# سهب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%87%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سهب

السهب: الفلاة جمعه سهب وقال الفضل بن العباس اللهبي:
  ونحلل من تهامة كل سهب                      نقي الترب أودية رحابـا
  أباطح من أباهر غير قطع                      وشائظ لم يفارقن الذبابـا السهب: الفرس الواسع الجري. وأسهب الفرس: اتسع في الجري وسبق. السهب: الشديد الجري البطيء العرق من الخيل. قال أبو دواد:
  وقد أغدو بطرف هي                      كل ذي ميعة سهب كالمسهب بالفتح وتكسر هاؤه يقال: الفصيح في الجواد الكسر خاصة، كما اعتمد عليه أبو الحجاج الشنتمري المعروف بالأعلم. والسهب: ما بعد من الأرض واستوى في طمأنينة، وهي أجواف الأرض وطمأنينتها الشيء القليل تقود اليوم والليلة ونحو ذلك، وهو بطون الأرض تكون في الصحاري والمتون وربما تسيل وربما لا تسيل لأن فيه غلظا وسهولا تنبت نباتا كثيرا، وفيها خطرات من شجر أي أماكن فيها شجر وأماكن لا شجر فيها كذا في لسان العرب. السهب: الأخذ. ومضى سهب من الليل، أي وقت. السهب: سبخة، م وهي بين الحمتين فالمضباعة. السهب بالضم: المستوي من الأرض في سهولة ج سهوب. وقيل: السهوب: المستوية البعيدة. وقال أبو عمرو: السهوب: الواسعة من الأرض. قال الكميت:
  أبارق إن يضغمكم الليث ضغمةيدع بارقا مثل اليباب من السهب أو سهوب الفلاة: نواحيها التي لا مسلك فيها. وأسهب الرجل: أكثر من الكلام فهو مسهب بالكسر ومسهب بالفتح. قال الجعدي:
  غير عيي ولا مسهب

  ويروى مسهب. وقد اختلف في هذه الكلمة فقال أبو زيد: المسهب: الكثير الكلام أي بالفتح خاصة، ومثله في أدب الكاتب لابن قتيبة ومختصر العين للزبيدي. وقال ابن الأعرابي: أسهب الرجل: أكثر من الكلام فهو مسهب بفتح الهاء ولا يقال بكسرها، وهو نادر. وقال ابن بري: قال أبو علي البغدادي: رجل مسهب بالفتح إذا أكثر الكلام في الخطإ، فإن كان ذلك في صواب فهو مسهب بالكسر لا غير. أي البليغ المكثر من الصواب بالكسر، وبه أجاب أبو الحجاج الأعلم في كتاب ابن عباد ملك الأندلس ونسبه إلى البارع لأبي علي، ثم نقل عن أبي عبيدة: أسهب فهو مسهب بالفتح إذا أكثر في خرف وتلف ذهن. وعن الأصمعي: أسهب فهو مسهب، إذا خرف وأهتر، فإن أكثر من الخطإ قيل: أفند، فهو مفند. ثم قال في آخر الجواب: فرأي مملوكك -أيدك الله- واعتقاده أن المسهب بالفتح لا يوصف به البليغ المحسن، ولا المكثر المصيب، ألا ترى إلى قول مكي بن سوادة:
  حص مسهب جريء جـبـان                      خير عي الرجال عي السكوت أنه قرن فيه المسهب بالحصر وردفه بالصفتين، وجعل المسهب أحق بالعي من الساكت والحصر فقال:
  خير عي الرجال عي السكوت

