# سوخ (س-و-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: س - و - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والسين وو ا ي ء معهما
خ ي س، خ س أ، س خ و، و س خ، س و خ، س خ ي مستعملات خيس: الخِيْسُ: منبت الطرفاء وأنواع الشجر، قال:
تعدد المنايا على أسامة في الخيِ? سِ عليه الطرفاءُ والأسلُ
وخاسَ يَخيسُ خَيْساً: وهو أن يبقى الشيء في موضعٍ فيفسد ويتغير كالجوز والتمر الخائسِ واللَّحْمِِ ونحوه، فإذا أنتن قيل: أَصَلَّ فهو مُصِلٌّ.
ويقرأ: "أإذا أَصْلَلْنا في الأرض" أي: أَنْتَنّا.
والزَّايُ في الجَوْز واللحم أَحْسَنُ من السين.
وإبِلٌ مُخَيِّسَةٌ: وهي التي لم تَسُرَحُ ولكنَّها تُخَيَّسُ للنَّحْرِ أو القَسْمِ.
والإنسان يُخَيَّسُ في المُخَيَّسِ حتى يبلغ منه شدة الغم والأذى ويذل ويهان. يقال: قد خاس فيه، وبه سمي سجن عليِّ بنِ أبي طالب - عليه السلام - مُخَيِّساً.
قال النابغة:
وخَيِّسِ الجِنّ إني قد أذنت لهُمُ		يبنون تَدْمُرَ بالصُّفَاحِ والعَمَدِ
أي: يحبسهم وكدهم في العمل.
ويقال للصبي: قل خَيْسُهُ ما أظرفه، أي: قل غمه، وليست بالعالية.
ويقال في الشَّتم: يُخاسُ أنفه، فيما كره، أي: يذل أنفه.
وخاسَ فلان بوعده أي: أخلف، وخَاسَ فلان أي: نكل عما قال.
خوس: وخَوَّسَ المُتَخَوِّس: وهو الذي ظهر لحمه وشحمه من السمن من الإبل.
خسأ: خَسَأت الكلبَ إذا زجرته، فقلت اخِسَأْ.
والخاسِيىءُ من الكلاب والخنازيرِ: المُباعَدُ، وجعل الله اليهود قردةً خاسِئينَ أي: مدحورين.
وخَسَأ الكلب خُسوُءاً.
ويقال: اخْسَأْ عني واخْسَأ إليك.
وخَسَأ البر أي: كل وأعيا، يَخْسَأُ خُسُوءاً، ومنه قوله تعالى: ".... خاسِئاً وهو حَسيرُ".
ويقال في لعب الجوز: "خَسَا أم زَكَا"، فَخَسَا فردٌ، وزكا زوجٌ، قال رؤبة:
لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي
وقال:
يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا
أي: يمشي على قائمتين وواحدة.
سخو: السَّخاءُ: الجود، ورجل سَخيٌّ، وسَخَا يَسْخُو سخاءً، وسَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً وسَخِيَ يَسْخَى سَخيً.
وسَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء إذا تركته ولم تُنازِعُك نفسك إليه، قال الخيل بن أحمد:
أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ		وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ
سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً		يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ
ويقال: سَخَوْتُ سَخْواً، وسَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً وأسْخيْتُها أيضاً أي: فَرَّجْتُ عن قلب المَوْقِد لتَحْضَأَ.
والسَّخَا: بَقْلةٌ من نَبات الربيع ترتفع على ساقِها كهَيُئةِ السنبلة، فيها حبات كحبات الينبوت، ولباب حبها دواءٌ للجرح، الواحدة سَخاة، وبعض يقول: صخاة.
والسَّخاويُّ: سعةٌ المفازة وشدة حرها، قال النابغة:
أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا		سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب
وسخ: الوَسَخُ: ما يعلو الجلد من قلة التعاهد بالماء.
وَسِخَ الجلد وتَوَسَّخَ وأَوسَخْتُه وَوَسَّخْتُه، واستَوْسَخَ الثوبُ.
سوخ: ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً: انخَسَفَتْ. وكذلك تسُوخُ الأقدامُ في الأرض.
والسُّوَاخَي: طين كثر ماؤه من رداغ المطر يشق المشي فيه. تقول: إن فيه لسُوّاخِيَةٌ شديديدة، وتصغيرها سُوَيْوِخةٌ، كما تقول: كميثرة. وتقول: مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَي، على فعالي.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **السين** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**خ ي س**، **خ س أ**، **س خ و**، **و س خ**، **س و خ**، **س خ ي** kullanılagelenlerdir. **خيس**: **الخِيْسُ**: **الطرفاء**’ın ve ağaç türlerinin bittiği yer; dedi ki:
“Ölümler **أسامة**’ın üzerine **الخيِ? سِ**’te çoğaldı; onun üzerinde **الطرفاءُ** ve **الأسلُ** (vardır).”

Ve **خاسَ يَخيسُ خَيْساً**: o, şeyin bir yerde kalıp bozulması ve değişmesidir; **الجوز** ve **التمر الخائسِ** ve **اللَّحْمِ** ve benzeri gibi. Artık kokarsa “**أَصَلَّ**” denir; o da **مُصِلٌّ**’dir.
Ve şöyle okunur: “**أإذا أَصْلَلْنا في الأرض**” yani: koktuk.
Ve **الزَّايُ** **الجَوْز** ve **اللحم**’da **السين**’den daha iyidir.

Ve **إبِلٌ مُخَيِّسَةٌ**: o, otlağa salınmamış; fakat boğazlama yahut paylaştırma için **تُخَيَّسُ** edilen (develer)dir.
Ve insan, **المُخَيَّسِ**’te **يُخَيَّسُ**; ondan (insandan) kederin ve eziyetin şiddetine varıncaya dek; ve zelil olur ve aşağılanır. Denir ki: onda **خاس** etti; ve bununla **عليِّ بنِ أبي طالب**’ın - عليه السلام - zindanı **مُخَيِّساً** diye adlandırıldı.
**النابغة** dedi ki:
“Ve **وخَيِّسِ الجِنّ**; ben onlara izin verdim;		**تَدْمُرَ**’u **الصُّفَاحِ** ve **العَمَدِ** ile bina ederler.”
Yani: onları hapseder ve onları işte yorar.

Ve çocuğa denir: “**قل خَيْسُهُ** ما أظرفه” yani: kederi azdır; ve (bu) yüksek (fasih) değildir.
Ve sövmede denir: “**يُخاسُ أنفه**”, hoşlanılmayan şeyde; yani: burnu zelil kılınır.
Ve “Falanca vaadiyle **خاسَ** etti” yani: sözünden döndü; ve “Falanca **خَاسَ** etti” yani: dediğinden caydı.

**خوس**: Ve **خَوَّسَ المُتَخَوِّس**: o, develerden semizlikten eti ve yağı ortaya çıkmış olandır.

**خسأ**: Köpeği azarladığında “**خَسَأت الكلبَ**” (dersin); “**اخِسَأْ**” dersin.
Ve köpeklerden ve domuzlardan **الخاسِيىءُ**: uzaklaştırılmış olandır. Ve Allah Yahudileri **قردةً خاسِئينَ** kıldı; yani: kovulmuşlar.
Ve köpek **خَسَأ** eder; **خُسوُءاً**.
Ve denir: “**اخْسَأْ عني**” ve “**اخْسَأ إليك**”.
Ve “**خَسَأ البر**” yani: yoruldu ve aciz kaldı; **يَخْسَأُ خُسُوءاً**; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “.... **خاسِئاً** ve o **حَسيرُ** iken.”
Ve ceviz oyununda denir: “**خَسَا أم زَكَا**”; böylece **خَسَا** tek (sayı)dır, ve **زكا** çift (sayı)dır. **رؤبة** dedi ki:
“**لم يدر ما الزّاكي من المُخاسِي**”
Ve dedi ki:
“**يَمشي على قوائمٍ خَسَازّكَا**”
Yani: iki ayak ve bir (ayak) üzerinde yürür.

