومَسامُّ الإنسان : تخلخُل بشَرَته وجلده التي يَبرُز عرقُه وبُخارُ باطِنه منها ، سُمّيتْ مَسامَّ لأنّ فيها خُروقاً خفيّةً وهي السُّموم .
مس : قال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ) ( البقرة : 275 ) .
قال الفراء : المَسُّ : الجنُونُ . والعرب تقول : رجل مَمْسوسٌ .
عَمْرو عن أبيه : المَأسُوس والمَمْسوس والمُدَلّس كله المجنون . والمَسُّ : مَسّك الشيءَ بِيَدَك .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ ) ( البقرة : 237 ) ، وقرىء : ( تُماسُّوهُنّ ) .
قال أحمد بن يحيى : اختار بعضهم ( ما لم تَمَسُّوهن ) وقال : لأنّا وجَدْنَا هذا الحرفَ في غير موضع من الكتاب بغير ألف ) وَلَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ ) ( آل عمران : 47 ) ، فكلُّ شيء من هذا الباب فهو فِعل الرجل في باب الغِشْيان .
قال : وأخبَرَنا سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : إنه لَحَسَن المَسِّ في ماله ، يُريد أنه حَسَن الأثر والمَسّ يكون في الخير والشر : والمَسَّ والمَسِيس : جِماع الرجلِ المرأة .
وأُخبرتُ عن شمر أنه قال : سئل أعرابيٌّ عن رَكِيّةٍ ، فقال : ماؤها الشّفاء المَسُوس .
قال : والمَسُوس : الذي يمَسُّ الغُلّة فيَشفيها ، وأنشد :
لو كنتَ ماءً كنتَ لا
عَذْباً يُذَاق ولا مَسُوسَا
وقال ثعلب عن ابن الأعرابي : المَسُوس : كلُّ ما شَفَى الغَليل ، لأنه مَسَّ الغُلّة ، وأَنشَد :
يا حَبّذا رِيقتُكِ المَسُوسُ
وأَنْتِ خَوْدٌ بادنٌ شَمُوسُ
الليث : الرَّحِمُ الماسّة والمسّاسة : القريبة وقد مَسّتْه مواسُّ الخَبَل .
عمرو عن أبيه : الأسْنُ : لُعْبَةٌ لهم يسمُّونها المَسّة والضّبَطة .
وقال الزّجاج في قول الله عز وجل : ( فَإِنَّ لَكَ فِى الْحَيَواةِ أَن تَقُولَ لاَ مِسَاسَ ) ( طه : 97 ) ، قرىء : ( مِسَاسِ ) بفتح السين منصوباً على التّبرئة . قال : ويجوز ( لاَ مَسَاسِ ) مبنيٌّ على الكسر ، وهو نفي قولك : مَساسِ مَساسِ ، فهو نفي ذلك ، وبُنِيَتْ ( مَساسِ ) على الكسر وأصلُها الفَتْح لمكان الألف ، فاختير الكسرُ لالتقاء الساكنين .
وقال الليث : ( لا مَساس ) : أي : لا مُماسّة ، أي : لا يَمَسُّ بعضُنا بعضاً . قال : والمَسْمسَةُ : اختلاطُ الأمْرِ واشتباهُه .
قال رُؤْبة :
إن كنتَ من أمرِك في مَسْماسِ
فاسْطُ عَلَى أُمِّك سَطْوَ الماسِ
قال : خفّف سينَ الماس كما يخفّفونها في قولهم : مَسْتُ الشيءُ ، أي : مسَسْتُه .
قلت : هذا غَلَط ، الماسي هو الذي يُدخِل يده في حياء الأنثى لاستخراج الجنين إذا نَشِب يقال : مَسَيْتها أَمْسيها مَسْياً ، رَوَى ذلك أبو عُبيد عن الأصمعي ، وليس المَسْيُ من المَسِّ في شيء ، وأما قولُ ابن مَغْراء :
مَسْنا السَّماءَ فنِلْناهَا وطَالْهُمْ
حتى يَرَوْا أُحُداً يَمشي وثَهْلاَنَا
فإنه حَذَف إحدى السينين من مَسسنا استثقالاً للجمع بينهما ، كما قال الله جلَّ وعزَّ : ( حُطَاماً فَظَلْتُمْ ) ( الواقعة : 65 ) والأصل : فظللتم .
وقال ابن السكيت : مَسِسْتُ الشيءَ أمَسُّه مسّاً ، وهي اللغة الفصيحة .
وقال أبو عُبَيْدة : مَسَسْتُ الشيء أمَسُّه أيضاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الساسَمُ : شجرةٌ يُسوَّمنها الشِّيزَى ، وأَنشَد قولَ ضمرة :
ناهَبْتُها القومَ على صُنْتُعٍ
أجرَد كالقِدْحِ من السَّاسَمِ
عمرو عن أبيه : الطَّرِيدةُ لُعبةٌ : تسَمّيها العامّةُ : المَسّة والضَّبَطة ، فإذا وقعتْ يدُ اللاعب من الرَّجُل على بدَنِه رأسِه أو
كَتِفه فهي المَسَّةُ ، وإذا وقعت على رِجله فهي الأَسْنُ .
وقال ابن أحمر :
تَطايح الطّلُّ عن أسدانها صُعُداً
كما تَطايح عن ماموسة الشَّرَرُ
أراد بماموسة : النار ، جعلها معرفة غير منصرفة .
ورواه بعضهم : عن مأنوسة الشرر .
وقال ابن الأعرابي : المأنوسة : النار . والله أعلم .
كتاب الثلاثي الصحيح من حرف السين

