# سنخ (س-ن-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%86%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - ن - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس، وخُنُوسُها: اختفاؤها بالنهار.
سخن: السُّخْنُ: نقيض البارد، سَخُنَ الماء سُخُونةً، وأَسْخَنْتُه إسخاناً، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً، فهو سُخْنٌ وسخين ومُسخّنٌ.
وسَخُنَتْ عينه: نقيض قرت، وهي تَسْخُنُ سُخْنَةً وسُخُونةً، وهو سَخينُ العين.
وليلة سُخْنانةٌ : حارة، وطعامٌ سُخاخينٌ، أي: قدم إليك حاراً، ومطر سُخاخينٌ: جاء في حر القيظ.
والسَّخِينُ: المر الذي يعمل به في الطين.
نخس: النَّخْسُ: تغريزك مؤخر الدابة بعودٍ أو غيره. وسمي النَّخاس لنَخْسِه الدابة حتى تنبسط. وفعله: النِّخاسة. ويقال لابن زنيةٍ: ابن نَخْسة، قال الشماخ:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
أي: متروكٌ وحدهُ، ولا يقال: منه وحده.
ونَخَسوا بفلانٍ: هَيَّجوه وأزعجوه، وكذلك إذا نَخَسُوا دابته وطردوه، قال:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
أي: نَخَسُوا به من خلفه حتى سيروه من البلاد.
والنَّخِيسةُ: الزندة.. والنِّخاسان: دائرتان في دائرة الفخذين كدائرة كتفِ الإنسان.
والدابة منخوسةً: يتطير منها. كما يتطير من المهقوع والمقلوع والمكشوف، وغير ذلك.
والنّاخِسُ: جربٌ يكون عند ذنب البعير فهو مَنْخُوس .
والنِّخاسةُ: رقعة تدخل في ثقب البكرة لئلا يأكلها المحور، ويقال: أَنْخَسُوا البكرة، أي: سدوا ما أتسع منها بخشبةٍ، أو غير ذلك.
سنخ:
السِّنْخُ: أصل كل شيء. وسِنْخُ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب.
ورجع فلان إلى سِنْخه الكريم أو الخبيث.
وأَسْناخُ الثنايا: أصولها. وسِنْخُ الكلمة: أصل بنائها. والسّناخة: الرائحة المكروهة.
نسخ: النَّسْخُ والانتساخُ: اكتتابك في كتابٍ عن معارضه.
والنَّسْخُ: إزالتك أمراً كان يعمل به، ثم تَنْسَخُهُ بحادثٍ غيره، كالآية تنزل في أمر، ثم يخفف فتُنْسَخُ بأخرى، فالأولى منسوخة والثانية ناسخة .
وتناسُخُ الورثة، وهو موت ورثةٍ بعد ورثةٍ، والميراث لم يقسم، وكذلك تَناسُخُ الأزمة، والقرن بعد القرن.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve**السين** ve**النون** onlarla birlikte
**خ ن س**، **س خ ن**، **ن خ س**، **س ن خ**، **ن س خ** kullanımdadırlar.

**خنس**:
**الخَنْسُ**: burun kamışının büzülmesi ve burun ucunun enlemesine olması; sanki **الخنساء** ineğin burnu gibi. Dedi ki:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم		عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
Ve **التُرْكُ**: **خُنْسٌٌ**. Ve **الخُنُوسُ**: büzülme ve gizlenme. Ve “şeytan kalpte vesvese verir; Allah anıldığı zaman **خَنَس**”, yani: büzüldü.
**الخُنَّسُ**: güneş ışığı gizleninceye kadar yörüngesinde akıp yörüngesinde **تَخْنُس** eden beş gezegen; ve onların **خُنُوسُها**: gündüzleyin gizlenmeleridir.

**سخن**: **السُّخْنُ**: soğuğun zıddı; su **سَخُنَ** **سُخُونةً**; ve ben onu **أَسْخَنْتُه** **إسخاناً**; ve onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; artık o **سُخْنٌ** ve sıcak ve **مُسخّنٌ**dür.
Ve gözü **سَخُنَتْ**: **قرت**’in zıddı; ve o **تَسْخُنُ** **سُخْنَةً** ve **سُخُونةً**; ve o, gözce **سَخينُ**dir.
Ve bir gece **سُخْنانةٌ**: sıcak; ve bir yemek **سُخاخينٌ**, yani: sana sıcak olarak sunuldu; ve bir yağmur **سُخاخينٌ**: yaz sıcağının hararetinde geldi.
Ve **السَّخِينُ**: çamurda onunla iş yapılan acı (madde).

**نخس**: **النَّخْسُ**: binitin arka tarafını bir çubukla veya başkasıyla dürtüp batırmandır. Ve biniti yayılıp açılıncaya kadar dürtmesinden dolayı **النَّخاس** diye adlandırıldı. Ve onun fiili: **النِّخاسة**. Ve zina çocuğuna denir: **ابن نَخْسة**. **الشماخ** dedi ki:
أنا الجِحاشيُّ شَمّاخٌ وليس أبي		بِنَخْسةٍ لدعي غير موجـودِ
Yani: tek başına bırakılmış; ve “ondan tek başına” denilmez.
Ve “falanca ile **نَخَسوا**”: onu kışkırttılar ve rahatsız ettiler; aynı şekilde, onun binitini **نَخَسُوا** edip onu sürdükleri zaman da. Dedi ki:
النّاخِسينَ بمروانٍ بذي خَـشَـبٍ		والمقحمين على عثمانَ في الدارِ
Yani: onu arkasından dürtüp ülkeden yürüttüler.
Ve **النَّخِيسةُ**: **الزندة**.. ve **النِّخاسان**: uylukların dairesinde, insanın omuz dairesi gibi iki dairedir.
Ve binit **منخوسةً**: ondan uğursuzluk sayılır; **المهقوع** ve **المقلوع** ve **المكشوف** ve bunun dışındakilerden uğursuzluk sayıldığı gibi.
Ve **النّاخِسُ**: devenin kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; artık o **مَنْخُوس**tur.
Ve **النِّخاسةُ**: makaranın deliğine, mil onu yemesin diye sokulan bir yamadır; ve denir: “**أَنْخَسُوا** makarayı”, yani: ondan genişleyen şeyi bir tahta ile veya başka bir şeyle tıkadılar.

**سنخ**:
**السِّنْخُ**: her şeyin aslı. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: sapın içine giren akışının ucu.
Ve falanca, kerim yahut kötü **سِنْخ**’una döndü.
Ve azı dişlerinin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: yapısının aslıdır. Ve **السّناخة**: kötü kokudur.

**نسخ**: **النَّسْخُ** ve **الانتساخُ**: bir kitabın karşı nüshasından bir kitaba yazı ile kaydetmendir.
Ve **النَّسْخُ**: kendisiyle amel edilen bir şeyi gidermendir; sonra onu, başka bir olayla **تَنْسَخُهُ**; bir iş hakkında bir ayet inmesi, sonra hafifletilmesi ve başka bir ayetle **تُنْسَخُ** edilmesi gibi; böylece birincisi **منسوخة** ve ikincisi **ناسخة**dır.
Ve mirasçıların **تناسُخُ**u: miras taksim edilmemişken, mirasçılardan sonra mirasçıların ölmesidir; ve aynı şekilde, sıkıntıların **تَناسُخُ**u ve neslin ardından nesil.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السِنْخُ: الأصلُ. وأَسْناخُ الأسنان: أصولها. وسَنَخَ في العِلْمِ سُنوخاً: رَسَخَ فيه. وسَنِخَ الدُهن بالكسر، لغة في زَنِخَ، إذا فسدَ وتغيّرتْ ريحُه. يقال: بيتٌ له سَنْخَةٌ وسَناخَةٌ. قال أبو كبير:
فأَتَيْتُ بَيْتاً غَيْرَ بـيتِ سَـنـاخَةٍوازْدَرْتُ مُزْدارَ الكريمِ المِفْضَلِ
يقول: ليس ببيت دِباغٍ ولا سَمْن.