**سخو**: **السَّخاءُ**: cömertliktir. Ve **رجل سَخيٌّ**. Ve **سَخَا يَسْخُو سخاءً**; ve **سَخُوَ يَسْخُو سَخَاوةً** ve **سَخِيَ يَسْخَى سَخيً**.
Ve “Şeyi terk ettiğinde ve nefsin ona karşı seni çekiştirmediğinde: **سَخَّيْتُ نفسي وبنَفسي عن الشيء**.” **الخيل بن أحمد** dedi ki:
“**أبلغْ سُلَمانَ أنيّ عنه فـي سَـعَةٍ**		**وفي غِنىً غير أنِّي لَسْتُ ذا مالِ**
**سَخَّى بنفسيَ أَنِّي لا أرى أحـداً**		**يموتُ هُزُلاً ولا يَبْقَى على حالِ**”

Ve denir: **سَخَوْتُ سَخْواً**. Ve “Ateşi ısıttım”: **سَخَّيْتُ النّارَ تَسخِيةً** ve onu ayrıca **أسْخيْتُها**; yani: yakıcının kalbini (içini) açtım ki ısınsın.
Ve **السَّخَا**: bahar bitkilerinden bir ottur; sapı üzerinde başak biçimi gibi yükselir; içinde **الينبوت** taneleri gibi taneler vardır; tanesinin içi yaraya ilaçtır. Bir tanesi **سَخاة**’dır; ve bazısı der ki: **صخاة**.
Ve **السَّخاويُّ**: çölün genişliği ve sıcağının şiddetidir. **النابغة** dedi ki:
“**أتاني وعيدٌ والتنائف بَيْنَـنـا**		**سَخاوِيُّها والغائط المُتَصوِّب**”

**وسخ**: **الوَسَخُ**: suyla az ilgilenmekten derinin üzerine çıkan şeydir.
Ve deri **وَسِخَ** eder ve **تَوَسَّخَ** eder; ve ben onu **أَوسَخْتُه** ve **وَوَسَّخْتُه**; ve elbise **استَوْسَخَ** etti.

**سوخ**: Yer **ساخَتِ الأرض تَسُوخُ سَوْخاً وسُوُوخاً**: çöktü. Ve ayaklar da yerde aynı şekilde **تسُوخُ** eder.
Ve **السُّوَاخَي**: yağmur çamurundan suyu çok olan bir çamurdur; yürümek onda zorlaşır. Dersin ki: “Şüphesiz onda şiddetli bir **سُوّاخِيَةٌ** vardır”; ve onun küçültmesi **سُوَيْوِخةٌ**’dır; tıpkı “**كميثرة**” dediğin gibi. Ve dersin ki: “Yağmura tutulduk; nihayet yer **سُوَّاخَي** oldu”; **فعالي** vezni üzere.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ساخَتْ قوائمه في الأرض سُوَّاخى على فُعَّالَى بفتح اللام، وذلك إذا كثرتْ رِزاغُ المطر.

##### Türkçe

**ساخَتْ** ayakları yerde **سُوَّاخى** (lâmın fethasıyla **فُعَّالَى** vezni üzere); bu, yağmurun **رِزاغُ**’u çoğaldığı zaman olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ قال: يقال كيف أمسيتم؟ فيقال: مَستوُون صالحون. يريدون أولادُنا ماشيتُنا سَوِيَّةٌ صالحة.
ومن الباب السِّيُّ: الفضاء من الأرض، في قول القائل([1]):
* كأنَّ نَعَامَ السِّيِّ باضَ عليهمُ([2]) *
والسِّيّ: المِثْل. وقولهم سِيّانِ، أي مِثلان.
ومن ذلك قولهم:  لا سيّما، أي لا مثلَ ما. هُوَ من السِّين والواو والياء، كما يقال ولا سَواء. والدَّليل على أن السّيَّ المِثل قولُ الحطيئة:
فإيّاكم وحَيّةَ بطنِ وادٍ *** هَمُوزَ النّابِ لكم بسِيِّ([3])ومن الباب السَّواء: وسَط الدَّارِ وغَيرِها، وسمِّي بذلك لاستوائه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾  [الصافات 55].
وأمَّا قولُهم: هذا سِوَى ذلك، أي غيرُهُ، فهو من الباب؛  لأنَّه إذا كان سِواه فهما كلُّ واحدٍ منهما في حَيِّزِه على سواء. والدّليل على ذلك مدُّهم السِّواء بمعنى سِوى. *قال الأعشى:
* وما عدلَتْ  من أهلِها لِسوائكا([4]) *
ويقال قصدتُ سِوَى فلانٍ: كما يقال قصدت قصده. وأنشد الفراء:
فَلأَصْرِفَنّ سِوَى حُذيفة مِدْحتي *** لِفَتى العَشيِّ وفارسِ الأجرافِ([5])(سوء) فأمّا السين والواو والهمزة فليست من ذلك، إنّما هي من باب القُبح. تقول رجلٌ أسوَأُ، أي قبيحٌ، وامرأةٌ سَوآء، أي قبيحة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "سوْآءُ([6]) وَلودٌ خيرٌ مِنْ حَسناءَ عقيم". ولذلك سمّيت السَّيِّئة سيّئة. وسمِّيت النار سُوأَى، لقُبْح منظرها. قال الله تعالى : ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. وقال أبو زُبَيْد:
لم يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيم وحُقَّتْ  *** يا لَقَومِي للسَّوأةِ السَّوآءِ([7])(سوح) السين والواو والحاء كلمةٌ واحدةٌ. يقالُ ساحة الدار، وجمعها ساحات وسُوح.
(سوخ) السين والواو والخاء كلمةٌ واحدة. يقال ساخت قوائمه في الأرض تسوخ. ويقال مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَى، على فُعَّالَى، وذلك إذا كثرت رِزاغُ المطر. وإذا كانت كذا ساخت قوائمُ المارّة فيها.
(سود) السين والواو والدال أصلٌ واحد، وهو خلاف البياضِ في اللّونِ، ثم يحمل عليه ويشتقّ منه. فالسَّواد في اللّون معروف. وعند قومٍ أن كلَّ شيءٍ خالف البياضَ، أيَّ لونٍ كان، فهو في حيّز السواد.  يقال: اسودّ الشيء واسوادَّ. وسوادُ كلِّ شيء: شخصه. والسِّواد: السِّرار؛ يقالُ ساوده مساودةً وسِواداً، إذا سارّه. قال أبو عبيد: وهو من إدناء سَوادِكَ من سَواده، وهو الشَّخص. قال:
مَنْ يكنْ في السِّواد والدَّدِ والإغْـ *** ـرامِ زِيراً فإنّني غيرُ زيرِ([8])والأساود: جمع الأسود، وهي الحيّات. فأمّا قول أبي ذَرّ رحمة الله عليه: "وهذه الأساودُ حولي"، فإنّما أراد شخص آلاتٍ كانت عنده؛ [وما حولَه([9])] إلا مِطْهرةٌ وإِجّانةٌ وجَفْنة. والسَّواد: العدد الكثير، وسمِّي بذلك لأن الأرض تسوادُّ له.
فأمَّا السِّيادة فقال قوم: السيِّد: الحليم. وأنكر ناسٌ أن يكونَ هذا من الحِلم، وقالوا: إنّما سمِّي سيِّداً لأنَّ الناس يلتجِئون إلى سَواده. وهذا أقيس من الأوَّل وأصحّ. ويقال فلانٌ أسوَد من فلانٍ، أي أَعْلَى سِيادةً منه. والأسودان: التَّمر والماء. وقالوا: سَوَاد القَلب وسُوَيداؤُه، وهي حَبّته. ويقال سَاوَدَني فلانٌ فسُدْته، من سَوَاد اللونِ والسّؤدُد جميعا. والقياسُ في الباب كلِّه واحد.
(سور) السين والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. من ذلك  سَار يَسُور إذا غضب وثار. وإنَّ لغضبِهِ لَسَورةً. والسُّور: جمع سُورة، وهي كلُّ منْزلةٍ من البناء. قال:
ورُبَّ ذِي سُرادقٍ محجورِ  *** سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ([10])فأمّا قول الآخر([11]):
وشاربٍ مُرْبحٍ في الكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بسَوَّارِ
فإنّه يريد أنّه ليس بمتغضّب. وكان بعضهم يقول: هو الذي يَسُور الشَّرابُ في رأسِهِ سريعاً. وأما سِوار المرأة، والإسوار([12]) من أساورة الفُرس وهم القادة، فأُراهما غيرَ عربيَّين. وسَورة الخمر: حِدّتُها وغلَيانها.
(سوط) السين والواو والطاء أصلٌ يدلُّ على مخالطة الشَّيءِ الشيءَ. يقال سُطت الشّيءَ: خلطتُ بعضَهُ ببعض. وسَوَّط فلانٌ أمرَهُ تسويطاً، إذا خَلَطَه. قال الشَّاعر:
فَسُطْها ذَميمَ الرّأيِ غيرَ موفَّقٍ *** فلستَ على تسويطها بمُعان([13])

