# سهر (س-ه-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%87%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sahire : “Sahire” şafağın sökmesi vaktinde gökyüzünde bulunan dikey aydınlıktır ki, bu esnada sahur yemeği yenebilir

- Harfler: س - ه - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالسَّاهِرَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِالفَّاعِلَةِ | Meydanda | 1 | 1 | [79:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/ayet/79:14.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سهر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md), [نبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md), [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gece uykusuz kalmak, uykunun kaçması, canlının veya toprağın kesintisiz uyanık ve faal durumda olması |
| Çekirdek Özet 2 | Kabir uykusundan ve ölüm sükûnetinden tek bir haykırışla uyanıp dümdüz, açık ve geniş bir alanda toplanma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın atalet, gaflet ve ölüm perdesinden sıyrılarak tam bir teyakkuz, şahitlik ve hesap meydanına çıkışı |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin kökündeki uyanıklık ve teyakkuz dinamizmini yok sayarak mekanı salt coğrafi bir çöl veya sıradan bir arsa olarak anlamak ya da [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) köküyle karıştırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سه | Akışkanlık, gevşeme, kesintisizlik, dikkatin veya engelin aradan çekilmesi; [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md) düz ve engebesiz yer, [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) hedefe doğru düzgün ve engelsiz fırlatılan ok, [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md) bilincin uyanık dikkatten kayması ve gaflet | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi baş, süreklilik ve tekrarlanma boyutu katarak engelsiz akışı ve çözülmeyi gecenin karanlığı içinde uykunun çekilmesine, gözün açık kalmasına, kesintisiz bir teyakkuz ve faaliyete dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Göz kapağının ve bilincin kapanmaya karşı direnmesi, uykuya teslim olmayıp dik durması |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Canlılığın ve uyanıklığın birdenbire açığa çıkması, farkındalığın soluk alması |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zihnin, algının ve baş bölgesindeki gözlerin açık ve tetikte kalması, süreklilik |
| سهر | Uykuya ve atalete direnerek bilincin ve gözün kesintisiz şekilde açık, görünür ve tetikte kalması | Kökün bütünü, karanlık veya örtücü bir durum karşısında varlığın kapanmayıp bütünüyle açığa çıkmasını, gözün ve yerin uyumayan bir teyakkuz halinde bulunmasını canlandırır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Geceleyin uykunun kaçması (el-arak), gözün uyku tutmaması; geceleri de durmaksızın çalışan ve bitki çıkaran canlı, verimli, dümdüz ve geniş toprak; geceleri suları kesilmeyip sürekli akan pınar |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde geceyi uykusuz ve teyakkuzda geçirilen bir zaman olarak niteler: كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهرا / وهَمَّيْنِ: هَمّاً مُسْتَكِنّاً وظاهرا |
| Erken Arapça kullanım | Ümeyye b. Ebi’s-Salt şiirinde yeryüzünü veya av hayvanlarının bulunduğu geniş araziyi bu kökle anar: وفيها لَحْمُ ساهرةٍ وبحرٍ / وما فاهُوا بِهِ لهمُ مقيم; ayrıca Arapların uykusuz kalan kimse için söyledikleri mâ lehu sehire ve ‘abire bedduası |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça سهر kökü, Sami dil ailesinde özellikle uyanıklık, geceleri uyanık durma, parıldama ve göksel/gecesel varlıklarla ilişkili semantik bir hat üzerinde yer alır. İbranicede sehar veya sahar kökü dolunay, ay kursu ve yuvarlaklık anlamlarıyla örtüşürken, Süryanicede sahrā doğrudan ay, gece bekçiliği ve uyanıklık dairesine bağlanır. Klasik Arapçada da ayın tutulup açılması veya hilal evreleri için es-sâhûr kelimesinin kullanılması, kökün erken Sami katmanında geceleyin uykusuz kalma ile gecenin tek aydınlatıcısı ve gözcüsü olan ayın teyakkuzu arasındaki semantik bağı doğrular. Kelimenin geniş, beyaz ve düz yeryüzü parçası için kullanılmasında da geceleyin uykusuz yol alınan, üzerinde hiçbir gizlenme yeri bulunmayan ve adeta gecenin ışığını yansıtan düzlük tasavvuru belirleyicidir. Dil ailesi içinde kök, gaflet ve uykunun zıddı olan uyanıklık matrisine aittir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Gece uykusuzluğu, dinmeyen akış, üzerinde uyunmayan düzlük | سهر kökü uykunun gitmesi anlamından gece boyu faal olan pınara, gece de bitki üreten bereketli toprağa ve yolcusunu uyutmayan düz araziye genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice sahrā (ay, gece uyanıklığı, gece nöbeti) | Gece teyakkuzu, gözetleme ve ayın parlaklığı ile uykusuzluk arasındaki kadim Sami semantik bağını gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin Sami dışı kollarında doğrulanmış doğrudan bir kökdeş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Brockelmann, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سهر | Anlamlı | Uykusuzluk, uyanıklık, düz ve geniş alan | Gece uyumayıp uyanık kalmak; bitkisi ve faaliyeti kesilmeyen verimli arazi; mahşer meydanı | Hedef kök; Kur’an’da geçer |
| سره | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, bağımsız bir kök hüviyeti kazanmamıştır | Kur’an’da geçmez |
| [هسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Şiddetle kırmak, bükmek, boyun eğdirmek | Bir şeyi eğip bükerek kırmak; aslanın avını yere vurup parçalaması; yırtıcılık hali | Tahdhīb al-Lugha müsta'mel sayar; Kur’an’da geçmez |
| [هرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Ezmek, dövmek, çiğnemek | Katı bir nesneyi tokmakla döverek un ufak veya püre haline getirmek, şiddetle çiğnemek | Ayn ve Tahdhīb müsta'mel sayar; Kur’an’da geçmez |
| رسه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük sistematiğinde mühmel bırakılmış, kök türetimi bulunmayan diziliştir | Kur’an’da geçmez |
| [رهس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%B3.md) | Anlamlı | Ağır basmak, sıkıştırmak, ezmek | Bir nesnenin ağırlıkla bir yere baskı yapması, devenin ayağının tabanının incinip ezilmesi | Tahdhīb al-Lugha müsta'mel sayar; Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سهر | Merkez | Uyanıklık ve açık alan | Uyku perdesinin yırtılmasıyla hem bilincin hem de üzerinde durulan zeminin kesintisiz teyakkuz ve görünürlük kazanması | Gözün uyku tutmaması ve üzerinde uyunmayan, sığınaksız, dümdüz mahşer zemini |
| [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) | Komşu | Uyanıklık | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) uykudan fiilen kalkma ve tetikte olma durumudur; سهر ise özellikle gece vaktinde uykunun tutmaması ve kesintisiz açık kalma halidir | Gafletten silkinip duyuların aktif hale gelmesi |
| [نبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md) | Komşu | İkaz ve bilinçlenme | [نبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%87.md) bir dış uyarıcı veya hatırlatıcı sebebiyle dikkat kesilmek iken, سهر uykunun tamamen bertaraf edildiği zamansal ve mekânsal sürekliliktir | Uyarılarak ayılma ve şan/itibar kazanma |
| [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Toplanma ve sevk | [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) dağınık fertlerin zorla bir araya sürülmesidir; سهر ise o toplanmanın gerçekleştiği, hiçbir saklanma yeri olmayan uyanık ve açık meydandır | Mahşere sevk edilme ameliyesi |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Uyku ve atalet | [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) duyuların kapanması, bilincin istirahate çekilmesi ve canlının dış dünyaya kendini kapatması halidir | Canlının idrak ve teyakkuzunun askıya alınması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سهر | Gece uykusuz kalmak, uyanık olmak, geniş açık düzlük | Hem biyolojik bilincin uyumamasını hem de üzerinde hiçbir canlının uyuyamayacağı mutlak açık ve düz meydanı kapsar | Kesin |
| Latince | Vigilia, insomnium | Uyanıklık, nöbet, gece uykusuzluğu | Vigilia gece nöbetini ve teyakkuz halini çok iyi karşılar ancak kökün düz ve çıplak yer yüzeyi anlamını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Vigilance, sleeplessness, wakefulness | Uyanıklık, uykusuzluk, teyakkuz hali | Zihinsel ve bedensel uyanıklığı karşılar; sahire formundaki mahşer meydanı/açık düzlük mekânsal karşılığını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Schlaflosigkeit, Wachsamkeit | Uykusuzluk, uyanıklık hali | Gece boyu uyuyamama ve uyanık nöbet tutma anlamını verir; yeryüzü ve mekan çağrışımı eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Veille, insomnie | Gece uyanıklığı, nöbet, uykusuzluk | Veille nöbet ve teyakkuz boyutunu yansıtırken, kavramın diriliş sonrası düz zemin boyutunu ifade etmez | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالسَّاهِرَةِ | Diriliş sonrası toplanılan açık, dümdüz, beyaz ve üzerinde uyku/gaflet bulunmayan mahşer meydanı | Ahireti ve dirilişi inkar eden inkarcıların ölümden sonra tek bir sesle (zecra) kabir uykusundan fırlayıp gözlerini açtıkları hesap alanı bağlamında: Nâziât [79:14](https://lisan.digital/tr/ayet/79:14.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's ve Haşr meselesi | İnsanların ölüm uykusundan sonra ikinci bir yaratılışla yeni bir mekanda mı yoksa mevcut yeryüzünün düzleştirilmiş halinde mi toplanacağı | Ölüm ataletinin kalkıp mutlak bir teyakkuz ve görünürlük meydanına çıkılması |
| Fıkıh | Gece ibadeti ve geceyi ihya (Kıyâmü'l-leyl) | Geceyi ilim veya ibadetle uykusuz geçirmenin (es-seher fi'l-ilm) ve gece uyanıklığının sınırları ve fazileti | Gece vaktinde meşru bir amaçla uykudan feragat etme hali |
| Tefsir | Nâziât [79:14](https://lisan.digital/tr/ayet/79:14.md) ayetinin tefsiri | es-Sâhire kelimesinin yeryüzünün tamamı mı, Şam toprağı mı, cehennemin bir tabakası mı yoksa sadece dümdüz beyaz bir meydan mı olduğu | Kabirlerin bağrından yeryüzünün sırtına çıkarak herkesin bir anda uyanıp birbirini gördüğü açık zemin |
| Hadis | Gece sohbeti ve ibadet rivayetleri | Yatsı namazından sonra gereksiz yere uyanık kalmanın (seher) nehyedilmesi, ancak ilim ve hayır için uyanık kalınabilmesi | Boş ve faydasız gece uykusuzluğu ile hayırlı teyakkuzun ayrılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Esatoloji ve Hesap | Mutlak Teyakkuz Meydanı | Varlığı gaflet uykusundan uyandırıp ilahi huzura çıkarma | Bütün perdelerin kalktığı, hiçbir günahın ve niyetin gizlenemediği hesap zemini | Kesin |
| İlmi | Bilinç ve Algı Teorisi | Kesintisiz İdrak / Uyanıklık | Bilgiyi durağanlıktan çıkarıp sürekli gözlemde tutma | Zihnin dogmatik uykudan sıyrılarak varlığı sürekli bir teyakkuzla araştırması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu Denetimi ve Şeffaflık | Açık ve Gizlenemez Alan | İktidarın ve toplumun eylemlerini kamusal görünürlüğe sunma | Siyasetin kapalı kapılar ardından çıkarılıp teyakkuz halindeki toplumun önüne serilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Sürekli Üretim ve Dolaşım | Gece de Faal Olan İktisadi Kapasite | Kaynakların atıl kalmayıp kesintisiz değer üretmesi | Klasik sözlükteki 'sen uyurken gece de çalışan akar su ve toprak' istiaresinin kurumsal ifadesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum durumunun çökmesi ve sürekli gözlem (Zeno etkisi) | Bir kuantum sisteminin sürekli gözlem altında tutulduğunda (uyutulmadığında/serbest bırakılmadığında) durumunun sabit ve teyakkuzda kalması hali | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Panoptikon ve kamusal şeffaflık alanı | Bireylerin veya toplumun hiçbir saklanma imkanı bulamadığı, her şeyin sürekli gözetim ve bilinç altında olduğu düz ve açık sosyal yapı | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece geceleri geç saatlere kadar uykusuz kalmak veya eğlenmek (gecelemek) şeklindeki gündelik pratikle sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ölüm perdesinin, kabir karanlığının ve gaflet sükûnetinin tamamen yırtılarak yaratılmışların hiçbir engelin arkasına saklanamayacağı apaçık bir diriliş ve teyakkuz zeminine kavuşması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | es-Sâhire lafzını sadece coğrafi bir çöl parçası saymak ya da kelimeyi fonetik benzerlik sebebiyle [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) (seher/sihir/akciğer) köküyle karıştırarak dirilişin ontolojik sarsıcılığını ve teyakkuz boyutunu gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm sonrası dirilişi (ba's) anlatırken seçtiği kavramın salt bir yer değiştirme değil, bir bilinç, uyanış ve saklanamazlık hali olduğunu gösterdiği için son derece kritiktir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nâziât suresindeki diriliş ve kıyamet sahnelerinde, inkarcıların 'çürümüş kemikler olduktan sonra mı diriltileceğiz?' istihzasına verilen cevabın şiddetini ve hızını kavramada belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümden sonraki dirilişin pasif bir bekleyiş değil, tek bir haykırışla başlayan sarsıcı bir uyanma, tüm duyuların sonuna kadar açıldığı engelsiz bir meydana çıkma olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gece vakti gözün uyku tutmaması, canlının uykusuz kalarak tetikte durması; gece de durmaksızın işleyen su ve bitki veren düz, beyaz, engelsiz toprak yüzeyi.
- Soyut anlam: Atalet, gaflet ve yokluk perdesinin ortadan kalkarak mutlak bir farkındalık, teyakkuz, görünürlük ve kaçınılmaz şahitlik durumuna geçiş.
- Sistematik karşılık: Varlığın gizlilik ve ölüm durumundan ($S_0$), dış bir irade ve zecr ile uyandırılarak hiçbir örtünün bulunmadığı mutlak açık ve kesintisiz denetim meydanına ($S_1$) fırlatılması süreci.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{t \to t_k} \left( U_0 \xrightarrow{\zeta} \Omega \right) \quad \text{burada} \quad \Omega = \{ x \in \mathbb{R}^2 \mid \nabla \phi(x) = 0 \}$$

düzeltilmiş salt sembolik model:

$$\zeta : U_0 \to \Omega \quad \text{ve} \quad \Omega \cap \emptyset = \Omega, \quad \frac{d\alpha}{dt} > 0$$

- LaTeX açıklaması: Formülde $U_0$ ölüm ve kabir karanlığındaki durağan uyku ve atalet durumunu; $\zeta$ kıyamet günü gerçekleşen tek ve sarsıcı haykırışı (ez-zecra); $\Omega$ hiçbir engeli, çukuru ve saklanma noktası bulunmayan açık, düz ve pürüzsüz teyakkuz meydanını (es-sâhire); $\alpha$ ise bu meydana çıkan varlığın bilincindeki ve algısındaki kesintisiz uyanıklık ve farkındalık katsayısını temsil eder. Model, ataletten teyakkuza sıçramanın tekil bir uyarıcıyla gerçekleştiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%87%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Naziat 79:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/ayet/79:14.md) — بِالسَّاهِرَةِ

فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ

Meal (IK): Ki o zaman, hepsi toprağın yüzüne dökülecektir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sahire : “Sahire” şafağın sökmesi vaktinde gökyüzünde bulunan dikey aydınlıktır ki, bu esnada sahur yemeği yenebilir.
Kesilmiş koyunun akciğeri demektir. Bununla büyü yapmış olmalarından dolayı sihir denmiştir. Sabahın alaca karanlığı ciğere benzediğinden dolayı “seher” denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والسين والراء معهما
ه ر س، س ه ر مستعملان فقط
هرس:
الهَرْس: دقُّ الشَّيءِ بالشّيءِ عريضاً، كما تُهْرَس الهَريسةُ بالمِهراس.
والفَحْلُ يَهرِسُ القِرنَ بكَلْكَله.
والهَرِسُ من الأسود: الشّديدُ المِراس، قال:
شَديدَ السّاعدَيْنِ أخاوِثـابٍ		شديداً أسْرُهُ هَرْساً هَموسا
والمَهاريسُ من الإِبل: الجِسامُ الثِّقال. ومن شدَّةِ وَطْئها سُمّيتْ: مَهاريسَ، وكذلك الكثيرات الأكل من الإِبل تُسمّى مهاريس. وقال: وكلكلاً ذا حامياتٍ أهرسا والمِهْراسُ: حَجرٌ مُستطيلٌ مَنْقُور يُتوضأ به.
والهَراسُ: شجرٌ كثير الشَّوْك، قال النابغة:
فبتُّ كأنّ العائداتِ فَرَشْنَـنـي		هَراساً به يُعْلَي فِراشي ويُقْشَبُ
سهر:
السَّهَرُ: امتناعُ النَّوْمِ باللّيل. تقول: أسهرني همّ فسَهِرْت له سَهَرَاً، أي: امتنعتُ من النّوم.
والسّاهورُ: من أسماءِ القَمَر، وقال القُتيبيّ: بل هو في ليل تمامه. والسّاهرةُ: وجهُ الأرضِ العريضةِ البسيطة، قال
يَرْتَدْنَ ساهرةً كأنّ جَمِيمَها		وعميمَها أسدافُ ليلٍ مُظْلم
وقال الله عزّ وجلّ: "فإذا هُم بالسّاهرة"، أي: عل وجَهْ الأَرض.
والأَسْهران: عِرقانِ في النف من باطنٍ إذا اغتلم الحِمار سالا دماً أو ماء.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**السين** و**الراء** معهما
**ه ر س**، **س ه ر** müstamel (kullanılan) ikisi yalnızca

**هرس**:
**الهَرْس**: şeyin şeyiyle enlemesine dövülmesi; nitekim **الهَريسةُ** **المِهراس** ile dövülür.
Ve aygır, boynuzu göğsüyle ezer.
Ve aslanlardan **الهَرِس**: çetin mücadeleli olan; dedi ki:
شَديدَ السّاعدَيْنِ أخاوِثـابٍ		شديداً أسْرُهُ هَرْساً هَموسا
Ve develerden **المَهاريسُ**: iri, ağır olanlar. Ayak basışlarının şiddetinden dolayı **مَهاريسَ** diye adlandırılmıştır; yine develerden çok yiyenlere de **مهاريس** denir. Ve dedi ki: وكلكلاً ذا حامياتٍ أهرسا **والمِهْراسُ**: abdest alınan, oyulmuş, uzunlamasına bir taş.
Ve **الهَراسُ**: dikeni çok bir ağaç; Nâbiga dedi ki:
فبتُّ كأنّ العائداتِ فَرَشْنَـنـي		هَراساً به يُعْلَي فِراشي ويُقْشَبُ

**سهر**:
**السَّهَرُ**: geceleyin uykunun engellenmesi. Dersin ki: “Beni bir kaygı uykusuz bıraktı da onun için uykusuz kaldım **سَهَرَاً**”; yani: uykudan men oldum.
Ve **السّاهورُ**: ayın adlarındandır; Kuteybî dedi ki: bilakis o, dolunay gecesindedir. Ve **السّاهرةُ**: yerin geniş, düz yüzü; dedi ki:
يَرْتَدْنَ ساهرةً كأنّ جَمِيمَها		وعميمَها أسدافُ ليلٍ مُظْلم
Ve Allah عزّ وجلّ dedi ki: “فإذا هُم بالسّاهرة”, yani: yerin yüzü üzerinde.
Ve **الأَسْهران**: eşeğin azgınlaştığı vakit iç taraftan burunda kan yahut su akıtan iki damardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

السَهَرُ: الأَرَقُ. سَهِرَ بالكسر يَسْهَرُ، فهو ساهِرٌ وسَهْرانٌ. وأَسْهَرَهُ غيره. ورجلٌ سُهَرَةٌ، أي كثير السَهَرِ. والساهورُ: غِلافُ القَمَرِ فيما تزعمه العرب. قال أميَّة بن أبي الصَلت:
لا نَقْصَ فيه غير أنَّ جبينَهقَمَرٌ وساهورٌ يُسَلُّ ويغْمَدُ
ويقال: الساهورُ: ظلُّ الساهِرَةِ، وهي وجه الأرض. ومنه قوله تعالى: "فإذن هُمْ بالسَّاهِرَة". قال أبو كَبير الهُذَلي:
يَرْتَدْنَ ساهِرَةً كأنَّ جَميمَهاوعَميمَها أَسْدافُ لَيْل مُظْلِمِ

##### Türkçe

**السَهَرُ**: uykusuzluk(= **الأَرَقُ**). **سَهِرَ** (kesre ile) **يَسْهَرُ**; o hâlde o **ساهِرٌ** ve **سَهْرانٌ**dır. Ve başkası onu **أَسْهَرَهُ**. Ve bir adam **سُهَرَةٌ**dur; yani **السَهَرِ**i çoktur. Ve **الساهورُ**: Arapların zannettikleri üzere ayın kılıfıdır(= örtüsü). Ümeyye b. Ebî’ṣ-Ṣalt dedi ki:
Bunda eksiklik yoktur; ancak onun alnı
bir ay ve bir **ساهورٌ**dur; çekilip çıkarılır ve kınına sokulur.

