# سهر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%87%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سهر

سهر، كفرح، يسهر سهرا: أرق، ولم ينم ليلا، وفلان يحب السهر والسمر. ورجل ساهر وسهار، ككتان، وسهران وسهرة، الأخيرة كتؤدة أي كثير السهر، عن يعقوب. ومن دعاء العرب على الإنسان: ماله سهر وعبر. وقد أسهرني الهم أو الوجع، قال ذو الرمة ووصف حميرا وردت مصائد:
  وقد أسهرت ذا أسهم بات جاذلا                      له فوق زجي مرفقيه وحاوح وقال الليث: السهر: امتناع النوم بالليل، ورجل سهار العين: لا يغلبه النوم، عن اللحياني.
 و من المجاز قالوا: ليل ساهر أي ذو سهر، كما قالوا: ليل نائم، قال النابغة:
  كتمتك ليلا بالجمومين ساهرا                      وهمين: هما مستكنا وظاهرا هكذا أورده الزمخشري في الأساس وفسره. قلت: ويحتمل أن يكون ساهرا حالا من التاء في كتمك و من المجاز الساهرة: الأرض ونقل ذلك عن ابن عباس. وفي الأساس: هي الأرض البسيطة العريضة يسهر سالكها. أو وجهها، قاله الليث عن الفراء. وقال ابن السيد في الفرق: لأن عملها في النبات بالليل والنهار سواء. وفي الأساس: أرض ساهرة: سريعة النبات، كأنها سهرت بالنبات، قال: يرتدن ساهرة كأن عميمها وجميمها أسداف ليل مظلم قلت: وهو قول أبي كبير الهذلي. من المجاز: الساهرة: العين الجارية، يقال: عين ساهرة، إذا كانت تجري ليلا ونهارا لا تفتر، وفي الحديث  خير المال عين ساهرة لعين نائمة أي عين ماء تجري ليلا ونهارا وصاحبها نائم، فجعل دوام جريها سهرا لها . وقال الزمخشري: وهي عين صاحبها، لأنه فارغ البال، لايهتم بها. قيل: الساهرة: الفلاة يسهر سالكها، وبه فسروا قول النابغة السابق. في الكتاب العزيز  فإذا هم بالساهرة  قيل: هي أرض لم توطأ، أو هي أرض يجددها الله تعالى يوم القيامة، وقال ابن السيد في الفرق: وقيل: هي أرض لم يعص الله تعالى عليها. وقيل: الساهرة: جبل بالقدس، قاله وهب ابن منبه. وفي عبارة ابن السيد: أرض بيت المقدس. وقيل: الساهرة: جهنم. أعاذنا الله تعالى منها، قاله قتادة.و قيل: هي أرض الشام قاله مقاتل. وقال أبو عمرو الشيباني في قول الشماخ:
  توائل من مصك أنصبته                      حوالب أسهريه بالذنين قال: الأسهران : الأنف، والذكر، رواه شمر، وهو مجاز. وقيل: هما عرقان في المتن يجري فيهما المني، فيقع في الذكر، وأنشدوا قول الشماخ. وقيل: هما عرقان في الأنف، وقال بعضهم: هما عرقان في المنخرين من باطن، إذا اغتلم الحمار سالا دما أو ماء. وقيل: هما عرقان يصعدان من الأنثيين ثم يجتمعان عند باطن الفيشلة، أعني الذكر، وهما عرقا المني. وقيل: هما العرقان اللذان يندران من الذكر عند الإنعاظ.

  وأنكر الأصمعي الأسهرين ، قال: وإنما الرواية في قول الشماخ أسهرته أي لم تدعه ينام، وذكر أن أبا عبيدة غلط. قال أبو حاتم: وهو في كتاب عبد الغفار الخزاعي، وإنما أخذ كتابه فزاد فيه، أعني كتاب صفة الخيل، ولم يكن لأبي عبيدة علم بصفة الخيل، وقال الأصمعي: لو أحضرته فرسا وقيل ضع يدك على شيء منه، ما درى أين يضعها. والساهور: السهر، محركة كالسهار، بالضم بمعنى واحد. وفي التهذيب: السهار، والسهاد بالراء والدال. الساهور: الكثرة الساهور: القمر نفسه، كالسهر، محركة، سريانية، عن ابن دريد. وساهور القمر: غلافه، الذي يدخل فيه إذا كسف، فيما تزعمه العرب، كالساهرة، قال أمية بن أبي الصلت:
  لا نتقص فيه غير أن خبيئه                      قمر وساهور يسل ويغمد قال ابن دريد: ولم تسمع إلا في شعره، وكان يستعمل السريانية كثيرا، لأنه كان قد قرأ الكتب، قال: وذكره عبد الرحمن بن حسان، كذا في التكملة، وقال آخر يصف امرأة:
  كأنها عرق سام عنـد ضـاربـه                      أو فلقة خرجت من جوف ساهور يعني شقة القمر، وأنشد الزمخشري في الأساس:
  كأنها بهـثة تـرعـى بـأقـرية                      أوشقة خرجت من جوف ساهور قلت: البهثة: البقرة، والشقة: شقة القمر، ويروى: من جنب ناهور والناهور: السحاب.
 قال القتيبي: يقال للقمر إذا كسف: دخل في ساهوره، وهو الغاسق إذا وقب، وقال النبي صلى الله عليه وسلم لعائشة رضي الله عنها، وأشار إلى القمر، فقال: تعوذي بالله من هذا، فإنه الغاسق إذا وقب، يريد: يسود إذا كسف، وكل شيء اسود فقد غسق.
 ساهور القمر: دارته، سريانية. وقال ابن السكيت: وقيل: ليالي الساهور: التسع البواقي من آخر الشهر، سميت لأن القمر يغيب في أوائلها. يقال: الساهور: ظل الساهرة أي وجه الأرض. الساهور من العين: أصلها ومنبع مائها، يعني عين الماء، قال أبو النجم:
  لاقت تميم الموت في ساهورها                      بين الصفا والعين من سديرها والساهرية: عطر، لأنه يسهر في عملها وتجويدها، والإعجام تصحيف قاله الصغاني. ومسهر، كمحسن: اسم جماعة منهم: مسهر بن يزيد، ذكره أبو علي القالي في الصحابة. ومما يستدرك عليه: يقال للناقة: إنها لساهرة العرق، وهو طول حفلها وكثرة لبنها. وبرق ساهر، وقد سهر البرق، إذا بات يلمع، وهو مجاز.