  والدليل على أن المسهب بالكسر يقال للبليغ المكثر من الصواب أنهم يقولون للجواد من الخيل: مسهب بالكسر خاصة؛ لأنهما بمعنى الإجادة والإحسان. وليس قول ابن قتيبة والزبيدي في المسهب بالفتح هو المكثر هو البليغ المصيب؛ لأن الإكثار من الكلام داخل في معنى الذم. انتهى كلام الأعلم حسبما نقله شيخنا. وفي لسان العرب: ومما جاء فيه أفعل فهو مفعل أسهب فهو مسهب، وألفج فهو ملفج، وأحصن فهو محصن، فهذه الثلاثة جاءت بالفتح. حكاه القاضي أبو بكر بن العربي في ترتيب الرحلة، وابن دريد في الجمهرة، وابن الأعرابي في النوادر ومثله في كتاب ليس لابن خالويه، إلا أنه قال: وأسهب فهو مسهب: بالغ. هذا قول ابن دريد. وقال ثعلب: أسهب فهو مسهب في الكلام. قال: ووجدت بعد سبعين سنة حرفا رابعا وهو: أجرشت الإبل: سمنت فهي مجرشة. قلت: واستدركوا أيضا: أهتر فهو مهتر، ونقله عبد الباسط البلقيني، ويأتي للمصنف. ورأيت في نفح الطيب للشهاب المقري ما نصه: رأيت في بعض الحواشي الأندلسية -أي كتاب التوسعة كما حققه شيخنا- أن ابن السكيت ذكر في بعض كتبه فيما جعله بعض العرب فاعلا وبعضهم مفعولا: رجل مسهب ومسهب للكثير الكلام، وهذا يدل على أنهما، واحد. انتهى وهو رأي المصنف أي عدم التفرقة. وفي حديث ابن عمر، قيل له: ادع الله لنا، فقال: أكره أن أكون من المسهبين بفتح الهاء أي الكثيري الكلام، وأصله من السهب؛ وهو الأرض الواسعة. قلت: وسيأتي للمصنف في جذع: أجذع فهو مجذع لما لا أصل له ولا ثبات، نقله الصاغاني عن ابن عباد، ولم أر أحدا ألحقه بنظائره فتأمل ذلك. أسهب : شره وطمع، وفي نسخة أو طمع حتى لا تنتهي نفسه عن شيء فهو مسهب ومسهب، بفتح الهاء إذا أمعن في الشيء وأطال، ومنه حديث الرؤيا: كلوا واشربوا وأسهبوا وأمعنوا. وفي آخر أنه بعث خيلا فأسهبت شهرا أي أمعنت في سيرها. وأسهب بالضم على ما لم يسم فاعله، فهو مسهب بالفتح: ذهب عقله. وقيل: المسهب: الذاهب العقل من لدغ الحية أو العقرب، وقيل: هو الذي يهذي من خرف. والتسهيب: ذهاب العقل، والفعل منه ممات. قال ابن هرمة:
  أم لا تذكر سلمى وهي نازحة                      إلا اعتراك جوى سقم وتسهيب وفي حديث علي رضي الله عنه: وضرب على قلبه بالإسهاب وقيل: هو ذهاب العقل. أسهب الرجل فهو مسهب، إذا تغير لونه من حب أو فزع أو مرض ورجل مسهب الجسم، إذا ذهب جسمه من حب، عن يعقوب. وحكى اللحياني: رجل مسهب العقل بالكسر ومسهم، على البدل، قال: وكذلك الجسم إذا ذهب من شدة الحب. قال أبو حاتم: أسهب السليم إسهابا فهو مسهب، إذا ذهب عقله وطاش، وأنشد:
  فبات شبعان وبات مسهبا