Ve denilir ki: **الساهورُ**: **الساهِرَةِ**nin gölgesidir; o da yerin yüzüdür. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "فإذن هُمْ بالسَّاهِرَة". Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
**ساهِرَةً**e giderler; sanki onun **جَميمَها**sı
ve onun **عَميمَها**sı, karanlık bir gecenin karanlıklarıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه س ر
هرس ، هسر ، سهر ، رهس : مستعملة .
سهر : قال الليث : السَّهَر : امتناع النَّوْم باللَّيل : تقول : أسْهَرَنِي همٌّ فَسَهِرْتُ له سَهَراً . قال : والسَّاهُور مِنْ أسْمَاء القَمَر ؛ وقال غيره : السَّاهُور للقمر كالغِلاف للشيء ، وَمنه قول أمَيّة :
قَمَرٌ وَسَاهُورٌ يُسَلُّ ويُغمَّدُ
قاله القُتَيْبِيُّ : قال ابن دُرَيد : السَّاهُور : القمر بالسُّرْيانيّة ، وَوَافَقه أبو الهَيْثم ، وهو الصَّوَاب قال الشاعر :
كأنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بأَقْرِيَةٍ
أو شُقّةٌ خَرَجَتْ من جَنْبِ سَاهورِ
البهْثَة : البقرة ، والشُّقَة : شُقَّةُ القَمَر ، والسّاهور : القمر ، كذا كتبه أبو الهيْثم ؛
ويُرْوَى : مِنْ جَنْب نَاهُور ، والناهور : السحاب .
وقال القُتَيبِيُّ : يقال للقمر إذا كَسَف : دخل في ساهُورِه ، وهو الغاسق إذا وقب وقال النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشة ، وأشار إلى القمر ، فقال : ( تعوَّذي بالله من هذا ، فإنه الغاسق إذا وقب ) : يريد يسودّ إذا كسف ، وكلّ شيءٍ اسودّ فقد غسق .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ ) ( النَّازعَات : 14 ) فإن الفراء قال : السَّاهِرَة : وَجْهُ الأرْض ، كأنها سمّيت بهذا الاسم لأنّ فيها الحيوان ، نومَهُم وسَهَرَهُم . قال : وَحَدَّثني حَبّان ، عن الكَلْبِيِّ عن أَبي صالح ، عن ابن عباس قال : السَّاهِرَةُ : الأرض ، وأنشد الفرّاء .
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ
ومَا فاهوا به لهُمُ مُقِيمُ
وقال الليث : الساهرة : وجه الأرض العرِيضةِ البسيطة منه قول الشاعر :
يَرْتَدْنَ ساهِرَةً كأَنَّ جَحِيمَها
وعَمِيمها أَسْدَافُ لَيْلٍ مُظْلمِ
وقال ابن السكيت في كتاب ( الألفاظ ) : قيل ليالي الساهور : التِّسعُ البَواقي مِنْ آخر الشَّهْر .
وقال غيره : ساهُور العَيْن : أصْلُها ، وَمَنْبعُ مائها يعني عَيْنَ الماء . وقال أبو النّجم :
لاقتْ تميمُ الموتَ في ساهُورِها
بَينَ الصَّفَا والعِيص مِن سَدِيرها
ويقال لِعَيْنِ الماء : ساهِرةٌ إذا كانت جارية ، وكان يقال : خَيْرُ المال عَيْنٌ ساهرة لِعَيْنٍ نائمة ، ويقال للناقة : إنها لساهِرة العِرْق ، وهو طول حَفْلها وكثرة لَبَنِها .
وقال الليث : الأسْهَران : هما عِرقان في الأنفِ منْ باطنٍ إذا اغْتَلَم الحمارُ سالا دماً أو ماء .
وقال أبو عمرو الشَّيْبَانِيُّ في قول الشَّمَّاخ :
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكَ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَريْهِ بالذَّنِين
قال : أسْهَراه : ذَكَره وأنفه .
رواه شَمِرٌ عنه ، وقال : وصَف ) حماراً وأتانَه ، والسُّهَارُ والسُّهادُ واحد ، بالراء والدال .
هسر : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الهُسَيْرَةُ تصغير الهُسْرة ، وهم قرابات الرجل من طرفَيْه : أعمامُه وأخوالُه .
رهس : أهمله الليث .
ورَوَى أبو تُراب : قال ابن الأعرابي : ترَكْتُ القوْمَ قد ارتَهسُوا ، وارتَهشُوا ، وارْتهَسَتْ رِجْلا الدابَّة ، وارْتَهَشَتا إذا اصْطَكَّتا وضرَب بعْضُها بَعْضاً .
قال : وقال شُجاعٌ : ارتكسَ القوْمُ ، وارتهَسُوا إذا ازدحموا .
وقال العجَّاج :
وَعُنُقاً عَرْداً ورأساً أَمْرَسا
مُضبَّرَ اللّحْيَين يَسْراً مِنْهَسا
عَضْباً إذا دماغُه ترَهَّسا
وَحَكَّ أنْيَاباً وخُضْراً فُؤُسا
ترهَّس : أيْ تمخَّض ، وتحرّك . فُؤُس :
قُطُع ، من الفأس . فُعُلٌ منه . حَكَّ أنْياباً : أيْ صَرَّفها . وخُضراً : يعْنِي أضراساً قَدُمت فاخضرَّت .
هرس : قال الليث : الهَرْسُ : دَقُّ الشيء بالشيء العريض ، كما تُهْرَسُ الهريسةُ بالمِهْرَاس ، والفَحْلُ يهرِس القِرْنَ بكَلْكله ، والهَرِس من الأُسُود : الشَّدِيد المِرَاس ، وأنشد : في صفة الأسد :
شديد الساعِدَين أخاوِثابٍ
شديداً أَسْرُه هَرِساً هموسَا
قال : والمهارِيس من الإبل : الجِسامُ الثِّقال .
قال : ومِنْ شدة وطْئها سُمِّيَتْ : مَهارِيسَ .
وقال أبو عبيد : المهَاريسُ من الإبل : التي تَقْضِمُ العِيدانَ إذا قلَّ الكلأ ، وأجدبت البلاد ، فتتبلّغ بها كأنها تهْرِسها بأفواهِها هَرْساً : أيْ تَدُقُّها ، وقال الحطيئة يصف إبلاً :
مهارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أهلها
إذا النَّارُ أبْدَتْ أَوْجُهَ الخفِراتِ
وقال الليث : المهراسُ : حَجَرٌ منقورٌ مستَطيلٌ يُتَوضأُ منه .
وفي الحديث أن أبا هريرة رَوى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا أراد أحدُكم الوُضوءَ فليُفْرِغ على يديه من إنائه ثلاثاً ؛ فقال له قيْنٌ الأشَجَعيّ : فإذا أتَيْنا مِهراسكم كيف نصْنع ) ؟ أراد بالمهراس : هذا الحجَر الضّخْم المنْقُورَ الذي لا يُقِلُّه الرِّجال ولا يُحرِّكهُ الجماعة لِثِقَله يُمْلأ ماءً ويتطهَّرُ الناسُ منه .
وجاء في حديثٍ آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مَرَّ بمهْراسٍ وجماعةٌ من الرجال يُجْذُونه ، وهو حَجر منقورٌ أيضاً ، سمِّي مِهْراساً لأنه يُهرَسُ به الحَبُّ وغيرُه ، وقول شِبْل :
وقَتيلاً بجانبِ المهْراسِ
فإِنه عَنى به حمزَةَ بن عبد المطلب .
قال المبرِّد : المهراس ماءٌ بأُحُد ، ورُوي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عَطِشَ يومَ أُحُد ، فجاءه عليٌّ في دَرَقةٍ بماءٍ من المهرَاس ، فعافه وغسل به الدَّمَ عنْ وَجْهه .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : هَرِس الرَّجلُ إذا كثر أكْلُه ، وقال العجاج يصف فَحْلاً :
وكَلْكَلاً ذا حامياتٍ أَهرَسا
ويُروى : مهرَسا أراد بالأهرس : الشديد الثَّقيل ، يقال : هو هرِسٌ أَهرَسُ للذي يَدُقُّ كلَّ شيء .
والهَرَاسُ : شَوْكٌ كأَنه حَسك ، الواحِدة هَرَاسَهَ ، ومنه قول النابغة :
فَبِتَّ كأَنَّ العائدات فَرَشْنَنى
هرَاسا به يُعلى فِرَاشي ويُقْشَبُ
وسُمِّيت الهَرِيسة هَرِيسة لأنّ البُرَّ الذي تُسَوّى الهرِيسة منه يُدَقُّ دَقّاً ، ثم يطبَخ ويُسَمّى صانعُه هَرَّاساً .

##### Türkçe

ه س ر
**هرس** , **هسر** , **سهر** , **رهس** : kullanımdadır.

**سهر** : Leys dedi: **السَّهَر** : geceleyin uykunun engellenmesidir; dersin ki: “Beni bir kaygı uykusuz bıraktı da onun yüzünden uykusuz kaldım, bir uykusuzlukla.” Dedi: ve **السَّاهُور** ayın adlarındandır; başkası dedi: **السَّاهُور** ay içindir, şey için kılıf gibi; ve ondan Ümeyye’nin sözü:
قَمَرٌ وَسَاهُورٌ يُسَلُّ ويُغمَّدُ

Bunu Kuteybî söyledi: İbn Düreyd dedi: **السَّاهُور** : Süryânîce’de ay (dır); Ebü’l-Heysem ona muvafakat etti; ve o doğrudur. Şair dedi:
كأنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بأَقْرِيَةٍ
أو شُقّةٌ خَرَجَتْ من جَنْبِ سَاهورِ

**البهْثَة** : inek, **الشُّقَة** : ayın parçası, **السّاهور** : ay; Ebü’l-Heysem onu böyle yazdı;
ve şöyle rivayet edilir: **مِنْ جَنْب نَاهُور**; ve **الناهور** : bulut.

Kuteybî dedi: Ay tutulduğu zaman aya denir ki: “Kendi **ساهُور**’una girdi”; ve o, “girdiği zaman kararan”dır. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Âişe’ye, aya işaret ederek dedi ki: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, girdiği zaman kararan(dır).” Yani tutulduğu zaman kararır; ve her şey ki karardı, artık kararmıştır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: **( وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ )** ( **النَّازعَات : 14** ) : Fera dedi: **السَّاهِرَة** : yerin yüzüdür; sanki bu adla adlandırıldı, çünkü onda hayvan vardır; onların uykusu ve uykusuzluğu. Dedi: ve bana Habbân haber verdi, Kelbî’den, Ebû Sâlih’ten, İbn Abbâs’tan dedi ki: **السَّاهِرَةُ** : yer; ve Fera inşad etti:
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ
ومَا فاهوا به لهُمُ مُقِيمُ

Leys dedi: **الساهرة** : yerin geniş düz yüzüdür; şairin sözü ondandır:
يَرْتَدْنَ ساهِرَةً كأَنَّ جَحِيمَها
وعَمِيمها أَسْدَافُ لَيْلٍ مُظْلمِ

İbn Sikkît ( **الألفاظ** ) kitabında dedi: Bana denildi: **ليالي الساهور** : ayın sonundan kalan dokuz(dur).

Başkası dedi: **ساهُور العَيْن** : onun kökü ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü. Ebü’n-Necm dedi:
لاقتْ تميمُ الموتَ في ساهُورِها
بَينَ الصَّفَا والعِيص مِن سَدِيرها

Su gözüne denir: Eğer akıcı ise **ساهِرةٌ**; ve denirdi: “Malın hayırlısı, uyuyan bir göz(e karşı) uykusuz bir göz(dür).” Ve deveye denir: “O, damar bakımından **ساهِرة**’dir”; bu, onun memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur.

Leys dedi: **الأسْهَران** : burunda iç taraftan iki damardır; eşek azgınlaştığı zaman ikisi kan veya su akıtır.

Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın sözü hakkında:
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكَ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَريْهِ بالذَّنِين

Dedi: **أسْهَراه** : onun erkeklik uzvu ve burnu(dur).

Şemir onu ondan rivayet etti ve dedi: (Bir) eşeği ve dişisini vasfetti; ve **السُّهَار** ile **السُّهاد** birdir; **الراء** ve **الدال** ile.

**هسر** : Leys onu ihmal etti.

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الهُسَيْرَةُ** , **الهُسْرة**’nin küçültmesidir; ve onlar, adamın iki tarafından akrabalarıdır: amcaları ve dayıları.

**رهس** : Leys onu ihmal etti.

Ebû Turâb rivayet etti: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Kavmi bıraktım; **ارتَهسُوا** ve **ارتَهشُوا** etmişlerdi; ve binitin iki ayağı **ارْتهَسَتْ** ve **ارْتَهَشَتا**: birbirine vurup takırdadıkları zaman ve bir kısmı bir kısmına vurdu.”

Dedi: Şücâ‘ dedi: “Kavim **ارتكسَ** etti ve **ارتهَسُوا**: sıkışıp kalabalıklaştıkları zaman.”

A‘câc dedi:
وَعُنُقاً عَرْداً ورأساً أَمْرَسا
مُضبَّرَ اللّحْيَين يَسْراً مِنْهَسا
عَضْباً إذا دماغُه ترَهَّسا
وَحَكَّ أنْيَاباً وخُضْراً فُؤُسا

**ترهَّس** : yani çalkalandı ve hareket etti. **فُؤُس** : parçalar; **الفأس**’tendir. Ondan **فُعُلٌ** (vezni). **حَكَّ أنْياباً** : yani onları sürttü. Ve **وخُضراً** : yani yaşlanmış da yeşermiş azı dişleri.

**هرس** : Leys dedi: **الهَرْسُ** : şeyi geniş bir şeyle dövmektir; tıpkı **الهريسة**’nin **المِهْرَاس** ile dövülmesi gibi. Ve erkek deve, göğsüyle boynuzu ezer. Ve aslanlardan **الهَرِس** : çetin mücadeleli olan(dır). Ve inşad etti; aslanın sıfatında:
شديد الساعِدَين أخاوِثابٍ
شديداً أَسْرُه هَرِساً هموسَا

Dedi: ve develerden **المهارِيس** : iri, ağır olanlardır.
Dedi: ve ayak basışlarının şiddetinden dolayı adlandırıldılar: **مَهارِيسَ**.

Ebû Ubeyd dedi: Develerden **المهَاريسُ** : ot azaldığı ve beldeler kuraklaştığı zaman çubukları kemirenlerdir; onlarla geçinir; sanki ağızlarıyla onları **هَرْساً** ezerler: yani onları döverler. Hutay’e, develeri vasfederek dedi:
مهارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أهلها
إذا النَّارُ أبْدَتْ أَوْجُهَ الخفِراتِ

Leys dedi: **المهراسُ** : oyulmuş, uzun bir taş; ondan abdest alınır.

Hadiste: Ebû Hureyre, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti; dedi ki: “Sizden biri abdest almak istediği zaman kabından ellerinin üzerine üç kere döksün.” Bunun üzerine Eşca‘î Kayn ona dedi: “Öyleyse sizin **مِهراس**’ınıza geldiğimizde nasıl yapalım?” **المهراس** ile kastetti: erkeklerin taşıyamadığı ve ağırlığından topluluğun hareket ettiremediği, oyulmuş bu büyük taş; suyla doldurulur ve insanlar ondan temizlenir.

Başka bir hadiste geldi ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir **مهْراس**’ın yanından geçti; bir topluluk erkek onu çekiyorlardı; o da oyulmuş bir taştır; **مِهْراساً** diye adlandırıldı, çünkü onunla tane ve başkası ezilir. Ve Şibl’in sözü:
وقَتيلاً بجانبِ المهْراسِ

Bununla Hamza b. Abdülmuttalib’i kastetmiştir.

Müberred dedi: **المهراس** Uhud’da bir su(dur). Ve rivayet edildi ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Uhud günü susadı; Ali ona bir kalkan içinde **المهرَاس**’tan su getirdi; onu hoş görmedi ve onunla yüzünden kanı yıkadı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Adam **هَرِس** etti: yemeği çok olduğu zaman. A‘câc, bir erkek deveyi vasfederek dedi:
وكَلْكَلاً ذا حامياتٍ أَهرَسا

Ve şöyle rivayet edilir: **مهرَسا**; **الأهرس** ile kastetti: şiddetli ağır; denir: O, her şeyi döven kimse için **هرِسٌ أَهرَسُ**’tur.