### Türkçe

**سهر**; **كفرح**; **يسهر** **سهرا**: uykusuz kaldı; gece uyumadı; ve falan **السهر** ve **السمر**i sever. Ve **رجل ساهر** ve **سهار**; **ككتان**; ve **سهران** ve **سهرة**; sonuncusu **كتؤدة** (yani çok **السهر** eden) [şeklindedir]; Yakub’dan. Ve Arapların insan aleyhine duasından: “Onun için **سهر** ve **عبر** yoktur.” Ve beni gam yahut ağrı **أسهرني**; Zü’r-Rumme dedi ve avlaklara gelen yaban eşeklerini vasfetti:
  “Ve gerçekten o, okları olanı **أسهرت**; geceyi neşeli geçirdi;
  onun için iki dirseğinin dayanağı üzerinde ve ‘hâv-hâv’ vardır.”
Ve Leys dedi: **السهر**: geceleyin uykunun engellenmesi; ve **رجل سهار العين**: uyku ona galip gelmez; Lihyânî’den.

Ve mecazdan, dediler ki: **ليل ساهر** yani **ذو سهر**; nitekim dediler ki: **ليل نائم**; Nâbiga dedi:
  “Seni Cümûmeyn’de bir gece gizledim, **ساهرا**;
  ve iki kaygı: ikisi de gizli ve açık idi.”
Zemahşerî bunu **الأساس**’ta böylece nakletti ve onu açıkladı. Dedim: **ساهرا**’nın, **كتمك**’teki **التاء**’dan hâl olması da muhtemeldir. Ve mecazdan **الساهرة**: yeryüzü; bunu İbn Abbâs’tan nakletti. Ve **الأساس**’ta: o, yolcusu **يسهر** olan düz, geniş yerdir. Yahut onun yüzü; bunu Leys, Ferrâ’dan nakletti. Ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi: çünkü onun bitkideki işi gece ve gündüz eşittir. Ve **الأساس**’ta: **أرض ساهرة**: çabuk biten; sanki bitkiyle **سهرت**; dedi:
  “**ساهرة**’ye giderler; sanki onun yoğunluğu ve sıkı kısmı, karanlık bir gecenin perdeleridir.”
Dedim: bu, Ebû Kebîr el-Hüzelî’nin sözüdür. Mecazdan: **الساهرة**: akan göz(e); denir ki: **عين ساهرة**; gece ve gündüz akıyor, gevşemiyorsa. Ve hadiste: “Malın hayırlısı, **عين ساهرة**’dir; **لعين نائمة** (yani gece ve gündüz akan bir su gözü ve sahibi uyurken); böylece onun akışının devamını ona **سهرا** kıldı.” Ve Zemahşerî dedi: o, sahibinin gözü(dür); çünkü o, gönlü rahattır; onunla ilgilenmez. Denildi: **الساهرة**: yolcusu **يسهر** olan çöl; ve bununla Nâbiga’nın önceki sözü tefsir edildi. Aziz Kitap’ta: **فإذا هم بالساهرة**; denildi: o, ayak basılmamış bir yerdir; yahut o, Allah Teâlâ’nın kıyamet günü yenileyeceği bir yerdir. Ve İbnü’s-Seyyid **الفرق**’ta dedi: ve denildi: o, Allah Teâlâ’ya üzerinde isyan edilmemiş bir yerdir. Ve denildi: **الساهرة**: Kudüs’te bir dağdır; bunu Vehb b. Münebbih söyledi. İbnü’s-Seyyid’in ibaresinde: Beytü’l-Makdis toprağı. Ve denildi: **الساهرة**: cehennemdir. Allah Teâlâ bizi ondan korusun; bunu Katâde söyledi. Ve denildi: o, Şam toprağıdır; bunu Mukâtil söyledi. Ve Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın şu sözü hakkında dedi:
  “Senin sertliğinden dolayı, onu dikti;
  sağanlar, onu iki kulakla **أسهريه**.”
Dedi: **الأسهران**: burun ve erkeklik organı; bunu Şemmer rivayet etti; ve bu mecazdır. Ve denildi: onlar, sırtta iki damardır; meni onların içinde akar; sonra erkeklik organına düşer; ve Şemmâh’ın sözüyle istişhâd ettiler. Ve denildi: onlar, burunda iki damardır. Ve bazısı dedi: onlar, iç taraftan iki burun deliğinde iki damardır; eşek azgınlaştığında kan yahut su akar. Ve denildi: onlar, iki testisten yükselen iki damardır; sonra **الفيشلة**’nin iç tarafında, yani erkeklik organında birleşirler; ve onlar, meninin iki damarıdır. Ve denildi: onlar, sertleşme sırasında erkeklik organından fışkıran iki damardır.