  وبئر سهبة: بعيدة القعر يخرج منها الريح ومسهبة أيضا بفتح الهاء إذا غلبتك سهبتها بالكسر حتى لا تقدر على الماء. قال شمر: المسهبة من الركايا: التي يحفرونها حتى يبلغوا ترابا مائقا فيغلبهم تهيلا فيدعونها. وعن الكسائي: بئر مسهبة: التي لا يدرك قعرها وماؤها. وأسهبوا: حفروا فهجموا على الرمل أو الريح. قال الأزهري: وإذا حفر القوم فهجموا على الريح وأخلفهم الماء يقال: أسهبوا. وأنشد في وصف بئر كثيرة الماء:
  حوض طوي نيل من إسهابها
  يعتلج الآذي من حبابها قال: هي المسهبة حفرت حتى بلغت غيلم الماء، ألا ترى أنه قال: نيل من أعمق قعرها، وإذا بلغ حافر البئر إلى الرمل قيل: أسهب. أو أسهبوا، إذا حفروا حتى بلغوا الرمل ولم يخرج الماء فلم يصيبوا خيرا، وهذه عن اللحياني وعن ثعلب: أسهب فهو مسهب، إذا حفر بئرا فبلغ الماء. أسهبوا الدابة إسهابا، إذا أهملوها ترعى فهي مسهبة. قال طفيل الغنوي:
  نزائع مقذوفا على سرواتهـا                      بما لم تخالسها الغزاة وتسهب أي قد أعفيت حتى حملت الشحم على سرواتها، كذا في التكملة. قال بعضهم: ومن هذا قيل للمكثار مسهب كأنه ترك والكلام يتكلم بما شاء، كأنه وسع عليه أن يقول ما شاء. أسهب الشاة منصوب ولدها مرفوع، إذا رغثها: لحسها: أسهب الرجل كلامه: أطاله. وفي كلامه إسهاب وإطناب وأسهب إذا أكثر من العطاء كاستهب والمستهب: الجواد، قاله الليث. ومكان مسهب بالفتح: لا يمنع الماء ولا يمسكه. والمسهب بالكسر: الغالب المكثر في عطائه. والسهبى: مفازة قال جرير:
  ساروا إليك من السهبى ودونهمفيحان فالحزن فالصمان فالوكف الوكف لبني يربوع. والمسهب: فرس جبير بن مريض، وكان صاحب الخيل، وفيه يقول:
  لئن لم يكن فيكن ما أتـقـي بـه                      غداة الرهان مسهب ابن مريض
  لينقضين حد الربـيع وبـينـنـا                      من البحر لج لا يخاض عريض كذا في كتاب البلاذري. السهباء بالمد: بئر لبني سعد. هي أيضا روضة معروفة مخصوصة بهذا الاسم. قال الأزهري: وروضة بالصمان تسمى السهباء. وراشد بن سهاب بن عبدة كذا في التكملة، والصواب أنه ابن جهبل ابن عبدة بن عصر ككتاب: شاعر هكذا ضبطه المفجع البصري وقال: من قاله بالمعجمة فقد أخطأ. وليس لهم سهاب المهملة غيره وهو أخو أوس بن سهاب. والسهب: موضع باليمن. منه أبو حذافة إسماعيل بن أحمد بن سنبه.

### Türkçe

**السهب**: çöl düzlük; çoğulu **سهب**. el-Faḍl b. el-ʿAbbâs el-Lehebî dedi ki:
  “Ve Tihâme’den her **سهب**’de konaklarız                      toprağı temiz, vadileri geniş(çe)
  Ebâhir’den olan, kesik olmayan düzlükler                      ve **شائظ**; onlardan sinekler ayrılmadı”

**السهب**: koşusu geniş olan at. **أسهب** at: koşuda genişledi ve geçti. **السهب**: atlardan, koşusu şiddetli, teri yavaş olan. Ebû Duvâd dedi ki:
  “Ve sabahlarım bir bakışla ki o                      her çevik olanın, **سهب**’dir; **المسهب** gibi”

**المسهب** (fetha ile) ve **ه**’sı kesrelenir; denir ki: fasih olan, iyi atta özellikle kesredir; Ebû’l-Ḥaccâc eş-Şentemerî, **الأعلم** diye bilinen, ona dayanmıştır. Ve **السهب**: yerden uzak olan ve bir alçaklıkta düzleşen şeydir; o, yerin oyukları ve alçaklıklarıdır; az bir şeydir; bugün ve geceyi ve bunun benzerini sevk eder; o, yerin karınlarıdır; çöllerde ve sırtlarda olur; bazen akar, bazen akmaz; çünkü onda kalınlık ve kolaylıklar vardır; çok bitki bitirir; ve onda ağaçtan **خطرات** vardır; yani içinde ağaç olan yerler ve içinde ağaç olmayan yerler; Lisânü’l-ʿArab’da böyle. **السهب**: alma. Ve geceden **سهب** geçti; yani vakit. **السهب**: tuzla; m; ve o, iki **حمة** arasında, sonra **المضباعة**’dır. **السهب** (ḍamma ile): yerden, kolaylık içinde düz olan; çoğulu **سهوب**. Ve denildi: **السهوب**: düz, uzak olanlar. Ebû ʿAmr dedi: **السهوب**: yerden geniş olanlar. el-Kumeyt dedi ki:
  “Ey Ebâriq, eğer aslan sizi bir ısırışla ısırırsa                      Ebâriq’i, **السهب**’den kuraklık gibi bırakır”