**والهَرَاسُ** : sanki pıtrak gibi bir diken; bir tanesi **هَرَاسَهَ**. Ondan Nâbiga’nın sözü:
فَبِتَّ كأَنَّ العائدات فَرَشْنَنى
هرَاسا به يُعلى فِرَاشي ويُقْشَبُ

Ve **الهَرِيسة** , **هَرِيسة** diye adlandırıldı; çünkü **الهريسة**’nin kendisinden yapıldığı buğday dövülerek dövülür; sonra pişirilir; ve onu yapan **هَرَّاساً** diye adlandırılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والهاء وما يثلثهما)
(سهو) السين والهاء والواو معظم الباب [يدلّ] على الغفلة والسُّكون. فالسَّهْو: الغفلة، يقال سَهَوْتُ في الصلاة أسهو سَهْواً. ومن الباب المساهاة: حُسْن المُخَالَقَة، كأنَّ الإنسانَ يسهو عن زَلَّةٍ إن كانت من غيره. والسَّهْو: السُّكون. يقال جاء سَهْواً رَهْواً.
ومما شَذَّ عن هذا الباب [ السَّهْوَة([1])]، وهي كالصُّفَّة تكون أمامَ البيت.
وممّا يبعُد عن هذا وعن قياس الباب: قولهم حملت المرأةُ ولدَها سَهْواً، أي على حَيْضٍ. فأمًَّا السُّهَا فمحتمل أن يكون من الباب الأول: لأنَّه خفيٌّ جدّاً فيُسهَى عن رؤيته.
(سهب) السين والهاء والباء أصلٌ يدلُّ على الاتّساع في الشيء. والأصل السَّهْب، وهي الفَلاة الواسعة، ثم يسمَّى الفرس الواسعُ الجري سَهْباً.
ويقال بئر سَهْبَةٌ، أي بعيدة القعر. ويقال حفر القوم فأسهبوا، أي بلغوا الرَّمْل. وإذا كان كذا كان أكثر للماء وأوسَعَ لـه. ويقال للرّجُل الكثير الكلام مُسْهَب، بفتح الهاء. كذا جاء عن العرب أَسْهَبَ فهو مُسْهَبٌ، وهو نادر([2]).
(سهج) السين والهاء والجيم أصلٌ يدلُّ على دوامٍ في شيء. يقال سَهَجَ القوم لَيْلَتَهم، أي ساروا سيراً دائماً. ثمَّ يقال سَهَجَت الرِّيحُ، إذا دامت وهي سَيْهَجٌ، وسَيْهُوجٌ. ومَسْهَجُها: مَمرُّها.
(سهد) السين والهاء والدال كلمتانِ متباينتان تدلُّ إحداهما على خلاف النّوم، والأخرى على السكون.
فالأولى السُّهاد، وهو قِلَّة النوم. ورجل سُهُدٌ، إذا كان قليلَ النّوم. قال:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نام ليلُ الهَوْجَلِ([3])وسَهَّدْتُ فلاناً، إذا أطرتَ نومَه.
والكلمة الأخرى  قولُهم شيءٌ سَهْدٌ مَهْد، أي ساكن([4]) لا يُعَنِّي. ويقال ما رأيت من فلان سَهْدَةً، أي أمراً أعتمد عليه من خبر أو كلام، أو أسكُن إليه.
(سهر) السين والهاء والراء معظم بابه الأرَق، وهو ذَهاب النوم. يقال سَهَرَ يَسْهَرُ سَهَراً. ويقال للأرض: السّاهرة، سمِّيت بذلك لأن عملها في النَّبت دائماً ليلاً ونهاراً. ولذلك يقال:"خَير المالِ عينٌ خَرّارة، في أرض خوَّارة، تَسْهَرُ إذا نِمتَ، وتشهَد إذا غِبْتَ". وقال أميّة بن أبي الصلت:
وفيها لَحْمُ ساهرةٍ وبحرٍ *** وما فاهُوا بِهِ لهمُ مقيم([5])وقال آخر، وذكر حَميرَ وحْش:
يرتَدْنَ ساهرةً كأنَّ عميمَها *** وجَمِيمَها  أسدافُ ليلٍ مظلمِ([6])ثم صارت السّاهرةُ اسماً لكلِّ أرض. قال الله جلَّ جلالُهُ: ﴿فإنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ. فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ﴾ [النازعات 13-14] والأسهران: عِرقان في الأنف من باطن، إذا اغتلم الحِمارُ سالا ماءً. قال الشَّمّاخ:
تُوائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ  *** حوالبُ أسهريهِ بالذَّنِينِ([7])وكأنَّما سمِّيتا بذلك لأنّهما يسيلان ليلاً كما يسيلان نهاراً. ويروى "أسهرته". ويقال رجلٌ سُهَرَةٌ: قليل النّوم. وأمّا السَّاهور فقال قوم: هو غلاف القمر؛ ويقال هو القمر. وأيَّ ذلك كان فهو من الباب؛ لأنَّه يسبح في الفَلَك دائباً، ليلاً ونهاراً.
(سهف) السين والهاء والفاء تقلّ فروعه. ويقولون إنَّ السَّهَف([8]): تشحُّط القتيلِ في دمِهِ واضطرابُهُ. ويقال إن السُّهَاف: العطش.
(سهق) السين والهاء والقاف أصلٌ يدلُّ على طول وامتداد. وهو صحيح. فالسَّهْوَق: الرَّجُلُ الطويل. والسَّهْوق الكذَّابُ، وسُمِّيَ بذلك لأنَّه يغلو في الأمر ويزيدُ في الحديث. والسَّهْوقُ من الرياح: التي تَنْسِج العَجَاج. *والسَّهْوق: الرَّيَّان من سُوق الشَّجر؛ لأنّه إذا رَوِيَ طال.
(سهك) السين والهاء والكاف أصلان: أحدهما يدلُّ على قَشْر ودقٍّ، والآخر على الرَّائحة الكريهة.
فالأوّل قولُهم: سَهَكَت الرِّيحُ التّرابَ، وذلك إذا قَشَرتْه عن الأرض. والمَسْهَكَة: الذي يشتدّ مرُّ الرّيح عليه. ويقال سَهَكْتُ الشّيءَ، إذا قشرتَه، وهو دونَ السَّحْق. وسَهَكَت الدَّوابُّ، إذا جرت جرياً خفيفاً. وفَرَسٌ مِسْهَكٌ، أي سريع. وإنما قيلَ لأنَّه يسهَك الأرضَ بقوائمه.
والأصل الثاني السَّهَك، قال قوم: هو رائحة السمك من اليَد. ويقال بل السَّهَك: ريحٌ كريهة يجدُها الإنسان إذا عَرِقَ. ومن هذا الباب السَّهَك: صدأ الحديد. ومنه أيضاً قولهم: بِعينِه ساهكٌ، أي عائرٌ من الرَّمَد. قال الشاعر في السَّهَك:
سَهِكِينَ مِنْ صَدأ الحديدِ كأنّهم *** تحت السَّنَـوَّرِ جِنّةُ البَقَّارِ([9])(سهل) السين والهاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على لينٍ وخلاف حُزونة. والسَّهْل: خلاف الحَزْن. ويقال النّسبةُ إلى الأرض السَّهلة سُهْليٌّ. ويقال أسْهَلَ القومُ، إذا ركبوا السَّهل. ونهرٌ سَهِلٌ: فيه سِهْلَةٌ، وهو رملٌ ليس بالدُّقَاق. وسُهَيْلٌ: نجم.
(سهم) السين والهاء والميم أصلان: أحدهما يدلُّ على تغيُّرٍ في لون، والآخرُ على حظٍّ ونصيبٍ وشيءٍ من أشياء.
فالسُّهْمَة: النَّصيب. ويقال أسَهم الرَّجُلانِ، إذا اقْترعا، وذلك من السُّهْمَة والنّصيبِ، أن يفُوز([10]) كلُّ واحد منهما بما يصيبه. قال الله تعالى: ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ المُدْحَضِينَ﴾[الصافات 141]. ثمّ حمل على ذلك فسُمِّي السَّهمُ الواحد من السِّهَام، كأنّه نصيبٌ من أنصباء وحظٌّ من حظوظ. والسُّهْمَة: القرابة؛ وهو من ذاك؛ لأنّها حَظٌّ من اتّصال الرحم. وقولهم بُرْدٌ مسهَّم، أي مخطّط، وإنّما سمِّي بذلك لأنّ كلَّ خَطٍّ منه يشبّه بسهم.
وأمّا الأصلُ الآخَر فقولهم: سَهَُمَ وجْهُ الرّجلِ([11])، إذا تغيَّرَ  يَسْهَُم، وذلك مشتقٌّ  من السَُّهَام، وهو ما يصيب الإنسانَ من وَهَج الصّيف حتى يتغيَّرَ لونُه. يقال سهمَ الرَّجُل، إذا أصابَه السَُّهَام. والسَُّهَام أيضاً: داء يصيب الإبل، كالعُطَاش. ويقال إِبلٌ سَواهِمُ، إذا غيَّرها السّفَر([12]). والله أعلم.

---------------------ــ
([1]) التكملة من المجمل.
([2]) يقال أيضاً:"مسهب" بكسر الهاء. وقيل بفتحها للإكثار من الخطأ، وبكسرها للإكثار من الصواب.
([3]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في اللسان (سهد)، وسيعيده في (هجل). وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين  61.
([4]) في الأصل: "ساكت"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "أي حسن".
([5]) البيت في اللسان (سهر) بدون نسبة.
([6]) البيت لأبي كبير الهذلي، كما في اللسان (سهر)، وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 66.
([7]) ديوان الشماخ 93، وقد سبق في (2: 348).
([8]) ضبط في الأصل والمجمل بفتح الهاء، وفي اللسان والقاموس بسكونها.
([9]) البيت للنابغة في ديوانه 35 واللسان (سهك)، وسبق تخريجه في مادة (بقر).
([10]) في الأصل: "يقول".
([11]) يقال سَهم من بابي فتح وظرف، وسهم بهيئة المبني للمفعول.
([12]) في الأصل: "غمرها"، صوابه من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الهاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
(**سهو**) **السين** ve **الهاء** ve **الواو** babın çoğu gaflet ve sükûna delâlet eder. Şu hâlde **السَّهْو**: gaflettir; denir: namazda **سَهَوْتُ**; **أسهو** **سَهْواً**. Babdan **المساهاة**: güzel muâmeledir; sanki insan, başkasından olursa bir sürçmeden gaflet eder. Ve **السَّهْو**: sükûndur. Denir: **سَهْواً رَهْواً** geldi.
Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **السَّهْوَة**([1]); o, evin önünde bulunan bir **الصُّفَّة** gibidir.
Ve bundan ve babın kıyasından uzak olan şeylerden: onların “kadın çocuğunu **سَهْواً** حملت” sözüdür; yani hayız üzere. Artık **السُّهَا** ise, birinci babdan olması muhtemeldir: çünkü o pek gizlidir de görülmesinden gaflet edilir.

(**سهب**) **السين** ve **الهاء** ve **الباء** bir asıldır; şeyde genişliğe delâlet eder. Asıl **السَّهْب**’dir; o geniş çöldür; sonra koşuşu geniş olan ata **سَهْباً** denir.
Ve denir: **بئر سَهْبَةٌ**; yani dibi uzak. Ve denir: kavim kazdı da **فأسهبوا**; yani kuma ulaştılar. Ve böyle olunca su için daha çok ve ona daha geniş olur. Ve çok konuşan adama **مُسْهَب** denir; **الهاء**’nın fethiyle. Araplardan böyle gelmiştir: **أَسْهَبَ**; o hâlde o **مُسْهَبٌ**’dir; ve o nâdirdir([2]).

(**سهج**) **السين** ve **الهاء** ve **الجيم** bir asıldır; bir şeyde devamlılığa delâlet eder. Denir: kavim gecelerini **سَهَجَ**; yani devamlı bir yürüyüşle yürüdüler. Sonra denir: rüzgâr **سَهَجَت**; devam ettiğinde; ve o **سَيْهَجٌ**’dir, ve **سَيْهُوجٌ**. Ve onun **مَسْهَجُها**’sı: onun geçididir.

(**سهد**) **السين** ve **الهاء** ve **الدال** iki kelimedir; birbirinden ayrı olup birisi uykunun zıddına, diğeri sükûna delâlet eder.
Birincisi **السُّهاد**’dır; o, uykunun azlığıdır. Ve adam **سُهُدٌ**; uykusu az olduğunda. Dedi ki:
فأتَتْ به حُوشَ الفُؤادِ مبطَّناً *** سُهُداً إذا ما نام ليلُ الهَوْجَلِ([3])
Ve “falancayı **سَهَّدْتُ**” (denir); uykusunu uçurduğunda.
Diğer kelime onların “şey **سَهْدٌ مَهْد**” sözüdür; yani sâkin([4]), beni yormaz. Ve denir: falancıdan **سَهْدَةً** görmedim; yani haberden veya sözden, üzerine dayanacağım bir iş; yahut ona sükûn bulacağım.

(**سهر**) **السين** ve **الهاء** ve **الراء** babının çoğu **الأرَق**’tır; o, uykunun gitmesidir. Denir: **سَهَرَ يَسْهَرُ سَهَراً**. Ve yere **السّاهرة** denir; bitkideki işi gece ve gündüz daima olduğundan dolayı bununla adlandırılmıştır. Bunun için denir: “**خَير المالِ عينٌ خَرّارة، في أرض خوَّارة، تَسْهَرُ إذا نِمتَ، وتشهَد إذا غِبْتَ**”. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
وفيها لَحْمُ ساهرةٍ وبحرٍ *** وما فاهُوا بِهِ لهمُ مقيم([5])
Ve bir başkası dedi; ve **حَميرَ وحْش**’ı zikretti:
يرتَدْنَ ساهرةً كأنَّ عميمَها *** وجَمِيمَها  أسدافُ ليلٍ مظلمِ([6])
Sonra **السّاهرة** her yer için bir isim oldu. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿فإنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ. فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ﴾ [النازعات 13-14]. Ve **الأسهران**: burnun iç tarafından iki damardır; eşek azdığında su akıtırlar. Şemmâh dedi ki:
تُوائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ  *** حوالبُ أسهريهِ بالذَّنِينِ([7])
Sanki ikisi bununla adlandırılmıştır; çünkü gece de gündüz gibi akarlar. Ve “**أسهرته**” diye rivayet edilir. Ve denir: adam **سُهَرَةٌ**; uykusu az. **السَّاهور**’a gelince, bir kavim dedi: o, ayın kılıfıdır; ve denir: o, aydır. Hangisi olursa olsun, o babdandır; çünkü o, felekte gece ve gündüz çalışkan olarak yüzer.

(**سهف**) **السين** ve **الهاء** ve **الفاء**’ın dalları azdır. Ve derler ki **السَّهَف**([8]): öldürülmüşün kanında sürüklenmesi ve çırpınmasıdır. Ve denir ki **السُّهَاف**: susuzluktur.

(**سهق**) **السين** ve **الهاء** ve **القاف** bir asıldır; uzunluğa ve uzamaya delâlet eder. Ve o sahihtir. Şu hâlde **السَّهْوَق**: uzun adamdır. Ve **السَّهْوق** yalancıdır; bununla adlandırıldı; çünkü işte aşırı gider ve hadiste artırır. Ve rüzgârlardan **السَّهْوق**: tozu dokuyan (örüp dokuyan) olandır. Ve **السَّهْوق**: ağaç sürgününden sulanmış olan (taze)dir; çünkü sulandığında uzar.

(**سهك**) **السين** ve **الهاء** ve **الكاف** iki asıldır: birisi soyma ve inceliğe delâlet eder; diğeri kötü kokuya.
Birincisi onların “rüzgâr toprağı **سَهَكَت**” sözüdür; bu, onu yerden soyduğunda olur. Ve **المَسْهَكَة**: rüzgârın acılığı kendisine şiddetli olan şeydir. Ve denir: şeyi **سَهَكْتُ**; onu soyduğunda; ve o, **السَّحْق**’tan aşağıdır. Ve binekler **سَهَكَت**; hafif bir koşuşla koştuklarında. Ve at **مِسْهَكٌ**; yani hızlı. Ancak bununla denildi; çünkü o, ayaklarıyla yeri soyar.
İkinci asıl **السَّهَك**’tir. Bir kavim dedi: o, elden balık kokusudur. Ve denir: bilakis **السَّهَك**; insan terlediğinde bulduğu kötü bir rüzgârdır (kokudur). Bu babdandır **السَّهَك**: demirin pası. Ondandır da onların “gözünde **ساهكٌ** vardır” sözleri; yani çapaklıdır, göz ağrısından. Şair **السَّهَك** hakkında dedi:
سَهِكِينَ مِنْ صَدأ الحديدِ كأنّهم *** تحت السَّنَـوَّرِ جِنّةُ البَقَّارِ([9])

(**سهل**) **السين** ve **الهاء** ve **اللام** bir tek asıldır; yumuşaklığa ve sertliğin zıddına delâlet eder. Ve **السَّهْل**: **الحَزْن**’ın zıddıdır. Ve düz araziye nisbet **سُهْليٌّ**’dir. Ve denir: kavim **أسْهَلَ**; düzlüğe bindiklerinde. Ve **نهرٌ سَهِلٌ**: onda **سِهْلَةٌ** vardır; o, ince olmayan kumdur. Ve **سُهَيْلٌ**: bir yıldızdır.

(**سهم**) **السين** ve **الهاء** ve **الميم** iki asıldır: birisi renkte değişmeye delâlet eder; diğeri paya ve nasibe ve şeylerden bir şeye.
Şu hâlde **السُّهْمَة**: nasiptir. Ve denir: iki adam **أسَهم**; kura çektiklerinde; bu, **السُّهْمَة** ve nasibdendir; her birinin kendisine isabet edenle kazanması([10]) için. Allah تعالى dedi: ﴿فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ المُدْحَضِينَ﴾[الصافات 141]. Sonra bunun üzerine taşındı da **السِّهَام**’dan bir tanesine **السَّهم** adı verildi; sanki o, paylardan bir pay ve nasiplerden bir nasiptir. Ve **السُّهْمَة**: akrabalıktır; o da ondandır; çünkü o, rahim bağının birleşmesinden bir nasiptir. Ve onların “**بُرْدٌ مسهَّم**” sözleri; yani çizgili; ancak bununla adlandırıldı; çünkü onun her bir çizgisi bir oka benzetilir.
Diğer asla gelince: onların “adamın yüzü **سَهَُمَ**” sözleri([11]); değiştiğinde; **يَسْهَُم**; bu, **السَُّهَام**’dan türetilmiştir; o, insanın yaz sıcağının hararetinden isabet aldığı şeydir; ta ki rengi değişsin. Denir: adam **سهمَ**; **السَُّهَام** ona isabet ettiğinde. Ve **السَُّهَام** ayrıca: develere isabet eden bir hastalıktır; susuzluk gibi. Ve denir: develer **سَواهِمُ**; sefer onları değiştirdiğinde([12]). Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الساهرة (يريد قوله تعالى: ﴿فإذا هم بالساهرة﴾ النازعات: 14) قيل: وجه الأرض، وقيل: هي أرض القيامة، وحقيقتها: التي يكثر الوطء بها، فكأنها سهرت بذلك إشارة إلى قول الشاعر:
*تحرك يقظان التراب ونائمه *
*** (هذا عجز بيت، وصدره:
*إذا نحن سرنا بين شرق وبين مغرب *
وهو لحريث بن عناب الطائي، في الحماسة البصرية 1/8؛ وأساس البلاغة مادة (يقظ) ؛ وشرح الحماسة 2/94)
والأسهران: عرقان في الأنف (قال كراع النمل: الأسهران: عرقان في المتن يجري فيهما الماء ثم يقع في الذكر. المنتخب 1/74).