##### Türkçe

**السِنْخُ**: asıl. Ve **أَسْناخُ الأسنان**: onların kökleri. Ve **سَنَخَ في العِلْمِ سُنوخاً**: onda yerleşti. Ve **سَنِخَ الدُهن** (kesre ile), **زَنِخَ** hakkında bir dildir; bozulduğu ve kokusu değiştiği zaman. Denir: **بيتٌ له سَنْخَةٌ وسَناخَةٌ**. Ebû Kebîr dedi ki:
فأَتَيْتُ بَيْتاً غَيْرَ بـيتِ سَـنـاخَةٍوازْدَرْتُ مُزْدارَ الكريمِ المِفْضَلِ
Der ki: debbağın evi de değildir, içyağı da.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ
فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه .
قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله
جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] .
قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا
ذُكِرَ الله خَنَس .
قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون
لازماً ومتعدِّياً .
يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ
فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ .
ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ :
خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا
أَخْنَسْتُهُ _ بالألف .
وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ :
) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في
النَّارِ ) ( .
قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ
بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي :
وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب
بهم .
قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ،
وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ .
قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ
حقّهِ .
وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ
على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي
فيها :
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً .
ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا
عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ،
وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في
الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر
يكون تسعاً وعشرين .
وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ
المعْرُوفَةُ :
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه
في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ
عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟
وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _
تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ .
وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ،
16 ] .
قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها
النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ
تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه .
قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما
تَكْنِسُ الظّبَاءُ .
قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ
الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ،
وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء .
قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ
والمُشْتَرِي .
أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل
_ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين
وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ،
والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ
_ بسكون النُّون .
وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من
صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ
_ وَلَدُ الخِنْزِيرِ .
سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد
تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ
إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ
وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد
سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً .
ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ .
أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ
وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ،
وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ .
وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ
_ بالكسر _ تَسْخَنُ .
شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد
سَخْنَةً _ أي حُمَّى .
ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ
سُخْنَة .
وأنشد :
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا
سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ
سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ .
وأنشد :
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه
قَلْبي .
وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه
قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى
على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ
بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى .
قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً .
وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي
ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ،
وهما دُونَ العَصِيدَةِ .
قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة
الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ .
وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ
وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ
سَخِينَة .
وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ :
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ .
قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ .
وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ
فيها للصَّبيِّ .
ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ
فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه
قول لَبِيدٍ :
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
ويروى : سَخِنَتْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ،
فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ
وَالتَّسَاخِينِ ) ( .
قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ .
وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد
التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ .
قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد
منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من
لفظها .
وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو
المِعْزَقُ والسِّخِّينُ .
قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني
سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في
الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ .
وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ
والشِّلْقَاءُ .
قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار .
قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ
بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ .
وأنشد :
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً
وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من
حَرَارَةِ الْحُمَّى .
خسن : أهمله الليث .
ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _
قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ .
نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ
الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه .
وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ
حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ .
ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ .
وقال الشَّمَّاخ :
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا :
وَحْدَهُ .
ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ
وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه
وطرَدُوه .
وأنشد :
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من
البلاد مَطْروداً .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ
الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ .
وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه .
وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ .
قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة
الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان .
والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها .
وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل
النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن
إلى الفَائِلَيْنِ .
قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب
البعير ، فهو مَنْخُوسٌ .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة
أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً
فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ
منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره .
وقد نَخَسَ يَنْخَسُ .
وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ
في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع .
وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي
يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون
ذلك في الذكور .
وأنشد :
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ،
فنُخِسَت بِنِخَاسٍ .
وأنشد :
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ
غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في
بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ
فاستدفأ بعضها ببعضٍ .
سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ،
وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في
النِّصاب .
وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى
سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ
الكلمة أَصْلُ بنائها .
أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في
العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه .
وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ
وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ .
نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ
أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة :
106 ] .
قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة :
إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه .
والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ
والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله .
وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ
الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ
الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ .
وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ .
والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً
بحرف .
تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ،
والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه
والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ .
وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من
قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه .
وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم
تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى .
وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( .
بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية
والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح
النّون .
أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال :
النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو
غَيرهُ .
والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ،
وهُوَ هُوَ .
وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد :
مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً
واحد .
وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً
فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ
جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا
حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر
فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟
فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب
الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا
أَوْلَى به من هذا .

##### Türkçe

خ س ن
**خنس** ، **نخس** ، **نسخ** ، **سخن** ، **خسن** ، **سنخ** : kullanımdadır.

**خنس** : Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**الْخُنُسُ** ceylanların barınağıdır.
Dedi ki: ve **الخُنسُ** : ceylanların kendileridir.
Leys dedi ki: **الْخَنْسُ** burun kamışının büzülmesi, burun ucunun enlemesine (genişliği)dir; sığırın burnu **أخنَسُ** olur, ancak böyle olur; inek **خنساءُ**dır; Türkler **خُنْسٌ**dur.
Dedi ki: ve **الخُنوسُ** : büzülme ve gizlenmedir; “kavmin arasından **خَنَسَ**” ve “**انْخَنَسَ**” denir.
Hadiste: “Şeytan kula vesvese verir; Allah’ı zikrettiği zaman **خَنَسَ**.” _ yani: ondan büzüldü.
Dedim ki: Ferrâ da _ Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında _ şöyle dedi: “**الوسواس الخناس**”ın şerrinden” [**النَّاس**: 4].
Dedi ki: İblîs insanların göğüslerinde vesvese verir; Allah zikredildiği zaman **خَنَسَ**.
Dedim ki: Arapların كلامında **خنَسَ** _ لازم ve متعدّî olur.
“Falancayı **خَنَسْتُ** da o **فَخَنَسَ**” denir; yani onu geri bıraktım da geri kaldı; onu kabzettim de büzüldü; “**أَخنَسْته**” daha çoktur.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ ve Ümevî’den _ rivayet etti:
Adam **خَنَسَ** _ geri kaldı _ **يَخْنُسُ**; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** _ elif ile.
İbn Şümeyl de _ rivayet ettiği bir hadiste _ böyle dedi:
“Cehennemden bir boyun çıkar da zorbalara cehennemde **فَيَخْنِسُ**.”
Şemr dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: muradı: onları cehenneme sokar; “onunla **خَنَسَ**” denir; yani: onu arkasına aldı; “onlarla **تَخْنِسُ**” denir; yani: onlarla kaybolur.
Dedi ki: Adam **خَنَسَ** _ gizlendiği ve kaybolduğu zaman; ben onu **أَخْنَسْتُهُ** _ yani: onu geride bıraktım.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: ondan hakkının bir kısmını **أَخْنَسْتُ**.
Ebû Bekr el-İyâdî bana, bir şair için _ Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) gelmişti de ona, içinde şu beyitler bulunan bu beyitleri okumuştu _ okudu:
وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً
وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ
Bu, **خَنَسَ**’ı vâki‘ (geçişli) kılan kimse için bir hüccettir.
Bu lügatın sıhhatine delâlet eden şeylerden, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğimiz şudur: dedi ki: “Ay şöyledir, şöyledir, şöyledir; üçüncüsünde parmağını **خَنَسَ**.”; yani: onu kabzetti; onlara ayın yirmi dokuz olacağını öğretmek için.
Ebû Ubeyd, **أَخْنَسَ** hakkında _ ve o bilinen lügattir _ şu beyti okudu:
إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ
فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ
Ben, bir Ukaylî’nin, bir hizmetçisine _ yolda onunla beraberdi de ondan geri kalmıştı _ şöyle dediğini işittim: “Niçin benden **خَنَسْتَ**?”; muradı: niçin kayboldun ve geri kaldın?
Asma‘î dedi ki: burunda **الْخَنَسُ**: burun ucunun yüzde geri kalması ve burnun kısalığıdır.
Zeccâc dedi ki, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: “**بالخنس الجوار الكنس**” [**التكوير**: 15, 16].
Dedi ki: tefsir ehlinin çoğu **الْخُنَّسِ** hakkında: onun yıldızlar olduğudur; onların **خنُوسُها**’sı, kaybolmaları ve **تَكْنِسُ** etmeleridir; yine kaybolurlar; tıpkı ceylanın **كِنَاسِه**’ine girmesi gibi.
Dedi ki: **الْخُنَّسُ** **خَانِس**’in cem‘idir; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi gizlenir.
Dedi ki: Ferrâ dedi ki: **الْخُنَّسُ**: beş yıldızdır; akış yerinde **تَخْنِسُ** eder ve geri döner; ceylanların **تَكْنِسُ** ettiği gibi **تَكْنِسُ** eder.
Dedi ki: onlar **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدُ** ve **الزّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**’dir.
Ebû Ubeyde: **فَرَسٌ خَنُوسٌ**; o, yürüyüşünde _ o düzgün iken _ sağa ve sola doğru meyleder; dişisi de hâ’sız böyledir; hepsi: **خُنُسٌ**; mastar **الْخَنْسُ**’tur _ **النُّون**’un sükûnu ile.
Ferrâ dedi ki: **الْخِنَّوْسُ** _ **السِّينِ** ile _ aslanın yüzünde ve burnunda sıfatlardandır; **الصَّادِ** ile ise: domuz yavrusudur.