Veya **سهوب الفلاة**: onun, içinde yol olmayan tarafları. Ve **أسهب** adam: sözden çoğalttı; o hâlde o, **مسهب** (kesre ile) ve **مسهب** (fetha ile). el-Caʿdî dedi ki:
  “Ne dilsiz, ne de **مسهب**”

Ve **مسهب** diye rivayet edilir. Bu kelimede ihtilaf edildi. Ebû Zeyd dedi: **المسهب**: çok konuşan; yani özellikle fetha ile; bunun benzeri İbn Kuteybe’nin **أدب الكاتب**’ında ve ez-Zebîdî’nin **مختصر العين**’ında. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **أسهب** adam: sözden çoğalttı; o hâlde o, **مسهب** ( **الهاء**’nın fethasıyla) ve onun kesresiyle denmez; ve o nadirdir. İbn Berrî dedi: Ebû ʿAlî el-Bağdâdî dedi: adam **مسهب** (fetha ile), eğer hatada sözü çoğaltırsa; eğer bu doğru(da) ise o, **مسهب** (kesre ile)dir, başka değil. Yani fasih, doğrudan çoğaltan, kesre ile; ve bununla Ebû’l-Ḥaccâc **الأعلم**, Endülüs meliki İbn ʿAbbâd’ın kitabında cevap verdi ve onu Ebû ʿAlî’nin **البارع**’ına nisbet etti; sonra Ebû ʿUbeyde’den nakletti: **أسهب**; o hâlde o, **مسهب** (fetha ile), eğer saçmalıkta ve zihnin telefinde çoğaltırsa. Ve el-Aṣmaʿî’den: **أسهب**; o hâlde o, **مسهب**; eğer bunadı ve hezeyan ettiyse; eğer hatayı çoğaltırsa denir: **أفند**; o hâlde o, **مفند**. Sonra cevabın sonunda dedi ki: “Öyleyse memlûkunun görüşü -Allah seni teyit etsin- ve inancı: **المسهب** (fetha ile) fasih, güzel yapan için; ne de çoğaltan, isabet eden için vasfedilmez. Mekki b. Sevâde’nin sözüne bakmaz mısın:
  **حص** **مسهب** cesur, korkak                      erkeklerin en hayırlı **عي**’si, susmanın **عي**’sidir”

Çünkü onda **المسهب**’i **الحصر** ile birleştirdi ve onu iki sıfatla peş peşe getirdi; ve **المسهب**’i, susandan ve **الحصر**’dan daha layık olarak **العي**’ye kıldı; şöyle dedi:
  “erkeklerin en hayırlı **عي**’si, susmanın **عي**’sidir”