##### Türkçe

- **الساهرة** (Allah Teâlâ’nın şu sözü kastedilir: ﴿فإذا هم بالساهرة﴾ **النازعات**: 14) denildi ki: yerin yüzü; ve denildi ki: o, kıyamet yeridir; ve onun hakikati: üzerinde ayak basmanın çok olduğu (yerdir); sanki o, bununla **سهرت** etti; şairin sözüne işaret olarak:
*تحرك يقظان التراب ونائمه *
*** (bu bir beytin ikinci mısraıdır; ve onun birinci mısraı:
*إذا نحن سرنا بين شرق وبين مغرب *
ve o, **لحريث بن عناب الطائي**’nindir; **الحماسة البصرية** 1/8’de; ve **أساس البلاغة**’de (**يقظ**) maddesi; ve **شرح الحماسة** 2/94)

Ve **الأسهران**: burunda iki damardır ( **كراع النمل** dedi: **الأسهران**: sırtta iki damardır; onlarda su akar, sonra erkeklik organına düşer. **المنتخب** 1/74).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س ه ر
فلان يحب السهر والسمر وقد سهرت البارحة وأسهرني كذا‏.‏
ودخل القمر في الساهور إذا كسف وخرج من الساهور إذا انجلى‏.‏
قال‏:‏ كأنهـا بهثـة ترعى بأقرية أو شقة خرجت من جوف ساهور ومن المجاز‏:‏ قطعـوا ساهـرة‏:‏ أرضـاً بسيطـة عريضـة يسهـر سالكهـا‏.‏
وأرض ساهـرة‏:‏ سريعـة للنبات كأنها سهرت بالنبات‏.‏
قال‏:‏ يرتدن ساهرة كأن غميمها وجميمهـا أسـداف ليل مظلم وبرق ساهر وقد سهر البرق إذا بات يلمع‏.‏
وعين ساهرة‏:‏ تجري لا تفتر‏.‏
و ‏"‏ خير المال عين ساهرة لعين نائمة ‏"‏ وهي عين صاحبها لنأه فارغ البال لا يهتم بها‏.‏
وليل فلان ساهر‏.‏
قال النابغة‏:‏ كتمتك ليلاً بالجموميـن ساهـراً وهمين همّـاً مستكنـاً وظاهـراً

##### Türkçe

س ه ر
Falanca **السهر** ve **السمر**’i sever; ve ben dün gece **سهرت**; ve beni şu **أسهرني** etti.
Ve ay, tutulduğu vakit **الساهور**’a girer; ve açıldığı vakit **الساهور**’dan çıkar.
Dedi ki: Sanki o, bir **بهثة**’dir; bir **أقرية** yahut bir **شقة** ile otlar; **ساهور**’un içinden çıkmıştır. Ve mecazdandır: **ساهرة**’yi kestiler: onu yürüyeni uykusuz bırakan, düz, geniş bir yer.
Ve **أرض ساهرة**: bitkiye çabuk (olan); sanki bitki ile uykusuz kalmış gibidir.
Dedi ki: **ساهرة**’yi ararlar; sanki onun **غميم**’i ve **جميم**’i, karanlık bir gecenin perdeleri(ymiş). Ve **برق ساهر**; ve şimşek, geceleyin parıldayarak kaldığı vakit **سهر** etmiştir.
Ve **عين ساهرة**: akar; gevşemez.
Ve “Malın hayırlısı, uyuyan bir göz için **عين ساهرة**’dir”; ve o, sahibinin gözü(dür); çünkü o, boş gönüllüdür; onunla ilgilenmez.
Ve falancanın gecesi **ساهر**’dir.
Nâbiga dedi ki:
Seni, **الجمومين**’de bir gece, **ساهراً** iken gizledim;
İki kaygı ile: gizli bir kaygı ve açık bir kaygı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

السَّهَرُ: الأَرَقُ. وقد سَهِرَ، بالكسر، يَسْهَرُ سَهَراً، فهو ساهِرٌ: لم ينم ليلاً؛ وهو سَهْرَانُ وأَسْهَرَهُ غَيْرُه. ورجل سُهَرَةٌ مثال هُمَزَةٍ أَي كثيرُ السَّهَرِ؛ عن يعقوب. ومن دعاء العرب على الإِنسان: ما له سَهِرَ وعَبِرَ. وقد أَسْهَرَني الهَمُّ أَو الوَجَعُ؛ قال ذو الرمة ووصف حميراً وردت مصايد:
وقد أَسْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ باتَ جاذِلاً،
له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفَقَيْهِ وَحاوِحُ
الليث: السَّهَرُ امتناع النوم بالليل. ورجل سُهَارُ العين: لا يغلبه النوم؛ عن اللحياني. وقالوا: ليل ساهر أَي ذو سَهَرٍ، كما قالوا ليل نائم؛ وقول النابغة:
كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهرا،
وهَمَّيْنِ: هَمّاً مُسْتَكِنّاً وظاهرا
يجوز أَن يكون ساهراً نعتاً لليل جعله ساهراً على الاتساع، وأَن يكون حالاً من التاء في كتمتك؛ وقول أَبي كبير:
فَسْهِرْتُ عنها الكالِئَيْنِ، فَلَمْ أَنَمْ
حتى التَّفَتُّ إِلى السِّمَاكِ الأَعْزَلِ
أَراد سهرت معهما حتى ناما. وفي التهذيب: السُّهارُ والسُّهادُ، بالراء والدال.
والسَّاهرَةُ: الأَرضُ، وقيل: وَجْهُها. وفي التنزيل: فإِذا هم بالسَّاهِرَة؛ وقيل: السَّاهِرَةُ الفلاة؛ قال أَبو كبير الهذلي: يَرْتَدْن ساهِرَةً، كَأَنَّ جَمِيمَا
وعَمِيمَها أَسْدافُ لَيْلٍ مُظْلِمِ
وقيل: هي الأَرض التي لم توطأْ، وقيل: هي أَرض يجددها الله يوم القيامة. الليث: الساهرة وجه الأَرض العريضة البسيطة. وقال الفراء: الساهرة وجه الأَرض، كأَنها سميت بهذا الاسم لأَن فيها الحيوان نومهم وسهرهم، وقال ابن عباس: الساهرة الأَرض؛ وأَنشد:
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ،
وما فاهوا به لَهُمُ مُقِيمُ
وساهُورُ العين: أَصلها ومَنْبَعُ مائها، يعني عين الماء؛ قال أَبو النجم:
لاقَتْ تَمِيمُ المَوْتَ في ساهُورِها،
بين الصَّفَا والعَيْسِ من سَدِيرها
ويقال لعين الماء ساهرة إِذا كانت جارية. وفي الحديث: خير المال عَيْنٌ ساهِرَةٌ لِعَيْنٍ نائمةٍ؛ أَي عين ماء تجري ليلاً ونهاراً وصاحبها نائم، فجعل دوام جريها سَهَراً لها. ويقال للناقة: إِنها لَساهِرَةُ العِرْقِ، وهو طُولُ حَفْلِها وكثرةُ لبنها.
والأَسْهَرَانِ: عِرْقان يصعدان من الأُنثيين حتى يجتمعا عند باطن الفَيْشَلَةِ، وهما عِرْقا المَنِيِّ، وقيل: هما العرقان اللذان يَنْدُرانِ من الذكر عند الإِنعاظ، وقيل: عرقان في المَتْنِ يجري فيهما الماء ثم يقع في الذكر؛ قال الشماخ:
تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ
وأَنكر الأَصمعي الأَسهرين، قال: وإِنما الرواية أَسهرته أَي لم تدعه ينام، وذكر أَن أَبا عبيدة غلط. قال أَبو حاتم: وهو في كتاب عبد الغفار الخزاعي وإِنما أَخذ كتابه فزاد فيه أَعني كتاب صفة الخيل، ولم يكن لأَبي عبيدة علم بصفة الخيل. وقال الأَصمعي: لو أَحضرته فرساً وقيل وضع يدك على شيء منه ما درى أَين يضعها. وقال أَبو عمرو الشيباني في قول الشماخ: حوالب أَسهريه، قال: أَسهراه ذكره وأَنفه. قال ورواه شمر له يصف حماراً وأُتنه: والأَسهران عرقان في الأَنف، وقيل: عرقان في العين، وقيل: هما عرقان في المنخرين من باطن، إِذا اغتلم الحمار سالا دماً أَو ماء.
والسَّاهِرَةُ والسَّاهُورُ: كالغِلافِ للقمر يدخل فيه إِذا كَسَفَ فيما تزعمه العرب؛ قال أُمية بن أَبي الصَّلْت:
لا نَقْصَ فيه، غَيْرَ أَنَّ خَبِيئَهُ
قَمَرٌ وساهُورٌ يُسَلُّ ويُغْمَدُ
وقيل: الساهور للقمر كالغلاف للشيء؛ وقال آخر يصف امرأَة: كَأَنَّها عِرْقُ سامٍ عِنْدَ ضارِبِهِ،
أَو فَلْقَةٌ خَرَجَتْ من جَوفِ ساهورِ
يعني شُقَّةَ القمر؛ قال القتيبي: وقال الشاعر:
كَأَنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بِأَقْرِبَةٍ،
أَو شُقَّةٌ خَرَجَتْ مِن جَنْبِ ساهُورِ
البُهْثَة: البقرة. والشُّقَّةُ: شُقَّةُ القمر؛ ويروى: من جنب ناهُور. والنَّاهُورُ: السَّحاب. قال القتيبي: يقال للقمر إِذا كَسَفَ: دَخَلَ في ساهُوره، وهو الغاسقُ إِذا وَقَبَ. وقال النبي، صلى الله عليه وسلم، لعائشة، رضي الله عنها، وأَشار إِلى القمر فقال: تَعَوَّذِي بالله من هذا فإِنه الفاسِق إِذا وَقَبَ؛ يريد: يَسْوَدُّ إِذا كَسَفَ. وكلُّ شيء اسْوَدَّ، فقد غَسَقَ.
والسَّاهُورُ والسَّهَرُ: نفس القمر. والسَّاهُور: دَارَةُ القمر، كلاهما سرياني. ويقال: السَّاهُورُ ظِلُّ السَّاهِرَةِ، وهي وجْهُ الأَرض.

##### Türkçe

**السَّهَرُ**: uykusuzluk. Ve (kişi) **سَهِرَ**, kesre ile, **يَسْهَرُ** **سَهَراً**, artık o **ساهِرٌ**’dir: geceleyin uyumadı; ve o **سَهْرَانُ**’dır; ve başkası onu **أَسْهَرَهُ**. Ve **سُهَرَةٌ** (adam), **هُمَزَةٍ** misali; yani **السَّهَرِ**’i çok olan; Yakub’dan. Ve Arapların insan aleyhine duasından: “Ona ne oldu da **سَهِرَ** ve **عَبِرَ**.” Ve beni gam yahut ağrı **أَسْهَرَني**; Zü’r-Rumme dedi ve avlaklara varan yaban eşeklerini vasfetti:
وقد أَسْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ باتَ جاذِلاً،
له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفَقَيْهِ وَحاوِحُ

Leys: **السَّهَرُ**, geceleyin uykunun engellenmesidir. Ve **سُهَارُ العين** (adam): uyku ona galip gelmez; Lihyânî’den. Ve dediler: **ليل ساهر**; yani **سَهَرٍ** sahibi, “uyuyan gece” dedikleri gibi; Nâbiga’nın sözü:
كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهرا،
وهَمَّيْنِ: هَمّاً مُسْتَكِنّاً وظاهرا

Caizdir ki **ساهراً**, gece için sıfat olsun; onu genişlik üzere “uyanık” kılmıştır; ve (caizdir ki) **كتمتك**’teki **التاء**’dan hâl olsun; Ebû Kebîr’in sözü:
فَسْهِرْتُ عنها الكالِئَيْنِ، فَلَمْ أَنَمْ
حتى التَّفَتُّ إِلى السِّمَاكِ الأَعْزَلِ

Muradı: ikisiyle beraber uyuyuncaya kadar “uykusuz kaldım”dır. Ve Tehzîb’de: **السُّهارُ** ve **السُّهادُ**, **الراء** ve **الدال** ile.

**السَّاهرَةُ**: yer; ve denildi: onun yüzü. Ve tenzilde: “فإِذا هم **بالسَّاهِرَة**”; ve denildi: **السَّاهِرَةُ** çöl düzlük; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
يَرْتَدْن ساهِرَةً، كَأَنَّ جَمِيمَا
وعَمِيمَها أَسْدافُ لَيْلٍ مُظْلِمِ

Ve denildi: o, ayak basılmamış yerdir; ve denildi: Allah’ın kıyamet günü yenilediği bir yerdir. Leys: **الساهرة** geniş, düz yer yüzüdür. Ferrâ dedi: **الساهرة** yerin yüzüdür; sanki bu adla adlandırıldı; çünkü onda hayvanın uykuları ve uykusuzlukları vardır. İbn Abbâs dedi: **الساهرة** yer(Dir); ve inşad etti:
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ،
وما فاهوا به لَهُمُ مُقِيمُ

**ساهُورُ العين**: onun aslı ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü; Ebû’n-Necm dedi:
لاقَتْ تَمِيمُ المَوْتَ في ساهُورِها،
بين الصَّفَا والعَيْسِ من سَدِيرها

Ve su gözüne, akıcı ise **ساهرة** denir. Ve hadiste: “Hayrü’l-mâl **عَيْنٌ ساهِرَةٌ** li-**عَيْنٍ نائمةٍ**”; yani gece ve gündüz akan bir su gözü ve sahibi uyurken; onun akışının devamını ona bir **سَهَراً** kıldı. Ve dişi deveye denir: “O, elbette **لَساهِرَةُ العِرْقِ**”; ve o, memesinin doluluğunun uzunluğu ve sütünün çokluğudur.

**الأَسْهَرَانِ**: iki damardır; iki testisten yükselir, **الفَيْشَلَةِ**’nin iç tarafında birleşinceye kadar; ve onlar, meninin iki damarıdır. Ve denildi: onlar, ereksiyon sırasında erkeklikten fışkıran iki damardır. Ve denildi: belde iki damardır; içlerinde su akar, sonra erkekliğe düşer; Şemmâh dedi:
تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ

Asma‘î **الأَسهرين**’i inkâr etti; dedi: rivayet ancak “**أَسهرته**”, yani ona uyumayı bırakmadı,dır; ve Ebû Ubeyde’nin yanıldığını zikretti. Ebû Hâtim dedi: O, Abdülgaffâr el-Huzâ‘î’nin kitabındadır; ancak onun kitabını aldı da içine ekleme yaptı; yani “atların sıfatı” kitabını; Ebû Ubeyde’nin atların sıfatı hakkında bilgisi yoktu. Asma‘î dedi: Ona bir at getirsem ve “elini onun bir yerine koy” dense, onu nereye koyacağını bilmezdi. Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın “**حوالب أَسهريه**” sözü hakkında dedi: **أَسهراه** onun erkekliği ve burnudur. Dedi: Şemr onu, bir eşeği ve dişisini vasfederken rivayet etti: **الأَسهران** burunda iki damardır. Ve denildi: gözde iki damardır. Ve denildi: onlar, burun deliklerinde iç taraftan iki damardır; eşek azgınlaştığında ikisi kan yahut su akıtır.

**السَّاهِرَةُ** ve **السَّاهُورُ**: Arapların zannettikleri üzere, ay tutulduğunda ayın içine girdiği, ay için bir kılıf gibidir; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
لا نَقْصَ فيه، غَيْرَ أَنَّ خَبِيئَهُ
قَمَرٌ وساهُورٌ يُسَلُّ ويُغْمَدُ

Ve denildi: **الساهور** ay için, şey için kılıf gibidir. Ve bir başkası, bir kadını vasfederek dedi:
كَأَنَّها عِرْقُ سامٍ عِنْدَ ضارِبِهِ،
أَو فَلْقَةٌ خَرَجَتْ من جَوفِ ساهورِ

Yani ayın parçası; Kuteybî dedi: Şair dedi:
كَأَنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بِأَقْرِبَةٍ،
أَو شُقَّةٌ خَرَجَتْ مِن جَنْبِ ساهُورِ

**البُهْثَة**: inek. **الشُّقَّةُ**: ayın parçası; ve “**من جنب ناهُور**” diye rivayet edilir. **النَّاهُورُ**: bulut. Kuteybî dedi: Ay tutulduğunda aya denir: “**دَخَلَ في ساهُوره**”; ve o, “**الغاسقُ إِذا وَقَبَ**”dır. Ve Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, ayı işaret etti ve dedi: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, ‘**الفاسِق إِذا وَقَبَ**’dır”; muradı: tutulduğunda kararır. Ve her şey karardıysa, artık **غَسَقَ** etmiştir.

**السَّاهُورُ** ve **السَّهَرُ**: ayın kendisi. Ve **السَّاهُور**: ayın dairesidir; ikisi de Süryânîcedir. Ve denir: **السَّاهُورُ**, **السَّاهِرَةِ**’nin gölgesidir; ve o, yerin yüzüdür.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س ه ر * * السَّهَرُ * الأرق وبابه طرب فهو * سَاهِرٌ * و * سَهْرانٌ * و * أسْهَرَهُ * غيره ورجل * سُهَرةٌ * كهمزة أي كثير السهر و * السَّاهِرةُ * وجه الأرض

##### Türkçe

* س ه ر * * **السَّهَرُ** * uykusuzluk; kapısı **طرب**’dır; o hâlde o **سَاهِرٌ** ve **سَهْرانٌ**’dır. Ve başkası onu **أسْهَرَهُ** (uykusuz bıraktı). Ve **سُهَرةٌ** (hemze gibi) bir adam: yani uykusuzluğu çok olan. Ve **السَّاهِرةُ**: yerin yüzü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سهر، كفرح، يسهر سهرا: أرق، ولم ينم ليلا، وفلان يحب السهر والسمر. ورجل ساهر وسهار، ككتان، وسهران وسهرة، الأخيرة كتؤدة أي كثير السهر، عن يعقوب. ومن دعاء العرب على الإنسان: ماله سهر وعبر. وقد أسهرني الهم أو الوجع، قال ذو الرمة ووصف حميرا وردت مصائد:
  وقد أسهرت ذا أسهم بات جاذلا                      له فوق زجي مرفقيه وحاوح وقال الليث: السهر: امتناع النوم بالليل، ورجل سهار العين: لا يغلبه النوم، عن اللحياني.
 و من المجاز قالوا: ليل ساهر أي ذو سهر، كما قالوا: ليل نائم، قال النابغة:
  كتمتك ليلا بالجمومين ساهرا                      وهمين: هما مستكنا وظاهرا هكذا أورده الزمخشري في الأساس وفسره. قلت: ويحتمل أن يكون ساهرا حالا من التاء في كتمك و من المجاز الساهرة: الأرض ونقل ذلك عن ابن عباس. وفي الأساس: هي الأرض البسيطة العريضة يسهر سالكها. أو وجهها، قاله الليث عن الفراء. وقال ابن السيد في الفرق: لأن عملها في النبات بالليل والنهار سواء. وفي الأساس: أرض ساهرة: سريعة النبات، كأنها سهرت بالنبات، قال: يرتدن ساهرة كأن عميمها وجميمها أسداف ليل مظلم قلت: وهو قول أبي كبير الهذلي. من المجاز: الساهرة: العين الجارية، يقال: عين ساهرة، إذا كانت تجري ليلا ونهارا لا تفتر، وفي الحديث  خير المال عين ساهرة لعين نائمة أي عين ماء تجري ليلا ونهارا وصاحبها نائم، فجعل دوام جريها سهرا لها . وقال الزمخشري: وهي عين صاحبها، لأنه فارغ البال، لايهتم بها. قيل: الساهرة: الفلاة يسهر سالكها، وبه فسروا قول النابغة السابق. في الكتاب العزيز  فإذا هم بالساهرة  قيل: هي أرض لم توطأ، أو هي أرض يجددها الله تعالى يوم القيامة، وقال ابن السيد في الفرق: وقيل: هي أرض لم يعص الله تعالى عليها. وقيل: الساهرة: جبل بالقدس، قاله وهب ابن منبه. وفي عبارة ابن السيد: أرض بيت المقدس. وقيل: الساهرة: جهنم. أعاذنا الله تعالى منها، قاله قتادة.و قيل: هي أرض الشام قاله مقاتل. وقال أبو عمرو الشيباني في قول الشماخ:
  توائل من مصك أنصبته                      حوالب أسهريه بالذنين قال: الأسهران : الأنف، والذكر، رواه شمر، وهو مجاز. وقيل: هما عرقان في المتن يجري فيهما المني، فيقع في الذكر، وأنشدوا قول الشماخ. وقيل: هما عرقان في الأنف، وقال بعضهم: هما عرقان في المنخرين من باطن، إذا اغتلم الحمار سالا دما أو ماء. وقيل: هما عرقان يصعدان من الأنثيين ثم يجتمعان عند باطن الفيشلة، أعني الذكر، وهما عرقا المني. وقيل: هما العرقان اللذان يندران من الذكر عند الإنعاظ.