ومن الباب السَّوط، لأنّه يُخالِط الجِلدة؛ يقال سُطْتُهُ بالسَّوط: ضربتُهُ. وأمَّا قولهم في تسمية النَّصيب سَوطاً فهو من هذا. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾  [الفجر 13]، أي نَصيباً من العذاب.
(سوع) السين والواو والعين يدلُّ على استمرار الشّيء ومُضيِّه. من ذلك  السَّاعة *سمِّيت بذلك. يقال جاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وسُوَاعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وذلك أنَّه شيءٌ يمضي ويستمرّ. ومن ذلك قولهم عاملته مُساوعةً، كما يقال مياومَة، وذلك من السَّاعة. ويقال أَسَعْتُ الإبلَ إساعةً، وذلك إذا أهملتَها حتَّى تمرَّ على وجهها. وساعت فهي تَسُوع. ومنه يقال هو ضائع سائع. وناقة مِسياعٌ، وهي التي تذهب في المرعى. والسِّياع: الطِّين فيه التِّبن.
(سوغ) السين والواو والغين أصلٌ يدلُّ على سهولة الشيء واستمراره في الحلق خاصّة، ثم يحمل على ذلك. يقال ساغ  الشَّرابُ في الحَلْق سَوغاً. وأساغَ الله جلَّ جلالُهُ. ومن المشتقّ منه قولُهم: أصاب فلانٌ كذا فسوَّغْتُهُ إياه. وأمَّا قولُهُم هذا سَوْغُ هذا، أي مثله، فيجوز أن يكونَ من هذا، أي إنه يَجري مجراه ويستمرُّ استمراره. ويجوز أن يكون السّين مُبدَلة من صادٍ، كأنَّه صِيغَ صياغَته. وقد ذُكِرَ في بابه.
(سوف) السين والواو والفاء ثلاثة أصول: أحدها الشَّمُّ . يقال سُفْت الشَّيءَ أَسُوفُه سَوْفاً، وأَسَفْتُهُ. وذهب بعضُ أهل العلم إلى أنّ قولهم: بيننا وبينهم مَسافةٌ، مِنْ هذا. قال: وكان الدَّليل يَسُوف التُّرَابَ ليعلمَ على قصدٍ هو أم  على جَور. وأنشدوا:
* إذا الدّليلُ استافَ أخلاقَ الطُّرُق([14]) *
أي شَمّها.
والأصل الثّاني: السُّوَاف: ذَهاب المال ومَرَضُه. يقال أساف الرّجُلُ، إذا وقع في مالِهِ السُّواف. قال حُميد بن ثور:
* أَسَافا من المال التِّلادِ وأَعْدَما([15]) *
وأمّا التأخير فالتسويف.  يقال سوَّفتُه، إذا أخّرتَه، إذا قلتَ سوف أفعلُ كذا.
(سوق) السين والواو والقاف أصل واحد، وهو حَدْوُ الشَّيء. يقال ساقه يسوقه سَوقاً. والسَّيِّقة: ما استيق من الدوابّ.  ويقال سقتُ إلى امرأتي صَدَاقها، وأَسَقْتُهُ. والسُّوق مشتقّةٌ من هذا، لما يُساق إليها من كلِّ شيء، والجمع أسواق. والساق للإنسان وغيره، والجمع سُوق، إنّما سمّيت بذلك لأنَّ الماشي ينْساق عليها. ويقال امرأة سَوْقاء، ورجلٌ أَسوَق، إذا كان عظيمَ السّاق. والمصدر السَّوَق. قال رؤبة:
* قُبٌّ من التَّعْداء حُقْبٌ في سَوَق([16]) *
وسُوق الحرب: حَومة القِتال، وهي مشتّقةٌ من الباب الأول.
(سوك) السين والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال تساوَقَت الإبل: اضطرَبَتْ أعناقُها من الهُزال وسوء الحال. ويقال أيضاً: جاءت الإِبل ما تَسَاوَكُ هُزالاً، أي ما تحرِّك رؤوسَها. ومن هذا اشتق اسم السِّواك، وهو العُود نفسُه. والسِّواك استعماله أيضاً. قال ابن دريد:  سُكْتُ الشيءَ سَوكاً، إذا دَلكتَه. ومنه اشتقاق السِّواك، يقال ساك فاهُ، فإذا قلت استاك لم تذكر الفم.([17])
(سول) السين والواو واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في شيء يقال سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا. قال الهذليّ([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
فأَمّا قولهم سَوّلتُ له الشيءَ، إذا زيّنْتَه له، فممكن أن تكون أعطيته سُؤلَه، على أن تكون الهمزة مُليَّنَةً من السُّؤل.
(سوم) السين والواو والميم أصلٌ يدل على طلب الشيء. يقال سُمت الشيءَ، أَسُومُهُ سَوْمَاً. ومنه السَّوام في الشِّراء والبيع. ومن الباب سامت الرَّاعيةُ تسوم، وأَسَمْتُهَا أنا. قال الله تعالى: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]، أي تُرعُون. ويقال سّوَّمْت فلاناً في مالي تسويماً، إذا حكَّمتَه في مالك. وسَوَّمْتُ غُلامي: خَلّيته وما يُريد. والخيل المُسَوَّمَة: المرسلة وعليها رُكبانُها. وأصل ذلك كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب السُّومَةُ، وهي العلامةُ تُجْعَل في الشيء. والسِّيما مقصور من ذلك *قال الله سبحانه: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. فإذا مدُّوه قالوا السيماء.
(سوس) السين والواو والسين أصلان: أحدهما فسادٌ في شيء، والآخر جِبلّة وخليقة. فالأوّل ساس الطّعامُ يَساسُ، وأساس يُسِيسُ، إذا فَسَدَ بشيء يقال لـه سُوس. وساست الشّاة تَسَاس، إذا كثر قَمْلها. ويقال إنَّ السَّوَسَ داءٌ يصيب الخيل في أعجازها.
وأمّا الكلمةُ الأخرى  فالسُّوس وهو الطّبع. ويقال: هذا من سُوس فلان، أي طبعه.
وأمَّا قولهم سُسْته أسُوسُه فهو محتملٌ أن يكون من هذا، كأنه يدلُّه على الطبع الكريم ويَحمِله عليه.
والسِّيساء([19]):  مُنتَظَم فَقَار الظهر. وماء مَسُوسٌ وكلأٌ مَسُوسٌ([20])، إذا كان نافعاً في المال([21])، وهي الإبل والغنم. والله أعلم بالصواب.
---------------------
([1]) هو زيد الخيل كما في الحيوان (4: 339)، والشعر والشعراء في أثناء ترجمة الأعشى، ونقد الشعر
39. وروي أيضاً من قصيدة لمعقر البارقي في الأغاني (10: 44).
([2]) عجزه: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) ديوان الحطيئة 69 واللسان (سوا).
([4]) ديوان الأعشى 66. وقد سبق تخريجه في (جنف). وصدره:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) في اللسان (19: 143) : "فارس الأحزاب"، تحريف. والبيت من أبيات فائية في الأغاني (14:
127) منسوبة إلى رجل من بني الحارث بن الخزرج، أو إلى حسان بن ثابت. وانظر تنبيه البكري على الأمالي 67.
([6]) ويروى أيضاً: "سوداء".
([7]) البيت في اللسان (سوأ).
([8]) سبق البيت في مادة (زير).
([9]) التكملة من اللسان. وفي المجمل "من" بدل "إلا".
([10]) البيت في اللسان (6: 55).
([11]) هو الأخطل. ديوانه 116. وقد سبق في (2: 73).
([12]) ضبط في الأصل والمجمل بكسر الهمزة، ويقال أيضاً بضمها.
([13]) البيت في المجمل واللسان (سوط).
([14]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سوف).
([15]) صدره كما في اللسان (سوف):
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) ديوان رؤبة 106.
([17]) الجمهرة (3: 48).
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في اللسان (سول) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 81، ونسخة الشنقيطي 44.
([19]) حقه أن يكون في مادة (سيس).
([20]) وصواب هاتين أن يكونا في مادة (مسس).
([21]) النافع الذي يشفي غلة العطش. وفي الأصل : "ذفعا" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(سîn, vâv ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**سوي**) **السين** ve **الواو** ve **الياء** iki şey arasında doğruluk ve itidal üzerine delâlet eden bir asıldır. Denir: bu, şuna **لا يساوي**; yani ona denk olmaz. Ve falan ile falan bu işte bir **سَوِيّةٍ** üzeredir; yani eşit. Ve **مكان سُوىً**: yani kavmin içine girmeyi ve ondan çıkmayı bildiği bir alâmet. Ve denir: adam **أسْوَى** oldu; arka tarafı ve çocuğu düzgün olursa.