Ve delil: **المسهب** (kesre ile) fasih, doğrudan çoğaltan için söylenir; çünkü onlar atlardan cömert olana: özellikle kesre ile **مسهب** derler; çünkü ikisi, iyi yapma ve ihsan manasındadır. Ve İbn Kuteybe ile ez-Zebîdî’nin **المسهب** (fetha ile) hakkında “o, çoğaltandır” sözü, “o, fasih isabet edendir” değildir; çünkü sözden çoğaltma, zem manasının içine girer. **الأعلم**’in sözü, şeyhimizin naklettiği üzere, bitti. Lisânü’l-ʿArab’da: ve onda **أفعل** geldi, o hâlde **مفعل**: **أسهب**; o hâlde **مسهب**; ve **ألفج**; o hâlde **ملفج**; ve **أحصن**; o hâlde **محصن**; şu üçü fetha ile geldi. Bunu, kâdî Ebû Bekr b. el-ʿArabî **ترتيب الرحلة**’de; İbn Düreyd **الجمهرة**’de; İbnü’l-Aʿrâbî **النوادر**’de hikâye etti; ve bunun benzeri, İbn Hâlaveyh’e ait olmayan bir kitapta; ancak o dedi ki: ve **أسهب**; o hâlde **مسهب**: ulaştı/abarttı. Bu, İbn Düreyd’in sözüdür. Saʿleb dedi: **أسهب**; o hâlde **مسهب** sözde. Dedi: ve yetmiş yıldan sonra dördüncü bir harf buldum; o: **أجرشت الإبل**: semirdi; o hâlde o, **مجرشة**. Dedim: ve ayrıca istidrâk ettiler: **أهتر**; o hâlde **مهتر**; ve onu ʿAbdülbâsiṭ el-Bulkīnî nakletti; ve musannif için gelecektir. Ve **نفح الطيب**’de, eş-Şihâb el-Maḳḳarî’nin, nassı şudur: Endülüsî bazı hâşiyelerde -yani şeyhimizin tahkik ettiği üzere **كتاب التوسعة**- gördüm ki İbnü’s-Sikkît, bazı kitaplarında, bazı Arapların fâʿil, bazılarının mefʿûl yaptığı şeyler içinde zikretti: çok konuşan için adam **مسهب** ve **مسهب**. Bu, ikisinin bir olduğuna delâlet eder. Bitti. Ve bu, musannifin görüşüdür; yani ayırım yapmama. İbn ʿUmar hadîsinde: ona denildi: bize Allah’a dua et; dedi: **المسهبين**’den ( **الهاء**’nın fethasıyla) olmaktan hoşlanmam; yani çok konuşanlardan. Aslı **السهب**’dendir; ve o, geniş yerdir. Dedim: ve musannif için **جذع**’da gelecektir: **أجذع**; o hâlde **مجذع**; aslı ve sebatı olmayan için; onu eṣ-Ṣâġânî, İbn ʿAbbâd’dan nakletti; ve ben onu benzerlerine ilhak eden kimse görmedim; öyleyse bunu düşün. **أسهب**: oburluk ve tamah; ve bir nüshada: veya tamah; ta ki nefsi bir şeyden sona ermesin; o hâlde o, **مسهب** ve **مسهب**; **الهاء**’nın fethasıyla; eğer bir şeyde derinleşir ve uzatırsa. Ondan, rüya hadîsi: “Yiyin ve için ve **أسهبوا** ve derinleşin.” Ve bir diğerinde: atlar gönderdi; onlar bir ay **أسهبت**; yani yürüyüşlerinde derinleşti. Ve **أسهب** (ḍamma ile), faili zikredilmeyene göre; o hâlde o, **مسهب** (fetha ile): aklı gitti. Ve denildi: **المسهب**: yılanın veya akrebin sokmasından aklı giden; ve denildi: o, bunamadan hezeyan eden kimsedir. Ve **التسهيب**: aklın gitmesi; ve fiil ondan **ممات**’tır. İbn Hirma dedi ki:
  “Yoksa Selmâ’yı hatırlamaz mısın, o uzak iken                      ancak sana bir keder, hastalık ve **تسهيب** arız olur”

Ve ʿAlî رضى الله عنه hadîsinde: “ve kalbine **الإسهاب** ile vuruldu”; ve denildi: o, aklın gitmesidir. **أسهب** adam; o hâlde o, **مسهب**: eğer rengi, sevgi veya korku veya hastalıktan değişirse. Ve adam **مسهب الجسم**: eğer bedeni sevgiden giderse; Yaʿkūb’dan. el-Liḥyânî hikâye etti: adam **مسهب العقل** (kesre ile) ve **مسهم**; بدل olarak. Dedi: ve aynı şekilde beden, şiddetli sevgiden giderse. Ebû Ḥâtim dedi: **أسهب السليم** **إسهابا**; o hâlde o, **مسهب**: eğer aklı gider ve şaşarsa. Ve inşâd etti:
  “Geceledi tok, ve geceledi **مسهبا**”