Ve Asmaî **الأسهرين**’i inkâr etti; dedi: Şemmâh’ın sözünde rivayet ancak **أسهرته**’dir; yani onu uyumaya bırakmadı; ve Ebû Ubeyde’nin yanıldığını zikretti. Ebû Hâtim dedi: o, Abdülgaffâr el-Huzâî’nin kitabındadır; ancak onun kitabını aldı da ona ekledi; yani **كتاب صفة الخيل**’i; ve Ebû Ubeyde’nin atların vasfı hakkında bilgisi yoktu. Ve Asmaî dedi: “Ona bir at getirsem ve ‘elini onun bir yerine koy’ dense, nereye koyacağını bilmezdi.” Ve **الساهور**: **السهر**; harekeli; **السهار** gibi; zamme ile, aynı mânâda. Ve **التهذيب**’te: **السهار** ve **السهاد**; **بالراء والدال**. **الساهور**: çokluk. **الساهور**: ayın kendisi; **كالسهر**; harekeli; Süryânîce; İbn Düreyd’den. Ve **ساهور القمر**: onun kılıfı; tutulduğunda içine girdiği (Arapların zannına göre); **كالساهرة**. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
  “Onda eksiltmeyiz; ancak onun gizlisi,
  bir ay ve bir **ساهور**dur; çekilir ve kınlanır.”
İbn Düreyd dedi: onun ancak şiirinde işitildi; ve Süryânîceyi çok kullanırdı; çünkü kitapları okumuştu. Dedi: onu Abdurrahman b. Hassân zikretti; **التكملة**’de böyle. Ve bir başkası, bir kadını vasfederek dedi:
  “Sanki o, vuranın yanında Sâm damar(ı)dır;
  yahut **ساهور**’un içinden çıkmış bir parça.”
Yani ayın yarığı. Ve Zemahşerî **الأساس**’ta şu beyti nakletti:
  “Sanki o, köylerde otlayan bir inektir;
  yahut **ساهور**’un içinden çıkmış bir yarık.”
Dedim: **البهثة**: inek; ve **الشقة**: ayın yarığı; ve “**من جنب ناهور**” diye de rivayet edilir; ve **الناهور**: bulut.

Kuteybî dedi: ay tutulduğunda aya denir ki: “**ساهوره**’na girdi”; ve o, **الغاسق إذا وقب**’dur. Ve Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun), Âişe’ye (Allah ondan razı olsun) aya işaret ederek dedi: “Bundan Allah’a sığın; çünkü o, **الغاسق إذا وقب**’dur”; yani tutulduğunda kararır; ve her şey karardı mı **غسق** etmiştir.

**ساهور القمر**: onun hâlesi; Süryânîce. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: ve denildi: **ليالي الساهور**: ayın sonundan kalan dokuz gece; ay onların başlarında kaybolduğu için böyle adlandırıldı. Denir ki: **الساهور**: **ظل الساهرة**; yani yer yüzünün yüzü. Gözden **الساهور**: onun kökü ve suyunun kaynağı; yani su gözü. Ebû’n-Necm dedi:
  “Temîm, **ساهورها**’nda ölümü karşıladı;
  Safâ ile göz arasında, onun setlerinden.”
Ve **الساهرية**: bir ıtırdır; çünkü onun yapımında ve iyileştirilmesinde **يسهر** edilir; ve **الإعجام** tashîftir; bunu Sığânî söyledi. Ve **مسهر**; **كمحسن**: bir cemaatin adıdır; onlardan: **مسهر بن يزيد**; onu Ebû Ali el-Kâlî sahâbîler içinde zikretti. Ve ona ilâve olarak: deveye denir ki: “O, **ساهرة العرق**’tır”; bu, onun memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur. Ve **برق ساهر**; ve şimşek **سهر** etti; yani geceyi parlayarak geçirdiğinde; ve bu mecazdır.