##### Türkçe

باب **السّين** ve **الميم**
**سم** ، **مس** : (ikisi de kullanılır) .
**سم** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِى سَمِّ الْخِيَاطِ** ) (الأعراف: 40), bize el-Münzirî, İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan haber verdi, dedi ki: Âliye ehli der ki: **السُّمّ** ve **الشُّهد**; ref‘ ederler. Temîm ise **السّم** ve **الشَّهد**’i fetha ile okur. Dedi ki: Ebü’l-Heysem’i şöyle derken işittim: İkisi iki dildir: **سم** ve **سُمّ**; iğnenin deliği için. **السَّمّ**: yılanın **سَمُّ**’udur.
Ve el-Leys dedi: öldürücü **السمُّ**; çoğulu **سمام**. Dedi ki: **والسمانِ**: atın burun boşluğunda iki damardır. Dedi ki: **والسامّة** ve hepsi **سوامّ**: onun burun boşluğunda damarlar. Ve **سامُّ أبرصَ**: büyük kertenkelelerden. Dedi ki: ve **سامّاً أبرص** ve **سوامُّ أبرص**.
Ebü Ubeyd, el-Yezîdî’den: **السامّةُ** seçkin zümredir; ve bize okuttu:
وهو الذي أَنعَم نُعمتي عمّتِ
على العِبادِ رَبُّنا وسَمَّتِ
Dedi ki: ve el-Emevî dedi: **أهلُ المسمّة**: seçkinler ve akrabalar. **وأهل المنحاة**: akraba olmayanlardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المسمّة** seçkin zümre, **والمعمّة** genel halktır.
Ve el-Leys dedi: **السامة**: ölüm.
Dedim: bu harfte bilinen, **الميم**’in hafifletilmesidir; onda şeddeli söyleyiş Basralılara ve Kûfelilere göre hatadır. Ama **السامّة** şeddeli **الميم** ile olursa, o, haşerattan zehir sahibi olanlardır; ondan İbn Abbâs hadisi: ( **اللهم إني أعوذُ بك من كلِّ شيطانٍ وهامة ، ومن شر كلِّ عينٍ لامة ، ومن شرِّ كل سامة** ) .
Şemmer dedi: öldürmeyen ve zehirleyen şey, şeddeli **الميم** ile **السَّوام**’dır; çünkü o zehirler, öldürmeye varmaz; **الزُّنبور** ve **العَقْرب** ve benzerleri gibi.
Ve el-Leys dedi: **السُّموم**: **الوَدَع** ve benzeridir; denizden çıkarılır, süs için dizilir; tekili **سَمٌّ** ve **سُمّة**’dir; ve okudu:
على مُصلَخمَ ما يكاد جَسيمُه
يَمُدُّ بعطفَيْه الوضينَ المسمَّما
**السُّموم** ile süslenmiş bir **وَضِين** istedi. Dedi ki: **السمامة**; ve hepsi **السَّمامُ**: yaratılışta **القَطَا**’dan aşağı bir kuş türüdür.
Sa‘leb: İbnü’l-A‘râbî’den: tavan yüzünün bezemelerine **سَمَّان** denir. Başkası dedi: **سمُّ الوَضِين**: onun halkasıdır; her delik **سَمٌّ**’dur. **والتَّسميمُ**: **الوَضِين** için halkalar edinmektir. Humeyd b. Sevr dedi:
على كل نابي المحْزَمَيْن نَرَى له
شَراسيفَ تَغتالُ الوَضِين المسمَّما
Yani: üç halkası olan; ve onlar onun **سُموم**’udur. Ebû Ubeyde dedi: **السَّمُوم** gündüzdür, gece de olabilir; **والحرور** gecedir, gündüz de olabilir. El-‘Accâc **الحرور**’u gündüz yaptı, dedi ki:
ونسجت لوافح الحَرور
يرقْرَقَان آلها المسجور
شبائباً كسرَقِ الحَرير
Ve el-Lihyânî dedi: **السَّمَان**: tavanların onunla bezendiği boyalardır; onun tekilini işitmedim. Dedi ki: **الجُمّارة**’ya **سِمة القُلْب** denir. Ve denir: **أصبتُ سمَّ حاجتِك**; yani: onun yüzünü. Ve **سَمَمت** şeyi, **أسُمُّه سَمّاً**; yani: onu sıktım.
Ebü Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **السَّموم** gündüzdür, gece de olabilir. **والحرور** gündüzdür, gece de olabilir.
Ve bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denir: **سمّ اليومُ**; yani onda **السّموم** estiği zaman. El-Ferrâ dedi: ve denir: **يومٌ مَسْموم** ve **إناء مسموم** “**سُمّ**”den; **سُمّ** denmez.
Ya‘kûb dedi: **السَّموم** ve **الحَرور** dişildir; ancak şiirde erkek yapılmıştır.
Râciz dedi:
اليوم يومٌ بارِدٌ سَمُومُه
مَن جَزِعَ اليَومَ فلا تَلُومُه
Ve Arapların şöyle inşâd ettiğini işittim:
اليومُ يومٌ بكَرَتْ سَمُومُهُ
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **سَموم** açıkça zehirdir, **وحَرُور** açıkça sıcaktır. Ve gecemiz **سُمّت** ve **أسمّت**. Ve denir: günümüz **سَموماً** idi, ve gece **سَموم**; **ذاتُ سَموم**.
Ve el-Leys dedi: **نبات مَسمومٌ**: ona **السَّموم** isabet etti. Ve her şeyin **سَامَة**’si ve her şeyin **سمامة**’si, onun **سَماوَته**’dir: onun şahsıdır.
Ebü Ubeyd, Ebû Amr’dan: **سممتُ** şeyi **أسمّه**: onu düzelttim. Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **سممتُه**: onu sıktım; benzeri **رَتَوْته**. Ve **سَمَمْتُ بين القومِ**: ıslah ettim.
El-Kümeyt dedi:
وتنأَى قُعورُهم في الأمور
عمّنْ يَسُمُّ ومَنْ يَسْمُل
El-Asma‘î, el-Ferrâ ve Ebû Amr: erkeğin ve her şeyin **سَمامُه**: onun şahsıdır; aynı şekilde **سَماوَته**; ve denildi: **سَماوَته** onun üstüdür.
Ebü Ubeyd, el-Ferrâ’dan: onun için senden başka **سَمٌّ** de **حَمّ** de yoktur; ve birlikte **سمٌّ** da yoktur; yani: onun için senden başka **هَمٌّ** yoktur. Ve kılıcın **سمُومُ**’u: onda işaretlenen çentiklerdir. Şair Hâricîleri överek dedi:
لِطافٌ برَاهَا الصَّوْمُ حتّى كأنّها
سُيُوفُ يَمانٍ أخْلَصَتْهَا سُمومُها
Der ki: bu **السُّموم** bu kılıçların eski olduğunu bu kılıçlardan ayırt etti. Dedi ki: eski olanların **سُموم**’u, yeni olanların **سُموم**’u gibi değildir.
Ve Ebû Ubeyde dedi: atın yüzünde **سُموم** vardır; tekili **سَمّ**’dır; o, burnunun kamışının iki yanından burun deliklerine kadar kemiğin sertliğinden incelen şeydir. Dedi ki: **سمُّونِ**’in çıplaklığı beğenilir; ve onunla asalet üzerine delil getirilir. Humeyd dedi:
طِرْفٌ أسِيل معقد البِرَيمِ
عارٍ لطيفِ موضعِ السُّموم
Dedi ki: atın dairelerinden: **دائرة السّمامة**; o, boynun ortasında enine olanıdır; ve o beğenilir. Dedi ki: atın **سُموم**’u ayrıca: içinde ilik olan her kemiktir. Dedi ki: **السُّموم** ayrıca: atın yarıklarıdır; tekili **سمّ**’dır. Dedi ki: onun yarıkları: iki gözü, iki kulağı ve iki burun deliğidir.
Ve okudu:
فنَفَّستُ عن سمَّيه حتّى تَنَفسا
Yani: iki burun deliğinden.
Ebü Ubeyd, el-Asma‘î’den: **السَّمسامُ** ve **السُّمْسُماني**: hafif, hızlı olandır. Dedi ki: **السمسامة**: hafif, latif kadın.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **السمسَم**: tilkidir. Ve okudu:
فارَقَني ذَأْلاَنَهُ وسَمْسَمُهْ
Ve **سَمْسَم**: bir yer adıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, bilinen bir kumluktur; ve el-Ba‘îs’in sözünü okudu:
مُدامِنُ جَوْعاتٍ كأنَّ عُرُوقَه
مَسارِبُ حَيّاتٍ تَسَرَّبْنَ سَمْسَمَا
Dedi ki: ‘Umâra onu şöyle rivayet etti: ( **تَشَرّبْن سَمْسَمَا** ); yani: zehri içtiler. Kim ( **تَشَرّبن** ) diye rivayet ederse, **سَمسَماً**’yı kumluk yaptı. **ومَسَارِبُ الحياة**: düz yerde geçtiğinde onun izleridir; sızarak geçer, gelir gider; damarlarını yılanların akış yerlerine benzetti; çünkü onlar kıvrımlıdır.
Ve el-Leys dedi: kırmızı, **الأَكلَة** yaratılışında bir küçük canlıya **السِّمْسِمة** denir.
Dedim: onu çölde gördüm; sokar, soktuğunda acıtır.
Ve Ebû Hayra dedi: o, **السَّماسم**’dir; Basra’da olan şeylerdir; şiddetli ısırırlar; onların başları vardır, kızıllığa doğru uzunluk vardır; renkleri.
Ve el-Lihyânî dedi: bir adama bulamadığı ve olmayacak şey sorulduğunda meselde denir: **كَلَّفْتَنِي سَلاَ جَمَلٍ**; ve beni **بَعْضَ الأنُوق** ile yükümlü kıldın; ve beni **بَيْض السِّمَاسم** ile yükümlü kıldın.
Dedi ki: o, **الخَطاطِيف** gibi bir kuştur; onun yumurtasına güç yetirilmez.
Dedi ki: **السُّمّةُ**: hurma lifinden örülen ve hurma ağacının altına serilen, budandığında ondan saçılan yaş hurma ve hurmanın üzerine düşmesi için, büyük bir sofra benzeridir; çoğulu **سُمَم**’dir.
Dedi ki: kadının **سُمّة**’si: şakağı ve ona bitişik olan, iki kirpiği ve iki göz kapağıdır.
El-Asma‘î dedi: kadının **سُمّة**’si: onun ferciğinin deliğidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **سَمسَم** etti: ince bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **مسْمَس**: sendelediği zaman.
Amr, babasından: hurma ağacının göbeğine **سُمّة** denir; çoğulu **سُمَم**’dir; o **اليَفَقَةُ**’dır. Ve insanın **مَسامُّ**’ı: derisinin ve cildinin gevşekliğidir; ondan damarı ve içinin buharı dışarı çıkar; içinde gizli delikler bulunduğu için **مَسامَّ** diye adlandırıldı; ve onlar **السُّموم**’dur.
**مس** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **الَّذِى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ** ) (البقرة: 275).
El-Ferrâ dedi: **المَسُّ**: deliliktir. Araplar der: **رجل مَمْسوسٌ**.
Amr, babasından: **المَأسُوس** ve **المَمْسوس** ve **المُدَلّس**; hepsi delidir. Ve **المَسُّ**: şeyi elinle tutmandır.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَإِن طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِن قَبْلِ أَن تَمَسُّوهُنَّ** ) (البقرة: 237); ve ( **تُماسُّوهُنّ** ) diye de okunmuştur.
Ahmed b. Yahyâ dedi: bazısı ( **ما لم تَمَسُّوهن** )i seçti. Dedi ki: çünkü bu harfi kitabın başka yerinde elifsiz bulduk: ( **وَلَمْ يَمْسَسْنِى بَشَرٌ** ) (آل عمران: 47). Bu babtan her şey, **الغِشْيان** babında erkeğin fiilidir.
Dedi ki: ve bize Seleme, el-Ferrâ’dan haber verdi ki o dedi: o, malında **لَحَسَن المَسِّ**’dir; yani: izi güzeldir. Ve **المَسّ** hayırda da şerde de olur. Ve **المَسَّ** ve **المَسِيس**: erkeğin kadınla cinsel birleşmesidir.
Ve Şemmer’den bana haber verildi ki dedi: bir bedevîye bir kuyu hakkında soruldu; dedi ki: suyu, **الشّفاء المَسُوس**’tur.
Dedi ki: **المَسُوس**: **الغُلّة**’ye dokunup onu iyileştiren şeydir. Ve okudu:
لو كنتَ ماءً كنتَ لا
عَذْباً يُذَاق ولا مَسُوسَا
Ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَسُوس**: susuzluğu gideren her şeydir; çünkü **الغُلّة**’ye dokundu. Ve okudu:
يا حَبّذا رِيقتُكِ المَسُوسُ
وأَنْتِ خَوْدٌ بادنٌ شَمُوسُ
El-Leys: **الرَّحِمُ الماسّة** ve **المسّاسة**: yakın olandır; ve ona bozukluğun **مواسُّ**’u dokunmuştur.
Amr, babasından: **الأسْنُ**: onların bir oyunudur; ona **المَسّة** ve **الضّبَطة** derler.