Ve **بئر سهبة**: dibi uzak olan; ondan rüzgâr çıkar. Ve **مسهبة** de, **الهاء**’nın fethiyle; eğer onun **سهبتها**’sı (kesre ile) sana galip gelirse, ta ki suya güç yetiremez oluncaya kadar. Şemmer dedi: **المسهبة** (kuyulardan) **الركايا**’dan: onu, akıcı bir toprağa varıncaya kadar kazarlar da, bir çökme onlara galip gelir; böylece onu bırakırlar. Ve Kisâî’den: **بئر مسهبة**: dibi ve suyu idrak olunmayan (kuyu). Ve **أسهبوا**: kazdılar da kuma veya rüzgâra ansızın rastladılar. Ezherî dedi: Kavim kazıp da rüzgâra ansızın rastlar ve su onları yüzüstü bırakırsa, denir ki: **أسهبوا**. Ve çok sulu bir kuyunun vasfında şu beyit okundu:
  **حوض طوي نيل من إسهابها**
  **يعتلج الآذي من حبابها**
Dedi: O, **المسهبة**’dir; suyun **غيلم**’ine varıncaya kadar kazıldı. Görmüyor musun ki o, “en derin dibinden bir erişim” dedi. Ve kuyu kazan, kuma varınca denir ki: **أسهب**. Yahut **أسهبوا**; eğer kazıp kuma varırlar da su çıkmazsa, hayır elde etmemiş olurlar. Bu, Lihyânî’dendir. Ve Sa‘leb’den: **أسهب**; o hâlde o **مسهب**’dir; eğer bir kuyu kazıp suya varırsa. **أسهبوا الدابة إسهابا**: eğer onu ihmal edip otlasın diye bıraktılarsa; o hâlde o **مسهبة**’dir. Tufeyl el-Ganevî dedi:
  **نزائع مقذوفا على سرواتهـا                      بما لم تخالسها الغزاة وتسهب**
Yani: (o) affedilmişti; ta ki sırtlarının üstüne yağ taşıdı; tekmilde böyledir. Bazıları dedi: Bundan dolayı çok konuşana **مسهب** denildi; sanki bırakılmıştır ve söz, dilediğiyle konuşur; sanki ona, dilediğini söylemesi genişletilmiştir. **أسهب الشاة**: yavrusu mansub, **ولدها** merfu‘; eğer onun **رغثها**’sını (yani: onu) yaladıysa. **أسهب الرجل كلامه**: onu uzattı. Ve onun sözünde **إسهاب** ve **إطناب** vardır. Ve **أسهب**: bağışta çoğalttı; **كاستهب** gibi. Ve **المستهب**: cömerttir; Leys söyledi. Ve **مكان مسهب** (fetha ile): suyu engellemeyen ve onu tutmayan (yer). Ve **المسهب** (kesre ile): bağışında galip gelen, çokça veren. Ve **السهبى**: bir çöl; Cerîr dedi:
  **ساروا إليك من السهبى ودونهمفيحان فالحزن فالصمان فالوكف الوكف لبني يربوع.**
Ve **المسهب**: Cübeyr b. Murayḍ’ın atıdır; o, atların sahibiydi; onun hakkında şöyle der:
  **لئن لم يكن فيكن ما أتـقـي بـه                      غداة الرهان مسهب ابن مريض**
  **لينقضين حد الربـيع وبـينـنـا                      من البحر لج لا يخاض عريض**
Belâzurî’nin kitabında böyledir. **السهباء** (med ile): Benî Sa‘d’a ait bir kuyudur. O, bu adla tahsis edilmiş, bilinen bir çayırdır da. Ezherî dedi: Ve **الصمان**’da **السهباء** diye adlandırılan bir çayır. Ve Râşid b. **سهاب** b. ‘Abde; tekmilde böyledir. Doğrusu ise: o, Cehbel b. ‘Abde b. ‘Aṣr’ın oğludur; Kitâb’daki gibi: bir şair; Mufacci‘ el-Basrî onu böyle ضبط etti ve dedi: Onu **المعجمة** ile söyleyen hata etmiştir. Ve onların **سهاب** (mühmele)si ondan başkası değildir; o, Evs b. **سهاب**’ın kardeşidir. Ve **السهب**: Yemen’de bir yerdir. Ondan: Ebû Huzâfe İsmâ‘îl b. Ahmed b. Sunbe.