  وأنكر الأصمعي الأسهرين ، قال: وإنما الرواية في قول الشماخ أسهرته أي لم تدعه ينام، وذكر أن أبا عبيدة غلط. قال أبو حاتم: وهو في كتاب عبد الغفار الخزاعي، وإنما أخذ كتابه فزاد فيه، أعني كتاب صفة الخيل، ولم يكن لأبي عبيدة علم بصفة الخيل، وقال الأصمعي: لو أحضرته فرسا وقيل ضع يدك على شيء منه، ما درى أين يضعها. والساهور: السهر، محركة كالسهار، بالضم بمعنى واحد. وفي التهذيب: السهار، والسهاد بالراء والدال. الساهور: الكثرة الساهور: القمر نفسه، كالسهر، محركة، سريانية، عن ابن دريد. وساهور القمر: غلافه، الذي يدخل فيه إذا كسف، فيما تزعمه العرب، كالساهرة، قال أمية بن أبي الصلت:
  لا نتقص فيه غير أن خبيئه                      قمر وساهور يسل ويغمد قال ابن دريد: ولم تسمع إلا في شعره، وكان يستعمل السريانية كثيرا، لأنه كان قد قرأ الكتب، قال: وذكره عبد الرحمن بن حسان، كذا في التكملة، وقال آخر يصف امرأة:
  كأنها عرق سام عنـد ضـاربـه                      أو فلقة خرجت من جوف ساهور يعني شقة القمر، وأنشد الزمخشري في الأساس:
  كأنها بهـثة تـرعـى بـأقـرية                      أوشقة خرجت من جوف ساهور قلت: البهثة: البقرة، والشقة: شقة القمر، ويروى: من جنب ناهور والناهور: السحاب.
 قال القتيبي: يقال للقمر إذا كسف: دخل في ساهوره، وهو الغاسق إذا وقب، وقال النبي صلى الله عليه وسلم لعائشة رضي الله عنها، وأشار إلى القمر، فقال: تعوذي بالله من هذا، فإنه الغاسق إذا وقب، يريد: يسود إذا كسف، وكل شيء اسود فقد غسق.
 ساهور القمر: دارته، سريانية. وقال ابن السكيت: وقيل: ليالي الساهور: التسع البواقي من آخر الشهر، سميت لأن القمر يغيب في أوائلها. يقال: الساهور: ظل الساهرة أي وجه الأرض. الساهور من العين: أصلها ومنبع مائها، يعني عين الماء، قال أبو النجم:
  لاقت تميم الموت في ساهورها                      بين الصفا والعين من سديرها والساهرية: عطر، لأنه يسهر في عملها وتجويدها، والإعجام تصحيف قاله الصغاني. ومسهر، كمحسن: اسم جماعة منهم: مسهر بن يزيد، ذكره أبو علي القالي في الصحابة. ومما يستدرك عليه: يقال للناقة: إنها لساهرة العرق، وهو طول حفلها وكثرة لبنها. وبرق ساهر، وقد سهر البرق، إذا بات يلمع، وهو مجاز.

##### Türkçe

**سهر**; **كفرح**; **يسهر** **سهرا**: uykusuz kaldı; gece uyumadı; ve falan **السهر** ve **السمر**i sever. Ve **رجل ساهر** ve **سهار**; **ككتان**; ve **سهران** ve **سهرة**; sonuncusu **كتؤدة** (yani çok **السهر** eden) [şeklindedir]; Yakub’dan. Ve Arapların insan aleyhine duasından: “Onun için **سهر** ve **عبر** yoktur.” Ve beni gam yahut ağrı **أسهرني**; Zü’r-Rumme dedi ve avlaklara gelen yaban eşeklerini vasfetti:
  “Ve gerçekten o, okları olanı **أسهرت**; geceyi neşeli geçirdi;
  onun için iki dirseğinin dayanağı üzerinde ve ‘hâv-hâv’ vardır.”
Ve Leys dedi: **السهر**: geceleyin uykunun engellenmesi; ve **رجل سهار العين**: uyku ona galip gelmez; Lihyânî’den.

Ve mecazdan, dediler ki: **ليل ساهر** yani **ذو سهر**; nitekim dediler ki: **ليل نائم**; Nâbiga dedi:
  “Seni Cümûmeyn’de bir gece gizledim, **ساهرا**;
  ve iki kaygı: ikisi de gizli ve açık idi.”
Zemahşerî bunu **الأساس**’ta böylece nakletti ve onu açıkladı. Dedim: **ساهرا**’nın, **كتمك**’teki **التاء**’dan hâl olması da muhtemeldir. Ve mecazdan **الساهرة**: yeryüzü; bunu İbn Abbâs’tan nakletti. Ve **الأساس**’ta: o, yolcusu **يسهر** olan düz, geniş yerdir. Yahut onun yüzü; bunu Leys, Ferrâ’dan nakletti. Ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi: çünkü onun bitkideki işi gece ve gündüz eşittir. Ve **الأساس**’ta: **أرض ساهرة**: çabuk biten; sanki bitkiyle **سهرت**; dedi:
  “**ساهرة**’ye giderler; sanki onun yoğunluğu ve sıkı kısmı, karanlık bir gecenin perdeleridir.”
Dedim: bu, Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözüdür. Mecazdan: **الساهرة**: akan göz(e); denir ki: **عين ساهرة**; gece ve gündüz akıyor, gevşemiyorsa. Ve hadiste: “Malın hayırlısı, **عين ساهرة**’dir; **لعين نائمة** (yani gece ve gündüz akan bir su gözü ve sahibi uyurken); böylece onun akışının devamını ona **سهرا** kıldı.” Ve Zemahşerî dedi: o, sahibinin gözü(dür); çünkü o, gönlü rahattır; onunla ilgilenmez. Denildi: **الساهرة**: yolcusu **يسهر** olan çöl; ve bununla Nâbiga’nın önceki sözü tefsir edildi. Aziz Kitap’ta: **فإذا هم بالساهرة**; denildi: o, ayak basılmamış bir yerdir; yahut o, Allah Teâlâ’nın kıyamet günü yenileyeceği bir yerdir. Ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi: ve denildi: o, Allah Teâlâ’ya üzerinde isyan edilmemiş bir yerdir. Ve denildi: **الساهرة**: Kudüs’te bir dağdır; bunu Vehb b. Münebbih söyledi. İbnü’s-Seyyid’in ibaresinde: Beytü’l-Makdis toprağı. Ve denildi: **الساهرة**: cehennemdir. Allah Teâlâ bizi ondan korusun; bunu Katâde söyledi. Ve denildi: o, Şam toprağıdır; bunu Mukâtil söyledi. Ve Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın şu sözü hakkında dedi:
  “Senin sertliğinden dolayı, onu dikti;
  sağanlar, onu iki kulakla **أسهريه**.”
Dedi: **الأسهران**: burun ve erkeklik organı; bunu Şemmer rivayet etti; ve bu mecazdır. Ve denildi: onlar, sırtta iki damardır; meni onların içinde akar; sonra erkeklik organına düşer; ve Şemmâh’ın sözüyle istişhâd ettiler. Ve denildi: onlar, burunda iki damardır. Ve bazısı dedi: onlar, iç taraftan iki burun deliğinde iki damardır; eşek azgınlaştığında kan yahut su akar. Ve denildi: onlar, iki testisten yükselen iki damardır; sonra **الفيشلة**’nin iç tarafında, yani erkeklik organında birleşirler; ve onlar, meninin iki damarıdır. Ve denildi: onlar, sertleşme sırasında erkeklik organından fışkıran iki damardır.

Ve Asmaî **الأسهرين**’i inkâr etti; dedi: Şemmâh’ın sözünde rivayet ancak **أسهرته**’dir; yani onu uyumaya bırakmadı; ve Ebû Ubeyde’nin yanıldığını zikretti. Ebû Hâtim dedi: o, Abdülgaffâr el-Huzâî’nin kitabındadır; ancak onun kitabını aldı da ona ekledi; yani **كتاب صفة الخيل**’i; ve Ebû Ubeyde’nin atların vasfı hakkında bilgisi yoktu. Ve Asmaî dedi: “Ona bir at getirsem ve ‘elini onun bir yerine koy’ dense, nereye koyacağını bilmezdi.” Ve **الساهور**: **السهر**; harekeli; **السهار** gibi; zamme ile, aynı mânâda. Ve **التهذيب**’te: **السهار** ve **السهاد**; **بالراء والدال**. **الساهور**: çokluk. **الساهور**: ayın kendisi; **كالسهر**; harekeli; Süryânîce; İbn Düreyd’den. Ve **ساهور القمر**: onun kılıfı; tutulduğunda içine girdiği (Arapların zannına göre); **كالساهرة**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
  “Onda eksiltmeyiz; ancak onun gizlisi,
  bir ay ve bir **ساهور**dur; çekilir ve kınlanır.”
İbn Düreyd dedi: onun ancak şiirinde işitildi; ve Süryânîceyi çok kullanırdı; çünkü kitapları okumuştu. Dedi: onu Abdurrahman b. Hassân zikretti; **التكملة**’de böyle. Ve bir başkası, bir kadını vasfederek dedi:
  “Sanki o, vuranın yanında Sâm damar(ı)dır;
  yahut **ساهور**’un içinden çıkmış bir parça.”
Yani ayın yarığı. Ve Zemahşerî **الأساس**’ta şu beyti nakletti:
  “Sanki o, köylerde otlayan bir inektir;
  yahut **ساهور**’un içinden çıkmış bir yarık.”
Dedim: **البهثة**: inek; ve **الشقة**: ayın yarığı; ve “**من جنب ناهور**” diye de rivayet edilir; ve **الناهور**: bulut.

Kuteybî dedi: ay tutulduğunda aya denir ki: “**ساهوره**’na girdi”; ve o, **الغاسق إذا وقب**’dur. Ve Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun), Âişe’ye (Allah ondan razı olsun) aya işaret ederek dedi: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, **الغاسق إذا وقب**’dur”; yani tutulduğunda kararır; ve her şey karardı mı **غسق** etmiştir.

**ساهور القمر**: onun hâlesi; Süryânîce. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: ve denildi: **ليالي الساهور**: ayın sonundan kalan dokuz gece; ay onların başlarında kaybolduğu için böyle adlandırıldı. Denir ki: **الساهور**: **ظل الساهرة**; yani yer yüzünün yüzü. Gözden **الساهور**: onun kökü ve suyunun kaynağı; yani su gözü. Ebû’n-Necm dedi:
  “Temîm, **ساهورها**’nda ölümü karşıladı;
  Safâ ile göz arasında, onun setlerinden.”
Ve **الساهرية**: bir ıtırdır; çünkü onun yapımında ve iyileştirilmesinde **يسهر** edilir; ve **الإعجام** tashîftir; bunu Sığânî söyledi. Ve **مسهر**; **كمحسن**: bir cemaatin adıdır; onlardan: **مسهر بن يزيد**; onu Ebû Ali el-Kâlî sahâbîler içinde zikretti. Ve ona ilâve olarak: deveye denir ki: “O, **ساهرة العرق**’tır”; bu, onun memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur. Ve **برق ساهر**; ve şimşek **سهر** etti; yani geceyi parlayarak geçirdiğinde; ve bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَهِرَ
1 سَهِرَ ذ , aor. سَهَرَ , inf. n. سَهَرٌ, He waked, was sleepless or wakeful, or did not sleep, by night; (S, K;) he abstained from sleep by night; (Lth;) he remained awake all the night or a part thereof: you say سَهِرَ اللَّيْلَ, or بَعْضَ اللَّيْلِ, He remained awake during the night, or a part of the night: (Msb:) [he passed the night, or a part of the night, sleepless, or without sleeping:] and سَهِرْتُ البَارِحَةَ I remained awake last night. (A.) ― -b2- مَالَهُ سَهِرَ وَعَهِرَ What aileth him? May he be sleepless by night, and may he grieve, or mourn, is an imprecation of the Arabs. (AZ, TA in this art. and art. عبر.) ― -b3- سَهِرَ البَرْقُ (tropical:) The lightning gleamed, or glistened, during the night. (A.)

مُسَاهَرَةٌ
3 مُسَاهَرَةٌ ذ signifies The being sleepless, or awake, with another: (KL, and Har p. 329:) [and the vying with another in remaining sleepless or awake:] and [like اـِسْهَارٌ, but I think this doubtful,] the making [one] sleepless or awake. (KL.) ساهر النُّجُومَ means He passed the night sleepless like as do the stars. (Har ubi suprà.)

اسهرهُ
4 اسهرهُ ذ He, (S, Msb,) or it, (A,) as anxiety, or trouble of mind, and pain, (TA,) caused him to wake, to be sleepless, or wakeful, or to remain awake. (S, A, Msb, TA.)

سَهَرٌ
سَهَرٌ ذ : see سَاهُورٌ.

سُهَرَةٌ
سُهَرَةٌ ذ : see سَاهِرٌ.

سَهْرَانٌ
سَهْرَانٌ ذ : see سَاهِرٌ.

سُهَارٌ
سُهَارٌ ذ A state of waking; sleeplessness, or wakefulness; (K;) i. q. سُهَادٌ; (T;) as also ↓ سَاهُورٌ. (K.)

سَهَّارٌ
سَهَّارٌ ذ : see سَاهِرٌ, in two places.

سَاهِرٌ
سَاهِرٌ ذ and ↓ سَهْرَانٌ (S, Msb, K) and ↓ سَهَّارٌ (K) and ↓ سُهَرَةٌ, (S, K,) the last of which is an intensive epithet, (S,) [and so is the third, and sometimes the second,] Waking, sitting up, sleepless, wakeful, or not sleeping, by night; (S, K;) [abstaining from sleep by night;] remaining awake all the night or a part thereof: (Msb:) and the last, [and third, and sometimes the second,] wakeful, or waking much, &c. (S.) You say, العَيْنِ ↓ رَجُلٌ سَهَّارُ A man whom sleep does not overcome. (Lh.) ― -b2- بَرْقٌ سَاهِرٌ (tropical:) Lightning gleaming, or glistening, during the night. (A.) ― -b3- لَيْلٌ سَاهرِ (tropical:) A night of waking or sleeplessness or wakefulness: (K:) like as one says لَيْلٌ نَائِمٌ. (TA.) ― -b4- سَاهِرَةُ العِرْقِ (assumed tropical:) A she-camel that yields milk long and abundantly. (TA.) ― -b5- عَيْنٌ سَاهِرَةٌ (tropical:) A running spring or fountain: (K:) a spring or fountain that runs night and day, unremittingly. (A, * TA.) It is said in a trad., خَيْرُ المَالِ عَيْنٌ سَاهِرَةٌ لِعَيْنٍ نَائِمَةٍ (tropical:) The best of property is a spring of water that runs night and day while its owner is sleeping; (TA;) its owner having his mind unoccupied by it. (A.) ― -b6- أَرْضٌ سَاهِرَةٌ (tropical:) Land that produces plants quickly: as though it passed the night doing so. (A.) ― -b7- Also سَاهِرَةٌ [alone], (tropical:) A wide, or an extensive, tract of land, the traverser of which remains awake during the night: (A:) or the earth, or land: (K:) or the surface of the earth: (Fr, Lth, S, K:) because it produces plants or herbage alike by night and day: (Ibn-Es-Seed:) so in the Kur lxxix. 14: (S:) or (TA, but in the K “ and ”) a desert, syn. فَلَاةٌ, (K,) the traverser of which remains awake during the night: (TA:) or (TA, but in the K “ and ”) an untrodden land: (K:) or (TA) a land which God will create anew on the day of resurrection: (K:) or a land on which none has disobeyed God: (Ibn-Es Seed:) or (TA) Hell: (Katلdeh, K:) or (TA) [in the Kur ubi suprà] a certain mountain of Jerusalem: (Wahb Ibn-Munebbih, K:) or (TA) the land of Syria. (Mukلtil, K.)

سَاهِرَةٌ
سَاهِرَةٌ ذ fem. of سَاهِرٌ [q. v.]. ― -b2- See also سَاهُورٌ.

سَاهِرِيَّةٌ
سَاهِرِيَّةٌ ذ A certain perfume: [so called] because one is caused to be sleepless in preparing it, and making it good. (Sgh, K.)

سَاهُورٌ
سَاهُورٌ ذ : see سَهَارٌ. -A2- Also The sheath of the moon, (S, K,) which it enters when it is eclipsed, (TA,) accord. to the assertion of the Arabs; (S, TA;) as also ↓ سَاهِرَةٌ. (K.) One says, of the moon, when it is eclipsed, دَخَلَ فِى سَاهُورِهِ It has entered into its sheath. (Kt.) [Or] The shade, or shadow, of the سَاهِرَة, i. e., of the surface of the earth. (S, K.) ― -b2- The moon (K, TA) itself; as also ↓ سَهَرٌ; of Syriac origin, accord to IDrd. (TA.) ― -b3- The halo (دَارَة) of the moon: (K:) a Syriac word. (TA.) ― -b4- And السَّاهُورُ, The last nine nights of the lunar month: (K:) or so لَيَالِى السَّاهُورِ: because the moon is absent in its first part. (ISk.) ― -b5- Also سَاهُورٌ, The source of a spring of water. (K, * TA.) ― -b6- And Multitude; abundance. (K.)

الأَسْهَرَانِ
الأَسْهَرَانِ ذ (tropical:) Two ducts (عِرْقَانِ) in the two nostrils, (S, K, *) in the inside, (TA,) which, when an ass is excited by lust, flow with water, (S, TA,) or with blood: (TA:) so in the verse of Esh-Shemmلkh,
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ
حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ
[She seeks to escape from a strong (he-ass) whom the ducts of his two nostrils flowing with mucus have fatigued]: (S:) or the nose and the penis: (Sh, K:) or (TA, but in the K “ and ”) two ducts in the flesh and sinew next the back-bone, through which runs the seminal fluid into the penis: (K:) or (TA) two ducts rising from the two testicles, and meeting together in the interior of the penis, (K,) or of the فَيْشَلَة [or glans of the penis]; which are the ducts of the seminal fluid: (TA:) or the two veins or ducts of the penis which become prominent when it is in a state of erection: (TA:) and two veins or ducts in the eye: (K:) but As disallows اسهريه, and says that the true reading, in the verse of Esh-Shemmلkh, is أَسْهَرَتْهُ, meaning, [that] have not suffered him to sleep. (TA.) [See also حَالِبٌ.]