**سخن** : Leys dedi ki: **السُّخْنُ** soğuğun zıddıdır; “su **سَخُنَ** **سُخُونةً**” dersin; onu **أَسْخَنْتُهُ** **إسْخاناً**; onu **سَخَّنْتُه** **تَسْخِيناً**; o **سُخْنٌ** ve **سَخِينٌ** ve **مُسَخَّنٌ**dur; ve **رَجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن**; gözü **سَخُنَتْ** **سُخْنَةً** ve **سُخُوناً**.
“**سَخنَتْ**” denir; o, “**قَرَّتْ**”in zıddıdır.
Ebû Ubeyd _ Kisâî’den _: **يومٌ سُخْنٌ** ve **سَاخِنٌ** ve **سَخْنَانٌ**; **لَيْلَةٌ سُخْنَةٌ** ve **سَاخِنَةٌ** ve **سَخْنَانَةٌ**; günümüz **سَخَنَ** **يَسْخُنُ**.
Onların bazısı **سَخُنَ** der; ve gözü **سَخِنَتْ** _ kesre ile _ **تَسْخَنُ**.
Şemr _ İbnü’l-A‘râbî’den _: “Ben **سَخْنَةً** buluyorum”; yani: ateşli hastalık.
“Gözü **سَخِنَتْ** _ bir hararetten _ **تَسْخَنُ** **سُخْنَة**” denir.
Şu beyit okundu:
إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن
Dedi ki: yer **سَخِنَتِ** ve **سَخُنَت**; fakat gözün **سَخِنَتِ**’i kesre iledir, başka değil.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: **يَوْمٌ سُخَاخِينُ**; **سُخْنٍ** gibi.
Şu beyit okundu:
حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا
**سُخَاخِينُ**: eziyet eder; ve **بارِدٌ**: kalbim ona sükûn bulur.
Münzirî bana haber verdi _ Ebû’l-Heysem’den _ ki dedi _ bir bedevîden _: **السَّخِينَةُ** suya veya süte atılan undur; sonra pişirilir, sonra hurma ile yenir veya içilir (çorba gibi).
Dedi ki: o, **السُّخُونَةُ** da olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **السَّخِينَةُ**: **الْحَسَاءِ**’dan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir; ikisi de **العَصِيدَةِ**’nin altındadır.
Dedi ki: onlar **السخِينَةَ**yı zamanın şiddetinde, fiyatın pahalılığında ve malın zayıflığında yerler.
Başkası dedi ki: **السَّخِينَةُ** un ve sadeyağdan yapılır; onunla Kureyş ayıplandı da **سَخِينَة** diye adlandırıldı.
Ka‘b b. Mâlik el-Ensârî dedi ki:
زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا
وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ
**المِسْخَنَةُ**: bir tencereciktir; sanki bir tekne gibidir.
Bunu Ebû Ubeyd, Kisâî’den söyledi.
İbn Şümeyl dedi ki: o, çocuğa içinde pişirilen küçük olandır.
“Binek **سَخَنَتِ**” denir; bu, koşturulduğu zaman olur; kemikleri ısınır ve yürüyüşünde hafifler; Lebîd’in sözü de bundandır:
حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا
“**سَخِنَتْ**” diye de rivayet edilir.
Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “Bir seriyye gönderdi; onlara **المُشَاوِذِ** ve **التَّسَاخِينِ** üzerine mesh etmelerini emretti.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **التَّسَاخِينُ**: mestlerdir.
Ebû Amr dedi ki: Müberred dedi ki: **التَّسَاخِينِ**’in teki **تَسْخَانٌ** ve **تَسْخَنٌ**dur.
Dedi ki: Sa‘leb dedi ki: **التَّسَاخِين** için lafzından bir tek yoktur _ **النِّسَاءِ** gibi... lafzından bir tek yoktur.
Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: o, **المِعْزَقُ** ve **السِّخِّينُ**’dir.
Dedim ki: Ben, Sa‘d oğullarının bedevîlerinden birden fazlasını, çamurda onunla iş yapılan küreğe: **السِّخِّينُ** dediklerini işittim; cem‘i **السَّخَاخِينُ**dur.
Ebû Amr dedi ki: bıçağa **السَّخِينَةُ** ve **الشِّلْقَاءُ** denir.
Dedi ki: **السَّخَاخِينُ** kasabın bıçaklarıdır.
Dedi ki: **ماءٌ سَخِيمٌ** ve **سَخِينٌ**: ne sıcak ne soğuk olan içindir.
Şu beyit okundu:
إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا
Lihyânî: Ben **سُخْنَةً** ve **سِخْنَةً** ve **سَخْنَةً** ve **سَخْنَاء** _ medli _ buluyorum; bunların hepsi, hummanın hararetindendir.

**خسن** : Leys onu ihmal etti.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ rivayet etti; dedi ki: Adam **أَخْسَنَ** eder; izzetten sonra zelil olduğu zaman.

**نخس** : Leys dedi ki: **النَّخْسُ** senin, binitin arka tarafını veya yanını bir değnekle veya başkasıyla dürtmendir.
**النَّخَّاسِ**a “**نَخَّاسٌ**” denildi; binitleri dürtmesinden dolayı; ta ki yayılsın; onun fiili: **النَّخَاسَةُ**.
Zina çocuğuna: **ابنُ نَخْسَةٍ** denir.
Şemmâh dedi ki:
أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي
لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ
Yani: tek başına bırakılmış; bundan “**وَحْدَهُ**” denmez.
“Falanca ile **نَخَسُوا**” denir; onu kışkırttıkları ve ürküttükleri zaman; aynı şekilde, binitini dürttükleri ve onu sürdükleri zaman.
Şu beyit okundu:
النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ
والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ
Yani: onu arkasından dürttüler; ta ki onu ülkeden kovulmuş olarak yürüttüler.
Ebû Ubeyd _ Asma‘î’den _: koyun sütü keçi sütüne dökülürse o **النَّخِيسَةُ**dur.
Ebû Zeyd dedi ki: onun gibidir.
Leys dedi ki: **النَّخِيسةُ**: kaymaktır.
Dedi ki: **النِّخَاسُ**: iki dairedir; uylukların dairesinde olur _ insanın kürek kemiği dairesi gibi.
Binit **مَنْخُوسَةٌ**dur: ondan uğursuzluk sayılır.
Ebû Ubeyde dedi ki: atların dairelerinden **النَّاخِسُ** vardır; o, iki sağrı üzerinde iki **الفَائِلَيْنِ**e doğru olan yerdedir.
Dedi ki: **النَّاخِسُ** deve kuyruğu yanında olan bir uyuzdur; o halde o **مَنْخُوسٌ**dur.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: makara genişlediği veya deliği onun için genişlediği zaman: “**أَخَقَّتْ** **إخْقاقاً**” denir; onu **نَخْساً** ile **فانْخَسُوها**; bu, genişleyen kısmı bir tahta ile veya bir taş ile yahut başkasıyla tıkamandır.
Ve **نَخَسَ** **يَنْخَسُ** olmuştur.
Leys dedi ki: o, **النَّخَاسَةُ**dır... genişlediği zaman mil deliğine giren yama için.
Başkası dedi ki: **النَّخُوسُ** keçi tekelerinden, boynuzları uzayıp kuyruğuna ulaşan olandır; bu ancak erkeklerde olur.
Şu beyit okundu:
يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ
Ve **بَكَرَةٌ نِخِيسٌ**: mil deliği genişlediği zaman; **بِنِخَاسٍ** ile **فنُخِسَت**.
Şu beyit okundu:
دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ
لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ
Ebû Sa‘îd dedi ki: bir bedevî dedi: “**غُدْرَاناً تَنَاخَسُ** gördüm”; bu, bazısının bazısına boşalmasıdır; koyunların **تَنَاخُسِ**i gibi; soğuk onlara isabet ettiği zaman, bazısı bazısıyla ısınır.

**سنخ** : Leys dedi ki: **السِّنْخُ** her şeyin aslıdır; bıçağın **سِنْخُ**u, sapın içine giren akışının içteki ucudur.
Ön dişlerin **أَسْنَاخُ**u: kökleridir. “Falanca, keremin **سِنْخِ**ine” veya “kötü **سِنْخِ**ine döndü”; kelimenin **سِنْخُ**u, yapısının aslıdır.
Ebû Ubeyd _ Ferrâ’dan _: Falanca ilimde **سَنَخَ** eder, **يَسْنَخُ** **سُنُوخاً**; onda yerleştiği zaman.
Yemek **سَنِخَ** eder, **يَسْنَخُ**; ve **زَنِخَ** eder, **يَزْنَخُ**; değiştiği ve kokuştuğu zaman; o halde o **سَنِخٌ** ve **زَنِخٌ**tir.