Ve ez-Zeccâc, Allah عز وجل sözünde: ( **فَإِنَّ لَكَ فِى الْحَيَواةِ أَن تَقُولَ لاَ مِسَاسَ** ) (طه: 97) hakkında: ( **مِسَاسِ** ) diye, **السّين**’in fethasıyla, teberriye üzere mansup okunmuştur. Dedi ki: ( **لاَ مَسَاسِ** ) da caizdir; kesre üzere mebnîdir; bu, senin “**مَساسِ مَساسِ**” sözünün nefyidir; o halde bu onun nefyidir. Ve ( **مَساسِ** ) kesre üzere bina edildi; aslı, elif sebebiyle fetha idi; iki sâkinin birleşmesi için kesre seçildi.
Ve el-Leys dedi: ( **لا مَساس** ): yani: **لا مُماسّة**; yani: bazımız bazımıza dokunmaz. Dedi ki: **والمَسْمسَةُ**: işin karışması ve şüpheli hale gelmesidir.
Rü’be dedi:
إن كنتَ من أمرِك في مَسْماسِ
فاسْطُ عَلَى أُمِّك سَطْوَ الماسِ
Dedi ki: **الماس**’ın **س**’sini, onların “**مَسْتُ الشيءُ**” sözünde hafiflettikleri gibi hafifletti; yani: **مسَسْتُه**.
Dedim: bu yanlıştır. **الماسي**: dişinin hayâsına elini sokup yavruyu çıkarmak için yapan kimsedir; takıldığı zaman. Denir: **مَسَيْتها أَمْسيها مَسْياً**. Bunu Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den rivayet etti. **المَسْيُ**’nin **المَسِّ** ile hiçbir ilgisi yoktur. Ama İbn Mağrâ’nın sözü:
مَسْنا السَّماءَ فنِلْناهَا وطَالْهُمْ
حتى يَرَوْا أُحُداً يَمشي وثَهْلاَنَا
O, **مَسسنا**’dan iki **س**’den birini, ikisini bir araya getirmeyi ağır bulduğu için düşürdü; Allah جلّ وعزّ’ün ( **حُطَاماً فَظَلْتُمْ** ) (الواقعة: 65) sözünde olduğu gibi; aslı: **فظللتم**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **مَسِسْتُ** şeyi, **أمَسُّه مسّاً**; bu fasih dildir.
Ve Ebû Ubeyde dedi: **مَسَسْتُ** şeyi, **أمَسُّه** de.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الساسَمُ**: **الشِّيزَى** diye adlandırdıkları bir ağaçtır. Ve Damra’nın sözünü okudu:
ناهَبْتُها القومَ على صُنْتُعٍ
أجرَد كالقِدْحِ من السَّاسَمِ
Amr, babasından: **الطَّرِيدةُ** bir oyundur; avam ona **المَسّة** ve **الضَّبَطة** der. Oyuncunun elinin, adamın bedenine, başına veya omzuna düşmesi **المَسَّةُ**’dir; ayağına düşerse o **الأَسْنُ**’dür.
İbn Ahmer dedi:
تَطايح الطّلُّ عن أسدانها صُعُداً
كما تَطايح عن ماموسة الشَّرَرُ
**ماموسة** ile ateşi kastetti; onu marife, gayr-i munsarif yaptı.
Bazısı onu şöyle rivayet etti: **عن مأنوسة الشرر**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المأنوسة**: ateştir. Allah daha iyi bilir.
**كتاب الثلاثي الصحيح**’tan, **حرف السين**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب ما جاء من كلام العرب  وأوله سين في المضاعف والمطابق)
(سع) السين والعين في المضاعف والمطابق يدلُّ على أصل واحد، وهو ذَهاب الشيء. قال الخليل: يقال تَسَعْسَع الشَّهر، إذا ذهب أكثره، ويقال: تَسَعْسَع الرجل من الكِبَر، إذا اضطرب جسمه. قال:
* يا هندُ ما أسرعَ ما تَسَعسعا([1]) *
(سغ) السين والغين أصلٌ يدل على دَرْج الشيء في الشيء باضطرابٍ وحركة. من ذلك سَغْسَغْتُ رأسي بالدُّهْنِ، إذا روَّيته. قال الخليل وغيره: سغسغت الشَّيء في التراب، إذا دَحدحتَه فيه. وأما قولهم: تَسَغْسَغَت ثَنِيّته، فممكنٌ أن يكون من الإبدال، ومن الباب الذي قبل هذا.
(سف) السين والفاء أصلٌ واحد، وهو انضمام الشيء إلى الشيء ودنوُّه منه، ثم يُشتَقّ منه ما يقاربه.
من ذلك أسفَّ الطائرُ، إذا دنا من الأرض في طيرانه. وأسفَّ الرجل للأمر، إذا قارَبَهُ. ويُقال أسفَّت السحابةُ، إذا دَنَت من الأرض. قال أوسٌ يصف السّحاب:
دانٍ مِسفٌّ فويق الأرض هَيْدَبُه *** يكاد يدفعُهُ مَنْ قام بالرّاحِ([2])
ومن الباب: أَسَفَّ الرجل النَّظرَ، إذا أدامَه. ومنه السَّفْساف: الأمر الحقير. وسمِّي بذلك لأنَّه مِنْ أسَفَّ الرجل للأمر الدنيّ. ومن ذلك المُسَفْسِفَةُ، وهي الريح التي تجري فوَيقَ الأرض. والسِّفّ([3]): الحَيَّة التي تسمَّى الأرقم، وذلك أنّه يلصق بالأرض لُصوقاً في مَرِّهِ. فالقياس في هذا كلِّه واحد. وأمّا* سَففت الخوص والسَّفيف: بِطانٌ يشدُّ به الرَّحْل، فمن هذا؛ لأنَّه إذا نُسِجَ فقد أدْنِيَتْ كلُّ طاقةٍ منه إلى سائرها.
ومما يجوز أن يُحمَل على الباب ويجوزُ أن يكون شاذّاً، قولك: سفِفْتُ الدواء أسَفّه. ويقال أَسَفَّ وجهَه، إذا ذرَّ عليه الشيء([4]). قال ضابئ([5]) يذكر ثورا:
شديد بريقِ الحاجبَينِ كأنّما *** أُسِفَّ صَلَى نارٍ فأصبَحَ أكحلا
(سك ) السين والكاف أصلٌ مطّرد، يدلُّ على ضِيق وانضمام وصِغَر. من ذلك السَّكَك، وهو صِغَر الأُذُن. وهذه أذنٌ سَكَّاء. ويقال استكَّت مسامعه؛ إذا صَمَّت. قال النابغة:
وخُبِّرْتُ، خَيْرَ الناسِ، أنَّك لُمتَني *** وتلك التي تسْتَكّ مِنْها المسامِعُ([6])والسّكّة: الطريقة المصطفّة من النخل. وسمّيت بذلك لتضايقها في استواء. ومن هذا اشتقاق سكّة الدراهم، وهي الحديدة؛ لتضايُق رَسم كتابتها. والسَّكّ: أن تَضُبَّ البابَ بالحديد. والسَّكّيّ: النّجّار([7]). ويقال إن السُّكَّ من الرّكايا المستوية الجِرَاب([8]). ويقال السُّكُّ: جُحر العقرب. ويقال للدِّرع الضّيقة أو الضيقة الحَلَق: سُكٌّ.  ويقال للنبت إذا انسدَّ خَصَاصُه([9]): قد استَكّ. والقياس مطّردٌ في جميع ما ذكرناه.
ومما حُمل عليه ماحكاه ابنُ دريد([10]): سَكَّه يَسُكُّه سَكّاً، إذا اصطلَمَ أذنَيه.
ومما شذّ عن الباب: السُّكاك: اللُّوح بين السّماء والأرض. والسُّكُّ: الذي يُتطيَّبُ به. ويقال إنَّه عربيٌّ صحيح.
(سل) السين واللام أصلٌ واحد، وهو مدُّ الشيء في رِفْق وخَفاء، ثم يُحمَل عليه. فمن ذلك سَلَلْتُ الشيء أسلُّه سَلاًّ. والسَّلَّة والإسلال: السَّرقة. وفي حديث رسول الله صلى الله عليه وآله وسلَّم حين كتب: "لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل"([11]). فالإغلال : الخيانة. والإسلال: السرقة.
ومن الباب: السَّليل: الولد؛ كأنَّه سُلَّ من أُمّه سَلاًّ. قالت امرأةٌ من العرب في ابنها:
سُلَّ مِنْ قلبي ومن كبدي *** قمراً مِن دونه القَمرُ
وممّا حُمل عليه السِّلْسِلَة، سمّيت بذلك لأنها ممتدة في اتّصال. ومن ذلك تَسَلْسَل الماء في الحلْق، إذا جرى. وماءٌ سَلْسَلٌ وسَلْسَالٌ وسُلاسِل. قال الأخطل:
إذا خاف مِنْ نجمٍ عليها ظَمَاءَةً *** أمَالَ إليها جدوَلاً يَتَسَلْسَلُ([12])قال بعضُ أهل اللغة: السَّلْسَلَة اتّصال الشيء بالشيء، وبذلك سُمّيت سِلسلة الحديد، وسِلسِلة البرق المستطيلة في عَرض السحاب. والسَّالُّ: مَسِيل في مَضيق الوادي، وجمعه سُلاّنٌ، كأنَّ الماء ينسَلُّ منه أو فيه انْسِلالا. ويقال: فرسٌ شديد السَّلَّة، وهي دَفعته في سِباقه([13]). ويقال: خَرَجَت سَلَّته على جميع الخيل. والمِسلَّة معروفة؛ لأنّها تسلّ الخيط سَلاًّ. والسُّلاَّءَة من الشوك مِنْ هذا أيضاً، لأن فيها امتداداً. ومنه السُّلاَل من المرض، كأن لحمه قد سُلَّ سَلاًّ منه، أسَلّه الله.
(سن([14])) السين والنون أصلٌ واحد مطرد، وهو جريَان الشيء وإطرادُهُ في سهولة، والأصل قولهم سَنَنْتُ الماءَ على وجهي أَسُنُّهُ سَنَّاً، إذا أرسلتَه إرسالاً. ثمَّ اشتُقَّ منه رجل مسنون الوجه، كأنَّ اللحم قد سُنَّ على وجهه. والحَمَأُ المسنون من ذلك، كأنه قد صُبَّ صَـبّاً.
ومما اشتقَّ منه السُّنَّة، وهي السّيرة. وسُنَّة رسول الله عليه السلام: سِيرته. قال الهذلي([15]):
فلا تَجْزَعَنْ من سُنَّةٍ أنت سرْتَها *** فأوَّلُ راضٍ سُنَّةً من يسيرُها
وإنّما سمِّيَت بذلك لأنها تجري جرياً. ومن ذلك قولهم: امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك([16])، أي وجهك. وجاءت الريح سَنائِنَ، إذا جاءتْ على طريقة واحدة. *ثمَّ يحمل على هذا: سنَنْتُ الحديدة أسُنُّها سَنّاً. إذا أمْرَرْتَها على السِّنان. والسِّـنَان هو المِسَنّ. قال الشاعر:
* سِنَانٌ كحدِّ الصُّلَّبيِّ النَّحِيضِ([17]) *
والسِّنان للرُّمح من هذا؛ لأنّه مسنون، أي ممطول محدّد. وكذلك السَّناسِنُ، وهي أطراف فَقار الظهرِ، كأنَّها سُنّت سَنّاً.
ومن الباب: سِنُّ الإنسانِ وغيره مشبّه بسنان الرّمح. والسَّنون: ما يُسْتاك به؛ لأنَّه يُسَنُّ به الأسنان سَنّاً. فأمّا الثّور([18]). فأمّا قولهم: سَنَّ إبلَه، إذا رعاها، فإنّ معنى ذلك أنّه رعاها حَتى حسُنَت بَشَرتُها، فكأنّها قد صُقِلَتْ صَقْلاً، كما تُسنّ الحديدة. هذا معنى الكلام، ويَرجِعُ إلى الأصل الذي أصّلناه.
(سم([19])) السين والميم الأصل المطّرد فيه يدلُّ على مدخلٍ في الشيء، كالثَّقب وغيره، ثم يشتقّ منه. فمن ذلك السَّم والسُّم: الثّقب في الشّيء. قال الله عز ذكره: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]، والسُّم القاتل، يقال فتحاً وضمّاً. وسمِّي بذلك لأنّه يرسُب في الجسم ويداخلُهُ، خِلافَ غيرهِ ممّا يذاق.
والسَّامّة: الخاصّة، وإنّما سُمّيت بذلك لأنّها تَدَاخَلُ بأُنْسٍ لا يكون لغيرها والعرب تقول: كيف السَّامّة والعامّة؟ فالسَّامَّة: الخاصّة.
والسَّموم: الريح الحارّة، لأنَّها أيضاً تُداخِل الأجسامَ مداخَلةً بقوة. والسّمّ: الإصلاح بين الناس، وذلك أنّهم يتباينون ولا يتداخلون، فإذا أُصلح بينهم تداخَلُوا.
وممّا شذَّ عن الباب: السَّمّ: شيءٌ كالوَدَعِ يخرج من البحر. والسَّمْسام: طائر. والسَّمْسَم: الثّعلب. والسُّمْسُمَانِيّ: الرجل الخفيف. والسَّماسم: النَّمل الحُمْر، الواحدة سِمْسِمَة. والسِّمْسِمُ: حبّ.
ويمكن أن يَحمِل هذا الذي ذكرناه في الشذوذ أصلاً آخر يدلُّ علىخفّة الشيء. ومما شذّ عن الأصلين جميعاً قولهم: "ما لَهُ سَُمٌّ  ولا حَُمٌّ غيرك"، أي ما لَه همٌّ سواك.
(سب) السين والباء حَدّهُ بعضُ أهل اللغة ـ وأظنّه ابنَ دريد([20]) ـ أنَّ أصل هذا الباب القَطع، ثم اشتقَّ منه الشَّتم. وهذا الذي قاله صحيح. وأكثر الباب موضوعٌ عليه. من ذلك السِّبّ: الخِمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه.
فأمّا الأصل فالسَّبّ العَقْر؛ يقال سَبَبْت الناقة، إذا عقرتَها. قال الشاعر([21]):
فما كان ذنبُ بني مالكٍ *** بأنْ سُبّ منهم غلامٌ فَسبّْ
يريد معاقرة غالب بن صعصعة وسُحيم([22]). وقوله سُبَّ أي شُتِمَ. وقولـه سَبّ أي عَقَر. والسَّبّ: الشتم، ولا قطيعة أقطع من الشَّتِم. ويقال للذي يُسابّ سِبّ. قال الشاعر([23]):
لا تَسُبَّنَّنِي فلستَ بِسبّي *** إنَّ سَبِّي من الرجال الكريمُ([24])ويقال: "لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم([25])"، فهذا نهيٌّ عن سبّها، أي شتمها. وأما قولهم للإبل: مُسَبَّبَة فذلك لما يقال عند المدح: قاتلَها الله فما أكرمها مالاً! كما يقال عند التعجُّب من الإنسان: قاتله الله! وهذا دعاءٌ لا يراد به الوقوع. ويقال رجل سُبَبَة، إذا كانَ يسُبُّ الناسَ كثيراً. ورجل سُبَّة، إذا كان يُسَبُّ كثيراً. ويقال بين القوم أُسْبُوبة يتسابُّون بها. ويقال مضت سَبَّة من الدهر، يريد مضت قطعة منه.. ([26])
* وذكرك سَبَّاتٍ إليَّ عجيبُ([27]) *
وأما الحبل فالسّبب، فممكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، ويمكن أن يقال إنَّه أصلٌ آخَر يدلُّ على طول وامتداد.
ومن ذلك السَّبَب. ومن ذلك السِّبُّ، وهو الخِمار الذي ذكرناه. ويقال للعمامة أيضاً سِبّ. والسِّبّ: الحبل  أيضاً في قول الهذليّ([28]):
* تدلَّى عليها بين سِبٍّ وخَيْطة([29]) *
ومن هذا الباب السِّبسب، وهي المفازة الواسعة، في قول أبي دُؤاد:
وخَرْقٍ سَبْسَبٍ يجري *** عليه مَوْرُهُ سَهْبِ([30])فأمّا السَّباسِب فيومُ عيدٍ لهم. ولا أدري مِمَّ اشتقاقه. قال:
* يُحَيَّوْن بالرَّيحانِ يومَ السَّباسبِ([31]) *
(ست) السين والتاء ليس فيه إلا ستّة*  وأصل التاء دال. وقد ذكر في بابه.
(سج) السين والجيم  أصلٌ يدلُّ على اعتدالٍ في الشيء واستواء. فالسَّجْسج: الهواء المعتدل الذي لا حرَّ فيه ولا بردَ يُؤذي.
ومن ذلك الحديث: "إنَّ ظِلَّ الجنة سَجْسَجٌ". ويقال أرض سجسج، وهي السَّهلة التي ليست بالصُّلْبة. قال:
*والقوم قد قطعوا مِتَانَ السَّجْسَجِ*([32])
ويقال ـ وهو من الباب ـ سَجَّ الحائطَ بالطِّين، إذا طلاهُ به وسوَّاه. وتلك الخشبة المِسَجَّة. والسَّجَاج: اللّبَن الرقيق الصّافي.([33])
ومما يقرب  من هذا الباب الكبشُ السّاجِسِيُّ، وهو الكثير الصُّوف.
ومما شذّ عن الأصل قولُهم: لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ، أي أبداً. وماءٌ سَجَِس([34])، أي متغيّر. والسَّجَّة: صنمٌ كان يُعبَد في الجاهلية. وفي الحديث: "أخرِجوا صدقاتِكم؛ فإنَّ الله عزَّ ذكرُهُ قد أراحكم من الجَبْهَة والسَّجَّة والبَجَّة"([35]). وتفسيره في الحديث أنها أسماءُ آلهة كانوا يعبدونها في الجاهليَّة.
(سح) السين والحاء أصلٌ واحد يدلُّ على الصَّبّ، يقال سححت [الماء] أسُحُّ سَحّاً. وسَحَابَةٌ سحوح، أي صَبَّابة. وشاةٌ ساحٌّ، أي سمينة، كأنّها تَسُحّ الودكَ سَحّاً. وفرس مِسَحٌّ، أي سريعةٌ يشبه عدوُها انصبابَ المطر. ويقال سَحسَح الشيء، إذا سال. ويقال إن السحسحة هي السَّاحة([36]).
(سخ) السين والخاء أصلٌ فيه كلمة واحدة. يقال إن السَّخَاخ. الأرض اللَّيِّنة الحُرَّة. وذكروا ـ إن كان صحيحاً ـ سَخَّت الجرادة، إذا غرزت بذنبها في الأرض.
(سد) السين والدال أصل واحد، وهو يدلُّ على ردم شيء ومُلاءَمَته من ذلك سدَدت الثُّلمة سدَّاً. وكلُّ حاجزٍ بين الشيئين سَدٌّ. ومن ذلك السَّديد، ذُو السَّداد، أي الاستقامة([37])؛ كأنّه لا ثُلْمة فيه. والصَّواب أيضاً سَداد. يقال قلتُ سَدَاداً.  وسَدَّدَهُ الله عزَّ وجلَّ. ويقال أسَدَّ الرجلُ، إذا قال السَّداد. ومن الباب: "فيه سِدادٌ من عَوَز" بالكسرة. وكذلك سِداد الثُّلمة والثَّغر. قال:
أضاعُوني وأيَّ فتىً أضاعُوا *** ليومِ كريهةٍ وسِدَادِ ثغرِ([38])والسُّدَّة كالفِناء حول البيت. واستدَّ الشيء، إذا كان ذا سَداد. ويقال: السُّدَّة الباب. وقال الشاعر:
تَرَى الوفودَ قياماً عند سُدَّتِهِ *** يَغْشَوْنَ بابَ مَزُورٍ غيرِ زَوَّارِ([39])والسُّدَاد: داءٌ يأخذ في الأنف يمنع النَّسيم. والسَّدّ والسُّدُّ: الجراد يملأ الأفق. وقولهم السُّدة: الباب، لأنَّه يُسَدّ، وفي الحديث في ذكر الصَّعاليك: "الشعث رؤوساً  الذين لا يُفْتَحُ لهم السُّدَد".
(سر) السين والراء يجمع فروعَه إخفاءُ الشيء. وما كان من خالصه ومستقرِّه. لا يخرج شيءٌ منه عن هذا. فالسِّرّ: خلاف الإعلان. يقال أسْرَرت الشيءَ إسراراً، خلاف أعلنته. ومن الباب السِّرّ، وهو النِّكاح، وسمِّي بذلك لأنَّه أمرٌ لا يُعْلَن به. ومن ذلك السِّرَار والسَّرَار، وهو ليلةَ يستسرّ الهلال، فربما كان ليلة، وربماكان ليلتين إذا تمّ الشهر. ومن ذلك الحديث: "أنّه سأل رجلاً هل صُمْتَ مِنْ سِرَارِ الشَّهر شيئاً؟"، قال: لا، فقال: "إذا أفطرتَ رمضانَ فصُمْ يومين". قال في السِّرار:
نحنُ صَبَحْنا عامراً في دارِها ***
جُرداً تَعَادَى طَرَفي نهارِها
عَشِيَّةَ  الهِلال أو سَِرَارها([40])
 وحدّثني محمد بن هارون الثّقفي، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي الحسن الأثرم، عن أبي عبيدة قال: أسررت الشيء: أخفيته. وأسررته: أعلنته. وقرأ:﴿وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ﴾  [يونس 54]. قال: أظهروها. وأنشد قول امرئ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقْتَلي([41]) *
أي لو يُظهرون. ثم حدّثني بعضُ أهل العلم، عن أبي الحسن عبد الله بن سفيان النحويّ قال: قال الفرَّاء: أخطأ أبو عبيدة التفسيرَ، وصحّف في الاستشهاد. أمَّا *التفسير فقال: أَسَرُّو النّدامة أي كتموها خوف الشَّماتة. وأمّا التصحيف فإنما قال امرؤ القيس:
* لو يُسِرُّون مَقتلي *
أي لو يظهرون. يقال أشْرَرت الشيءَ، إذا أبرزتَه، ومن ذلك قولهم أشْرَرت اللحمَ للشّمسِ. وقد ذُكِر هذا في بابه.
وأمّا الذي ذكرناه من مَحض الشيء وخالِصِهِ  ومستقرّهِ، فالسِّر: خالص الشيء. ومنه السُّرور؛ لأنه أمرٌ خالٍ من الحزْنِ. والسُّرَّة: سُرَّة الإنسان، وهو خالص جسمه وليّنه. ويقال قطع عن الصبي سَِرَرُه([42])، وهو [السُّرُّ]([43])، وجمعه أسِرَّة. قال أبو زيد: والسِّرَر: الخطّ من خطوط بطن الراحة. وسَرَارَة الوادي وسِرُّه: أجوده. وقال الشاعر:
هَلاَّ فوارسَ رحرحانَ هجوتَهم *** عُشَراً تناوَحَ في سَرارَةِ وادِ
يقول: لهم منظر وليس لهم مخبر. والسَّرَرُ: داءٌ يأخذ البعير في سُرَّتِهِ. يقال: بعيرٌ أَسَرّ. والسَّرُّ: مصدر سررت الزَّنْدَ، وذلك أن يبقى أَسَرَّ، أي أجوف، فيُصلَح. يقال سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ. ويقال قَنَاة سَرَّاءُ، أي جوفاء. وكل هذا من السُّرَّة والسَّرَر، وقد ذكرناه.
فأمَّا الأسارير، وهي الكسور التي في الجبهة، فمحمولةٌ على أساريرَ السُّرَّة، وذلك تكسُّرها. وفي الحديث: "أنَّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم دخل على عائشة تبرقُ أساريرُ وجهه". ومنه أيضاً مما هو محمولٌ على ما ذكرناه: الأسرار: خطوط باطن الراحة، واحدها سِرّ. والأصل في ذلك كلّه واحد، قال الأعشى:
فانظرْ إلى كفٍّ وأسرارِها *** هل أنتَ إن أوعدتَني ضائري([44])فأمّا أطرافُ الرّيحان فيجوز أن تسمَّى سُروراً لأنّها أرطَبُ شيء فيه وأغضَّه. وذلك قوله([45]):
كَبَردِيَّة الغِِيل وَسْطَ الغَرِيفِ *** إذا خالطَ الماءُ منها السرورا([46])وأمَّا الذي ذكرناه من الاستقرار، فالسَّرير، وجمعهُ سرُر وأَسِرَّة. والسرير: خفض العيش؛ لأنّ الإنسان يستقرّ عنده وعندَ دَعَتَه. وسرير الرأس: مستقَرُّهُ. قال:
* ضرباً يُزيل الهامَ عن سريرِه *([47])
وناسٌ يروُون بيت الأعشى:
* إذا خالطَ الماءُ منها السريرا *
بالياء([48])، فيكون حينئذٍ تأويله أصلَها الذي استقرّت عليه، وأنشدوا قول القائل:
وفارقَ منها عِيشةً  دَغْفَلِيّةً *** ولم تَخْشَ يوماً أن يزولَ سريرُها([49])والسِّرر من الصبي والسَّرر: ما يقطع. والسُّرة: ما يبقى. ومن الباب السَّرير: ما على الأكمَة من الرَّمل.
ومن الباب الأول سِرّ النسب، وهو محضُهُ وأفضلُهُ. قال ذو الأصبع:
وهم مَنْ وَلَدُوا أَشبَوْا *** بسِرِّ النّسب المحضِ([50])ويقال السُّرسُور: العالم الفطن، وأصله من السِّر، كأنّه اطّلع على أسرار الأمور. فأما السُّرِّيَّة فقال الخليل: هي فُعليّة. ويقال يتسرَّر، ويقال يتسرَّى. قال الخليل: ومن قال يتسرَّى فقد أخطأ. لم يزد الخليلُ على هذا. وقال الأصمعي السُرِّية من السِّرّ، وهو النّكاح؛ لأنَّ صاحبها اصطفاها للنكاح لا للتجارة فيها. وهذا الذي قاله الأصمعيّ، وذكر ابن السِّكيت في كتابه. فأمّا ضمّ السين في السُّرّية فكثيرٌ من الأبنية يغيَّر عند النسبة، فيقال في النسبة إلى الأرض السَّهلة سُهْليّ، وينسب إلى طول العمر وامتدادِ الدَّهر فيقال دُهريّ. ومثل ذلك كثير. والله أعلم.
 ---------------------
([1]) لرؤبة في ديوانه 88 واللسان (سعع) وقبله.
* قالت ولم تأل به أن يسمعا *
وبعده:                             * من بعد ما كان فتى سرعرعا *.
([2]) سبق البيت وتخريجه في (2: 457).
([3]) السف: بكسر السين وضمها.
([4]) في المجمل: "إذا ذر عليه شيء"، وفي اللسان: "وأسف وجهه النؤور، أي ذر عليه".
([5]) ضابئ بن الحارث البرجمي. وفي الأصل: "الصابي" صوابه من المجمل واللسان، حيث أنشد البيت.
([6]) ديوان النابغة 52، والمجمل واللسان (سكك)، برواية: "أتاني أبيت اللعن".
([7]) السكي، بالفتح والكسر، وقيل هو المسمار وقيل الدينار، وقيل البريد، وقيل الحداد، وقيل البواب، وقيل الملك.
([8]) في الأصل" الخراب"، صوابه من المجمل واللسان.
([9]) في الأصل: "للبيت إذا اشتد خصاصه"، صوابه من المجمل واللسان.
([10]) الجمهرة (1: 94).
([11]) من كتاب الحديبية حين وادع أهل مكة.
([12]) ديوان الأخطل. والمجمل (سلل).
([13]) في الأصل: "ساقته"، صوابه من المجمل واللسان.
([14]) كذا وردت  هذه المادة سابقة لتاليتها، وهي في المجمل على الترتيب المطرد.
([15]) هو خالد بن زهير الهذلي. انظر ديوان أبي ذؤيب 157، ونسخة الشنقيطي من الهذليين 30، وفي اللسان: "خالد بن عتبة الهذلي".
([16]) ويقال أيضاً بفتح فكسر، وبضمتين.
([17]) لامرئ القيس في ديوانه 110 واللسان (نحض، صلب). وصدره:
* يباري شباة الرمح خد مذلق *.
([18]) كذا في الأصل
([19]) كذا وردت هذه المادة، وحقها التقدّم على سابقتها، وآثرت إبقاءها في الترتيب كما هي محافظة على أرقام الأصل.
([20]) هو ابن دريد كما ظن، انظر الجمهرة: (1: 31).
([21]) هو ذو الخرق الطهوي، كما في اللسان (سبب).
([22]) سحيم بن وثيل الرياحي، انظر الخزانة (1: 129، 462).
([23]) هو عبد الرحمن بن حسان، يهجو مسكيناً الدارمي.
([24]) في الأصل: "الكرام"، صوابه من المجمل واللسان والمخصص (12: 175).
([25]) تمام الحديث في  اللسان (رقأ): "مهر الكريمة". أي إنها تعطى في الديات بدلاً من القود، فتحقن بها الدماء ويسكن بها الدم.
([26]) في الكلام سقط، تقديره: "والسبة: العار. وأنشد".
([27]) لحميد بن ثور في ديوانه 51. وانظر ما سبق في (تلع).
([28]) هو أبو ذؤيب الهذلي ديوانه 79 واللسان (سبب، خيط، وكف). وقد سبق في (1: 234).
([29]) عجزه:                                       * بجرداء مثل الوكف يكبو غرابها *.
([30]) البيت مطلع قصيدة له في الأصمعيات 8 ليبسك.
([31]) للنابغة الذبياني كما سبق (1: 140). وصدره:
*رقاق النعال طيب حجزاتهم *
([32]) للحارث بن حلزة اليشكري، كما في اللسان (رجل، متن، سجج). وصدره:
* أنى اهتديت وكنت غير رجيلة *
    والبيت من قصيدة له في المفضليات (2: 55).
([33]) وقيل الذي ثلثه لبن وثلثاه ماء. وأنشد:
يشربه محضاً ويسقي عياله *** سجاجا كأقراب الثعالب أورقا
([34]) بالتحريك، وبفتح فكسر، ويقال سجيس: أيضاً. على أن حق هذه الكلمات أن تكون في مادة (سجس)،  لكن هكذا وردت في الأصل والمجمل.
([35]) ورد في الحديث في مادة (بجج، سجج، جبه). وروي في الموضع الأول: "من الشجة والبجة"، وقد فسر بتفاسير أخر.
([36]) في الأصل: "سمى الساحة". وفي المجمل: "ويقال إن السحسحة الساحة".
([37]) في الأصل: "والسداد إلى الاستقامة".
([38]) للعرجي، كما في اللسان (سدد).
([39]) أنشد البيت في المجمل أيضاً.
([40]) الرجز في اللسان (سرر).
([41]) من معلقته والبيت بتمامه:
تجاوزت أحراساً إليها ومعشراً *** علي حراصاً لو يسرون مقتلي
 ([42]) يقال بالتحريك، وبكسر ففتح.
([43]) التكملة من المجمل.
([44]) ديوان الأعشى 107 واللسان (سرر 24).
([45]) الأعشى، ديوانه 67، واللسان (سرر).
([46]) ويروى: "السريرا" أي شحمة البردي.
([47]) بعده في اللسان (سرر): * إزالة السنبل عن شعيره *.
([48]) ويروى أيضاً: "السرورا"، بالواو كما سبق.
([49]) في اللسان (6: 26): "ولم تخش يوماً".
([50]) وكذا في المجمل (سر)، وأشبوه: رفعوه. وفي اللسان (شبا): "إن ولدوا أشبوا"، يقال أشبى الرجل، إذا أنجب ولداً مثل شبا الحديد. وبعض هذه القصيدة في الأصمعيات 37 ليبسك.