##### Türkçe

**سَهِرَ**
1 **سَهِرَ** ذ , muzâri‘i **سَهَرَ** , mastar ismi **سَهَرٌ**, O geceleyin uyanık kaldı, uykusuz oldu yahut uyanık oldu, yahut uyumadı; (S, K;) geceleyin uykudan kaçındı; (Lth;) gecenin tamamında yahut onun bir kısmında uyanık kaldı: **سَهِرَ اللَّيْلَ**, yahut **بَعْضَ اللَّيْلِ** dersin, Gece boyunca, yahut gecenin bir kısmında uyanık kaldı: (Msb:) [geceyi, yahut gecenin bir kısmını, uykusuz, yahut uyumaksızın geçirdi:] ve **سَهِرْتُ البَارِحَةَ** Geçen gece uyanık kaldım. (A.) ― -b2- **مَالَهُ سَهِرَ وَعَهِرَ** Ona ne oldu? Geceleyin uykusuz kalsın ve kederlensin yahut yas tutsun, Arapların bir bedduasıdır. (AZ, TA bu maddede ve عبر maddesinde.) ― -b3- **سَهِرَ البَرْقُ** (mecaz:) Şimşek gece boyunca parladı yahut ışıldadı. (A.)

**مُسَاهَرَةٌ**
3 **مُسَاهَرَةٌ** ذ, Başkasıyla birlikte uykusuz yahut uyanık olmayı ifade eder: (KL, ve Har s. 329:) [ve uykusuz yahut uyanık kalmada başkasıyla yarışmayı:] ve [**اـِسْهَارٌ** gibi; fakat ben bunu şüpheli görüyorum,] [birini] uykusuz yahut uyanık kılmayı. (KL.) **ساهر النُّجُومَ** demek, Yıldızlar gibi geceyi uykusuz geçirdi, demektir. (Har, yukarıdaki yer.)

**اسهرهُ**
4 **اسهرهُ** ذ O, (S, Msb,) yahut o şey, (A,) kaygı yahut zihnin sıkıntısı ve ağrı gibi, (TA,) onu uyanık kalmaya, uykusuz yahut uyanık olmaya, yahut uyanık kalmaya sevk etti. (S, A, Msb, TA.)

**سَهَرٌ**
**سَهَرٌ** ذ : bk. **سَاهُورٌ**.

**سُهَرَةٌ**
**سُهَرَةٌ** ذ : bk. **سَاهِرٌ**.

**سَهْرَانٌ**
**سَهْرَانٌ** ذ : bk. **سَاهِرٌ**.

**سُهَارٌ**
**سُهَارٌ** ذ Uyanıklık hâli; uykusuzluk yahut uyanıklık; (K;) **سُهَادٌ** ile aynı anlamdadır; (T;) bunun gibi ayrıca ↓ **سَاهُورٌ**. (K.)

**سَهَّارٌ**
**سَهَّارٌ** ذ : bk. **سَاهِرٌ**, iki yerde.

**سَاهِرٌ**
**سَاهِرٌ** ذ ve ↓ **سَهْرَانٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **سَهَّارٌ** (K) ve ↓ **سُهَرَةٌ**, (S, K,) bunların sonuncusu pekiştirme sıfatıdır, (S,) [üçüncüsü de öyledir; ikincisi de bazen öyledir,] Geceleyin uyanık, oturup kalan, uykusuz, uyanık, yahut uyumayan; (S, K;) [geceleyin uykudan kaçınan;] gecenin tamamında yahut onun bir kısmında uyanık kalan: (Msb:) ve sonuncusu, [ve üçüncüsü, ve bazen ikincisi,] çok uyanık olan yahut çok uyanık kalan, vb. (S.) **العَيْنِ ↓ رَجُلٌ سَهَّارُ** dersin: Uykunun kendisine galip gelmediği bir adam. (Lh.) ― -b2- **بَرْقٌ سَاهِرٌ** (mecaz:) Gece boyunca parlayan yahut ışıldayan şimşek. (A.) ― -b3- **لَيْلٌ سَاهرِ** (mecaz:) Uyanıklık yahut uykusuzluk yahut uyanık olma gecesi: (K:) tıpkı **لَيْلٌ نَائِمٌ** denildiği gibi. (TA.) ― -b4- **سَاهِرَةُ العِرْقِ** (farz edilen mecaz:) Uzun süre ve bolca süt veren bir dişi deve. (TA.) ― -b5- **عَيْنٌ سَاهِرَةٌ** (mecaz:) Akan bir kaynak yahut pınar: (K:) gece ve gündüz, ara vermeksizin akan bir kaynak yahut pınar. (A, * TA.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **خَيْرُ المَالِ عَيْنٌ سَاهِرَةٌ لِعَيْنٍ نَائِمَةٍ** (mecaz:) Malın en hayırlısı, sahibi uyurken gece ve gündüz akan bir su kaynağıdır; (TA;) sahibi zihnini onunla meşgul etmemiş olarak. (A.) ― -b6- **أَرْضٌ سَاهِرَةٌ** (mecaz:) Bitkileri çabuk çıkaran toprak: sanki bunu yaparak geceyi geçirmiş gibi. (A.) ― -b7- Ayrıca **سَاهِرَةٌ** [yalnız], (mecaz:) Gece boyunca geçen kimsenin uyanık kaldığı geniş yahut yaygın bir arazi parçası: (A:) yahut yeryüzü yahut arazi: (K:) yahut yeryüzünün yüzeyi: (Fr, Lth, S, K:) çünkü gece ve gündüz eşit şekilde bitkiler yahut otlar çıkarır: (Ibn-Es-Seed:) Kur’ân’da lxxix. 14’te böyledir: (S:) yahut (TA, fakat K’da “ve”) bir çöl, eş anlamlısı **فَلَاةٌ**, (K,) gece boyunca geçen kimsenin uyanık kaldığı: (TA:) yahut (TA, fakat K’da “ve”) ayak basılmamış bir arazi: (K:) yahut (TA) Allah’ın kıyamet gününde yeniden yaratacağı bir arazi: (K:) yahut üzerinde hiç kimsenin Allah’a isyan etmediği bir arazi: (Ibn-Es Seed:) yahut (TA) Cehennem: (Katلdeh, K:) yahut (TA) [yukarıdaki yerde Kur’ân’da] Kudüs’ün belli bir dağı: (Wahb Ibn-Munebbih, K:) yahut (TA) Şam diyarı. (Mukلtil, K.)

**سَاهِرَةٌ**
**سَاهِرَةٌ** ذ **سَاهِرٌ**’in müennesi [bk.]. ― -b2- Ayrıca bk. **سَاهُورٌ**.

**سَاهِرِيَّةٌ**
**سَاهِرِيَّةٌ** ذ Belli bir koku: [böyle adlandırılmıştır] çünkü onu hazırlamada ve onu iyi yapmada kişi uykusuz bırakılır. (Sgh, K.)

**سَاهُورٌ**
**سَاهُورٌ** ذ : bk. **سَهَارٌ**. -A2- Ayrıca Ayın kınıdır, (S, K,) tutulduğunda içine girdiği, (TA,) Arapların iddiasına göre; (S, TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **سَاهِرَةٌ**. (K.) Ay hakkında, tutulduğunda, **دَخَلَ فِى سَاهُورِهِ** denir: Kınına girdi. (Kt.) [Yahut] **سَاهِرَة**’nin, yani yeryüzünün yüzeyinin gölgesi yahut gölgelik kısmı. (S, K.) ― -b2- Ayın kendisi; (K, TA) bunun gibi ayrıca ↓ **سَهَرٌ**; IDrd’ye göre Süryanice kökenlidir. (TA.) ― -b3- Ayın hâlesi (**دَارَة**) : (K:) Süryanice bir kelimedir. (TA.) ― -b4- Ve **السَّاهُورُ**, kamerî ayın son dokuz gecesi: (K:) yahut **لَيَالِى السَّاهُورِ** böyledir: çünkü ay ilk kısmında kayıptır. (ISk.) ― -b5- Ayrıca **سَاهُورٌ**, bir su kaynağının membaı. (K, * TA.) ― -b6- Ve çokluk; bolluk. (K.)

**الأَسْهَرَانِ**
**الأَسْهَرَانِ** ذ (mecaz:) İki burun deliğinin iç tarafındaki iki kanal (**عِرْقَانِ**), (S, K, *) (TA,) ki eşek şehvetle tahrik olunduğunda su akıtır, (S, TA,) yahut kan: (TA:) Eş-Şemmلkh’ın beytinde böyledir:
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْهُ
حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ
[O, iki burun deliğinin kanalları sümük akıtarak onu yormuş olan güçlü (erkek eşek)ten kaçıp kurtulmaya çalışır]: (S:) yahut burun ve penis: (Sh, K:) yahut (TA, fakat K’da “ve”) omurga yanındaki et ve sinirde bulunan iki kanal; meni sıvısı bunlardan penise akar: (K:) yahut (TA) iki testisten yükselen ve penisin iç kısmında, (K,) yahut **فَيْشَلَة**’nin [yahut penisin başının] içinde birleşen iki kanal; bunlar meni sıvısının kanallarıdır: (TA:) yahut ereksiyon hâlindeyken belirginleşen penisteki iki damar yahut kanal: (TA:) ve gözdeki iki damar yahut kanal: (K:) fakat As, **اسهريه**’yi kabul etmez ve Eş-Şemmلkh’ın beytinde doğru okunuşun **أَسْهَرَتْهُ** olduğunu söyler; anlamı: [onu] uyutmamışlardır. (TA.) [Ayrıca bk. **حَالِبٌ**.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَهِرَ
سَهِرَ A ( n. ac. سَهَر 4 ),
a.  Was sleepless, wakeful; watched.

سَاْهَرَ
سَاْهَرَ III ,
a.  Watched with.

أَسْهَرَ
أَسْهَرَ IV ,
a.  Rendered sleepless; made to watch.

سَهْرَة
سَهْرَة 1t ,
a.  Vigil, watch; eve; evening.

b.  Evening party.

سَهَر
سَهَر 4 ,
a.  Sleeplessness, wakefulness; watchfulness.

سَاْهِر
سَاْهِر 21 ,
a.  Wakeful, watchful; watcher.

سَاْهِرَة
سَاْهِرَة 21t ,
a.  Ground; earth.

b.  Desert.

c.  Plain that will be the scene of the last judgment.

d.  Inexhaustible spring.

سُهَاْر
سُهَاْر 24 ,
a.  see 4 .

سَهْرَاْنُ
سَهْرَاْنُ 33 ,
a.  see 21 .

سَاْهُوْر
سَاْهُوْر 40 ,
a.  Halo round the moon.

b.  Multitude.

##### Türkçe

**سَهِرَ**
**سَهِرَ** A ( n. ac. **سَهَر** 4 ),
a. Uykusuz kaldı, uyanık kaldı; gözetledi.

**سَاْهَرَ**
**سَاْهَرَ** III ,
a. İle birlikte gözetledi.

**أَسْهَرَ**
**أَسْهَرَ** IV ,
a. Uykusuz bıraktı; gözetlemeye sevk etti.

**سَهْرَة**
**سَهْرَة** 1t ,
a. Nöbet, gözetleme; akşam; akşam vakti.

b. Akşam toplantısı.

**سَهَر**
**سَهَر** 4 ,
a. Uykusuzluk, uyanıklık; gözetleme hâli.

**سَاْهِر**
**سَاْهِر** 21 ,
a. Uyanık, gözetleyen; gözetleyici.

**سَاْهِرَة**
**سَاْهِرَة** 21t ,
a. Yer; yeryüzü.

b. Çöl.

c. Son hükmün sahnesi olacak düzlük.

d. Tükenmez pınar.