**نسخ** : Allah (azze ve celle) dedi ki: “Biz bir âyeti **نَنسَخْ** ettiğimizde veya onu unutturduğumuzda, ondan daha hayırlısını veya benzerini getiririz.” [**البَقَرَة**: 106].
Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi ki: dilde **النَّسْخُ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine bir başkasını ikame etmektir.
Araplar der ki: güneş gölgeyi **نَسَخَتِ**; mana: gölgeyi giderdi ve onun yerine geçti.
Başkası dedi ki _ farzların **مُنَاسَخَةِ**sinde ve varislerin **تَنَاسُخ**unda _: o, varislerden sonra varislerin ölmesidir; mirasın aslı taksim edilmemiş olarak ayakta durur.
Aynı şekilde zamanların ve asırdan sonra asrın **تَنَاسُخُ**u.
**النَّسْخُ**: bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır.
Dersin ki: onu **نَسَخْتُهُ** ve onu **انْتَسَخْتُه**; asıl **نُسْخَةٌ**dır; ve ondan yazılan da **نسخة**dır; çünkü onun makamına geçti; yazan **نَاسِخٌ** ve **مُنْتَسِخٌ**tir.
Leys dedi ki: **النَّسْخُ**, daha önce onunla amel edilen bir işten ayrılmandır; sonra onu, ondan başka bir hâdis ile **تَنْسَخُ** edersin.
Ferrâ dedi ki: **النَّسْخُ**, âyetle amel edilmesidir; sonra başka bir âyet indirilir de onunla amel edilir ve birincisi terk edilir.
Abdullah b. Âmir “**مَا نُنْسِخْ مِنْ آية**” okudu.
**النُّون**’un zammı ile; yani: “Seni bir âyetten **نُنْسِخُ** ettiğimiz şey...”
İyi kıraat “**مَا نَنْسَخْ مِنْ آية**”dir; **النّون**’un fethi ile.
Ebû’l-Abbâs _ İbnü’l-A‘râbî’den _ dedi ki:
**النَّسْخُ** bir şeyi bir şeyden değiştirmektir; o, başkasıdır.
Ve **النَّسْخُ** bir şeyi bir yerden bir yere nakletmektir; o, odur.
Ebû Turâb dedi ki: Ferrâ ve Ebû Sa‘îd dedi ki: Allah onu maymuna **مَسَخه** etti; ve onu maymuna **نَسخَهُ** etti: tek bir manadadır.
Ebû Umer dedi ki: Bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; yarısında yazı, diğer yarısı boştu; ona dedi ki: “Bu yazılı olanı öbür tarafa aktardığım zaman, ikisinden hangisi namaz kitabıdır?”
Ebû’l-Abbâs dedi ki: “İkisi de namaz kitabıdır; bu, buna ondan daha lâyık değildir; bu da buna ondan daha lâyık değildir.”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والنون وما يثلثهما)
(سنه) السين والنون والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على زمانٍ. فالسَّنَة معروفة، وقد سقطت منها هاء. ألا ترى أنّك تَقول سُنيْهَة. ويقال سَنَهَتِ النخلةُ، إذا أتت عليها الأعوام([1]). وقوله جل ذكره: ﴿فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ﴾ [البقرة 259]، أي لم يصر كالشيء الذي تأتي عليه السنُون فتغيِّره. والنَّخْلة السَّنْهاء([2]).
(سني) السين والنون والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقْي، وفيه ما يدل على العلوّ والارتفاع. يقال سَنَتِ النَّاقَةُ، إذا سقت الأرض، تسنُو وهي السَّانِيَة. والسَّحابةُ تسنُو الأرضَ، والقوم يَسْتَنُون([3]) لأنفسهم إذا اسْتَقَوا.
ومن الباب سانيت الرَّجُلَ، إذا راضَيتَه، أُسانيه؛ كأنَّ الوُدَّ قد كان ذَوِي ويَبِس، كما جاء في الحديث: "بُلُّوا أرحامَكم ولو بالسَّلام".
وأمّا الذي يدلُّ على الرِّفعة فالسَّناء ممدود، وكذلك إذا قصرته دلَّ على الرفعة، إلاّ أنَّه لشيءٍ مخصوص، *وهو الضَّوْء. قال الله جلَّ ثناؤُه: ﴿يَكَادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بالأَبْصَارِ﴾  [النور 43].
(سنب) السين والنون والباء كلمتان متباينتان فالسَّنْبَةُ: الطائفة من الدَّهْر. والكلمة الأخرى السَّنِب، وهو الفرس الواسع الجَري.
(سنت) السين والنون والتاء ليس أصلاً يتفرّع منه، لكنّهم يقولون السَّنُوت([4])، فقال قوم: هو العسل، وقال آخرون: هو الكَمُّون. قال الشاعر:
هم السَّمْن والسَّنُّوتُ لا أَلْسَ فيهمُ *** وهُمْ يمنَعون جارهُمْ أنْ يُقَرَّدا([5])(سنج) السن والنون والجيم فيه كلمة. ويقولون: إن السِّناج أثرُ دُخَان السِّرَاج في الحائط.
(سنح) السين والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يُحمَل على ظهور الشيء من  مكانٍ بعينهِ، وإن كان مختلَفَاً فيه. فالسّانح: ما أتاك عن يمينك من طائرٍ أو غيره، يقال سَنَحَ سُنُوحاً. والسانح والسَّنيح واحد. قال ذو الرمة:
ذكَرْتُكِ أنْ مَرت بنا أُمُّ شادنٍ *** أمام المطايا تشرئبُّ وَتسنَحُ([6])ثم استُعير هذا فقيل: سنح لي رأيٌ في كذا، أي عَرَض.
(سنخ) السين والنون والخاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على أصل الشيء. فالسِّنْخ: الأصل. وأَسْنَاخُ([7]) الثنايا: أصولُها. ويقال سَنَخَ الرجل في العِلم سُنوخاً أي عَلِمَ أصولَه. فأمَّا قولهم سَنِخَ الدُّهْن، إذا تغيَّر، فليس بشيء.
(سند) السين والنون والداء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انضمام الشيء إلى الشيء. يقال سَنَدتُ إلى الشيء أَسْنُدُ سنوداً، واستندت استناداً. وأسندتُ غيري إسناداً. والسِّناد: النّاقة القويّة، كأنها أُسنِدت من ظهرها إلى شيءٍ قويّ. والمُسْنَدُ: الدهرُ؛ لأن بعضَه متضامّ. وفَلان سَنَدٌ، أي معتمَدٌ. والسَّنَد: ما أقبل عليك من الجبل، وذلك إذا علا عن السَّفْح. والإسناد في الحديث: أن يُسْنَد إلى قائله، وهو ذلك القياس. فأمَّا السِّناد الذي في الشعر فيقال إنَّهُ اختلافُ حركتي الرِّدفين. قال أبو عبيدة: وذلك كقوله:
* كأنَّ عيونَهن عيونُ عِينِِ([8]) *
ثم قال:
* وأصبح رأسُهُ  مثلَ اللُّجَيْنِ([9]) *
وهذا مشتق من قولهم: خرج القوم متسانِدين، إذا كانوا على راياتٍ شتى. وهذا من الباب؛ لأنَّ كلَّ واحدةٍ من الجماعة قد ساندت رايةً.
(سنط) السين والنون والطاء ليس بشيء إلاّ السِّناط، وهو الذي لا لِحْيَة له.
(سنع) السين والنون والعين إن كان صحيحاً فهو يدلُّ على جَمَالٍ وخيرٍ ورِفعةٍ. يقال شرفٌ أسنعُ، أي عالٍ مرتفع. وامرأة سنيعة: أي جميلة.
(سنف) السين والنون والفاء أصلٌ يدلُّ على شدّ شيءٍ. أو تعليق شيء على شيء. فالسِّنَاف: خيط يُشدّ من حَِقْو البعير إلى تصديره ثم يشدُّ في عنقه. قال الخليل: السِّنَاف للبعير مثل اللَّبَبِ للدابّة. بعيرٌ مِسْناف، وذلك إذا أُخّر الرجل فجعل له سناف. يقال أسنفت [البعير([10])]، إذا شددتَه بالسِّناف. ويقال أسنَفُوا أمرَهم، أي أحكَموه. ويقال في المثل لمن يتحيّر في أمره: "قد عَيَّ بالأسناف". قال:
إذا مَا عَيَّ بالأسنافِ قومٌ *** من الأمر المشبَّه أن يكُونا([11])وحكى بعضهم: سَنَفْتُ البعير، مثل أَسنفْت. وأبى الأصمعيُّ إلاّ أسنفت. وأما السِّنْف فهو وعاء ثَمَر المَرْخِ يشبه آذانَ الخيل. وهو من الباب؛ لأنَّهُ مُعلَّق على شجرة. وقال أبو عمرو: السِّنْف: الورقة. قال ابن مُقبل:
* تَقَلْقُلَ سِنْفِ المَرْخِ في جَعبةٍ صِفْرِ([12]) *
(سنق) السين والنون والقاف فيه كلمةٌ واحدة، وهي السَّنَق، وهو كالبَشَم. يقال شرِب الفَصيل حتى سَنِق. وكذلك الفرس، من العلَف. وهو كالتُّخَم في الناس.
(سنم) السين والنون والميم أصلٌ واحد، يدلُّ على العلوّ والارتفاع.فالسَّنَام معروف. وتسنَّمت: علَوت. وناقة سَنِمَةٌ: عظيمة السَّنام. وأسنمتُ النارَ : أعلَيْتُ لهبَها. وأَسْنُمَةُ: موضع.
---------------------
([1]) وكذلك تسنهت.
([2]) لم يصرح بتفسيرها. والسنهاء: التي أصابتها السنة المجدبة.
([3]) في المجمل: "يسنون". وفي اللسان: "والقوم يسنون لأنفسهم، إذا استقوا. ويستنون، إذا سنوا لأنفسهم".
([4]) وفيه لغة أخرى: "سنوت" كسنور.
([5]) البيت للحصين بن القعقاع. كما في اللسان (سنت، قرد)، وروايته في (سنت، قرد، ألس): "هم السمن بالسنوت".
([6]) ديوان ذي الرمة 79 برواية : "إذ مرت".
([7]) في الأصل والمجمل: "سناخ"، صوابه من اللسان والجمهرة.
([8]) البيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه 45 واللسان (سند). وصدره: * فقد ألج الخباء على جوار *
([9]) صواب إنشاد البيت بتمامه:
فإن يَكُ فاتني أسفاً شبابي *** وأضحى الرأس مني كاللجين
    لكن كذا ورد إنشاده في المجمل والمقاييس والصحاح، ويروى: "كاللجين" بفتح اللام، وهو ورق الشجر يخبط، فهو لونان: رطب ويابس.
([10]) التكملة من المجمل.
([11]) لعمرو بن كلثوم في معلقته واللسان.
([12]) صدره كما في اللسان (سنف):  * تقلقل من ضغم اللجام لهاتها *.