##### Türkçe

(باب Arapların sözünden gelen şeyler; başı **سين** olan, مضاعف ve مطابق içinde)

(**سع**) **السين** ve **العين** مضاعف ve مطابق içinde tek bir asla delâlet eder; o da şeyin gitmesidir. **الخليل** dedi: **تَسَعْسَع** **الشَّهر** denir; çoğu gittiği zaman. Ve **تَسَعْسَع** adam, **الكِبَر**den denir; bedeni çalkalandığı zaman. Dedi ki:
* Ey **هندُ** ne çabuk **تَسَعسعا**([1]) *

(**سغ**) **السين** ve **الغين**; bir asıl, şeyin şeyin içine çalkantı ve hareketle girmesine delâlet eder. Bundan: **سَغْسَغْتُ** başımı yağ ile; onu kandırdığım (yağladığım) zaman. **الخليل** ve başkaları dedi: **سغسغت** şeyi toprağın içinde; onu orada yuvarladığın zaman. Ama onların sözü: **تَسَغْسَغَت** **ثَنِيّته**; mümkün olur ki ibdâlden olsun ve bundan önceki bâbdan olsun.

(**سف**) **السين** ve **الفاء** tek bir asıldır; o, şeyin şeye birleşmesi ve ona yaklaşmasıdır; sonra ondan ona yakın olan şey türetilir.
Bundan: **أسفَّ** kuş; uçuşunda yere yaklaştığı zaman. Ve **أسفَّ** adam işe; ona yaklaştığı zaman. Ve denir: **أسفَّت** bulut; yere yaklaştığı zaman. **أوسٌ** bulutu vasfederek dedi:
Yakın, **مِسفٌّ**, yerin üstünde, saçakları *** neredeyse onu, avuçla duran kimse iter([2])
Ve bâbdan: **أَسَفَّ** adam bakışı; onu sürdürdüğü zaman. Ve ondan **السَّفْساف**: değersiz iş. Ve bununla adlandırıldı; çünkü o, adamın alçak işe **أسفَّ** etmesindendir. Ve bundan **المُسَفْسِفَةُ**; o, yerin üstünde akan rüzgârdır. Ve **السِّفّ**([3]): **الأرقم** diye adlandırılan yılan; bu, yürüyüşünde yere yapışarak yapıştığı içindir. Öyleyse kıyas bunun hepsinde birdir. Ama **سَففت** hurma yaprağını ve **السَّفيف**: eyerin bağlandığı astar; bu da bundandır; çünkü dokunduğu zaman her bir şeridi diğerine yaklaştırılmış olur.
Ve bâba hamledilmesi câiz olup şâz da olabilen şeylerden: senin sözün: **سفِفْتُ** ilacı, onu **أسَفّه**. Ve denir: **أَسَفَّ** yüzünü; üzerine şeyi serptiği zaman([4]). **ضابئ**([5]) bir boğayı anarak dedi:
Kaşların parıltısı şiddetli; sanki *** ateşin alevi **أُسِفَّ** edilmiş de sürmeli olmuş

(**سك**) **السين** ve **الكاف**; muttarid bir asıl, darlığa, birleşmeye ve küçüklüğe delâlet eder. Bundan **السَّكَك**; o, kulağın küçüklüğüdür. Ve bu, **سَكَّاء** bir kulaktır. Ve denir: **استكَّت** işitme delikleri; sağırlaştığı zaman. **النابغة** dedi:
Ve haber aldım, insanların hayırlısı, sen beni ayıpladın *** ve o, ondan işitme delikleri **تسْتَكّ** olur([6])
Ve **السّكّة**: hurma ağaçlarından dizilmiş yol. Düzgünlüğünde sıkışıklığından dolayı bununla adlandırıldı. Ve bundan, dirhem damgasının **سكّة**si türetilmiştir; o, demirdir; yazısının resminin sıkışıklığından dolayı. Ve **السَّكّ**: kapıyı demirle kaplamandır. Ve **السَّكّيّ**: marangozdur([7]). Ve denir ki **السُّكَّ** düzgün, tulum gibi kuyulardandır([8]). Ve denir: **السُّكُّ**: akrebin deliğidir. Ve dar zırha yahut dar halkalı olana denir: **سُكٌّ**. Ve bitkiye, aralıkları tıkandığı zaman([9]) denir: **قد استَكّ**. Ve kıyas, zikrettiğimizin tamamında muttariddir.
Ve ona hamledilen şeylerden, **ابنُ دريد**’in([10]) hikâye ettiğidir: **سَكَّه** onu **يَسُكُّه** **سَكّاً**; iki kulağını kökünden kestiği zaman.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السُّكاك**: gök ile yer arasındaki levha. Ve **السُّكُّ**: onunla güzel koku sürünülen şey. Ve denir ki o, sahih Arapçadır.

(**سل**) **السين** ve **اللام** tek bir asıldır; o, şeyi yumuşaklık ve gizlilikle uzatmaktır; sonra ona hamledilir. Bundan: **سَلَلْتُ** şeyi, onu **أسلُّه** **سَلاًّ**. Ve **السَّلَّة** ve **الإسلال**: hırsızlıktır. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلَّم’in yazdığı sırada hadiste: "**لا إِغْلاَلَ ولا إِسْلاَل**"([11]). Öyleyse **الإغلال**: hıyanettir. Ve **الإسلال**: hırsızlıktır.
Ve bâbdan: **السَّليل**: çocuk; sanki annesinden **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır. Araplardan bir kadın oğlunda dedi:
Kalbimden ve ciğerimden çekilip çıkarıldı *** önünde ayın ay olduğu bir ay
Ve ona hamledilen şeylerden **السِّلْسِلَة**; bağlantıda uzamış olduğu için bununla adlandırıldı. Ve bundan: **تَسَلْسَل** su boğazda; aktığı zaman. Ve su: **سَلْسَلٌ** ve **سَلْسَالٌ** ve **سُلاسِل**. **الأخطل** dedi:
Üzerinde bir yıldızdan susuzluk korktuğu zaman *** ona bir ark eğer; **يَتَسَلْسَلُ**([12])
Dil ehlinden bazıları dedi: **السَّلْسَلَة** şeyin şeyle bağlantısıdır; bununla demir zinciri ve bulutun eninde uzayan şimşeğin zinciri adlandırıldı. Ve **السَّالُّ**: vadinin dar yerinde akıntı; çoğulu **سُلاّنٌ**; sanki su ondan yahut onda **انْسِلالا** ile sızar. Ve denir: at, şiddetli **السَّلَّة** sahibidir; o, yarışındaki itişidir([13]). Ve denir: onun **سَلَّته** bütün atların üzerine çıktı. Ve **المِسلَّة** bilinir; çünkü ipliği **سَلاًّ** ile çeker. Ve dikenlerden **السُّلاَّءَة** da bundandır; çünkü onda uzama vardır. Ve ondan hastalıktan **السُّلاَل**; sanki eti ondan **سَلاًّ** ile çekilip çıkarılmıştır; Allah onu **أسَلّه**.

(**سن**([14])) **السين** ve **النون**; muttarid tek bir asıl, şeyin kolaylık içinde akmasına ve düzenli sürmesine delâlet eder. Asıl, onların sözü: **سَنَنْتُ** suyu yüzümün üzerine, onu **أَسُنُّهُ** **سَنَّاً**; onu salıverdiğin zaman. Sonra ondan **مسنون الوجه** adam türetildi; sanki et yüzüne **سُنَّ** edilmiştir. Ve **الحَمَأُ المسنون** da bundandır; sanki dökülerek dökülmüştür.
Ve ondan türeyen şeylerden **السُّنَّة**; o, sîrettir. Ve Resûlullah عليه السلام’ın **سُنَّة**si: onun sîretidir. **الهذلي**([15]) dedi:
Sen yürüdüğün bir **سُنَّة**den dolayı asla sızlanma *** bir **سُنَّة**ye razı olanın ilki, onu yürüyendir
Ancak bununla adlandırıldı; çünkü akıp gider. Ve bundan onların sözü: **امضِ على سَنَنِك وسُنَنِك**([16]); yani yüzün. Ve rüzgâr **سَنائِنَ** geldi; tek bir yol üzere geldiği zaman.
Sonra buna hamledilir: **سنَنْتُ** demiri, onu **أسُنُّها** **سَنّاً**; onu **السِّنان** üzerine sürdüğün zaman. Ve **السِّـنَان** **المِسَنّ**dir. Şair dedi:
* **سِنَانٌ** gibi, **الصُّلَّبيِّ** **النَّحِيضِ**’in keskinliği([17]) *
Ve mızrağın **السِّنان**ı da bundandır; çünkü o **مسنون**dur; yani uzatılmış, sivriltilmiş. Ve aynı şekilde **السَّناسِنُ**; o, sırt omurlarının uçlarıdır; sanki **سَنّاً** ile bilenmiştir.
Ve bâbdan: insanın ve başkasının **سِنّ**i, mızrağın **سنان**ına benzetilmiştir. Ve **السَّنون**: misvak yapılan şey; çünkü onunla dişler **سَنّاً** ile **يُسَنُّ** edilir. Ama **الثّور**([18]). Ama onların sözü: **سَنَّ** develerini; onları otlattığı zaman; bunun mânası, onları derileri güzelleşinceye kadar otlatmasıdır; sanki cilalanmış gibi; demirin bilenmesi gibi. Bu sözün mânasıdır ve bizim asıl kıldığımız asla döner.

(**سم**([19])) **السين** ve **الميم**; onda muttarid asıl, şeyin içinde bir girişe delâlet eder; delik ve benzeri gibi; sonra ondan türetilir. Bundan: **السَّم** ve **السُّم**: şeydeki delik. Allah عز ذكره dedi: ﴿حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ في سَمِّ الخِيَاطِ﴾ [الأعراف 40]. Ve öldürücü **السُّم**; fetha ve damma ile söylenir. Bununla adlandırıldı; çünkü o bedende çöker ve içine girer; tadılan başka şeylerin aksine.
Ve **السَّامّة**: seçkin zümre; ancak bununla adlandırıldı; çünkü o, başkasına olmayan bir ünsiyetle iç içe girer. Ve Araplar der: **كيف السَّامّة والعامّة؟** Öyleyse **السَّامَّة**: seçkinlerdir.
Ve **السَّموم**: sıcak rüzgâr; çünkü o da cisimlerin içine kuvvetle girer. Ve **السّمّ**: insanlar arasında ıslah; çünkü onlar ayrışırlar ve iç içe girmezler; araları ıslah edilince iç içe girerler.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **السَّمّ**: denizden çıkan, **الوَدَع** gibi bir şey. Ve **السَّمْسام**: bir kuş. Ve **السَّمْسَم**: tilki. Ve **السُّمْسُمَانِيّ**: hafif adam. Ve **السَّماسم**: kırmızı karıncalar; teki **سِمْسِمَة**. Ve **السِّمْسِمُ**: tane.
Ve mümkündür ki şâzlıkta zikrettiğimiz bu, şeyin hafifliğine delâlet eden başka bir asla hamledilsin. Ve iki asıldan da şâz olan şeylerden onların sözü: "**ما لَهُ سَُمٌّ  ولا حَُمٌّ غيرك**"; yani senden başka onun bir kaygısı yoktur.

(**سب**) **السين** ve **الباء**; dil ehlinden bazıları — ve zannederim o **ابنَ دريد**’dir([20]) — bu bâbın aslının kesmek olduğunu, sonra ondan sövmenin türetildiğini sınırlandırdı. Onun dediği doğrudur. Bâbın çoğu bunun üzerine konulmuştur. Bundan: **السِّبّ**: başörtüsü; çünkü dokumasından kesilmiş olandır.
Ama asıl: **السَّبّ** **العَقْر**dır; **سَبَبْت** dişi deveyi denir; onu boğazladığın (yaraladığın) zaman. Şair([21]) dedi:
Benî Mâlik’in günahı neydi *** içlerinden bir oğlan **سُبّ** edildi de **فَسبّْ**
**غالب بن صعصعة** ile **سُحيم**’in([22]) karşılıklı boğazlaşmasını kasteder. Onun sözü **سُبَّ**: yani sövüldü. Ve onun sözü **سَبّ**: yani boğazladı. Ve **السَّبّ**: sövmedir; sövmeden daha keskin bir koparma yoktur. Ve sövüşene **سِبّ** denir. Şair([23]) dedi:
Bana sövme; sen benim **بِسبّي**m değilsin *** çünkü benim sövüşüm erkeklerden kerim olandır([24])
Ve denir: "**لا تسبُّو الإِبلَ، فإنَّ فيها رَقوءَ الدّم**([25])"; bu, onları **سبّ** etmekten nehiydir; yani onlara sövmekten. Ama develere **مُسَبَّبَة** demeleri; bu, övgüde söylenen şeydendir: Allah onu öldürsün, ne cömert maldır! Nitekim insandan taaccüpte denir: Allah onu öldürsün! Bu, gerçekleşmesi istenmeyen bir duadır. Ve **سُبَبَة** adam denir; insanlara çok sövdüğü zaman. Ve **سُبَّة** adam; çok sövüldüğü zaman. Ve kavim arasında, onunla birbirlerine sövdükleri bir **أُسْبُوبة** denir. Ve denir: zamandan bir **سَبَّة** geçti; ondan bir parça geçti demek ister..([26])
* Ve senin bana **سَبَّاتٍ** olarak anılman şaşırtıcıdır([27]) *
Ama ip, **السّبب**dir; mümkündür ki zikrettiğimiz asıldan şâz olsun; ve mümkündür ki uzunluk ve uzamaya delâlet eden başka bir asıl olduğu söylensin.
Ve bundan **السَّبَب**. Ve bundan, zikrettiğimiz başörtüsü olan **السِّبُّ**. Ve sarığa da **سِبّ** denir. Ve **السِّبّ**: iptir de; **الهذليّ**’nin([28]) sözünde:
* Üzerine, bir **سِبٍّ** ile bir **خَيْطة** arasında sarktı([29]) *
Ve bu bâbdan **السِّبسب**; o, geniş çöldür; **أبي دُؤاد**’ın sözünde:
Ve geniş bir **سَبْسَبٍ** yarık; üzerinde *** onun dalgalanması düzlüğün üzerinde akar([30])
Ama **السَّباسِب**; onlar için bir bayram günüdür. Onun hangi iştikaktan olduğunu bilmiyorum. Dedi:
* **السَّباسبِ** gününde reyhan ile selâmlanırlar([31]) *

(**ست**) **السين** ve **التاء**; onda ancak altı (kelime) vardır*; ve **التاء**’nın aslı **دال**dır. Kendi bâbında zikredildi.