**سُهَاْر**
**سُهَاْر** 24 ,
a. bkz. 4 .

**سَهْرَاْنُ**
**سَهْرَاْنُ** 33 ,
a. bkz. 21 .

**سَاْهُوْر**
**سَاْهُوْر** 40 ,
a. Ayın etrafındaki hâle.

b. Kalabalık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سهر
سَهِرَ - يَسْهَرُ - سَاهِر- سَاهِرَة
سَهِرَ - يَسْهَرُ + الكائن: يأرق: لا ينام الليل وهو يقظ يترقب أمراً
سَاهِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " سَهِرَ - يَسْهَرُ "
سَاهِرة - الساهِرة: مؤنث " سَاهِر": وهو كذلك فاعل مرة: الأمر أو الوضع العام الشديد والعسير الذي يجعل المرء يسهر: وهي اصطلاحاً: أرض أو يوم أو ما شابه، يظل الناس فيه يقظين مترقبين الحساب لشدته وهوله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعي واليقظة ضد الغفلة والنوم"، وهي:
فَاقَ - يَفِيْقُ، صَبَحَ - يَصْبَحُ، يَقِظَ - يَيْقَظُ (يَقُظَ - يَيْقُظُ)، هَجَدَ - يَهْجُدُ، سَمَرَ - يَسْمُرُ، سَهِرَ - يَسْهَرُ
الساهرة
 	﴿فإذا هم بالساهرة(14)﴾ النازعات
مختار الصحاح
● [سهر] س ه ر: السَّهَرُ الأرق وبابه طرب فهو سَاهِرٌ و سَهْرانٌ و أسْهَرَهُ غيره ورجل سُهَرةٌ كهمزة أي كثير السهر و السَّاهِرةُ وجه الأرض
معجم الفرائد القرآنية
س هـ ر
"السَّاهِرَةِ" في قوله تعالى :" فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ"(14) النازعات .
السّاهرة: الأرض البيضاء، المستوية، التي لا نبات فيها.وقيل هي الأرض التي لا ينام سالكها بسبب الخوف .
الراغب
سهر
- الساهرة (يريد قوله تعالى: }فإذا هم بالساهرة{ النازعات: 14) قيل: وجه الأرض، وقيل: هي أرض القيامة، وحقيقتها: التي يكثر الوطء بها، فكأنها سهرت بذلك إشارة إلى قول الشاعر:
- 249 - تحرك يقظان التراب ونائمه *** (هذا عجز بيت، وصدره:
إذا نحن سرنا بين شرق وبين مغرب
وهو لحريث بن عناب الطائي، في الحماسة البصرية 1/8؛ وأساس البلاغة مادة (يقظ) ؛ وشرح الحماسة 2/94)
والأسهران: عرقان في الأنف (قال كراع النمل: الأسهران: عرقان في المتن يجري فيهما الماء ثم يقع في الذكر. المنتخب 1/74).
ملخص اللسان:
1.     السَّهَرُ: الأَرَقُ.
2.     وقد سَهِرَ، بالكسر، يَسْهَرُ سَهَراً، فهو ساهِرٌ: لم ينم ليلاً؛ وهو سَهْرَانُ وأَسْهَرَهُ غَيْرُه.
3.     ورجل سُهَارُ العين: لا يغلبه  النوم؛
4.     والسَّاهرَةُ: الأَرضُ، وقيل: وَجْهُها. الساهرة وجه الأَرض العريضة البسيطة.
5.     وساهُورُ العين: أَصلها ومَنْبَعُ مائها، يعني عين الماء؛
6.     والسَّاهِرَةُ والسَّاهُورُ: كالغِلافِ للقمر يدخل فيه إِذا كَسَفَ فيما تزعمه العرب؛ والسَّاهُور: دَارَةُ القمر،
لسان العرب
● - سهر: السَّهَرُ: الأَرَقُ. وقد سَهِرَ، بالكسر، يَسْهَرُ سَهَراً، فهو  ساهِرٌ: لم ينم ليلاً؛ وهو سَهْرَانُ وأَسْهَرَهُ غَيْرُه. ورجل سُهَرَةٌ  مثال هُمَزَةٍ أَي كثيرُ السَّهَرِ؛ عن يعقوب. ومن دعاء العرب على  الإِنسان: ما له سَهِرَ وعَبِرَ. وقد أَسْهَرَني الهَمُّ أَو الوَجَعُ؛ قال ذو  الرمة ووصف حميراً وردت مصايد:  وقد أَسْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ باتَ جاذِلاً،  له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفَقَيْهِ وَحاوِحُ  الليث: السَّهَرُ امتناع النوم بالليل. ورجل سُهَارُ العين: لا يغلبه  النوم؛ عن اللحياني. وقالوا: ليل ساهر أَي ذو سَهَرٍ، كما قالوا ليل نائم؛  وقول النابغة:  كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهرا،  وهَمَّيْنِ: هَمّاً مُسْتَكِنّاً وظاهرا  يجوز أَن يكون ساهراً نعتاً لليل جعله ساهراً على الاتساع، وأَن يكون  حالاً من التاء في كتمتك؛ وقول أَبي كبير:  فَسْهِرْتُ عنها الكالِئَيْنِ، فَلَمْ أَنَمْ  حتى التَّفَتُّ إِلى السِّمَاكِ الأَعْزَلِ  أَراد سهرت معهما حتى ناما. وفي التهذيب: السُّهارُ والسُّهادُ، بالراء  والدال.  والسَّاهرَةُ: الأَرضُ، وقيل: وَجْهُها. وفي التنزيل: فإِذا هم  بالسَّاهِرَة؛ وقيل: السَّاهِرَةُ الفلاة؛ قال أَبو كبير الهذلي:  يَرْتَدْن ساهِرَةً، كَأَنَّ جَمِيمَا  وعَمِيمَها أَسْدافُ لَيْلٍ مُظْلِمِ  وقيل: هي الأَرض التي لم توطأْ، وقيل: هي أَرض يجددها الله يوم القيامة.  الليث: الساهرة وجه الأَرض العريضة البسيطة. وقال الفراء: الساهرة وجه  الأَرض، كأَنها سميت بهذا الاسم لأَن فيها الحيوان نومهم وسهرهم، وقال ابن  عباس: الساهرة الأَرض؛ وأَنشد:  وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ،  وما فاهوا به لَهُمُ مُقِيمُ  وساهُورُ العين: أَصلها ومَنْبَعُ مائها، يعني عين الماء؛ قال أَبو  النجم:  لاقَتْ تَمِيمُ المَوْتَ في ساهُورِها،  بين الصَّفَا والعَيْسِ من سَدِيرها  ويقال لعين الماء ساهرة إِذا كانت جارية. وفي الحديث: خير المال عَيْنٌ  ساهِرَةٌ لِعَيْنٍ نائمةٍ؛ أَي عين ماء تجري ليلاً ونهاراً وصاحبها نائم،  فجعل دوام جريها سَهَراً لها. ويقال للناقة: إِنها لَساهِرَةُ العِرْقِ،  وهو طُولُ حَفْلِها وكثرةُ لبنها.  والأَسْهَرَانِ: عِرْقان يصعدان من الأُنثيين حتى يجتمعا عند باطن  الفَيْشَلَةِ، وهما عِرْقا المَنِيِّ، وقيل: هما العرقان اللذان يَنْدُرانِ من  الذكر عند الإِنعاظ، وقيل: عرقان في المَتْنِ يجري فيهما الماء ثم يقع  في الذكر؛ قال الشماخ:  تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْه  حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ  وأَنكر الأَصمعي الأَسهرين، قال: وإِنما الرواية أَسهرته أَي لم تدعه  ينام، وذكر أَن أَبا عبيدة غلط. قال أَبو حاتم: وهو في كتاب عبد الغفار  الخزاعي وإِنما أَخذ كتابه فزاد فيه أَعني كتاب صفة الخيل، ولم يكن لأَبي  عبيدة علم بصفة الخيل. وقال الأَصمعي: لو أَحضرته فرساً وقيل وضع يدك على  شيء منه ما درى أَين يضعها. وقال أَبو عمرو الشيباني في قول الشماخ: حوالب  أَسهريه، قال: أَسهراه ذكره وأَنفه. قال ورواه شمر له يصف حماراً  وأُتنه: والأَسهران عرقان في الأَنف، وقيل: عرقان في العين، وقيل: هما عرقان في  المنخرين من باطن، إِذا اغتلم الحمار سالا دماً أَو ماء.  والسَّاهِرَةُ والسَّاهُورُ: كالغِلافِ للقمر يدخل فيه إِذا كَسَفَ فيما  تزعمه العرب؛ قال أُمية بن أَبي الصَّلْت:  لا نَقْصَ فيه، غَيْرَ أَنَّ خَبِيئَهُ  قَمَرٌ وساهُورٌ يُسَلُّ ويُغْمَدُ  وقيل: الساهور للقمر كالغلاف للشيء؛ وقال آخر يصف امرأَة:  كَأَنَّها عِرْقُ سامٍ عِنْدَ ضارِبِهِ،  أَو فَلْقَةٌ خَرَجَتْ من جَوفِ ساهورِ  يعني شُقَّةَ القمر؛ قال القتيبي: وقال الشاعر:  كَأَنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بِأَقْرِبَةٍ،  أَو شُقَّةٌ خَرَجَتْ مِن جَنْبِ ساهُورِ  البُهْثَة: البقرة. والشُّقَّةُ: شُقَّةُ القمر؛ ويروى: من جنب ناهُور.  والنَّاهُورُ: السَّحاب. قال القتيبي: يقال للقمر إِذا كَسَفَ: دَخَلَ في  ساهُوره، وهو الغاسقُ إِذا وَقَبَ. وقال النبي، صلى الله عليه وسلم،  لعائشة، رضي الله عنها، وأَشار إِلى القمر فقال: تَعَوَّذِي بالله من هذا  فإِنه الفاسِق إِذا وَقَبَ؛ يريد: يَسْوَدُّ إِذا كَسَفَ. وكلُّ شيء  اسْوَدَّ، فقد غَسَقَ.  والسَّاهُورُ والسَّهَرُ: نفس القمر. والسَّاهُور: دَارَةُ القمر،  كلاهما سرياني. ويقال: السَّاهُورُ ظِلُّ السَّاهِرَةِ، وهي وجْهُ  الأَرض.
مقاييس اللغة:
(سهر) السين والهاء والراء معظم بابه الأرَق، وهو ذَهاب النوم. يقال سَهَرَ يَسْهَرُ سَهَراً. ويقال للأرض: السّاهرة، سمِّيت بذلك لأن عملها في النَّبت دائماً ليلاً ونهاراً. ولذلك يقال:"خَير المالِ عينٌ خَرّارة، في أرض خوَّارة، تَسْهَرُ إذا نِمتَ، وتشهَد إذا غِبْتَ". وقال أميّة بن أبي الصلت:
وفيها لَحْمُ ساهرةٍ وبحرٍ *** وما فاهُوا بِهِ لهمُ مقيم([5])
وقال آخر، وذكر حَميرَ وحْش:
يرتَدْنَ ساهرةً كأنَّ عميمَها *** وجَمِيمَها  أسدافُ ليلٍ مظلمِ([6])
ثم صارت السّاهرةُ اسماً لكلِّ أرض. قال الله جلَّ جلالُهُ: ﴿فإنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ. فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ﴾ [النازعات 13-14] والأسهران: عِرقان في الأنف من باطن، إذا اغتلم الحِمارُ سالا ماءً. قال الشَّمّاخ:
تُوائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ  *** حوالبُ أسهريهِ بالذَّنِينِ([7])
وكأنَّما سمِّيتا بذلك لأنّهما يسيلان ليلاً كما يسيلان نهاراً. ويروى "أسهرته". ويقال رجلٌ سُهَرَةٌ: قليل النّوم. وأمّا السَّاهور فقال قوم: هو غلاف القمر؛ ويقال هو القمر. وأيَّ ذلك كان فهو من الباب؛ لأنَّه يسبح في الفَلَك دائباً، ليلاً ونهاراً.
القاموس المحيط:
سَهِرَ، كفَرِحَ لم يَنَمْ لَيْلاً. ورجلٌ ساهِرٌ وسَهَّارٌ وسَهْرانُ وسُهَرَةٌ، كتُؤَدَةٍ. ولَيْلٌ ساهِرٌ ذُو سَهَرٍ. والساهِرَةُ الأرضُ، أو وَجْهُها، والعينُ الجاريةُ، والفَلاةُ، وأرضٌ لم تُوطَأْ، أو أرضٌ يُجَدِّدُها اللّهُ تعالى يومَ القيامَةِ، وجَبَلٌ بالقُدسِ، وجَهَنَّمُ، وأرضُ الشامِ. والأَسْهَرانِ الأَنْفُ، والذَّكَرُ، وعِرْقانِ في المَتْنِ يَجْرِي فيهما المَنِيُّ، فَيَقَعُ في الذَّكَرِ، وعِرْقانِ في الأَنْفِ، وعِرْقانِ في العينِ، وعِرْقانِ يَصْعَانِ من الأُنْثَيَيْنِ، يَجْتِمعانِ عندَ باطِنِ الذَّكَرِ. والسَّاهُورُ السَّهَرُ، كالسُّهارِ، والكَثْرَةُ، والقَمَرُ، وغِلافهُ، كالساهِرَةِ، ودَارَتُه، والتِّسْعُ البَواقِي من الشَّهْرِ. وظِلُّ الساهِرَةِ، أي وَجْهُ الأرضِ، من العينِ أصْلُها. والساهِرِيَّةُ عِطْرٌ لأَنَّه يُسْهَرُ في عَمَلِها وتَجْويدِها. ومُسْهِرٌ، كمُحْسِنٍ اسمٌ.
تاج العروس:
سهر
سَهَر كفرحَ يَسْهَر سَهَراً : أرق ولم ينَمْ ليلاً وفلان يُحبُّ السَّهَر والسَّمرَ . ورجلٌ ساهرٌ وسَهَّار ككَتّان وسَهْرانُ وسُهَرةٌ الأخيرة كتُؤدةٍ أي كثيرُ السَّهر عن يعقوب . ومن دعاء العرب على الإنسْان : ماله سَهِرَ وعَبِرَ . وقد أسْهَرَني الهَمُّ أو الوجعُ قال ذُو الرُّمةِ ووصفَ حَميراً وردتْ مصائدَ :
وقد أسْهَرَتْ ذا أسْهُمٍ باتَ جاذِلاً ... له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفقيْهِ وَحَاوِح وقال الليثُ : السَّهَر : امتناعُ النَّومِ بالليل ورجلٌ سُهَارُ العينِ : لا يغْلبُه النَّوم عن اللحْيانيّ
و من المَجاز قالوا : ليلٌ سَاهرٌ أي ذُو سَهَر كما قالوا : ليلٌ نائِم قال النابِغة :
كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهراً ... وَهمَّيْنِ : هَمَّاً مُسْتكنَّاً وظاهِراً هكذا أوردهُ الزمَخْشري في الأساس وفسَّره . قلت : ويحْتَمِل أن يكون ساهِراً حالاً من التاءِ في كتَمْك و من المجاز السّاهرةُ : الأرضُ ونقلَ ذلك عن ابن عباس . وفي الأساس : هي الأرض البسيطةُ العريضةُ يّسْهر سالكُها . أو وجْهُها قاله الليثُ عن الفراء . وقال ابن السيد في الفرق : لأنّ عملها في النباتِ بالليلِ والنهار سواءٌ . وفي الأساس : أرضٌ ساهرةٌ : سريعة النَّبات كأّنها سَهِرتْ بالنبات قال : يرتْدنَ ساهِرةً كأنّ عَميِمَها وجَميمها أسدافُ ليلٍ مُظْلمِ قلت : وهو قولُ أبي كبيرٍ الهُذلي . من المجاز : السّاهرةُ : العيِنُ الجاريةُ يقال : عينٌ ساهِرةٌ إذا كانتْ تجْري ليْلاً ونَهَاراً لا تفتُر وفي الحديث " خيْرُ المالِ عيْنٌ ساهرةٌ لعَيْنٍ نائمة أي عينُ ماءٍ تجري ليلاً ونهاراً وصاحُبِها نائمٌ فجعلَ دوامَ جرْيها سَهَراً لها . وقال الزمخْشَرِيّ : وهي عينُ صاحِبِها لأنه فارغُ البالِ لايَهتمُّ بها . قيل : السَّاهِرةُ : الفلاةُ يسهرُ سالِكُها وبه فسَّروا قول النابغةِ السابق . في الكتاب العزيز " فإذا هُمْ بالساهرةٍ " قيل : هي أرضٌ لم تُوطأْ أو هي أرضٌ يُجدَِّدُها اللهُ تعالى يومَ القيامةِ وقال ابن السيد في الفْرق : وقيل : هي أرْضٌ لم يُعصَ اللهُ تعالى عليها . وقيل : السّاهرَةُ : جبلٌ بالقْدِسِ قاله وَهْبُ ابن مُنبِّهٍ . وفي عبارة ابن السيد : أرضُ بيتِ المَقْدسِ . وقيل : السَّاهِرةٌ : جَهَنَّمُ . أعاذنا الله تعالى منها قاله قَتادَة . و قيل : هي أرْضُ الشّامِ قاله مُقاتل . وقال أبو عَمرٍو الشيْبانيّ في قول الشَّماخ :
تُوائلُ من مِصَكٍّ أنْصَبتْهُ ... حَوالبُ أسْهَريْه بالذَّنينِ قال : الأسْهَران : الأنفُ والذَّكرُ رواه شمرٌ وهو مجاز . وقيل : هما عرْقانِ في المتْن يجري فيهما المَنيُّ فيقعُ في الذَّكر وأنشدوا قول الشَّمَّاخ . وقيل : هما عرْقان في الأنف وقال بعضهم : هما عرقان في المنْخَرينِ من باطن إذا اغْتَلَمَ الحِمارُ سالا دماً أو ماءً . وقيل : هما عرْقانِ يَصعَدانِ من الأنثييْنِ ثم يَجْتمعان عند باطنِ الفَيشلةِ أعني الذكر وهما عْرِقا المنيِّ . وقيل : هما العِرْقانِ اللذانِ ينْدُرانِ من الذَّكر عند الإنْعاظِ
وأنكر الأصمعيّ الأسْهَريْنِ قال : وإنَّما الرّوايةُ في قول الشَّماخِ أسْهَرتْه أي لم تدعْهُ ينام وذكر أن أبا عُبيْدةَ غَلِطَ . قال أبو حاتم : وهو في كتاب عبد الغفّارِ الخُزاعيّ وإنما أخذَ كتابه فزادَ فيه أعني كتابَ صِفةِ الخيْلِ ولم يكن لأبي عُبيدَةَ علْمٌ بصفة الخيْلِ وقال الأصمعيّ : لو أحْضرتْه فَرَساً وقيل ضعْ يدَكَ على شيءٍ منه ما دَرَى أيْن يَضَعُها . والسَّاهُور : السَّهَرُ محركةً كالسُّهارِ بالضمِّ بمعنى واحدِ . وفي التهذيب : السُّهّار والسُّهادُ بالراءِ والدال . السّاهُور : الكَثْرَةُ السّاهُورُ : القَمَرُ نفسه كالسَّهَرِ مُحركةً سُرْيانيّة عن ابن دُريْدٍ . وساهُور القمر : غِلافُه الذي يدخُلُ فيه إذا كُسِفَ فيما تزعُمه العرب كالسّاهرة قال أميَّةُ بن أبي الصَّلْت :
لا نتقصَ فيه غَيْرَ أنَّ خَبيئهُ ... قَمَرٌ وساهُورٌ يُسلُّ ويُغْمدُ قال ابن دُريْد : ولم تُسْمع إلا في شِعْره وكان يَسْتعْملُ السُّرْيانّية كثيراً لأنه كان قد قرأ الكُتُب قال : وذكرَه عبد الرحمنِ بن حسّان كذا في التَّكْملة وقال آخر يصف امرأةً :
كأنَّها عِرْقُ سامٍ عنْد ضَاربِهِ ... أو فِلْقَةٌ خَرَجتْ من جَوفِ ساهُورِ يعني شُقَّةُ القمر وأنشد الزَّمّخْشريّ في الأساس :
كأنَّها بُهْثةٌ تَرْعى بأقْرِيةٍ ... أوشِقَّةٌ خَرَجتْ من جَوفْ ساهُور قلت : البَهْثة : البقرةَ والشَّقَّةُ : شِقَّة القمر ويُرْوى : من جنْب ناهور والناهور : السّحاب
قال القُتيْبيّ : يقال للقمر إذا كُسِفَ : دخلَ في ساهُوره وهو الغاسِقُ إذا وقب وقال النبي صلى الله عليه وسلم لعائشَةَ رضي الله عنها وأشارَ إلى القمر فقال : تعَوَّذي بالله من هذا فإنه الغاسِقُ إذا وقَب يريد : يَسْودُّ إذا كُسِف وكلّ شْيءٍ اسودّ فقد غَسَقَ
ساهورُ القمرِ : دارَتُه سُرْيانّية . وقال ابن السِّكِّيتِ : وقيل : ليالي السّاهور : التِّسْعُ البواقي منْ آخرِ الشَّهْر سُميت لأنّ القمرَ يغيبُ في أوائلها . يقال : الساّهُور : ظِلُّ الساهرةِ أي وجْه الأرْضِ . السّاهور من العيْن : أصلُها ومنبعُ مائها يعنِي عينَ الماء قال أبو النجْمِ :
لاقتْ تَميمُ الموْتَ في ساهُورِها ... بينَ الصَّفاَ والعَيْن من سديرها والسَّاهرِيّة : عِطْرٌ لأنه يُسْهَرُ في عمَلِها وتَجْويدها والإعجامُ تصْحيف قاله الصّغاني . ومُسْهِرٌ كمُحْسنٍ : اسْم جماعةٍ منهم : مُسْهِرُ بن يزيدَ ذكره أبو عليٍّ القالي في الصحابة . ومما يستدرك عليه : يقال للنَّاقةِ : إنها لسَاهرّةُ العْرقِ وهو طُولُ حفْلها وكثْرةُ لبنها . وبَرْقٌ ساهرٌ وقد سهِرَ البرقُ إذا باتَ يلْمعُ وهو مجاز

##### Türkçe

سهر
**سَهِرَ - يَسْهَرُ - سَاهِر- سَاهِرَة**
**سَهِرَ - يَسْهَرُ** + varlık: uykusuz kalır: gece uyumaz; o, uyanıktır, bir şeyi gözetleyip bekler.
**سَاهِر**: “**سَهِرَ - يَسْهَرُ**”dan ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe.
**سَاهِرة - الساهِرة**: “**سَاهِر**”in müennesi; o da böyledir; ayrıca bir defalık fâil (fâil-i merre)dir: kişiyi uykusuz bırakan şiddetli ve zor genel iş veya durum; ve ıstılah olarak: insanların, şiddeti ve dehşeti sebebiyle, içinde uyanık kalıp hesabı bekledikleri yer veya gün yahut benzeri.

Ve lafız, “gaflet ve uykuya karşı şuur ve uyanıklık” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**فَاقَ - يَفِيْقُ**، **صَبَحَ - يَصْبَحُ**، **يَقِظَ - يَيْقَظُ (يَقُظَ - يَيْقُظُ)**، **هَجَدَ - يَهْجُدُ**، **سَمَرَ - يَسْمُرُ**، **سَهِرَ - يَسْهَرُ**

الساهرة
	﴿Artık bir de bakarsın ki onlar **بالساهرة**dedirler (14)﴾ **النازعات**

مختار الصحاح
● [**سهر**] س ه ر: **السَّهَرُ** uykusuzluk (araku)dur; babı **طرب**tır; o hâlde o **سَاهِرٌ** ve **سَهْرانٌ**dır; başkası onu **أسْهَرَهُ** (uykusuz bıraktı); ve **رجل سُهَرةٌ** (hemze vezni gibi) yani çok uykusuz kalan; ve **السَّاهِرةُ** yerin yüzüdür.

معجم الفرائد القرآنية
س هـ ر
“**السَّاهِرَةِ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ**”(14) **النازعات**.
**السّاهرة**: bitki olmayan, düz, beyaz toprak. Ve denildi ki: korku sebebiyle, yolcusunun uyumadığı topraktır.

الراغب
سهر
- **الساهرة** (Yüce Allah’ın şu sözünü kasteder: }**فإذا هم بالساهرة**{ **النازعات**: 14) denildi ki: yerin yüzü; ve denildi ki: o, kıyamet yeridir; ve onun hakikati: üzerinde ayak basmanın çok olduğu (yerdir); sanki bununla uykusuz kalmıştır; şairin sözüne işaret olarak:
- 249 - Uyanığı da toprağı da ve uyuyanı da hareket ettirdi *** (bu bir beytin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
Doğu ile batı arasında yürüdüğümüzde
ve o, Harîs b. ‘Anâb et-Tâî’nindir; **الحماسة البصرية** 1/8; ve **أساس البلاغة** “**يقظ**” maddesi; ve **شرح الحماسة** 2/94)
Ve **والأسهران**: burunda iki damardır (Kırâ‘u’n-neml dedi ki: **الأسهران**: sırtta iki damardır; içlerinde su akar, sonra erkeklik organına düşer. **المنتخب** 1/74).

ملخص اللسان:
1.     **السَّهَرُ**: uykusuzluk (araku).
2.     Ve **سَهِرَ**, kesre ile, **يَسْهَرُ** **سَهَراً**; o hâlde o **ساهِرٌ**dur: gece uyumadı; ve o **سَهْرَانُ**dur; ve başkası onu **أَسْهَرَهُ**.
3.     Ve **رجل سُهَارُ العين**: uyku ona galip gelmez;
4.     Ve **السَّاهرَةُ**: topraktır; ve denildi ki: onun yüzüdür. **الساهرة** geniş, düz yer yüzüdür.
5.     Ve **ساهُورُ العين**: onun aslı ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü;
6.     Ve **السَّاهِرَةُ** ile **السَّاهُورُ**: Arapların iddia ettiklerine göre, tutulduğunda ayın içine girdiği kılıf gibidir; ve **السَّاهُور**: ayın halkasıdır.