ـ

##### Türkçe

(باب **السين** و**النون** وما يثلثهما)
(**سنه**) **السين** ve**النون** ve**الهاء** tek bir asıldır; bir zamana delâlet eder. Artık **السَّنَة** bilinir; ondan **هاء** düşmüştür. Görmüyor musun ki sen **سُنيْهَة** dersin. Ve denir: **سَنَهَتِ النخلةُ**; üzerine yıllar geldiği zaman. Ve O’nun sözü—azze zikruhû—: ﴿فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ﴾ [البقرة 259], yani yılların üzerine gelip onu değiştirip durduğu şey gibi olmamıştır. Ve hurma ağacı **السَّنْهاء**dır.
(**سني**) **السين** ve**النون** ve illetli harf tek bir asıldır; bir sulamaya delâlet eder; ve onda yücelik ve yükselmeye delâlet eden şey vardır. Denir: **سَنَتِ النَّاقَةُ**, yeri suladığı zaman; **تسنُو**; ve o **السَّانِيَة**dir. Ve bulut yeri **تسنُو** eder; ve kavim kendileri için su çektikleri zaman **يَسْتَنُون** ederler.
Ve babdandır: **سانيتُ** adamı; onu razı ettiğin zaman; **أُسانيه**; sanki sevgi kurumuş ve kurumuş-sertleşmiş idi; hadiste geldiği gibi: "Akrabalık bağlarınızı, selâm ile de olsa, ıslatınız."
Yüceliğe delâlet edene gelince: **السَّناء** uzatılmıştır; ve onu kısalttığın zaman da yüceliğe delâlet eder; ancak o, hususî bir şey içindir; o da ışıktır. Allah—celle senâuhu—buyurdu: ﴿يَكَادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بالأَبْصَارِ﴾  [النور 43].
(**سنب**) **السين** ve**النون** ve**الباء** iki ayrı kelimedir. Artık **السَّنْبَة**: zamanın bir taifesidir. Diğer kelime **السَّنِب**dir; o, koşuşu geniş olan attır.
(**سنت**) **السين** ve**النون** ve**التاء** ondan dallanıp budaklanan bir asıl değildir; lâkin onlar **السَّنُوت** derler. Bir kavim dedi ki: o baldır. Başkaları dedi ki: o kimyondur. Şair dedi ki:
هم السَّمْن والسَّنُّوتُ لا أَلْسَ فيهمُ *** وهُمْ يمنَعون جارهُمْ أنْ يُقَرَّدا([5])(**سنج**) **السين** ve**النون** ve**الجيم** onda bir kelime vardır. Ve derler: **السِّناج** duvar üzerindeki kandil dumanının eseridir.
(**سنح**) **السين** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; bir şeyin, kendisine mahsus bir yerden ortaya çıkışı üzerine taşınır; onda ihtilâf edilmiş olsa da. Artık **السّانح**: kuştan veya başkasından, sağından sana gelen şeydir. Denir: **سَنَحَ** **سُنُوحاً**. Ve **السانح** ile **السَّنيح** birdir. Zû’r-Rumme dedi ki:
ذكَرْتُكِ أنْ مَرت بنا أُمُّ شادنٍ *** أمام المطايا تشرئبُّ وَتسنَحُ([6])Sonra bu ödünç alındı da denildi: Bana şunda bunda bir görüş **سنح** etti; yani arız oldu.
(**سنخ**) **السين** ve**النون** ve**الخاء** tek bir asıldır; şeyin aslına delâlet eder. Artık **السِّنْخ**: asıldır. Ve **أَسْنَاخُ** azı dişlerinin: onların kökleridir. Ve denir: Adam ilimde **سَنَخَ** **سُنوخاً**; yani onun asıllarını bildi. Ama onların “Yağ **سَنِخَ** etti; değiştiği zaman” sözlerine gelince: o bir şey değildir.
(**سند**) **السين** ve**النون** ve**الداء** tek bir asıldır; bir şeyin bir şeye bitişmesine delâlet eder. Denir: Şeye **سَنَدتُ**; **أَسْنُدُ** **سنوداً**; ve **استندت** **استناداً**. Ve başkasını **أسندتُ** **إسناداً**. Ve **السِّناد**: güçlü dişi devedir; sanki sırtından güçlü bir şeye dayandırılmıştır. Ve **المُسْنَدُ**: zamandır; çünkü onun bir kısmı diğerine bitişiktir. Ve falan kimse **سَنَدٌ**dur; yani dayanaktır. Ve **السَّنَد**: dağdan sana doğru gelen şeydir; bu, yamaçtan yükseldiği zaman olur. Ve hadiste **الإسناد**: onu söyleyene isnad edilmesidir; o da o kıyastır. Ama şiirdeki **السِّناد**a gelince, denir ki: o, iki **الرِّدف**in harekesinin farklılığıdır. Ebû Ubeyde dedi ki: bu, onun sözü gibidir:
* كأنَّ عيونَهن عيونُ عِينِِ([8]) *
Sonra dedi ki:
* وأصبح رأسُهُ  مثلَ اللُّجَيْنِ([9]) *
Ve bu, onların “Kavim **متسانِدين** olarak çıktı” sözünden türetilmiştir; muhtelif bayraklar üzere oldukları zaman. Ve bu babdandır; çünkü cemaatten her birisi bir bayrağa dayanmıştır.
(**سنط**) **السين** ve**النون** ve**الطاء** bir şey değildir; ancak **السِّناط**tır; o, sakalı olmayan kimsedir.
(**سنع**) **السين** ve**النون** ve**العين** eğer sahih ise, güzelliğe ve hayra ve yüceliğe delâlet eder. Denir: **شرفٌ أسنعُ**; yani yüksek, yüce. Ve **امرأة سنيعة**: yani güzel.
(**سنف**) **السين** ve**النون** ve**الفاء** bir asıldır; bir şeyi sıkmaya delâlet eder. Yahut bir şeyi bir şeye asmaya. Artık **السِّنَاف**: devenin belinden göğsüne bağlanan, sonra boynuna bağlanan bir iptir. Halîl dedi ki: **السِّنَاف** deve için, binek hayvanı için **اللَّبَب** gibidir. **بعيرٌ مِسْناف**; bu, adam geri bırakıldığı zaman, ona bir **سناف** yaptığı zamandır. Denir: **أسنفت** **البعير**, onu **بالسِّناف** ile bağladığın zaman. Ve denir: Onlar işlerini **أسنَفُوا**; yani onu sağlamlaştırdılar. Ve işinde şaşırana meselde denir: "قد عَيَّ بالأسناف". Dedi ki:
إذا مَا عَيَّ بالأسنافِ قومٌ *** من الأمر المشبَّه أن يكُونا([11])Ve bazısı nakletti: **سَنَفْتُ** deveyi; **أَسنفْت** gibi. Ve Asma‘î, ancak **أسنفت** demekten başka bir şeye razı olmadı. Ama **السِّنْف** ise, **المَرْخ** meyvesinin kabıdır; atların kulaklarına benzer. Ve bu babdandır; çünkü o bir ağaç üzerine asılıdır. Ebû Amr dedi ki: **السِّنْف**: yapraktır. İbn Mukbil dedi ki:
* تَقَلْقُلَ سِنْفِ المَرْخِ في جَعبةٍ صِفْرِ([12]) *
(**سنق**) **السين** ve**النون** ve**القاف** onda tek bir kelime vardır; o da **السَّنَق**tır; ve o, **البَشَم** gibidir. Denir: Süt emen yavru, içti de **سَنِق** etti. Ve aynı şekilde at; yemden. Ve o, insanlarda **التُّخَم** gibidir.
(**سنم**) **السين** ve**النون** ve**الميم** tek bir asıldır; yücelik ve yükselmeye delâlet eder. Artık **السَّنَام** bilinir. Ve **تسنَّمت**: yükseldim. Ve **ناقة سَنِمَةٌ**: hörgücü büyük. Ve ateşi **أَسنمتُ**: alevini yükselttim. Ve **أَسْنُمَةُ**: bir yerdir.
---------------------
([1]) Ve yine **تسنهت**.
([2]) Onun tefsirini açıkça söylemedi. Ve **السنهاء**: kıtlık yılına uğramış olan.
([3]) **المجمل**’de: "**يسنون**". Ve **اللسان**’da: "Kavim kendileri için **يسنون** ederler; su çektikleri zaman. Ve **يستنون** ederler; kendileri için **سنوا** ettikleri zaman."
([4]) Ve onda başka bir lehçe: "**سنوت**" **كسنور** gibi.
([5]) Beyit, **الحصين بن القعقاع**’ındır; **اللسان**’da (**سنت**، **قرد**) olduğu gibi; ve onun rivayeti (**سنت**، **قرد**، **ألس**)’te: "هم السمن بالسنوت".
([6]) **ديوان ذي الرمة** 79; rivayetle: "إذ مرت".
([7]) Asılda ve **المجمل**’de: "**سناخ**"; doğrusu **اللسان** ve **الجمهرة**’dendir.
([8]) Beyit, divanında 45’te ve **اللسان** (**سند**)’de **عبيد بن الأبرص**’ındır. Ve onun صدر’ı: * فقد ألج الخباء على جوار *
([9]) Beytin tamamıyla doğru inşadı:
فإن يَكُ فاتني أسفاً شبابي *** وأضحى الرأس مني كاللجين
Lâkin böylece **المجمل** ve **المقاييس** ve **الصحاح**’ta onun inşadı vârid olmuştur; ve "كاللجين" diye rivayet olunur, **اللام**’ın fethiyle; ve o, yaprak dövülüp düşürülen ağaç yaprağıdır; artık o iki renktir: yaş ve kuru.
([10]) Tamamlama, **المجمل**’dendir.
([11]) **عمرو بن كلثوم**’un muallakasındandır ve **اللسان**’dadır.
([12]) Onun صدر’ı, **اللسان** (**سنف**)’da olduğu gibi:  * تقلقل من ضغم اللجام لهاتها *.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ن خ
حفرت أسناخ أسنانه وسنخت‏:‏ ائتكلت أصولها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سنخ الطعام وطعام سنخ وأصله من سنخ الأسنان‏.‏

##### Türkçe

س ن خ
Dişlerinin kökleri oyuldu; ve **سنخت**: kökleri yendi (aşındı).