(**سج**) **السين** ve **الجيم**; bir asıl, şeyde itidal ve düzgünlüğe delâlet eder. Öyleyse **السَّجْسج**: içinde yakıcı sıcak ve eziyet eden soğuk olmayan mutedil havadır.
Ve bundan hadis: "**إنَّ ظِلَّ الجنة سَجْسَجٌ**". Ve denir: **أرض سجسج**; o, sert olmayan düz arazidir. Dedi:
* Ve kavim, **السَّجْسَجِ**’in sırtlarını kesip geçtiler*([32])
Ve denir — ve o bâbdandır — **سَجَّ** duvarı çamurla; onu onunla sıvadığın ve düzelttiğin zaman. Ve o tahta **المِسَجَّة**dir. Ve **السَّجَاج**: ince, saf süttür.([33])
Ve bu bâba yakın olan şeylerden: **السّاجِسِيُّ** koç; o, çok yünlü olandır.
Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **لا أفعل ذلك سَجِيسَ الليالي، وسَجِيسَ الأوْجَسِ**; yani ebediyen. Ve **ماءٌ سَجَِس**([34]); yani değişmiş. Ve **السَّجَّة**: câhiliyede tapılan bir put. Ve hadiste: "**أخرِجوا صدقاتِكم؛ فإنَّ الله عزَّ ذكرُهُ قد أراحكم من الجَبْهَة والسَّجَّة والبَجَّة**"([35]). Hadiste onun tefsiri: câhiliyede taptıkları ilâhların adlarıdır.

(**سح**) **السين** ve **الحاء** tek bir asıldır; dökmeye delâlet eder. **سححت** [suyu] denir; onu **أسُحُّ** **سَحّاً**. Ve **سَحَابَةٌ سحوح**; yani çok dökücü. Ve **شاةٌ ساحٌّ**; yani semiz; sanki iç yağı **سَحّاً** ile döker. Ve **فرس مِسَحٌّ**; yani hızlı; koşuşu yağmurun boşanmasına benzer. Ve denir: **سَحسَح** şey; aktığı zaman. Ve denir ki **السحسحة** **السَّاحة**dır([36]).

(**سخ**) **السين** ve **الخاء**; onda tek bir kelime vardır. Denir ki **السَّخَاخ**: yumuşak, sıcak topraktır. Ve zikrettiler — eğer sahih ise — **سَخَّت** çekirge; kuyruğuyla toprağa saplandığı zaman.

(**سد**) **السين** ve **الدال** tek bir asıl; bir şeyi doldurmaya ve onu uygun biçimde kapatmaya delâlet eder. Bundan: **سدَدت** gedikliği **سدَّاً**. Ve iki şey arasındaki her engel **سَدٌّ**dür. Ve bundan **السَّديد**; **ذُو السَّداد**; yani doğruluk([37]); sanki onda gedik yoktur. Ve doğru söz de **سَداد**dır. Denir: **قلتُ سَدَاداً**. Ve Allah عزَّ وجلَّ onu **سَدَّدَهُ**. Ve denir: **أسَدَّ** adam; **السَّداد** söylediği zaman. Ve bâbdan: "**فيه سِدادٌ من عَوَز**" kesre ile. Ve aynı şekilde gediğin ve sınır ağzının **سِداد**ı. Dedi:
Beni zayi ettiler; hangi yiğidi zayi ettiler *** şiddet günü ve bir sınır ağzının **سِدَادِ**ı için([38])
Ve **السُّدَّة** evin çevresindeki avlu gibidir. Ve **استدَّ** şey; **ذا سَداد** olduğu zaman. Ve denir: **السُّدَّة** kapıdır. Şair dedi:
Heyetleri, onun **سُدَّتِهِ** yanında ayakta görürsün *** ziyaretçi olmayan bir ziyaret edilenin kapısını basarlar([39])
Ve **السُّدَاد**: burunda olan, nefesi engelleyen hastalıktır. Ve **السَّدّ** ve **السُّدُّ**: çekirge; ufku doldurur. Ve onların sözü **السُّدة**: kapı; çünkü o kapatılır. Ve hadiste serseriler zikrinde: "**الشعث رؤوساً  الذين لا يُفْتَحُ لهم السُّدَد**".

(**سر**) **السين** ve **الراء**; dallarını şeyin gizlenmesi toplar. Ve onun safı, hâlisi ve yerleşiği olan şey. Ondan hiçbir şey bunun dışına çıkmaz. Öyleyse **السِّرّ**: ilânın zıddıdır. **أسْرَرت** şeyi **إسراراً** denir; onu ilân etmene zıt olarak. Ve bâbdan **السِّرّ**; o, nikâhtır; bununla adlandırıldı; çünkü o, ilân edilmeyen bir iştir. Ve bundan **السِّرَار** ve **السَّرَار**; o, hilâlin gizlendiği gecedir; bazen bir gece olur, bazen ay tamam olunca iki gece olur. Ve bundan hadis: "Bir adama sordu: **سِرَارِ الشَّهر**’den bir şey oruç tuttun mu?" Dedi: hayır. Dedi: "Ramazanı iftar ettiğinde iki gün oruç tut." **السِّرار** hakkında dedi:
Biz, onun evinde **عامراً**’a sabahladık *** çıplak (atlar) ki gününün iki ucu birbirine düşmanlaşır
Hilâl gecesi yahut onun **سَِرَار**ı akşamı([40])
Ve bana **محمد بن هارون الثّقفي** haber verdi; **عليّ بن عبد العزيز**’den; **أبي الحسن الأثرم**’den; **أبي عبيدة**’den dedi ki: **أسررت** şeyi: onu gizledim. Ve **أسررته**: onu ilân ettim. Ve okudu: ﴿**وأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا العَذَابَ**﴾ [يونس 54]. Dedi: onu ortaya koydular. Ve **امرئ القيس**’in sözünü şâhid getirdi:
* **لو يُسِرُّون مَقْتَلي**([41]) *
Yani: eğer ortaya koysalar. Sonra bana ilim ehlinden bazıları haber verdi; **أبي الحسن عبد الله بن سفيان النحويّ**’den dedi ki: **الفرَّاء** dedi: **أبو عبيدة** tefsirde hata etti ve istişhadda tashif yaptı. Ama tefsir: **أَسَرُّوا النّدامة**; yani kınanma korkusuyla onu gizlediler. Ama tashif: **امرؤ القيس** ancak şöyle dedi:
* **لو يُسِرُّون مَقتلي** *
Yani: eğer ortaya koysalar. **أشْرَرت** şeyi denir; onu belirgin kıldığın zaman. Ve bundan onların sözü: **أشْرَرت** eti güneşe; onu çıkardığın zaman. Bu, kendi bâbında zikredilmiştir.
Ama zikrettiğimiz şeyin safı, hâlisi ve yerleşiği olan şey: **السِّر** şeyin hâlisidir. Ve ondan **السُّرور**; çünkü o, hüzünden hâli bir iştir. Ve **السُّرَّة**: insanın göbeği; o, bedeninin hâlisi ve yumuşağıdır. Ve denir: çocuktan onun **سَِرَرُه**([42]) kesildi; o, [**السُّرُّ**]([43])dur; çoğulu **أسِرَّة**. **أبو زيد** dedi: **السِّرَر** avuç içinin karnındaki çizgilerden çizgidir. Ve vadinin **سَرَارَة**si ve **سِرُّه**: onun en iyisidir. Şair dedi:
Keşke **رحرحان**’ın süvarilerini hicvetseydin *** bir vadinin **سَرارَةِ**sinde ağıtlaşan on (kişi)
Der ki: onların görünüşü var, haberleri yok. Ve **السَّرَرُ**: devenin göbeğinde olan hastalıktır. Denir: **بعيرٌ أَسَرّ**. Ve **السَّرُّ**: **سررت** çakmak taşını (zendi) düzeltmenin masdarıdır; o, **أَسَرَّ** kalır; yani içi boş; sonra düzeltilir. Denir: **سُرَّ زَنْدُكَ فإنّه أسرُّ**. Ve denir: **قَنَاة سَرَّاءُ**; yani içi boş. Bunların hepsi **السُّرَّة** ve **السَّرَر**dendir; onu zikrettik.
Ama **الأسارير**; o, alındaki kırışıklıklardır; **السُّرَّة**’nin **أسارير**ine hamledilmiştir; onun kırışmasıdır. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, **عائشة**’nin yanına girdi; yüzünün **أساريرُ**i parıldıyordu." Ve ondan da, zikrettiğimize hamledilen şeylerden: **الأسرار**; avuç içinin içindeki çizgilerdir; teki **سِرّ**. Bunun hepsinde asıl birdir. **الأعشى** dedi:
Öyleyse bir ele ve onun **أسرارِها**’sına bak *** beni tehdit edersen, sen bana zarar verici misin([44])
Ama reyhanın uçları; onun içinde en ıslak ve en taze şey olduğu için **سُروراً** diye adlandırılması câizdir. Bu, onun([45]) sözüdür:
**الغِِيل**’in ortasında **الغَرِيف** gibi *** ondan su karıştığı zaman **السرورا**([46])
Ama zikrettiğimiz istikrar: **السَّرير**; çoğulu **سرُر** ve **أَسِرَّة**. Ve **السرير**: geçimin yumuşaklığıdır; çünkü insan onun yanında ve rahatında yerleşir. Ve başın **سرير**i: onun yerleşiğidir. Dedi:
* Bir vuruş ki başı, onun **سريرِه**’inden giderir *([47])
Ve bazı insanlar **الأعشى**’nın beytini şöyle rivayet eder:
* **إذا خالطَ الماءُ منها السريرا** *
**الياء** ile([48]); o vakit te’vili: onun, üzerinde yerleştiği aslı olur. Ve şu söyleyenin sözünü inşâd ettiler:
Ondan, **دَغْفَلِيّةً** bir yaşayışı ayırdı *** ve bir gün onun **سريرُها**’sının yok olacağından korkmadı([49])
Ve çocuktan **السِّرر** ve **السَّرر**: kesilen şeydir. Ve **السُّرة**: kalan şeydir. Ve bâbdan **السَّرير**: tepeciğin üzerindeki kumdur.
Ve birinci bâbdan **سِرّ النسب**; o, onun safı ve en faziletlisidir. **ذو الأصبع** dedi:
Ve onlar, doğurup yükselttikleri kimselerdir *** saf nesebin **سِرِّ**i ile([50])
Ve denir: **السُّرسُور**: âlim, zeki; aslı **السِّر**dendir; sanki işlerin sırlarına muttali olmuştur. Ama **السُّرِّيَّة** hakkında **الخليل** dedi: o, **فُعليّة**dir. Ve denir: **يتسرَّر**; ve denir: **يتسرَّى**. **الخليل** dedi: **يتسرَّى** diyen hata etmiştir. **الخليل** bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve **الأصمعي** dedi: **السُرِّية** **السِّرّ**dendir; o da nikâhtır; çünkü sahibi onu nikâh için seçmiştir, onda ticaret için değil. **الأصمعي**’nin dediği budur; ve **ابن السِّكيت** kitabında zikretti. Ama **السُّرّية**’de **السين**’in damması; nisbet sırasında birçok bina değiştirilir: düz araziye nisbetle **سُهْليّ** denir; ömrün uzunluğuna ve zamanın uzamasına nisbetle **دُهريّ** denir. Bunun benzeri çoktur. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَمَّهُ
1 سَمَّهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. سَمُ٣َ , inf. n. سَمٌّ, (Msb,) He put poison into it; [poisoned it; infected it with poison;] namely, food. (S, Msb, K.) And He gave him to drink poison. (S, K.) And سَمَّتْهُ الهَامَّةُ The هامّة [or venomous reptile or the like] smote him with its poison. (M.) ― -b2- [Hence, perhaps, He suggested it, اـِلَيْهِ to him: a signification mentioned by Freytag, but without any indication of the authority.] ― -b3- [And, app., It perforated it; transpierced it; or pierced, or passed, through it: for it is said that] مَسَمٌّ may be an inf. n. of the verb [signifying نَفَذَ], and may also signify a place of نُفُوذ. (Msb.) ― -b4- And, (K,) aor. سَمُ٣َ , (S, TA,) inf. n. سَمٌّ, (TA,) (tropical:) He probed it; namely a case, or an affair; and examined, or endeavoured to learn, its depth. (S, K, TA.) ― -b5- Also, inf. n. سَمٌّ i. q. شَدَّهُ [He made it firm, fast, or strong; &c.]: (M:) [or this may be a mistranscription for سَدَّهُ; for] you say, سَمَمْتُ القَارُورَةَوَنَحْوَهَا, (S, K, *) inf. n. as above, (TA,) meaning سَدَدْتُ [i. e. I closed, stopped, or stopped up, the flask, or bottle, and the like]. (S, K. *) ― -b6- Also, (M, K,) aor. سَمُ٣َ , inf. n. سَمٌّ, (TA,) i. q. أَصْلَحَهُ [He rectified it; or put it into a good, sound, right, or proper, state; &c.]; namely, a thing. (M, K.) And سَمَّ بَيْنَ القَوْمِ, (S, M,) or سَمَّ بَيْنَهُمَا, (K,) aor. سَمُ٣َ , [for the verb is trans., الأَمْرَ being understood, or بَيْنَ meaning ذَاتَ البَيْنِ,] (M,) inf. n. سَمٌّ, (S, M,) i. q. أَصْلَحَ [He rectified, or reformed, or amended, the circumstances subsisting between the people, or between them two; or he effected a rectification of affairs, or an agreement, a harmony, or a reconciliation, between the people, or between them two]. (S. M, K.) ― -b7- And سَمٌّ الوَدَعَ He strung the وَدَع [or cowries]; which, when strung, are termed سُمَّةٌ and سُمٌّ (M.) ― -b8- سَمَّهُ, inf. n. سَمٌّ, signifies also He appropriated it to a particular, peculiar, or special, object. (M.) You say, سَمَّ النِّعْمَةَ He so appropriated the benefit, or bounty. (K.) And سَمَّتِ النِّعْمَةُ The benefit, or bounty, was, or became, particular, peculiar, or special, as to its object: (S, K:) the verb being intrans. as well as trans. (K.) El-'Ajjلj says,
هُوَ الَّذِى أَنْعَمَ نُعْمَى عَمَّتْ
عَلَى الَّذِينَ أَسْلَمُوا وَسَمَّتْ
(S,) or the latter hemistich is

عَلَى البِلَادِ رَبُّنَا وَسَمَّتْ
(M,) [He is the Being who has bestowed bounty that has been general and that has been particular upon those who have become Muslims, or upon the countries, namely, our Lord]: he means that it has reached all. (S.) ― -b9- [And i. q. قَصَدَهُ:] you say, سَمَمْتُ سَمَّكَ, i. e. قَصَدْتُ قَصْدَكَ [which means I tended, repaired, betook myself, or directed my course, towards thee; or I have tended, &c.: and also I pursued, or have pursued, thy way, or course, doing like thee]. (S.) -A2- [سُمَّ It was smitten by the wind called سُمُوم; applied to a plant; and in like manner to a man: see its part. n., مَسْمُومٌ. And] سُمَّ يَوْمُنَا, with damm [to the س], Our day was, or became, attended with the wind called سَمُوم. (S, K.)