لسان العرب
● - **سهر**: **السَّهَرُ**: uykusuzluk (araku). Ve **سَهِرَ**, kesre ile, **يَسْهَرُ** **سَهَراً**; o hâlde o **ساهِرٌ**dur: gece uyumadı; ve o **سَهْرَانُ**dur; ve başkası onu **أَسْهَرَهُ**. Ve **رجل سُهَرَةٌ** **هُمَزَةٍ** misali; yani çok uykusuzluk sahibi; Yakub’dan. Ve Arapların insan aleyhine duasından: “Ona ne oldu da **سَهِرَ** ve **عَبِرَ**?” Ve beni gam yahut ağrı **أَسْهَرَني** (uykusuz bıraktı); Zû’r-Rumme dedi ve avlaklara gelen yaban eşeklerini vasfetti:
وقد أَسْهَرَتْ ذا أَسْهُمٍ باتَ جاذِلاً،
له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفَقَيْهِ وَحاوِحُ
el-Leys: **السَّهَرُ**, geceleyin uykunun engellenmesidir. Ve **رجل سُهَارُ العين**: uyku ona galip gelmez; el-Lihyânî’den. Ve dediler: **ليل ساهر** yani **ذو سَهَرٍ**, dedikleri gibi: **ليل نائم**; Nâbiga’nın sözü:
كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهرا،
وهَمَّيْنِ: هَمّاً مُسْتَكِنّاً وظاهرا
**ساهراً**ın, genişlik yoluyla geceye sıfat olması caizdir; onu uykusuz kılmıştır; ve **كتمتك**teki **تاء**dan hâl olması da caizdir; ve Ebû Kebîr’in sözü:
فَسْهِرْتُ عنها الكالِئَيْنِ، فَلَمْ أَنَمْ
حتى التَّفَتُّ إِلى السِّمَاكِ الأَعْزَلِ
İstedi ki: ikisi uyuyuncaya kadar onlarla birlikte uykusuz kaldım. Ve **التهذيب**’de: **السُّهارُ** ve **السُّهادُ**, **راء** ve **دال** ile.
Ve **السَّاهرَةُ**: topraktır; ve denildi ki: onun yüzüdür. Ve tenzilde: **فإِذا هم بالسَّاهِرَة**; ve denildi ki: **السَّاهِرَةُ** çöldür; Ebû Kebîr el-Huzelî dedi:
يَرْتَدْن ساهِرَةً، كَأَنَّ جَمِيمَا
وعَمِيمَها أَسْدافُ لَيْلٍ مُظْلِمِ
Ve denildi ki: o, ayak basılmamış topraktır; ve denildi ki: Allah’ın kıyamet günü yenilediği topraktır. el-Leys: **الساهرة** geniş, düz yer yüzüdür. Ferrâ dedi: **الساهرة** yerin yüzüdür; sanki bu adla adlandırıldı; çünkü onda hayvanların uykuları ve uykusuzlukları vardır. Ve İbn Abbâs dedi: **الساهرة** topraktır; ve şu beyit okundu:
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ،
وما فاهوا به لَهُمُ مُقِيمُ
Ve **ساهُورُ العين**: onun aslı ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü; Ebû’n-Necm dedi:
لاقَتْ تَمِيمُ المَوْتَ في ساهُورِها،
بين الصَّفَا والعَيْسِ من سَدِيرها
Ve su gözüne, akıcı ise, **ساهرة** denilir. Ve hadiste: “Hayrü’l-mâl, uyuyan bir göz için **عينٌ ساهِرَةٌ**dır”; yani gece ve gündüz akan bir su gözü; sahibi uyurken; onun akışının devamını ona **سَهَراً** kıldı. Ve deveye denilir: “O, elbette **لَساهِرَةُ العِرْقِ**tir”; bu, memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur.
Ve **الأَسْهَرَانِ**: iki damardır; iki testisten yükselir, sonra **الفَيْشَلَة**nin iç tarafında birleşir; ikisi de meninin iki damarıdır. Ve denildi ki: ikisi, ereksiyon sırasında erkeklik organından fışkıran iki damardır. Ve denildi ki: sırtta iki damardır; içlerinde su akar, sonra erkeklik organına düşer; Şemmâh dedi:
تُوائِلُ مِنْ مِصَكٍّ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَرَيْهِ بِالذَّنِينِ
Ve Asma‘î **الأَسهرين**i inkâr etti; dedi ki: rivayet ancak **أَسهرته**dir; yani onu uyumaya bırakmadı; ve Ebû Ubeyde’nin yanıldığını zikretti. Ebû Hâtim dedi: O, Abdülgaffâr el-Huzâ‘î’nin kitabındadır; ancak onun kitabını aldı da ona ekleme yaptı; yani “atların sıfatı” kitabını; Ebû Ubeyde’nin atların sıfatı hakkında bilgisi yoktu. Asma‘î dedi: Ona bir at getirsen ve “elini onun bir yerine koy” dense, nereye koyacağını bilmezdi. Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın “**حوالب أَسهريه**” sözünde dedi ki: **أَسهراه** onun erkeklik organı ve burnudur. Dedi ki: Şemr onu, bir yaban eşeğini ve dişisini vasfederken rivayet etti: ve **الأَسهران** burunda iki damardır; ve denildi ki: gözde iki damardır; ve denildi ki: iç taraftan iki burun deliğinde iki damardır; yaban eşeği azdığında ikisi kan yahut su akıtır.
Ve **السَّاهِرَةُ** ile **السَّاهُورُ**: Arapların iddia ettiklerine göre, tutulduğunda ayın içine girdiği kılıf gibidir; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
لا نَقْصَ فيه، غَيْرَ أَنَّ خَبِيئَهُ
قَمَرٌ وساهُورٌ يُسَلُّ ويُغْمَدُ
Ve denildi ki: **الساهور**, ay için, şey için kılıf gibidir; ve bir başkası, bir kadını vasfederek dedi:
كَأَنَّها عِرْقُ سامٍ عِنْدَ ضارِبِهِ،
أَو فَلْقَةٌ خَرَجَتْ من جَوفِ ساهورِ
Yani ayın parçası; Kuteybî dedi: ve şair dedi:
كَأَنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بِأَقْرِبَةٍ،
أَو شُقَّةٌ خَرَجَتْ مِن جَنْبِ ساهُورِ
**البُهْثَة**: inek. **الشُّقَّة**: ayın parçası; ve şöyle rivayet edilir: “**من جنب ناهُور**”. Ve **النَّاهُورُ**: buluttur. Kuteybî dedi: Ay tutulduğunda aya denilir: “**دَخَلَ في ساهُوره**”; ve o, “**الغاسقُ إِذا وَقَبَ**”dır. Ve Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, aya işaret ederek dedi: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, **الفاسِق إِذا وَقَبَ**dır”; yani: tutulduğunda kararır. Ve her şey karardıysa, **غَسَقَ** etmiştir.
Ve **السَّاهُورُ** ile **السَّهَرُ**: ayın kendisidir. Ve **السَّاهُور**: ayın halkasıdır; ikisi de Süryanicedir. Ve denilir: **السَّاهُورُ** **السَّاهِرَة**nin gölgesidir; o da yerin yüzüdür.

مقاييس اللغة:
(**سهر**) **السين** ve **الهاء** ve **الراء**: babının çoğu uykusuzluktur; o da uykunun gitmesidir. Denilir: **سَهَرَ يَسْهَرُ سَهَراً**. Ve toprağa denilir: **السّاهرة**; bununla adlandırıldı; çünkü onun bitkideki işi gece ve gündüz daimidir. Ve bunun için denilir: “Hayrü’l-mâl, çağlayan bir göz; gevşek bir toprakta; sen uyuduğunda o **تَسْهَرُ**, sen kaybolduğunda o şahitlik eder.” Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
وفيها لَحْمُ ساهرةٍ وبحرٍ *** وما فاهُوا بِهِ لهمُ مقيم([5])
Ve bir başkası dedi; ve yaban eşeklerini zikretti:
يرتَدْنَ ساهرةً كأنَّ عميمَها *** وجَمِيمَها  أسدافُ ليلٍ مظلمِ([6])
Sonra **السّاهرةُ**, her toprak için bir isim oldu. Allah, celâl ve celâli yüce olan, dedi: ﴿**فإنَّمَا هِيَ زَجْرَةٌ وَاحِدَةٌ. فَإِذَا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ**﴾ [**النازعات** 13-14]. Ve **الأسهران**: iç taraftan burunda iki damardır; yaban eşeği azdığında ikisi su akıtır. Şemmâh dedi:
تُوائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ  *** حوالبُ أسهريهِ بالذَّنِينِ([7])
Sanki ikisi, gece de gündüz de aktıkları için bununla adlandırılmıştır. Ve “**أسهرته**” rivayet edilir. Ve denilir: **رجلٌ سُهَرَةٌ**: az uykulu. **السَّاهور**a gelince, bir kavim dedi ki: o, ayın kılıfıdır; ve denilir: o, aydır. Bunlardan hangisi olursa olsun, o babdandır; çünkü o, felekte, gece ve gündüz, durmaksızın yüzer.

القاموس المحيط:
**سَهِرَ**, **فَرِحَ** gibi: gece uyumadı. Ve bir adam **ساهِرٌ** ve **سَهَّارٌ** ve **سَهْرانُ** ve **سُهَرَةٌ**, **تُؤَدَةٍ** gibi. Ve **لَيْلٌ ساهِرٌ**: **ذُو سَهَرٍ**. Ve **الساهِرَةُ**: topraktır; yahut onun yüzüdür; ve akan göz; ve çöl; ve ayak basılmamış toprak; yahut Allah Teâlâ’nın kıyamet günü yenilediği toprak; ve Kudüs’te bir dağ; ve cehennem; ve Şam toprağı. Ve **الأَسْهَرانِ**: burun; ve erkeklik organı; ve sırtta iki damardır; menî ikisinde akar, sonra erkeklik organına düşer; ve burunda iki damardır; ve gözde iki damardır; ve iki testisten yükselen iki damardır; erkeklik organının iç tarafında birleşirler. Ve **السَّاهُورُ**: **السَّهَرُ**dür; **السُّهارِ** gibi; ve çokluktur; ve aydır; ve onun kılıfıdır; **الساهِرَة** gibi; ve onun halkasıdır; ve ayın aydan kalan dokuz gecesidir. Ve **الساهِرَة**nin gölgesi; yani yerin yüzü; gözden: onun aslıdır. Ve **الساهِرِيَّةُ**: bir ıtırdır; çünkü onun yapımında ve güzelleştirilmesinde uykusuz kalınır. Ve **مُسْهِرٌ**, **مُحْسِنٍ** gibi, bir isimdir.

تاج العروس:
سهر
**سَهَر** **فرحَ** gibi, **يَسْهَر** **سَهَراً**: uykusuz kaldı ve gece uyumadı; ve falan **السَّهَر**i ve **السَّمر**i sever. Ve bir adam **ساهرٌ** ve **سَهَّار** **كَكَتّان** gibi ve **سَهْرانُ** ve **سُهَرةٌ**; sonuncusu **تُؤدةٍ** gibi; yani çok uykusuzluk sahibi; Yakub’dan. Ve Arapların insan aleyhine duasından: “Ona ne oldu da **سَهِرَ** ve **عَبِرَ**?” Ve beni gam yahut ağrı **أسْهَرَني**; Zû’r-Rumme dedi ve avlaklara gelen yaban eşeklerini vasfetti:
وقد أسْهَرَتْ ذا أسْهُمٍ باتَ جاذِلاً ... له فَوْقَ زُجَّيْ مِرْفقيْهِ وَحَاوِح
Ve el-Leys dedi: **السَّهَر**: geceleyin uykunun engellenmesidir. Ve **رجلٌ سُهَارُ العينِ**: uyku ona galip gelmez; el-Lihyânî’den.
Ve mecazdan: dediler: **ليلٌ سَاهرٌ** yani **ذُو سَهَر**; dedikleri gibi: **ليلٌ نائِم**. Nâbiga dedi:
كَتَمْتُكَ لَيْلاً بالجَمُومَيْنِ ساهراً ... وَهمَّيْنِ : هَمّاً مُسْتكنَّاً وظاهِراً
Zemahşerî bunu **الأساس**’ta böyle getirdi ve açıkladı. Dedim ki: **ساهِراً**ın, **كتَمْك**teki **التاءِ**dan hâl olması da muhtemeldir.
Ve mecazdan: **السّاهرةُ**: topraktır; bunu İbn Abbâs’tan nakletti. Ve **الأساس**’ta: o, geniş, düz topraktır; yolcusu uykusuz kalır. Yahut onun yüzüdür; el-Leys bunu Ferrâ’dan söyledi. Ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi ki: çünkü onun bitkideki işi gece ve gündüz eşittir. Ve **الأساس**’ta: **أرضٌ ساهرةٌ**: hızlı biten; sanki bitkiyle uykusuz kalmıştır; dedi:
يرتْدنَ ساهِرةً كأنّ عَميِمَها وجَميمها أسدافُ ليلٍ مُظْلمِ
Dedim ki: o, Ebû Kebîr el-Huzelî’nin sözüdür.
Mecazdan: **السّاهرةُ**: akan gözdür; denilir: **عينٌ ساهِرةٌ**; gece ve gündüz, gevşemeden akarsa. Ve hadiste: “Hayrü’l-mâl, uyuyan bir göz için **عيْنٌ ساهرةٌ**dır”; yani gece ve gündüz akan bir su gözü; sahibi uyurken; onun akışının devamını ona **سَهَراً** kıldı. Zemahşerî dedi: o, sahibinin gözüdür; çünkü o, gönlü rahattır, onunla ilgilenmez.
Denildi ki: **السَّاهِرةُ**: çöldür; yolcusu uykusuz kalır; ve bununla, Nâbiga’nın önceki sözü tefsir edildi. Kitab-ı azizde: “**فإذا هُمْ بالساهرةٍ**”; denildi ki: o, ayak basılmamış bir topraktır; yahut Allah Teâlâ’nın kıyamet günü yenilediği bir topraktır. İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi ki: ve denildi ki: o, Allah Teâlâ’ya üzerinde isyan edilmemiş bir topraktır. Ve denildi ki: **السّاهرَةُ**: Kudüs’te bir dağdır; Vehb b. Münebbih söyledi. İbnü’s-Seyyid’in ibaresinde: Beytü’l-Makdis toprağı. Ve denildi ki: **السَّاهِرةٌ**: cehennemdir; Allah Teâlâ bizi ondan korusun; Katâde söyledi. Ve denildi ki: o, Şam toprağıdır; Mukâtil söyledi.
Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın şu sözünde:
تُوائلُ من مِصَكٍّ أنْصَبتْهُ ... حَوالبُ أسْهَريْه بالذَّنينِ
dedi ki: **الأسْهَران**: burun ve erkeklik organıdır; Şemr onu rivayet etti; ve o mecazdır. Ve denildi ki: ikisi sırtta iki damardır; menî ikisinde akar, sonra erkeklik organına düşer; ve Şemmâh’ın sözü delil getirildi. Ve denildi ki: ikisi burunda iki damardır. Ve bazıları dedi ki: ikisi, iç taraftan iki burun deliğinde iki damardır; yaban eşeği azdığında ikisi kan yahut su akıtır. Ve denildi ki: ikisi, iki testisten yükselen iki damardır; sonra **الفَيشلة**nin iç tarafında birleşir; yani erkeklik organı; ikisi meninin iki damarıdır. Ve denildi ki: ikisi, ereksiyon sırasında erkeklik organından fışkıran iki damardır.
Ve Asma‘î **الأسْهَريْنِ**i inkâr etti; dedi ki: Şemmâh’ın sözünde rivayet ancak **أسْهَرتْه**dir; yani onu uyumaya bırakmadı; ve Ebû Ubeyde’nin yanıldığını zikretti. Ebû Hâtim dedi: O, Abdülgaffâr el-Huzâ‘î’nin kitabındadır; ancak onun kitabını aldı da ona ekleme yaptı; yani “atların sıfatı” kitabını; Ebû Ubeyde’nin atların sıfatı hakkında bilgisi yoktu. Asma‘î dedi: Ona bir at getirsen ve “elini onun bir yerine koy” dense, nereye koyacağını bilmezdi.
Ve **السَّاهُور**: **السَّهَر**dir; harekeli olarak; **السُّهار** (damme ile) gibi; tek mânâda. Ve **التهذيب**’te: **السُّهّار** ve **السُّهادُ**, **راء** ve **دال** ile.
**السّاهُور**: çokluktur. **السّاهُورُ**: ayın kendisidir; harekeli **السَّهَر** gibi; İbn Düreyd’den, Süryanicedir. Ve ayın **ساهُور**u: Arapların iddia ettiklerine göre, tutulduğunda içine girdiği kılıfıdır; **السّاهرة** gibi. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
لا نتقصَ فيه غَيْرَ أنَّ خَبيئهُ ... قَمَرٌ وساهُورٌ يُسلُّ ويُغْمدُ
İbn Düreyd dedi: Onun şiirinden başka işitilmedi; ve o, Süryaniceyi çok kullanırdı; çünkü kitapları okumuştu. Dedi ki: Abdurrahman b. Hassân onu zikretti; **التَّكْملة**’de böyle. Ve bir başkası, bir kadını vasfederek dedi:
كأنَّها عِرْقُ سامٍ عنْد ضَاربِهِ ... أو فِلْقَةٌ خَرَجتْ من جَوفِ ساهُورِ
Yani ayın parçası. Zemahşerî **الأساس**’ta şu beyti okuttu:
كأنَّها بُهْثةٌ تَرْعى بأقْرِيةٍ ... أوشِقَّةٌ خَرَجتْ من جَوفْ ساهُور
Dedim ki: **البَهْثة**: inektir; ve **الشَّقَّةُ**: ayın parçasıdır. Ve şöyle rivayet edilir: “**من جنْب ناهور**”; ve **الناهور**: buluttur.
Kuteybî dedi: Ay tutulduğunda aya denilir: “**دخلَ في ساهُوره**”; ve o, “**الغاسِقُ إذا وقب**”dır. Ve Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Âişe’ye, Allah ondan razı olsun, aya işaret ederek dedi: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, **الغاسِقُ إذا وقَب**dır”; yani: tutulduğunda kararır. Ve her şey karardıysa, **غَسَقَ** etmiştir.
Ayın **ساهور**u: onun halkasıdır; Süryanicedir. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: ve denildi ki: **ليالي السّاهور**: ayın sonundan kalan dokuz gecedir; ay, onların başlarında kaybolduğu için adlandırıldı. Denilir: **السّاّهُور**: **الساهرة**nin gölgesidir; yani yerin yüzü. **السّاهور** gözden: onun aslı ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü. Ebû’n-Necm dedi:
لاقتْ تَميمُ الموْتَ في ساهُورِها ... بينَ الصَّفاَ والعَيْن من سديرها
Ve **السَّاهرِيّة**: bir ıtırdır; çünkü onun yapımında ve güzelleştirilmesinde uykusuz kalınır; ve i‘câm (noktalama) bir tashîftir; Sığânî söyledi. Ve **مُسْهِرٌ** **مُحْسنٍ** gibi: bir cemaat ismidir; onlardan: **مُسْهِرُ بن يزيدَ**; Ebû Ali el-Kâlî onu sahâbede zikretti.
Ve ona ek olarak: deveye denilir: “O, elbette **لسَاهرّةُ العْرقِ**tir”; bu, memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur. Ve **بَرْقٌ ساهرٌ**; ve şimşek **سهِرَ** etti; yani geceleyin parlayarak kaldı; ve o mecazdır.