Mecazdan: yemeğin **سنخ**’i; ve **طعام سنخ**; ve aslı, dişlerin **سنخ**’inden (gelir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السِّنْخُ: الأَصل من كل شيء. والجمع أَسْناخ وسَنُوخ. وسِنْخُ كل شيء: أَصله؛ وقول رؤبة:
غَمْرُ الأَجارِيّ، كريمُ السِّنْحِ،
أَبْلَجُ لم يُولَدْ بَنجْمِ الشُّحِّ
إِنما أَراد السِنّخ فأَبدل من الخاء حاء لمكان الشُّحِّ وبعضهم يرويه بالخاء، وجمع بينها وبين الحاء لأَنهما جميعاً حرفا حَلْق؛ ورجع فلان إِلى سِنْخِ الكَرَم وإِلى سِنْخِه الخبيث. وسِنْخُ الكلمة: أَصلُ بنائها. وفي حديث علي، عليه السلام: ولا يَظْمَأُ على التقوى سِنْخُ أَصلٍ؛ والسِّنْخُ والأَصل واحد فلما اختلف اللفظان أَضاف أَحدهما إِلى الآخر. وفي حديث الزُّهْري: أَصلُ الجهاد وسِنْخُه الرِّباطُ في سبيل الله يعني المُرابَطة عليه؛ وفي النوادر: سِنْخُ الحُمَّى. وبلد سَنْخٌ: مَحَمَّةٌ. وسِنْخُ السكين: طَرفَ سِيلانِه الداخلُ في النصاب. وسِنْخُ النَّصْل: الحديدة التي تدخل في رأْس السهم. وسِنْخُ السيف: سِيلانُه. وأَسْناخُ الثنايا والأَسْنانِ: أُصولها. والسَّناخَةُ: الريح المُنْتِنة والوَسَخُ وآثار الدباغ؛ ويقال: بَيْتٌ له سَنْخَةٌ وسنَاخة؛ قال أَبو كبير: فَدَخَلْتُ بيتاً غيرَ بيتِ سَناخة،
وازْدَرْتُ مُزْدارَ الكَريمِ المِفْضَلِ
يقول: ليس ببيت دِباغٍ ولا سَمْن.
وسَنِخَ الدُّهْنُ والطعامُ وغيرهما سَنَخاً: تغير، لغةٌ في زَنِخَ يَزْنَخُ إِذا فسد وتغيرت ريحه. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم،: أَن خَيَّاطاً دعاه إِلى طعام فقدّم إِليه إهالة سَنِخةً وخُبْزَ شعير؛ الإِهالَةُ: الدسم ما كان، والسَّنِخةُ: المتغيرة، ويقال بالزاي وقد تقدم. وسَنِخَ من الطعام: أَكْثَر. وسَنَخَ في العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً: رَسَخ فيه وعلا.
وأَسْناخ النجوم: التي لا تَنْزِلُ بنُجومِ الأَخْذِ، حكاه ثعلب؛ قال ابن سيده: فلا أَحقّ أَعَنى بذلك الأُصولَ أَم غيرها. وقال بعضهم: إِنما هي أَشياخ النجوم. أَبو عمرو: صَنِخَ الوَدَكُ وسَنِخَ.

##### Türkçe

**السِّنْخُ**: her şeyden asl. Çoğulu **أَسْناخ** ve **سَنُوخ**’tur. Ve her
şeyin **سِنْخُ**’u: onun aslıdır; ve Ru’be’nin sözü:
غَمْرُ الأَجارِيّ، كريمُ **السِّنْحِ**،
أَبْلَجُ لم يُولَدْ بَنجْمِ الشُّحِّ
Ancak o **السِنّخ**’u kastetti; sonra **الشُّحِّ**’ün yeri sebebiyle **الخاء**’dan **حاء**’ya bedel yaptı; ve bazısı onu
**الخاء** ile rivayet eder; ve **الخاء** ile **الحاء**’yı bir araya getirdi; çünkü ikisi de boğaz harfleridir; ve falan kimse
cömertliğin **سِنْخِ**’ine ve onun habis **سِنْخِ**’ine döndü. Ve kelimenin **سِنْخُ**’u: onun yapısının aslıdır.
Ve Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “Takvâ üzere bir aslın **سِنْخُ**’u susamaz”;
ve **السِّنْخُ** ile asl birdir; lafızlar farklı olunca birini ötekine izafe etti. Ve
Zührî’nin hadîsinde: cihadın aslı ve onun **سِنْخُ**’u Allah yolunda ribattır; yani
onun üzerinde murâbata etmektir; ve **النوادر**’de: hummanın **سِنْخُ**’u. Ve **سَنْخٌ** bir belde: sıcak yerdir. Ve bıçağın **سِنْخُ**’u: onun **سِيلان**’ının sapın içine giren iç tarafıdır. Ve okun demirinin **سِنْخُ**’u: okun başına giren demirdir. Ve kılıcın **سِنْخُ**’u: onun **سِيلان**’ıdır. Ve azı dişlerinin
ve dişlerin **أَسْناخُ**’u: onların kökleridir. Ve **السَّناخَةُ**: pis kokan rüzgâr ve kir ve
tabaklamanın izleridir; ve denir: **سَنْخَةٌ** ve **سنَاخة**’si olan bir ev; Ebû Kebîr dedi:
فَدَخَلْتُ بيتاً غيرَ بيتِ **سَناخة**،
وازْدَرْتُ مُزْدارَ الكَريمِ المِفْضَلِ
Der ki: tabakçı evi değildir ve içyağı evi değildir.
Ve yağ ve yemek ve başkası **سَنَخاً** **سَنِخَ**: değişti; **زَنِخَ**
**يَزْنَخُ**’ta bir dildir; bozulduğu ve kokusu değiştiği zaman. Ve Peygamber’in hadîsinde, صلى الله عليه وسلم: bir
terzinin onu yemeğe çağırdığı, sonra ona **إهالة سَنِخةً** ve arpa ekmeği sunduğu;
**الإِهالَةُ**: her ne olursa olsun yağlılıktır; ve **السَّنِخةُ**: değişmiş olandır; ve **الزاي** ile de denir; ve daha önce geçti.
Ve yemekten **سَنِخَ**: çoğalttı. Ve ilimde **سَنَخَ** **يَسْنَخُ** **سُنُوخاً**: onda yerleşti
ve yükseldi.
Ve yıldızların **أَسْناخ**’ı: **نُجومِ الأَخْذِ** ile inmeyenlerdir; bunu Sa‘leb nakletti; İbn Sîde dedi:
Bununla kökleri mi yoksa başkasını mı kastetti, daha haklı (belli) değil. Ve bazısı dedi: ancak o,
yıldızların **أَشياخ**’ıdır. Ebû Amr: içyağı **صَنِخَ** oldu ve **سَنِخَ** oldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

السنخ، بالكسر: الأصل من كل شيء. والجمع أسناخ وسنوخ، والحاء لغة فيه. ورجع فلان إلى سنخ الكرم وإلى سنخه الخبيث. وفي حديث الزهري أصل الجهاد وسنخه الرباط في سبيل الله. والسنخ من السن: منبته وأسناخ الثنايا والأسنان: أصولها. وفي النوادر: السنخ من الحمى: سورتها. والسنخ: ة بخراسان، منها ذاكر بن أبي بكر السنخي. والسنوخ: الرسوخ، وقد سنخ في العلم يسنخ سنوخا: رسخ فيه وعلا. والسنخ، محركة: البعير وسنخ الدهن والطعام وغيرهما، كفرح، يسنخ سنخا: تغير وفسدت ريحه، لغة في زنخ، وقد تقدم، وهو مجاز. وسنخ من الطعام وحده، إذا أكثر. والسناخة: الريح المنتنة، كالسنخة، بفتح فسكون، يقال: بيت له سنخة وسناخة. قال أبو كبير:
  فدخلت بيتا غير بـيت سـنـاخة                      وازدرت مزدار الكريم المفضل والسناخة: الوسخ وآثار الدباغ. وقيل في معنى البيت، أي ليس ببيت دباغ ولا سمن. وفي النوادر: بلد سنخ، ككتف: محمة، أي موضع الحمى. وسانخ: جد نصر بن أحمد، أو هو بالمهملة. والتسنيخ: طلب الشيء. والسنختان، بالضم: القامتان. ومما يستدرك عليه: سنخ السكين: طرف سيلانه الداخل في النصاب. وسنخ النصل: الحديدة التي تدخل في رأس السهم. وسنخ السيف: سيلانه. وأسناخ النجوم: التي لا تنزل بنجوم الأخذ، حكاه ثعلب. قال ابن سيده: فلا أحق أعنى بذلك الأصول أم غيرها. وقال بعضهم: إنما هي أشياخ النجوم. وعن أبي عمرو: صنخ الودك وسنيخ. وفي الأساس: سنخ الرجل: حفرت أسنانه، وسنخت: ائتكلت أصولها.