تَسْمِيمٌ
2 تَسْمِيمٌ ذ signifies The making loops to the [girth called] وَضِين. (TA.) [You say, سمّم الوَضِينَ He made loops to the وَضِين: see the pass. part. n., below. And also He adorned the وَضِين with سُمُوم, i. e. strung cowries: see, again, the pass. part. n.]

سَمْسَمَ
R. Q. 1 سَمْسَمَ ذ He (a man) walked, or went along, gently. (IAar, TA.) And He (a fox) ran; [or ran in a certain manner;] inf. n. سَمْسَمَةٌ: (TK:) the latter signifies the running, (K,) or a sort of running, (M,) of the fox. (M, K.)

سَمٌّ
سَمٌّ ذ Poison, or vemom; (PS, TK;) or deadly poison or venom; (KL;) or the poison, or venom, of the serpent; (MA;) a certain deadly thing, (S, M, Msb, K,) well known; (K;) as also ↓ سُمٌّ, (S, M, Msb, K,) which is of the dial. of the people of El-'ءliyeh, (Yoo, Msb, TA,) and is said to be the most chaste; (MF, TA;) and ↓ سِمٌّ, (Msb, K,) which is [said to be] of the dial. of Temeem, (Msb,) [but is thought by SM to be vulgar, and] accord. to Yoo, the first is of the dial. of Temeem, (TA,) and this is the most common of the three: (Msb:) pl. سِمَامٌ (S, M, Msb, K) and سُمُومٌ: (S, Msb, K:) and ↓ سَمْسَمٌ signifies the same, in the sing. sense. (ISk, K, TA.) [In some copies of the K, by a mistranscription (وَالسَّمِّ or وَالسُّمِّ for والسَّمُّ or وَالسُّمُّ) سَمٌّ or سُمٌّ is made to be syn. with سَمْسَمٌ as signifying “ a fox. ” That the right reading is that which I have followed is shown in the TA by an ex., in which سَمْسَم is spoken of as drunk.] ― -b2- [Hence,] سَمُّ الفَأْرِ Arsenic; [in like manner called by us ratsbane;] syn. الشَّكُّ, (K, TA,) i. e. الرَّهَجُ [which is a modern word for arsenic]. (TA.) [Also applied in the present day to The hyoscyamus muticus of Linn. (Delile's Florو Aegypt. Illustr., in the Descr. de l'ةgypte, no. 242.)] ― -b3- And سَمُّ الحِمَارِ The [tree called] دِفْلَى [q. v.]. (K.) ― -b4- And سَمُّ السَّمَكِ The tree called مَاهِيزَهْرَهْ [or مَاهِى زَهْرَهْ], (K,) which latter appellation is Pers., meaning the same, [i. e. “ fish-poison, ”] (TA,) and also known by the name of البُوصِيرُ: it is beneficial for pains of the joints, and pain of the hip and the back, and the نِقْرِس [i. e. gout, or specially gout in the foot or feet]; but the only part of its tree that is beneficial is its لِحَآء [or bark]: (K, TA:) when somewhat thereof, (K, * TA,) kneaded mith leaven, (TA,) is put into a pool of water, it intoxicates the fish thereof, (K, TA,) so that they float upon the surface of the water: (TA:) and its leaves burn in lamps in lieu of wicks, (K, TA,) by reason of their oleaginous property. (TA.) ― -b5- سَمُّ أَبْرَصَ: see سَامٌّ. -A2- Also, and ↓ سُمٌّ, (S, M, Msb, K,) and ↓ سِمٌّ, (Msb, K,) [but the last is thought by SM to be vulgar, in this sense as well as in the first,] A perforation, bore, or hole, (S, M, Msb, K,) of anything; (M;) or such as is narrow; (TA;) for instance, (S, TA,) [the eye] of a needle; (S, Msb, TA;) as in the Kur vii. 38; [see جُمَّلٌ;] and the hole of the nose, and of the ear: (TA:) pl. سُمُومٌ, (M,) or سِمَامٌ, (Msb,) or both. (S, K.) The سُمُوم and سِمَام of a human being are His mouth and his nostril and his ear, (S,) or his mouth and his nostrils and his ears; (K;) and the sing. is سَمٌّ and ↓ سُمٌّ: (S:) or the سُمُوم of a human being, and of a horse or the like, are the clefts (مَشَاقّ) of the skin thereof. (M.) And the سُمُوم of the horse are The thin portions of the hard bone, [extending] from the two sides of the nasal bone to the channels of the tears: sing. سَمٌّ: (M:) or, as some say, (M,) the سَمَّانِ, (S, M,) or the سَمّ, (K, [but this seems evidently to be a mistake for the dual,]) means two veins in the nose (أَنْف, M, or خَيْشُوم, S, K, [which latter often means the same as the former,]) of the horse: (S, M, K:) accord. to Lth, سُمُومٌ, as pl. of سَمٌّ, signifies the channels of the tears of the horse: AO says that in the face of the horse are سُمُوم; and the bareness of his سُمُوم is approved, and is regarded as indicative of generous breed. (TA.) By the سُمُوم of the horse are also meant Any bone [or rather bones] in which is marrow. (TA.) And the سُمُوم of a sword are Notches therein, whether new or old. (TA.) ― -b2- أَصَابَ سَمَّ حَاجَتِهِ [is app. from سَمٌّ as signifying the “ eye ” of a needle, or the like, and] means (assumed tropical:) He hit, or attained, the object of his aim or pursuit: (M, K:) and in like manner, هُوَ بَصِيرٌ بِسَمِّ حَاجَتِهِ [He is knowing, or skilful, in respect of the object of his aim or pursuit]. (M.) ― -b3- [And hence, perhaps, though another derivation is asserted in what follows,] one says also, مَالَهُ سَمٌّ وَلَا حَمٌّ غَيْرُكَ and وَلَا حُمٌّ ↓ سُمٌّ, (S, M,) meaning (assumed tropical:) He has no object in his mind except thee; syn. هَمٌّ: (M:) and in like manner, مَالَهُ سَمٌّ وَلَا حَمٌّ and وَلَا ↓ سُمٌّ حُمٌّ [alone]: or, accord. to Fr, it means he has not any who hopes for him: this is from [سَمَمْتُ سَمَّكَ and] حَمَمْتُ حَمَّكَ and هَمَمْتُ هَمَّكَ meaning قَصَدْتُ قَصْدَكَ; سَمٌّ and حَمٌّ being the inf. ns., and ↓ سُمٌّ and حُمٌّ the simple substs.; and the meaning is, he has not any who seeks after him; i. e. he has no good in him for which he is to be sought after: (Meyd:) or it means he has neither little nor much. (K and TA in art. حم.) ― -b4- سَمٌّ also signifies The loop (عُرْوَة) of the [girth called] وَضِين: pl. سُمُومٌ. (TA. [See مُسَمَّمٌ.]) ― -b5- And Anything like وَدَع [or cowries] brought forth from the sea, (S, K, TA,) and strung for ornament. (TA.) And also, (TA,) or ↓ سُمٌّ and ↓ سُمَّةٌ, (M,) Strung وَدَع [or cowries]: (M, TA:) pl. سُمُومٌ. (TA.)

سُمٌّ
سُمٌّ ذ : see the next preceding paragraph, in seven places.

سِمٌّ
سِمٌّ ذ : see سَمٌّ, in two places.

سَمَّةٌ
سَمَّةٌ ذ The meatus of the vagina of a woman; (As, TA;) as also ↓ سِمَامٌ, [which is shown to be thus used as a sing., by a citation from a trad., though said to be] from سِمَامٌ as signifying the “ eyes ” (ثُقَب) of the needle [or of needles]: or the rima of a woman, with the parts that are next to it of the haunch and of the borders of the vulva, i. e. of the labia majora. (TA.) ― -b2- See also سِمَّةٌ. -A2- Also السَّمَّةُ, (AA, TA,) or سَمَّةُ القَلْبِ, (TA,) The heart, or cerebrum, of the palm-tree: pl. سمم [app. سِمَمٌ, or سُمَمٌ]. (TA.)

سُمَّةٌ
سُمَّةٌ ذ : see سَمٌّ, last sentence. -A2- Also A mat, (AHn, M,) or a سُفْرَة [q. v.], (K,) or a thing like a wide سُفْرَة, (T, TA,) made, (AHn, M,) [i. e.] woven, (T, TA,) of خُوص [or leaves] (AHn, T, M, K) of the غَضَف [a tree resembling a dwarfpalm-tree]: (AHn, M:) it is spread beneath the palm-tree (T, K, TA) when the dates are cut off, (T, TA,) and upon it fall what become scattered (T, K, TA) of the dates: (T, TA:) pl. سِمَامٌ, (AHn, M, TA,) or سُمَمٌ, (K,) or, as in the T, سُمُومٌ. (TA.) -A3- See also سَامٌّ, latter part, in two places.

سِمَّةٌ
سِمَّةٌ ذ The اِسْت [here app. meaning anus]; as also ↓ سَمَّةٌ [q. v.]. (K.)

سَمَامٌ
سَمَامٌ ذ A sort of bird, (T, S, M,) less than the species called قَطًا, in make, (T, TA,) like the سُمَانَى [or quail]: (M, TA:) [accord. to explanations of سَمَامَةٌ in the MA, mountain-swallows: or, accord. to the same and Meyd, birds like swallows: accord. to Dmr, as stated by Golius, i. q. طير ابابيل: but this is app. said in relation to an assertion of 'ءïsheh, mentioned in art. ابل in the Msb, that the birds termed أَبَابِيل in the Kur cv. 3 were most like to swallows:] the word is a pl., (S,) [or rather a coll. gen. n.,] and the sing. [or n. un.] is with ↓ ة, (S, M,) pl. سَمَائِمُ: (Meyd:) see سَمَاسِمُ. ― -b2- And hence, as being likened thereto, A banner, an ensign, or a standard; syn. لِوَآءٌ: (M:) or so ↓ سَمَامَةٌ. (K.) ― -b3- And [hence, also, perhaps, without ة, as in a verse cited by IB and in the TA, for the coll. gen. n. may be used as a sing.,] A swift she-camel: (S, IB, TA:) [pl. سَمَائِمُ, mentioned by Freytag, from Reiske, as signifying swift she-camels.] ― -b4- Also, and ↓ سَمْسَامٌ and ↓ سُمَاسِمٌ and ↓ سُمْسُمَانٌ and ↓ سُمْسُمَانِىٌّ, applied to anything, [of men and of beasts &c.,] Light, active, or agile, and slender, and swift; (M, K;) and so ↓ سَمْسَمَةٌ: (M: [thus there written; not سَمَامَةٌ nor سَمْسَامَةٌ, though both of these are app. correct:]) or ↓ سَمْسَامٌ and ↓ سُمْسُمَانِىٌّ, applied to a man, signify light, or active, or agile, and swift, or quick; (S;) and ↓ سُمْسُمٌ so applied, and ↓ سُمْسُمَةٌ and ↓ سَمَامَةٌ, applied to a woman, signify light, or active, or agile, and slender: (TA:) or ↓ سُمْسُمٌ, applied to a man, signifies [simply] light, or active, or agile. (K.)

سِمَامٌ
سِمَامٌ ذ a pl. of سَمٌّ or سُمٌّ: (S, M, Msb, K:) ― -b2- and also used as a sing.: see سَمَّةٌ. ― -b3- [In one place, in the CK, erroneously put for سَمْسَام as syn. with سَمْسَم, q. v.]