Bize Ali b. İbrahim el-Kattân haber verdi; Ali b. Abdülazîz’den; Ebû Ubeyd’den; Kisâî dedi ki: “Nasıl akşamladınız?” denir; şöyle denir: **مَستوُون** salihler. İsterler: çocuklarımız, hayvanlarımız düzgün, salih bir **سَوِيَّةٌ**dur.

Bâbdan **السِّيُّ**: yerden boşluk; söyleyenin sözünde([1]):
* Sanki **السِّيِّ**’nin devekuşları üzerlerine yumurtladı([2]) *

Ve **السِّيّ**: benzer. “**سِيّانِ**” sözleri: yani iki benzer.

Bundan onların sözü: **لا سيّما**; yani “şunun benzeri yok”. O, **السِّين** ve **الواو** ve **الياء**dandır; nitekim “**ولا سَواء**” denir. **السّيَّ**’nin “benzer” olduğuna delil Hutay’e’nin sözü:
Sakının size vadi karnının yılanından *** dişini sokan, size **بسِيِّ** ile([3])

Bâbdan **السَّواء**: evin ortası ve başkası; düzlüğü sebebiyle böyle adlandırıldı. Allah, övgüsü yüce olan, dedi: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾ [الصافات 55].

Ama onların sözü: bu, şunun **سِوَى**sıdır; yani başkasıdır; o da bâbdandır; çünkü o, onun **سِواه**ı olunca ikisi de her biri kendi mahallinde eşit üzere olur. Buna delil: **السِّواء**’yı **سِوى** mânasında uzatmalarıdır. *A‘şâ dedi:
* Ehli arasından senin **لِسوائكا**na meyletmedi([4]) *

Ve denir: falanın **سِوَى**sına kastettim; nitekim “kastına kastettim” denir. Ferrâ’ inşâd etti:
Elbette Huzeyfe’nin **سِوَى**sına övgümü çevireceğim *** akşamın delikanlısına ve uçurumların süvarisine([5])

(**سوء**) Ama **السين** ve **الواو** ve **الهمزة** bundan değildir; ancak çirkinlik bâbındandır. Dersin: adam **أسوَأُ**; yani çirkin. Ve kadın **سَوآء**; yani çirkin. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**سوْآءُ**([6]) doğurgan, kısır güzelden hayırlıdır.” Bunun için **السَّيِّئة** “kötülük” diye adlandırıldı. Ve ateş **سُوأَى** diye adlandırıldı; görünüşünün çirkinliği için. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. Ebû Zübeyd dedi:
Dostun hürmetinden çekinmedi ve hak oldu *** ey kavmim, çirkin **السَّوأةِ السَّوآءِ** için([7])

(**سوح**) **السين** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Denir: **ساحة** ev; çoğulu **ساحات** ve **سُوح**tur.

(**سوخ**) **السين** ve **الواو** ve **الخاء** tek bir kelimedir. Denir: ayakları yerde **ساخت**; **تسوخ**. Ve denir: yağmur yağdırıldık da yer **سُوَّاخَى** oldu; **فُعَّالَى** vezninde; bu, yağmurun çamurunun çoğalmasıdır. Ve böyle olunca orada yürüyenlerin ayakları batar.

(**سود**) **السين** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o, renkte beyazlığın zıddıdır; sonra ona hamledilir ve ondan türetilir. **السَّواد** renkte bilinir. Bir kavme göre beyazlığa muhalif olan her şey, hangi renk olursa olsun, siyahlık haysiyetindedir. Denir: şey **اسودّ** oldu ve **اسوادَّ**. Ve her şeyin **سوادُ**u: şahsıdır. Ve **السِّواد**: gizli konuşmadır; denir: onunla **ساوده** **مساودةً** ve **سِواداً**; onunla gizlice konuştuğunda. Ebû Ubeyd dedi: bu, senin **سَوادِكَ**ını onun **سَواده**ına yaklaştırmandandır; o da şahıstır. Dedi:
Kim **السِّواد**da ve oyun ve tutkunlukta *** çok giden olursa, ben çok giden değilim([8])

Ve **الأساود**: **الأسود**un çoğuludur; o da yılanlardır. Ama Ebû Zerr’in—Allah ona rahmet etsin—sözü: “Ve bu **الأساودُ** çevremdedir”; ancak onda bulunan âletlerin şahsını kastetti; [ve çevresinde([9])] ancak bir abdest kabı, bir leğen ve bir çanak vardı. Ve **السَّواد**: çok sayıdır; bununla adlandırıldı, çünkü yer onunla kararır.