##### Türkçe

**السنخ**، kesre ile: her şeyin aslı. Çoğulu **أسناخ** ve **سنوخ**tur; **الحاء** onda bir dildir. Falan kimse keremin **سنخ**ına ve onun kötü **سنخ**ına döndü. **الزهري** hadîsinde: cihadın aslı ve onun **سنخ**ı, Allah yolunda ribattır. Ve **السنخ** **السن**den: onun bittiği yer; **أسناخ الثنايا** ve **الأسنان**: onların asılları. Ve **النوادر**’de: hummadan **السنخ**: onun şiddeti. Ve **السنخ**: Horasan’da bir beldedir; ondan **ذاكر بن أبي بكر السنخي**. Ve **السنوخ**: yerleşikliktir; “ilimde **سنخ** etti, **يسنخ سنوخا**”: onda yerleşti ve yükseldi. Ve **السنخ** (harekeli): deve; ve yağın, yemeğin ve başkalarının **سنخ**ı; **فرح** gibi, “**يسنخ سنخا**”: değişti ve kokusu bozuldu; **زنخ**ta bir dildir; ve (bu) daha önce geçti; ve o mecazdır. Ve yalnız yemekten **سنخ** etti: çoğalttığı zaman. Ve **السناخة**: pis koku; **السنخة** gibi, fetha sonra sükûn ile; denilir: “kokusulu ve pis kokulu bir ev.” **أبو كبير** dedi:
  “Pis kokulu evden başka bir eve girdim;
  ve faziletli kerimin (ikramını) küçümsedim, küçümseyen olarak.”
Ve **السناخة**: pislik ve tabaklamanın izleri. Ve beytin manasında denildi: yani tabakçı evi değildir ve içyağı (evi) değildir. Ve **النوادر**’de: **سنخ** belde, **كتف** gibi: hummalı; yani hummanın yeri. Ve **سانخ**: **نصر بن أحمد**’ın dedesi; yahut o, noktasız harf ile olandır. Ve **التسنيخ**: şeyin talep edilmesi. Ve **السنختان**, damme ile: iki boy. Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: bıçağın **سنخ**ı: sapın içine giren akışının ucu. Ve okun demirinin **سنخ**ı: okun başına giren demir parçası. Ve kılıcın **سنخ**ı: onun akışı. Ve yıldızların **أسناخ**ı: “alma yıldızları” yıldızlarıyla inmeyenler; bunu **ثعلب** rivayet etti. **ابن سيده** dedi: “Bununla asılları mı yoksa başkasını mı kastetti, daha haklı (olanı) bilmiyorum.” Ve bazısı dedi: “O ancak yıldızların **أشياخ**ıdır.” Ve **أبي عمرو**’dan: içyağının **صنخ**ı ve **سنيخ**. Ve **الأساس**’ta: adamın **سنخ**ı: dişleri oyuldu; ve **سنخت**: onun asılları yenilip aşındı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَنِخَتْ أَسْنَانُهُ
1 سَنِخَتْ أَسْنَانُهُ ذ , (JK, A, TA,) [aor. سَنَخَ ,] inf. n. سَنَخٌ, (A,) His teeth became eroded at the roots. (JK, A, TA.) ― -b2- And سَنِخَ, said of a man, He had his teeth eroded at the roots. (A, TA.) ― -b3- And said of the mouth, It lost the roots (أَسْنَاخ) of its teeth. (Msb.) ― -b4- Also, (JK,) inf. n. as above, (K,) i. q. تغيّر [meaning (assumed tropical:) It became altered for the worse in odour or otherwise, stinking, rancid, bad, or corrupt]. (JK, K.) It is said [in this sense] of oil, (S, K,) or food, (A, L,) &c., (L,) as a dial. var. of زَنِخَ, (S, K, *) or from سَنَخُ الأَسْنَانِ, and therefore tropical; as also ↓ تسنّخ; (A;) its odour became bad. (S, * TA.) And سَنِخَ مِنَ الطَّعَامِ He ate much food; syn. أَكْثَرَ. (L, K.) -A2- سَنَخَ, aor. سَنَخَ , inf. n. سُنُوخٌ, (L, K,) He, or it, was, or became, firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, or established; syn. رَسَخَ. (L, K *) So in the phrase سَنَخَ فِى العِلْمِ, (S, L, Msb,) aor. سَنَخَ , (L,) or سَنُخَ , (Msb,) inf. n. سُنُوخٌ, (S, L, Msb,) [He was, or became, firmly rooted or established, in knowledge, or science;] and this means also he attained to eminence therein. (L.)

تَسْنِيخٌ
2 تَسْنِيخٌ ذ The seeking, desiring, or demanding, a thing. (K.) You say, سَنَّخَ مِنْهُ الشَّىْءَ He sought, desired, or demanded, from him the thing. (TK.)

5 تَسَنَّخَ see 1.

سِنْخٌ
سِنْخٌ ذ The أَصْل [i. e. origin, source, root, foundation, &c.,] (JK, S, Msb, K) of anything: (JK, Msb, TA:) as also سِنْحٌ: (L:) pl. [of pauc.] أَسْنَاخٌ (L, Msb) and [of mult.] سُنُوخٌ. (L.) One says, رَجَعَ فُلَانٌ اـِلَى سِنْخِ الكَرَمِ [app. meaning Such a one traced back his lineage to an ancestor who was the origin, or source, of generosity or nobility: or such a one returned, or reverted, to the original state, or condition, of generosity: the latter I think the more probable, as it is immediately added], and اـِلَى سِنْخِهِ الخَبِيثِ [which seems to mean, to his bad original state]. (L.) And it is said in a trad., أَصْلُ الجِهَادِ وَسِنْخُهُ الرِّبَاطُ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ i. e. المُرَابَطَةُ عَلَيْهِ [meaning The very essence of fighting against unbelievers, and the first principle thereof, is constancy, or perseverance, or assiduity, in the way, or cause, of God]. (L.) ― -b2- Also The place of growth (مَنْبِت) [i. e. the socket] of a tooth: (K:) or the part of a tooth that enters into the flesh [of the gum]; (Zj in his “ Khalk el-Insلn; ”) [i. e.] the أَسْنَاخ of the teeth, (S,) or of the central incisors, (Msb,) are the roots thereof (أُصُولُهَا). (S, Msb.) ― -b3- And [The tongue, or tang, of a blade;] the part of a knife, and of a sword, that enters into, or is inserted in, the handle: and the part of an arrow-head that enters into, or is inserted in, the head of the shaft. (L.) ― -b4- And The paroxysm of a fever. (K.) ― -b5- أَسْنَاخُ النُّجُومِ, accord. to IAar, as is related by Th, means The stars that do not make their [temporary] abode in the Mansions of the Moon, which [latter] are called نُجُومُ الأَخْذِ: ISd says, I am not sure whether he mean the أُصُول [a term applied to the seven, or five, planets], or others: some say, [and so IAar is stated in the TA in art. شيخ to have said,] that they are called only أَشْيَاخُ النُّجُومِ [q. v.]. (L, TA. *)

طَعَامٌ سَنِخٌ
طَعَامٌ سَنِخٌ ذ (tropical:) [Food altered for the worse in odour or otherwise, stinking, rancid, bad, or corrupt: see 1]. (A.) ― -b2- And بَلَدٌ سَنِخٌ (assumed tropical:) A town, or country, in which is fever, or much fever. (K.)

سَنْخَةٌ
سَنْخَةٌ ذ and ↓ سَنَاخَةٌ A fetid odour: and the latter, [and app. the former also,] dirt; and remains of matter used for tanning. (K, TA.) One says بَيْتٌ لَهُ سَنْخَةٌ (S, TA) and ↓ سَنَاخَةٌ (TA) or ↓ سِنَاخَةٌ (so in three copies of the S) [A tent, or house, or chamber, that has a fetid odour; as is indicated in the S and TA]. And Aboo-Kebeer says,
↓ فَأَتَيْتُ بَيْتًا غَيْرَ بَيْتِ سِنَآخَةٍ
(so in three copies of the S,) or
↓ فَدَخَلْتُ بَيْتًا غَيْرَ بَيْتِ سَنَآخَةٍ
(so in the TA,) i. e. [And I came to, or and I entered,] a tent, or house, or chamber, not one of tanning-matter nor of clarified butter. (S.)

سُنْخَتَانِ
سُنْخَتَانِ ذ The measure of two statures of a man. (K.)

سَنَاخَةٌ
سَنَاخَةٌ ذ or سِنَاخَة: see سَنْخَةٌ, in five places.

بَيْتُ فُلَانٍ بَيْتُ سَنِيخَةٍ
بَيْتُ فُلَانٍ بَيْتُ سَنِيخَةٍ ذ means [The house of such a one is a house of unstableness; or] is not one of stableness. (JK.)

أَسْنَخُ
[ أَسْنَخُ ذ , as stated by Freytag, is expl. by Reiske, in his additions to the Lex. of Golius, as meaning Pulled out from the root (سنخ): but no authority for this is named by him.]