سَمُومٌ
سَمُومٌ ذ , of the fem. gender, (S,) A hot wind, (S, M, Msb, K,) or, as some say, a cold wind, (M, [perhaps a mistake occasioned by a misunderstanding of the phrase سَمُومٌ بَارِدٌ, expl. below,]) in the night or in the day, (M,) or generally (K) in the day, (Msb, K,) but authorities differ respecting it, as has been shown voce حَرُورٌ; (Msb;) accord. to AO, it is in the day, and sometimes in the night; and the حَرُور is in the night, and sometimes in the day: (S:) but some say that the former is in the night, and the latter in the day: (Ibn-Es-Seed in the “ Fark, ” TA:) [in the present day it is commonly applied to a violent and intensely-hot wind, generally occurring in the spring or summer, in Egypt and the Egyptian deserts usually proceeding from the south-east or south-south-east, gradually darkening the air to a deep purple hue, whether or not (according to the nature of the tract over which it blows) accompanied by clouds of dust or sand, and at length entirely concealing the sun; but seldom lasting more than about a quarter of an hour or twenty minutes:] the word is used as a subst. [i. e. alone], and also as an epithet [qualifying the subst. رِيحٌ]: (M:) pl. سَمَائِمٌ. (S, M, K.) One says also سَمُومٌ بَارِدٌ, meaning A سَمُوم that is constant, continual, permanent, settled, or incessant. (S and L in art. برد.) [See also بَارِحٌ.]

سَمَامَةٌ
سَمَامَةٌ ذ : see سَمَامٌ, in three places: -A2- and see سُمْسُمٌ. -A3- Also A certain feather, (دَائِرَة, M, K, TA,) which is approved (K, TA) by the Arabs, (TA,) in the neck of the horse, (K,) in the middle of the neck of the horse, (M,) or in the side of his neck. (TA.) -A4- And The شَخْص [or corporeal form or figure, or person,] (M, K,) of a man: (K:) or, as some say, (M, but accord. to the K “ and ”) the aspect; (M, K;) as in the saying, هُوَ بَهِىُّ السَّمَامَةِ [He is beautiful, or pleasing, in aspect]. (TA.) ― -b2- And A portion standing up of ruined dwellings. (K.)

سَمَّاسٌ
سَمَّاسٌ ذ A seller of سِمْسِم [q. v.]; like لَأّلٌ signifying a seller of لُؤْلُؤ. (IKh, TA.)

سَمَّانُ
سَمَّانُ ذ A certain plant. (K.) -A2- [See سَمَّانٌ in art. سمن.]

سِمَّانٌ
سِمَّانٌ ذ The decorations, or embellishments, (تَزَاوِيق,) of a ceiling: so says IAar; and in like manner, Lh; and he says, I have not heard a sing. of it. (TA.) [See also سَمَّانٌ, in art. سمن.]

سَمْسَمٌ
سَمْسَمٌ ذ : see سَمٌّ, first sentence. -A2- It is also an epithet, of which only the fem., with ة, is mentioned: see سَمَامٌ. ― -b2- [Hence,] سَمْسَمٌ and ↓ سَمْسَامٌ, (M,) or السَّمْسَمُ and ↓ السَّمْسَامُ, (K, TA,) [the latter erroneously written in the CK السِّمام,]) The wolf; (M, K;) because of his lightness, or activity, or agility: (M:) or السَّمْسَمُ signifies the wolf that is small in the body. (M, K.) ― -b3- And السَّمْسَمُ The fox; (S, M, K;) as also سَمْسَمٌ [without ال], (M,) and ↓ السُّمَاسِمُ. (K.)

سُمْسُمٌ
سُمْسُمٌ ذ ; and its fem., with ة: see سَمَامٌ, last sentence, in three places. -A2- Also, the former, and ↓ سِمْسِمٌ, or the latter is a mistake, [ascribed in the K to J,] Red ants: n. un. with ة: (K:) or سُمْسُمَةٌ (M) and سِمْسِمَةٌ (S, M) signify a certain insect, (M,) a red ant; (S, M;) as also ↓ سَمَامَةٌ: (M:) accord. to Lth, an insect of the form of the اكلة [app. a mistranscription for نَمْلَة, i. e. ant], of a red colour: Az says, I have seen it in the desert, and it bites, or stings, painfully: (TA:) pl. سَمَاسِمُ, (S, TA,) said by Aboo-Kheyreh to be certain things found in El-Basrah, that bite vehemently, having longish heads, and the colours of which incline to redness. (TA.) See سَمَاسِمُ below.

سِمْسِمٌ
سِمْسِمٌ ذ [Sesame; sesamum orientale of Linn.; applied in the present day to the plant and its grain;] a well-known grain; (Msb;) it is called in Pers. كُنْجُدْ; (MA, KL;) i. q. جُلْجُلَانٌ, (M, K,) said by AHn to be abundant in the Sarلh (السَّرَاة), and El-Yemen, and to be white; (M;) [by this is evidently here meant sesame, or the grain thereof, or both; though it also signifies the “ fruit of the coriander; ” for otherwise, the most commonly-known meaning of سِمْسِمٌ would be unmentioned in the M;] the grain of the حَلّ; [i. e. the grain from which the oil called حَلّ is expressed;] (S, K; [by the author of the latter of which, this was evidently understood to be different from the جُلْجُلَان, which is mentioned by him after the description of properties here following;]) it is glutinous, corruptive to the stomach and the mouth; but is rendered good by honey; and when it is digested, it fattens; and the washing of the hair with the water in which its leaves have been cooked lengthens and improves it: the wild sort thereof is known by the name of جَلْبَهَنْك, (K, TA,) thus, with fet-h to the ج and ب and ه, and sukoon to the ل and ن, [but written in the CK جَلْبَهَنَكْ,] a Pers. word, [originally جلْبَهَنْگ,] arabicized; (TA;) its action is nearly like that of the خَرْبَق [or hellebore]; and sometimes from half a drachm to a drachm is administered to him who is affected with palsy, and he is cured thereby, (K, TA,) speedily; (TA;) but a drachm thereof is dangerous, (K, TA,) in a great degree. (TA.) ― -b2- السِّمْسِمُ الهِنْدِىُّ: see خِرْوَعٌ, in art. خرع. -A2- Also The serpent: (K, TA:) or a certain creeping thing resembling it. (TA.) ― -b2- See also the next preceding paragraph, where it and its n. un. with ة are mentioned.

سُمْسُمَانٌ
سُمْسُمَانٌ ذ : see سَمَامٌ.

سُمْسُمَانِىٌّ
سُمْسُمَانِىٌّ ذ : see سَمَامٌ, in two places.

سَمْسَامٌ
سَمْسَامٌ ذ : see سَمَامٌ, in two places: ― -b2- and see also سَمَسَمٌ, likewise in two places.

سَمَاسِمُ
سَمَاسِمُ ذ A species of bird, (M, K,) resembling the swallow; [but see what follows;] thus expl. by Th, who has not mentioned any sing. thereof; (M;) and Lh adds that its eggs are unattainable: (TA:) so in the prov., كَلَّفْتَنِى بَيْضَ السَّمَاسِمِ [Thou hast imposed upon me the task of procuring the eggs of the سَمَاسِم]; (M;) applied in the case of a man's being asked for that which he will not find, and which will not be: (TA:) or السَّمَاسِم is here pl. of ↓ السمسمة [i. e. السُّمْسُمَةُ or السِّمْسِمَةُ], and means the red ants: thus some relate the prov.: but others say, ↓ السَّمَائِمِ, pl. of سَمَامَةٌ, [n. un. of سَمَامٌ,] which means a species of bird like the swallow, the eggs of which are unattainable. (Meyd. [By Freytag, سَمَائِمُ is erroneously said, as on the authority of Meyd, to be pl. of سَامَّةٌ in this sense.]) In [some of] the copies of the K, السُّمَاسِمُ is here erroneously put for السَّمَاسِمُ. (TA.)

سُمَاسِمٌ
سُمَاسِمٌ ذ : see سَمَامٌ: ― -b2- and see also سَمْسَمٌ.

سَامٌّ
سَامٌّ ذ [act. part. n. of سَمَّ; as such signifying Poisoning, or infecting with poison]. سَامَّةٌ, as an act. part. n. [in the fem. form because applied to things of the fem. gender (such as the عَقْرَب &c.), and to such as are denoted by gen. ns., which are used in a pl. sense], (Msb,) Such as is, or are, venomous (S, Msb, K) of animals, (K,) or of creeping things, [and insects,] but of which the venom does not kill; as the scorpion, and the hornet: (Msb:) and such things (Sh, Msb) and the like thereof (Sh) are termed سَوَامُّ, (Sh, Msb,) which is the pl. of سَامَّةٌ. (Msb.) ― -b2- [And hence,] سَامُّ أَبْرَصَ (S, M, Mgh, K) and سَامَّ أَبْرَصَ, as one word, (S and Msb in art. برص, and the latter in the present art. also,) and أَبْرَصَ ↓ سَمُّ, (K,) A species of the [lizard called] وَزَغ: (M:) or such as are large, of the وَزَغ: (A in art. برص, and Msb:) or [one] of the large [sorts] of the وَزَغ: (S, Mgh, K:) also called السَّامُّ: (TA, from a trad.:) [see more in art. برص:] applied to the male and the female: (Zj, Msb:) dual سَامَّا أَبْرَصَ; (TA;) and pl. سَوَامُّ أَبْرَصَ. (M, Mgh, TA.) ― -b3- And يَوْمٌ سَامٌّ [as though meaning “ a poisoning day ”] (M, K) and ↓ مُسِمٌّ, (IAar, M, K,) the latter rare, (M,) [and anomalous, being from سُمَّ,] and ↓ مَسْمُومٌ, (S, M, K,) A day attended with the wind called سَمُوم. (S, M, K.) -A2- [سَامَّةٌ is also fem. of سَامٌّ as part. n. of the intrans. verb سَمَّ signifying “ it was, or became, particular, peculiar, or special. ” And hence,] السَّامَّةُ signifies also (tropical:) The خَاصَّة [or distinguished people, or people of distinction; and the particular, peculiar, or special, friends, intimates, familiars, or the like] (S, M, IAth, K, TA) of a man; (IAth, TA;) and ↓ السُمَّةُ, pl. سُمَمٌ, signifies the same; (M;) and so ↓ المَسَمَّةُ, like as المَعَمَّةُ signifies العَمَّةُ: (IAar, TA:) or ↓ السُّمَّةُ signifies the relations, syn. القَرَابَةُ; (K;) or the particular, or choice, relations: (TA:) and ↓ أَهْلُ المَسَمَّةِ signifies the relations; syn. الأَقَارِبُ; (M;) or the خَاصَّة [expl. above], (El-Umawee, S, K,) and the relations. (K.) One says, كَيْفَ السَّامَّةُ وَالعَامَّةُ (assumed tropical:) [How are the people of distinction, &c., and the common people, or people in general?]. (S.) And عَرَفَهُ العَمَّةُ وَالسَّامَّةُ (tropical:) [The people in general, or the vulgar, and the people of distinction, &c., knew it, or him]. (TA.)

سَامَّةٌ
سَامَّةٌ ذ [fem. of سَامٌّ: see the latter in several places]. -A2- السَّامَّةُ also signifies Death: (M, K:) but this is extr.: (M, TA:) the word commonly known, (M,) or the correct word in this sense, (TA,) is السَّامُ, [belonging to art. سوم,] without teshdeed (M, TA) to the م, and without ة. (TA.)

أَسَمُّ
أَسَمُّ ذ A nose narrow (K, TA.) and fat (TA) in the nostrils. (K, TA.)

مَسَمُّ
مَسَمُّ ذ A place of perforation, of transpiercing, or of passing through: pl. مَسَامُّ. (Msb.) [Hence,] مَسَامُّ الجَسَدِ (S, K) or البَدَنِ (Msb) The perforations [or pores] of the body (S, Msb, K) through which the sweat and the exhalation of the interior thereof pass forth: (Msb:) المَسَامُّ [thus] applied to the مَنَافِذ [of the body] is a term of the physicians. (Mgh.)

مُسِمٌّ
مُسِمٌّ ذ : see سَامٌّ.

مِسَمٌّ
مِسَمٌّ ذ One who eats what he is able to eat. (K.)

المَسَمَّةُ
المَسَمَّةُ ذ and أَهْلُ المَسَمَّةِ: see سَامٌّ.

مُسَمَّمٌ
مُسَمَّمٌ ذ , applied to a [girth such as is called] وَضِين, Having three سُمُوم, i. e. loops (عُرًى) [attached to it]. (TA.) And also, thus applied, Adorned with سُمُوم, i. e. strung cowries. (TA.)

مَسْمُومٌ
مَسْمُومٌ ذ [Poisoned; infected with poison;] having had poison put into it; applied to food. (TA.) And A man having had poison given him to drink. (TA.) ― -b2- Also Smitten by the wind called سَمُوم; applied to a plant; and in like manner to a man. (TA.) See also سَامٌّ.

_Türkçe çeviri henüz yok_