Ama **السِّيادة** hakkında bir kavim dedi: **السيِّد**: halîmdir. Bir topluluk bunun hilmden olmasını inkâr etti ve dediler: ancak “efendi” diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun **سَواده**ına sığınırlar. Bu, birinciden daha kıyasî ve daha sahihdir. Ve denir: falan, falandan daha **أسوَد**dur; yani ondan daha yüksek **سِيادةً**dır. Ve **الأسودان**: hurma ve sudur. Ve dediler: kalbin **سَوَاد**ı ve onun **سُوَيداؤُه**; o, onun tanesidir. Ve denir: falan benimle **سَاوَدَ** etti de ben ona **سُدْته**; renk siyahlığından ve efendilikten birlikte. Ve bâbın tamamında kıyas birdir.

(**سور**) **السين** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; yükseklik ve yükselme üzerine delâlet eder. Bundan: **سَار يَسُور**; öfkelendi ve kabardı. Ve onun öfkesinin bir **سَورةً**si vardır. Ve **السُّور**: **سُورة**nin çoğuludur; o, binadan her bir menzildir. Dedi:
Nice perdeli, engellenmiş çadır sahibi vardır *** **السُّور**un yüksekliklerinde ona vardım([10])

Ama başkasının sözü([11]):
Ve kadehte kazançlı içici; benimle dostluk etti *** ne **بالحَصُور** ile ne de onda **بسَوَّارِ**
O, ister: o, öfkeli değildir. Bazıları derdi: o, içkinin onun başında çabuk **يَسُور** etmesidir. Ama kadının **سِوار**ı ve **الإسوار**([12]) Farsın **أساورة**sinden—onlar kumandanlardır—ikisini Arapça olmayan görüyorum. Ve şarabın **سَورة**si: keskinliği ve kaynamasıdır.

(**سوط**) **السين** ve **الواو** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin şeyle karışmasına delâlet eder. Denir: şeyi **سُطت**; bir kısmını bir kısmına karıştırdım. Ve falan işini **سَوَّط** etti **تسويطاً**; onu karıştırdığında. Şair dedi:
Onu karıştır; kötü görüşlü, muvaffak olmayan *** onun karıştırılmasına yardımcı değilsin([13])

Bâbdan **السَّوط**; çünkü deriye karışır; denir: onu **بالسَّوط** ile **سُطْتُهُ**; onu dövdüm. Ama nasîbin **سَوطاً** diye adlandırılmasındaki sözleri, bu kabildendir. Allah, övgüsü yüce olan, dedi: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾ [الفجر 13]; yani azaptan bir nasîb.

(**سوع**) **السين** ve **الواو** ve **العين** şeyin sürmesi ve geçip gitmesine delâlet eder. Bundan **السَّاعة**; bununla adlandırıldı. Denir: bize geceden bir **سَوْعٍ** ve **سُوَاعٍ** sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra. Bu, geçip giden ve süren bir şey olduğu içindir. Bundan onların sözü: onunla **مُساوعةً** muamele ettim; nitekim **مياومَة** denir; bu, **السَّاعة**dandır. Ve denir: develeri **أَسَعْتُ** **إساعةً**; bu, onları ihmal edip kendi hâllerine bırakmandır. Ve o **ساعت**; o da **تَسُوع** eder. Bundan denir: o, kayıp **سائع**tır. Ve **مِسياعٌ** deve: o, otlakta giden devedir. Ve **السِّياع**: içinde saman bulunan çamurdur.

(**سوغ**) **السين** ve **الواو** ve **الغين** bir asıldır; şeyin kolaylığına ve özellikle boğazda sürüp gitmesine delâlet eder; sonra buna hamledilir. Denir: içki boğazda **ساغ** etti **سَوغاً**. Ve Allah—celâli yüce—**أساغَ** etti. Ondan türeyenlerden onların sözü: falan şunu elde etti de ben onu ona **فسوَّغْتُهُ إياه**. Ama onların sözü: bu, bunun **سَوْغُ**udur; yani benzeridir; bunun da bundan olması câizdir; yani o, onun yolunda yürür ve onun sürmesi gibi sürer. Ve câizdir ki **السين** bir **صاد**dan bedel olsun; sanki onun **صِيغَ** edilmesi gibi **صياغَته**. Onun bâbında zikredildi.

(**سوف**) **السين** ve **الواو** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi koklamadır. Denir: şeyi **سُفْت**; onu **أَسُوفُه** **سَوْفاً**; ve onu **أَسَفْتُهُ**. Ehl-i ilimden bazıları, onların “bizimle onların arasında bir **مَسافةٌ** var” sözünün bundan olduğunu söyledi. Dedi: kılavuz, toprağı **يَسُوف** ederdi; bir kast üzere mi yoksa bir sapma üzere mi olduğunu bilmek için. Şu beyti inşâd ettiler:
* Kılavuz yol izlerini **استافَ** ettiğinde([14]) *
yani onları kokladı.

İkinci asıl: **السُّوَاف**: malın gitmesi ve hastalığıdır. Denir: adam **أساف** etti; malında **السُّواف** vuku bulduğunda. Humeyd b. Sevr dedi:
* Eski maldan **أَسَافا** ettiler ve yoksullaştılar([15]) *

Ama erteleme: **التسويف**tir. Denir: onu **سوَّفتُه**; onu ertelediğinde; “**سوف** şunu yapacağım” dediğinde.

(**سوق**) **السين** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; o, şeyin sevkidir. Denir: onu **ساقه**; onu **يسوقه** **سَوقاً**. Ve **السَّيِّقة**: hayvanlardan sevk olunan şeydir. Ve denir: karıma mehirini **سقتُ**; ve onu **أَسَقْتُهُ**. Ve **السُّوق** bundan türemiştir; her şeyin ona sevk edilmesinden dolayı; çoğulu **أسواق**tır. Ve insanın ve başkasının **الساق**ı; çoğulu **سُوق**; ancak bununla adlandırıldı, çünkü yürüyen onun üzerinde sevk olunur. Ve denir: kadın **سَوْقاء** ve adam **أَسوَق**; baldırı büyük olursa. Masdar **السَّوَق**tur. Ru’be dedi:
* **سَوَق** içinde, uzun süreli, koşuşturmadan bir kubbe([16]) *

Ve savaşın **سُوق**u: çarpışmanın ortasıdır; o, birinci bâbdan türemiştir.

(**سوك**) **السين** ve **الواو** ve **الكاف** bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denir: develer **تساوَقَت**; zayıflık ve kötü hâlden boyunları çalkalandı. Ve ayrıca denir: develer zayıflıktan **ما تَسَاوَكُ** hâlinde geldi; yani başlarını oynatmaz. Bundan **السِّواك** adı türetildi; o, çubuğun kendisidir. Ve **السِّواك** onun kullanımıdır da. İbn Düreyd dedi: şeyi **سُكْتُ** **سَوكاً**; onu ovaladığında. Bundan **السِّواك**ın iştikakı; denir: ağzını **ساك** etti; “**استاك**” dediğinde ağzı zikretmezsin.([17])

(**سول**) **السين** ve **الواو** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde gevşekliğe delâlet eder. Denir: **سَوِلَ** **يَسْوَل** **سَوَلا**. Hüzeli([18]) dedi:
Beyaz, düz taşlar gibi; rengini cilaladı *** **الأَسْوَلِ** hamelin hızlı sürtmesi

Ama onların “ona şeyi **سَوّلتُ**” sözü; yani onu ona süsledim; mümkün ki ona onun **سُؤلَه**ini vermişsindir; **السُّؤل**den hemzenin yumuşatılmış olması üzere.