##### Türkçe

سَنِخَتْ أَسْنَانُهُ
1 **سَنِخَتْ أَسْنَانُهُ** ذ , (JK, A, TA,) [muzâri‘i **سَنَخَ** ,] mastar ismi **سَنَخٌ**, (A,) Dişleri köklerinden aşınmış oldu. (JK, A, TA.) ― -b2- Ve **سَنِخَ**, bir adam hakkında söylenir: Dişleri köklerinden aşınmış oldu. (A, TA.) ― -b3- Ve ağız hakkında söylenir: Dişlerinin köklerini (**أَسْنَاخ**) kaybetti. (Msb.) ― -b4- Ayrıca, (JK,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) **تغيّر** ile eş anlamlıdır [mânâsı (mecazî kabul edilen:) Koku bakımından veya başka bakımdan daha kötüye doğru değişti; kokmuş, acımış, kötü, yahut bozulmuş oldu]. (JK, K.) Bu mânâda yağ hakkında, (S, K,) veya yiyecek hakkında, (A, L,) vb., (L,) **زَنِخَ**’ın bir lehçe varyantı olarak söylenir, (S, K, *) yahut **سَنَخُ الأَسْنَانِ**’dan (türetilmiş) olup bu sebeple mecazîdir; bunun gibi ↓ **تسنّخ** da (böyledir); (A;) kokusu kötü oldu. (S, * TA.) Ve **سَنِخَ مِنَ الطَّعَامِ** Çok yemek yedi; eş anlamlısı **أَكْثَرَ**. (L, K.) -A2- **سَنَخَ**, muzâri‘i **سَنَخَ** , mastar ismi **سُنُوخٌ**, (L, K,) O, yahut o şey, sağlam, sâbit, sebatkâr, istikrarlı, yerleşik, sabitlenmiş, sıkı, yerleşmiş, yahut tesis edilmiş oldu; eş anlamlısı **رَسَخَ**. (L, K *) Şu ibarede de böyledir: **سَنَخَ فِى العِلْمِ**, (S, L, Msb,) muzâri‘i **سَنَخَ** , (L,) veya **سَنُخَ** , (Msb,) mastar ismi **سُنُوخٌ**, (S, L, Msb,) [ilimde yahut bilimde sağlamca kök salmış veya yerleşmiş oldu;] ve bu, ayrıca onda (ilimde) yüceliğe erişti mânâsına da gelir. (L.)

تَسْنِيخٌ
2 **تَسْنِيخٌ** ذ Bir şeyi istemek, arzulamak veya talep etmek. (K.) Şöyle dersin: **سَنَّخَ مِنْهُ الشَّىْءَ** O şey’i ondan istedi, arzuladı veya talep etti. (TK.)

5 **تَسَنَّخَ** bkz. 1.

سِنْخٌ
**سِنْخٌ** ذ Herhangi bir şeyin **أَصْل**’i [yani aslı, menşei, kökü, temeli, vb.]: (JK, S, Msb, K) (JK, Msb, TA:) bunun gibi **سِنْحٌ** da: (L:) cem‘ [kıllet] **أَسْنَاخٌ** (L, Msb) ve [kesret] **سُنُوخٌ**. (L.) Şöyle denir: **رَجَعَ فُلَانٌ اـِلَى سِنْخِ الكَرَمِ** [görünüşe göre mânâsı: Falanca, cömertliğin veya soyluluğun aslı yahut kaynağı olan bir ataya nesebini geri götürdü: yahut falanca, cömertliğin aslî hâline veya durumuna döndü: ikincisi daha muhtemel; çünkü hemen ardından şu eklenir], ve **اـِلَى سِنْخِهِ الخَبِيثِ** [ki bu, onun kötü aslî hâline mânâsına benzer]. (L.) Ve bir rivayette şöyle denir: **أَصْلُ الجِهَادِ وَسِنْخُهُ الرِّبَاطُ فِى سَبِيلِ اللّٰهِ** yani **المُرَابَطَةُ عَلَيْهِ** [mânâsı: Kâfirlere karşı savaşmanın özü ve onun ilk esası, Allah yolunda sebat etmek, devam etmek, yahut ısrarla sürdürmektir]. (L.) ― -b2- Ayrıca dişin büyüme yeri (**مَنْبِت**) [yani yuvası]: (K:) yahut dişin, etin [diş etinin] içine giren kısmı; (Zj, “Khalk el-Insلn”ında;) [yani] dişlerin **أَسْنَاخ**’ı, (S,) yahut orta kesici dişlerin, (Msb,) onların kökleridir (**أُصُولُهَا**). (S, Msb.) ― -b3- Ve [bir bıçağın dili yahut sapı;] bıçağın ve kılıcın, sapa giren yahut sapa sokulan kısmı: ve ok ucunun, okun gövdesinin başına giren yahut oraya sokulan kısmı. (L.) ― -b4- Ve hummanın nöbeti. (K.) ― -b5- **أَسْنَاخُ النُّجُومِ**, IAar’a göre, Th’nin rivayet ettiği üzere, Ay’ın menzillerinde [geçici] konaklamayan yıldızlar demektir; bu [menziller] **نُجُومُ الأَخْذِ** diye adlandırılır: ISd der ki: Onun **أُصُول**’ü [yedi yahut beş gezegene uygulanan bir terim] mi yoksa başkalarını mı kastettiğinden emin değilim: bazıları der ki, [ve IAar’ın TA’da madde **شيخ**’te böyle dediği nakledilir,] onlar yalnızca **أَشْيَاخُ النُّجُومِ** diye adlandırılır [bkz.]. (L, TA. *)

طَعَامٌ سَنِخٌ
**طَعَامٌ سَنِخٌ** ذ (mecazî:) [Koku bakımından veya başka bakımdan daha kötüye doğru değişmiş yiyecek; kokmuş, acımış, kötü, yahut bozulmuş: bkz. 1]. (A.) ― -b2- Ve **بَلَدٌ سَنِخٌ** (mecazî kabul edilen:) İçinde humma bulunan, yahut humması çok olan bir kasaba veya ülke. (K.)

سَنْخَةٌ
**سَنْخَةٌ** ذ ve ↓ **سَنَاخَةٌ** Pis bir koku: ve ikincisi, [ve görünüşe göre birincisi de,] kir; ve tabaklamada kullanılan maddenin artıkları. (K, TA.) Şöyle denir: **بَيْتٌ لَهُ سَنْخَةٌ** (S, TA) ve ↓ **سَنَاخَةٌ** (TA) veya ↓ **سِنَاخَةٌ** (S’nin üç nüshasında böyle) [pis kokusu olan bir çadır, yahut ev, yahut oda; S ve TA’da işaret edildiği üzere]. Ve Aboo-Kebeer şöyle der:
↓ **فَأَتَيْتُ بَيْتًا غَيْرَ بَيْتِ سِنَآخَةٍ**
(S’nin üç nüshasında böyle,) veya
↓ **فَدَخَلْتُ بَيْتًا غَيْرَ بَيْتِ سَنَآخَةٍ**
(TA’da böyle,) yani [Ve ben geldim, yahut ve ben girdim,] tabaklama maddesinden de sadeleştirilmiş tereyağından da olmayan bir çadıra, yahut eve, yahut odaya. (S.)

سُنْخَتَانِ
**سُنْخَتَانِ** ذ Bir adamın iki boyu ölçüsü. (K.)

سَنَاخَةٌ
**سَنَاخَةٌ** ذ veya **سِنَاخَة**: beş yerde **سَنْخَةٌ**’ye bkz.

بَيْتُ فُلَانٍ بَيْتُ سَنِيخَةٍ
**بَيْتُ فُلَانٍ بَيْتُ سَنِيخَةٍ** ذ [Falancanın evi istikrarsızlık evidir; yahut] sağlamlık evi değildir, demektir. (JK.)

أَسْنَخُ
[ **أَسْنَخُ** ذ , Freytag’ın belirttiğine göre, Golius’un Lex.’ine yaptığı ilâvelerde Reiske tarafından, kökten (**سنخ**) çekilip çıkarılmış mânâsıyla açıklanmıştır: fakat bunun için onun tarafından hiçbir kaynak adı verilmemiştir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَنَخَ
سَنَخَ U ( n. ac. سُنُوْخ 27 )
a.  [ Fī ], Was fixed in.

سَنِخَ
سَنِخَ A ( n. ac. سَنَخ 4 ),
a.  Became eroded ( teeth ).

b.  Became stinking.

سَنْخَة
سَنْخَة 1t ,
a.  Fetid odour.

سِنْخ
سِنْخ 2 , ( pl. سُنُوْخ 27 ,  أَسْنَاْخ 38 ),
a.  Root; origin, source;   cause.

سَنِخ
سَنِخ 5 ,
a.  Rancid, fetid, bad ( food ).

##### Türkçe

سَنَخَ
سَنَخَ U ( n. ac. **سُنُوْخ** 27 )
a. [ Fī ], içine sabitlenmiş oldu.

سَنِخَ
سَنِخَ A ( n. ac. **سَنَخ** 4 ),
a. (dişler) aşınmış oldu.

b. kokmuş oldu.

سَنْخَة
سَنْخَة 1t ,
a. pis koku.

سِنْخ
سِنْخ 2 , ( pl. **سُنُوْخ** 27 , **أَسْنَاْخ** 38 ),
a. kök; asıl, menşe, kaynak; sebep.

سَنِخ
سَنِخ 5 ,
a. acımış, kokmuş, kötü (yiyecek).