(**سوم**) **السين** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; şeyin talebine delâlet eder. Denir: şeyi **سُمت**; onu **أَسُومُهُ** **سَوْمَاً**. Bundan alışverişte **السَّوام**. Ve bâbdan: otlatan **سامَت**; **تسوم** eder; ve ben onu **أَسَمْتُهَا**. Allah تعالى dedi: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]; yani otlatırsınız. Ve denir: falanı malımda **سّوَّمْت** **تسويماً**; onu malında yetkili kıldığında. Ve **سَوَّمْتُ** oğlanımı: onu istediğiyle baş başa bıraktım. Ve **الخيل المُسَوَّمَة**: salıverilmiş ve üzerlerinde binicileri olan atlardır. Bunun hepsinin aslı birdir.

Ve bâbdan şâz olan: **السُّومَةُ**; o, şeyde yapılan alâmettir. Ve **السِّيما** bunun kısaltılmışıdır. *Allah سبحانه dedi: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. Onu uzattıklarında **السيماء** derler.

(**سوس**) **السين** ve **الواو** ve **السين** iki asıldır: birincisi bir şeyde bozulmadır; diğeri tabiat ve yaratılıştır. Birincisi: yiyecek **ساس** eder; **يَساسُ**; ve **أَساس**; **يُسِيسُ**; **سُوس** denilen bir şeyle bozulduğunda. Ve koyun **ساست** eder; **تَسَاس**; biti çoğaldığında. Ve denir: **السَّوَسَ** atlara sağrılarında isabet eden bir hastalıktır.

Ama diğer kelime: **السُّوس**; o, tabiatdır. Ve denir: bu, falanın **سُوس**undandır; yani tabiatındandır.

Ama onların “onu **سُسْته**; onu **أسُوسُه**” sözü; muhtemeldir ki bundan olsun; sanki onu kerim tabiat üzerine delâlet ettirir ve onu ona taşır.

Ve **السِّيساء**([19]): sırt omurlarının düzenli olanı. Ve **ماء مَسُوسٌ** ve **كلأٌ مَسُوسٌ**([20]); malda([21]) faydalı olursa; o da develer ve koyunlardır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س و خ
ساخت قوائم الدابة في الأرض وهذه أرض تسوخ فيها الأقدام وساخت بهم الأرض‏.‏

##### Türkçe

س و خ
**ساخت**: binitin ayakları yerde battı; ve bu, ayakların içinde battığı bir yerdir; ve yer onlarıyla battı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ساخت بهم الأَرضُ تَسُوخ سَوْخاً وسُؤُوخاً وسَوَخاناً إِذا انْفَخَسَت؛ وكذلك الأَقدام تَسُوخ في الأَرض وتَسيخ: تدخل فيها وتَغِيبُ مثل ثاخَتْ. وفي حديث سُراقَةَ والهِجْرَةِ: فساخَتْ يَدُ فَرَسي أَي غاصت في الأَرض. وفي حديث موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: فَساخَ الجبلُ وخَرَّ موسى صَعِقاً. وفي حديث الغارِ: فانْساختِ الصخرةُ، كذا روي بالخاء، أَي غاصت في الأَرض؛ قال: وإِنما هو بالحاء المهملة وقد تقدم؛ وساختِ الرِّجلُ تَسيخُ، كذلك مثل ثاختْ.
وصارت الأَرض سُوَّاخاً وسُواخي أَي طِيناً. وساخ الشيءُ يَسُوخُ: رَسَبَ؛ ويقال: مُطِرْنا حتى صارت الأَرض سَواخي، على فَعالى بفتح الفاء واللام؛ وفي التهذيب: حتى صارت الأَرض سُوَّاخى، على فُعَّالى بضم الفاء وتشديد العين، وذلك إِذا كثرت رِداغُ المَطَر. ويقال: بَطْحاءُ سُوَّاخى وهي التي تَسُوخ فيها الأَقدام؛ ووصف بعيراً يُراضُ قال: فأَخذ صاحبه بذنبه في بَطْحاء سُوَّاخي، وإِنما يُضْطَرُّ إِليها الصَّعْبُ ليَسُوخَ فيها. والسُّوّاخي: طين كثر ماؤُهُ من رِداغ المطر؛ يقال؛ إِن فيه لسُوَّاخِيَةً شديدة أَي طين كثير، والتصغير سُوَيْوِخَة كما يقال كمُيَثرة. وفي النوادر: تَسَوَّخْنا في الطين وتَزَوَّخْنا أَي وقعنا فيه. انْفَخَسَت؛ وكذلك الأَقدام تَسُوخ في الأَرض وتَسيخ: تدخل فيها وتَغِيبُ مثل ثاخَتْ. وفي حديث سُراقَةَ والهِجْرَةِ: فساخَتْ يَدُ فَرَسي أَي غاصت في الأَرض. وفي حديث موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: فَساخَ الجبلُ وخَرَّ موسى صَعِقاً. وفي حديث الغارِ: فانْساختِ الصخرةُ، كذا روي بالخاء، أَي غاصت في الأَرض؛ قال: وإِنما هو بالحاء المهملة وقد تقدم؛ وساختِ الرِّجلُ تَسيخُ، كذلك مثل ثاختْ.
وصارت الأَرض سُوَّاخاً وسُواخي أَي طِيناً. وساخ الشيءُ يَسُوخُ: رَسَبَ؛ ويقال: مُطِرْنا حتى صارت الأَرض سَواخي، على فَعالى بفتح الفاء واللام؛ وفي التهذيب: حتى صارت الأَرض سُوَّاخى، على فُعَّالى بضم الفاء وتشديد العين، وذلك إِذا كثرت رِداغُ المَطَر. ويقال: بَطْحاءُ سُوَّاخى وهي التي تَسُوخ فيها الأَقدام؛ ووصف بعيراً يُراضُ قال: فأَخذ صاحبه بذنبه في بَطْحاء سُوَّاخي، وإِنما يُضْطَرُّ إِليها الصَّعْبُ ليَسُوخَ فيها. والسُّوّاخي: طين كثر ماؤُهُ من رِداغ المطر؛ يقال؛ إِن فيه لسُوَّاخِيَةً شديدة أَي طين كثير، والتصغير سُوَيْوِخَة كما يقال كمُيَثرة. وفي النوادر: تَسَوَّخْنا في الطين وتَزَوَّخْنا أَي وقعنا فيه.

##### Türkçe

**ساخت** onlara yer **تَسُوخ** **سَوْخاً** ve **سُؤُوخاً** ve **سَوَخاناً**; yani çöktüğü zaman; aynı şekilde ayaklar da yerde **تَسُوخ** ve **تَسيخ**: ona girer ve kaybolur; **ثاخَتْ** gibi. **سُراقَةَ** ve hicret hadîsinde: “Derken atımın eli **ساخَتْ**” yani yere battı. Mûsâ hadîsinde, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun: “Dağ **فَساخَ** ve Mûsâ baygın olarak düştü.” Mağara hadîsinde: “Derken kaya **انْساختِ**”; böylece **بالخاء** ile rivayet edilmiştir; yani yere battı; dedi ki: Halbuki o **بالحاء المهملة** iledir ve daha önce geçti; ve ayak **ساختِ** **تَسيخُ**, yine **ثاختْ** gibi.

Ve yer **سُوَّاخاً** ve **سُواخي** oldu; yani çamur. Ve şey **ساخ** **يَسُوخُ**: çöktü (dibe çöktü); ve denilir: “Yağmura tutulduk da yer **سَواخي** oldu”; **فَعالى** üzere, fânın ve lâmın fethasıyla; ve **التهذيب**’de: “Ta ki yer **سُوَّاخى** oldu”; **فُعَّالى** üzere, fânın zammıyla ve aynın şeddelenmesiyle; bu, yağmurun su birikintileri çoğaldığı zaman olur. Ve denilir: **بَطْحاءُ سُوَّاخى**; o, ayakların içinde battığı yerdir; ve eğitilen bir deveyi vasfetti; dedi ki: “Derken sahibi, **بَطْحاء سُوَّاخي** içinde onun kuyruğundan tuttu”; ve ancak inatçı (zor) olan, içinde batsın diye ona mecbur edilir.

Ve **السُّوّاخي**: yağmur birikintilerinden suyu çoğalmış çamur; denilir: “Şüphesiz onda şiddetli bir **سُوَّاخِيَةً** vardır”; yani çok çamur; küçültmesi **سُوَيْوِخَة**’dir; **كمُيَثرة** denildiği gibi. Ve **النوادر**’de: “Çamurda **تَسَوَّخْنا** ve **تَزَوَّخْنا**”; yani ona düştük.

**انْفَخَسَت**; aynı şekilde ayaklar da yerde **تَسُوخ** ve **تَسيخ**: ona girer ve kaybolur; **ثاخَتْ** gibi. **سُراقَةَ** ve hicret hadîsinde: “Derken atımın eli **ساخَتْ**” yani yere battı. Mûsâ hadîsinde, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun: “Dağ **فَساخَ** ve Mûsâ baygın olarak düştü.” Mağara hadîsinde: “Derken kaya **انْساختِ**”; böylece **بالخاء** ile rivayet edilmiştir; yani yere battı; dedi ki: Halbuki o **بالحاء المهملة** iledir ve daha önce geçti; ve ayak **ساختِ** **تَسيخُ**, yine **ثاختْ** gibi.

Ve yer **سُوَّاخاً** ve **سُواخي** oldu; yani çamur. Ve şey **ساخ** **يَسُوخُ**: çöktü (dibe çöktü); ve denilir: “Yağmura tutulduk da yer **سَواخي** oldu”; **فَعالى** üzere, fânın ve lâmın fethasıyla; ve **التهذيب**’de: “Ta ki yer **سُوَّاخى** oldu”; **فُعَّالى** üzere, fânın zammıyla ve aynın şeddelenmesiyle; bu, yağmurun su birikintileri çoğaldığı zaman olur. Ve denilir: **بَطْحاءُ سُوَّاخى**; o, ayakların içinde battığı yerdir; ve eğitilen bir deveyi vasfetti; dedi ki: “Derken sahibi, **بَطْحاء سُوَّاخي** içinde onun kuyruğundan tuttu”; ve ancak inatçı (zor) olan, içinde batsın diye ona mecbur edilir.

Ve **السُّوّاخي**: yağmur birikintilerinden suyu çoğalmış çamur; denilir: “Şüphesiz onda şiddetli bir **سُوَّاخِيَةً** vardır”; yani çok çamur; küçültmesi **سُوَيْوِخَة**’dir; **كمُيَثرة** denildiği gibi. Ve **النوادر**’de: “Çamurda **تَسَوَّخْنا** ve **تَزَوَّخْنا**”; yani ona düştük.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ساخت قوائمه في الأرض: ثاخت، بالمثلثة لغة فيه. وساخت الرجل تسيخ: ثاخت، والأقدام تسوخ وتسيخ: تدخل فيها وتغيب. وفي حديث سراقة: فساخت يد فرسي، أي غاصت في الأرض. وساخ الشيء يسوخ: رسب وساخت الأرض بهم سوخا وسيوخا وسؤوخا، بضمهما، وسوخانا، محركة: انخسفت، وكذلك الأقدام. ويقال: إن فيه سواخية شديدة، كعلابطة، أي طين كثير. ويقال صارت الأرض سواخا بالضم، وسواخا كرمان، أي طينا. ويقال: مطرنا حتى صارت الأرض سواخي، بضم فتشديد كشقاري، هكذا في التهذيب، وتصغيرها سويوخة، كما يقال كمييثرة. وقول الجوهري على فعالى، أي بفتح اللام وتخفيف العين هو غلط، وقد وجد ذلك في بعض نسخ الأمهات، على ما أورده الجوهري، أي كثر بها رزاغ المطر. ويقال: بطحاء سواخي، وهي التي تسوخ فيها الأقدام. ووصف بعيرا يراض، قال: فأخذ صاحبه بذنبه في بطحاء سواخي، وإنما يضطر إليها الصعب ليسوخ فيها. والسواخي: طين كثر ماؤه من رزاغ المطر. وفي النوادر: تسوخ: وقع فيه، أي في السواخي، مثل تزوخ، وقد تقدم. وسوخ، بالضم: ة.

##### Türkçe

**ساخت** kâimeleri (ayakları) yerde: **ثاخت**; **المثلثة** ile (yani üç noktalı ile) onda bir lugattır. Ve **ساخت** adam **تسيخ**: **ثاخت**; ve ayaklar **تسوخ** ve **تسيخ**: ona girer ve kaybolur. Ve **سراقة** hadîsinde: “**فساخت** el (ayağı) atımın”; yani yere battı. Ve **ساخ** şey **يسوخ**: çöktü. Ve yer onlarla **سوخا** ve **سيوخا** ve **سؤوخا**, ikisini de zamme ile, ve **سوخانا**, harekeli: çöktü; ayaklar da böyledir. Ve denilir: “Onda şiddetli **سواخية** vardır, **كعلابطة** gibi”; yani çok çamur. Ve denilir: yer **سواخا** oldu, zamme ile; ve **سواخا** **كرمان** gibi; yani çamur. Ve denilir: “Yağmura tutulduk da yer **سواخي** oldu”; zamme ile sonra şeddeli, **كشقاري** gibi; **التهذيب**’de böyledir; ve onun küçültmesi **سويوخة**’dir; nitekim **كمييثرة** denildiği gibi. Ve **الجوهري**’nin “**فعالى** üzere” sözü; yani lâmın fethası ve ‘aynın tahfîfi ile, yanlıştır; ve bu, **الجوهري**’nin naklettiği üzere, **الأمهات**’ın bazı nüshalarında bulunmuştur; yani onda yağmurun **رزاغ**’ı çoğaldı. Ve denilir: **بطحاء** **سواخي**; o, ayakların içinde battığıdır. Ve terbiye edilen bir deveyi vasfetti; dedi ki: “Sahibi, **بطحاء سواخي** içinde onun kuyruğundan tuttu”; ve ancak ona, zor olan, içinde batsın diye mecbur edilir. Ve **السواخي**: yağmurun **رزاغ**’ından suyu çoğalmış çamur. Ve **النوادر**’de: **تسوخ**: ona düştü; yani **السواخي**’ye; **تزوخ** gibi; ve daha önce geçti. Ve **سوخ**, zamme ile: ة.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَاخَتْ قَوَائِمُهُ
1 سَاخَتْ قَوَائِمُهُ ذ , (S, Msb, K,) or قَوَائِمُ الدَّابَّةِ, (A,) فِى الأَرْضِ, (S, Msb,) or بِالأَرْضِ, (A,) aor. تَسُوخُ, (S, A, Msb,) inf. n. سَوْخٌ (L, Msb) and سُؤُوخٌ and سَوَخَانٌ, (L,) His legs, or the legs of the beast, sank into the ground: (Msb, * TA:) or sank, and became concealed, in the ground or earth: (S, Msb, * TA:) and so سَاخَتْ, aor. تَسِيخُ, (S, Msb, TA,) inf. n. سَيْخٌ (Msb) [and سَيَخَانٌ: see art. سيخ]: and in like manner one says of the feet: (A, TA:) like ثَاخَتْ. (S, K.) ― -b2- And سَاخَ, (L, K,) aor. يَسُوخُ, (L,) It (a thing) sank [in water &c.], or subsided; syn. رَسَبَ. (L, K.) ― -b3- And سَاخَتْ بِهِمُ الأَرْضُ, (A, L, Msb, K,) aor. تَسُوخُ, (L, Msb,) inf. n. سَوْخٌ (L, Msb, K) and سُؤُوخٌ and سَوَخَانٌ, (L, K,) The ground, or earth, sank with them; or sank with them and swallowed them up or enclosed them; syn. اِنْخَسَفَتْ, (L, K,) or خَسَفَتْ: and so سَاخَتْ, aor. تَسِيخُ, inf. n. سَيْخٌ. (Msb.)

اساخهُ
4 اساخهُ ذ He (God) made him, or it, to sink into, or to sink and become concealed in, the ground or earth. (Msb.)

تسوّخ
5 تسوّخ ذ He fell into a place rendered very slimy by rain; (L, K;) or into mud rendered very watery by rain; as also تزوّخ. (L.)

صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا
صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا ذ (L, K) and ↓ سُوَّاخًا (L) and ↓ سُوَّاخَى, (L, K,) or ↓ سَوَاخَى, of the measure فَعَالَى, (S,) said in the K to be a mistake, but the S is not the only lexicon in which it is thus written, (TA,) The earth became very slimy by reason of rain. (S, L, K.)

سَوَاخَى
سَوَاخَى ذ : see the next preceding paragraph.

فِيهِ سَوَاخِيَةٌ
فِيهِ سَوَاخِيَةٌ ذ In it is much mud. (K.)

صَارَتِ الأَرْضُ سُوَّاخًا
صَارَتِ الأَرْضُ سُوَّاخًا ذ i. q. سُوَاخًا, q. v. (L.)

سُوَّاخَى
سُوَّاخَى ذ Mud rendered very watery by rain. (L.) See صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا, above. ― -b2- Also, and ↓ مَسْوَخَةٌ, Tumid earth that breaks in pieces when trodden upon. (L voce رَخَّآءُ.) ― -b3- بَطْحَآءُ سُوَّاخَى [A wide water-course, or channel of a torrent, containing fine, or minute, or broken, pebbles, &c.,] into which the feet sink, or in which the feet sink and become concealed. (L.)

سُوَيْوِخَةٌ
سُوَيْوِخَةٌ ذ dim. of سُوَّاخَى. (L, K.)

مَسْوَخَةٌ
مَسْوَخَةٌ ذ : see سُوَّاخَى.

##### Türkçe

**سَاخَتْ قَوَائِمُهُ**
1 **سَاخَتْ قَوَائِمُهُ** ذ , veya **قَوَائِمُ الدَّابَّةِ**, **فِى الأَرْضِ**, veya **بِالأَرْضِ**, muzâri‘si **تَسُوخُ**, mastarı **سَوْخٌ** ve **سُؤُوخٌ** ve **سَوَخَانٌ**: Onun bacakları, yahut hayvanın bacakları, yere battı: veya yere battı ve yerin/toprağın içinde gizlendi: ve bunun gibi **سَاخَتْ**, muzâri‘si **تَسِيخُ**, mastarı **سَيْخٌ** [ve **سَيَخَانٌ**: bkz. md. **سيخ**]: ve aynı şekilde ayaklar hakkında da söylenir: **ثَاخَتْ** gibi. ― -b2- Ve **سَاخَ**, muzâri‘si **يَسُوخُ**: O (bir şey) [suda vb.] battı, yahut çöktü; eşanlamlısı **رَسَبَ**. ― -b3- Ve **سَاخَتْ بِهِمُ الأَرْضُ**, muzâri‘si **تَسُوخُ**, mastarı **سَوْخٌ** ve **سُؤُوخٌ** ve **سَوَخَانٌ**: Yer, onlarla birlikte battı; yahut onlarla birlikte battı ve onları yuttu yahut içine aldı; eşanlamlısı **اِنْخَسَفَتْ**, yahut **خَسَفَتْ**: ve bunun gibi **سَاخَتْ**, muzâri‘si **تَسِيخُ**, mastarı **سَيْخٌ**.

**اساخهُ**
4 **اساخهُ** ذ O (Allah) onu, yahut onu (şeyi), yere/toprağa batırdı; yahut yere/toprağa batırdı ve (orada) gizli kıldı.

**تسوّخ**
5 **تسوّخ** ذ Yağmurun çok çamurlu kıldığı bir yere düştü; yahut yağmurun çok sulu kıldığı çamura (düştü); bunun gibi **تزوّخ** da.

**صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا**
**صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا** ذ ve ↓ **سُوَّاخًا** ve ↓ **سُوَّاخَى**, yahut ↓ **سَوَاخَى**, vezni **فَعَالَى** üzere; K’da bunun bir hata olduğu söylenmiştir, fakat S bunun böyle yazıldığı tek sözlük değildir: Yer, yağmur sebebiyle çok çamurlu oldu.

**سَوَاخَى**
**سَوَاخَى** ذ : Bir önceki paragrafı gör.

**فِيهِ سَوَاخِيَةٌ**
**فِيهِ سَوَاخِيَةٌ** ذ İçinde çok çamur vardır.

**صَارَتِ الأَرْضُ سُوَّاخًا**
**صَارَتِ الأَرْضُ سُوَّاخًا** ذ **سُوَاخًا** ile aynı (i. q.); bkz.

**سُوَّاخَى**
**سُوَّاخَى** ذ Yağmurun çok sulu kıldığı çamur. Yukarıda **صَارَتِ الأَرْضُ سُوَاخًا**’yı gör. ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **مَسْوَخَةٌ**: Üzerine basılınca parça parça kırılan kabarmış toprak. (L, **رَخَّآءُ** maddesinde.) ― -b3- **بَطْحَآءُ سُوَّاخَى**: Ayakların battığı, yahut ayakların batıp gizlendiği (ince, küçük, yahut kırık) çakıllar vb. içeren geniş bir su yatağı, yahut sel yatağı/kanalı.

**سُوَيْوِخَةٌ**
**سُوَيْوِخَةٌ** ذ **سُوَّاخَى**’nın küçültmesi.

**مَسْوَخَةٌ**
**مَسْوَخَةٌ** ذ : **سُوَّاخَى**’yı gör.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَاخَ
سَاخَ ( w )  U ( n. ac. سَوْخ 1 ,  سُوُوْخ 27 ,  سَوَخَاْن 36 ),
a.  Sank, became embedded in the mud.

أَسْوَخَ
أَسْوَخَ IV ,
a.  Sank.

تَسَوَّخَ
تَسَوَّخَ V ,
a.  see I .

سُوَاْخ
سُوَاْخ 24 ,
a.  Mud, mire.

سُوَّاخَى
سُوَّاخَى [ 29ya ],
a.  Humid earth.

##### Türkçe

**سَاخَ**
**سَاخَ** ( w )  U ( n. ac. **سَوْخ** 1 ,  **سُوُوْخ** 27 ,  **سَوَخَاْن** 36 ),
a. Battı, çamura gömülü hâle geldi.

**أَسْوَخَ**
**أَسْوَخَ** IV ,
a. Battı.

**تَسَوَّخَ**
**تَسَوَّخَ** V ,
a. I’e bak.

**سُوَاْخ**
**سُوَاْخ** 24 ,
a. Çamur, balçık.

**سُوَّاخَى**
**سُوَّاخَى** [ 29ya ],
a. Nemli toprak.
