# سوس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: سوس

السُّوسُ والسَّاسُ: لغتان، وهما العُثَّة التي تقع في الصوف والثياب والطعام. الكسائي: ساس الطعامُ يَساسُ وأَساسَ يُسِيسُ وسَوَّسَ يُسَوِّسُ إِذا وقع فيه السُّوسُ؛ وأَنشد لزُرارة بن صَعْب بن دَهْرٍ، ودَهْرٌ: بطنٌ من كلاب، وكان زُرارةُ خرج مع العامرية في سفر يَمْتارون من اليَمامة، فلما امتاروا وصَدَروا جعل زُرارةُ بن صَعْب يأْخذه بطنُه فكان يتخلف خلف القوم فقالت العامرية:
لقد رأَيتُ رجلاً دُهْرِيًّا،
يَمْشِي وَراء القوم سَيْتَهِيَّا،
كأَنه مُضْطَغِنٌ صَبِيًّا
تريد أَنه قد امتلأَ بطنه وصار كأَنه مُضْطَغِنٌ صبيّاً من ضِخَّمِه، وقيل: هو الجاعل الشيء على بطنه يَضُمُّ عليه يَدَه اليسرى؛ فأَجابها زُرارة:
قد أَطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيَّا،
مُسَوِّساً مُدَوِّداً حَجْرِيَّا
الدقَلُ: ضَرْبٌ رَديءٌ من التمر. وحَجْرِيَّا: يريد أَنه منسوب إِلى حَجْر اليمامة، وهو قصبتها. ابن سيده: السُّوس العُثُّ، وهو الدود الذي يأْكل الحبَّ، واحدته سُوسة، حكاه سيبويه. وكل آكلِ شيء، فهو سُوسُه، دوداً كان أَو غيره والسَّوْس، بالفتح: مصدر ساسَ الطعامُ يَساسُ ويَسُوسُ؛ عن كراع، سَوْساً إِذا وقع فيه السُّوسُ، وسِيسَ وأَساسَ وسَوَّسَ واسْتاسَ وتَسَوَّسَ؛ وقول العجاج:
يَجْلُو، بِعُودِ الإِسْحِل المُفَصَّمِ،
غُروبَ لا ساسٍ ولا مُثَلَّمِ
والمُفَصَّم: المُكَسَّر. والساسُ: الذي قد ائتكَل، وأَصله سائسٌ، وهو مثل هائر وهارٍ وصائفٍ وصافٍ؛ قال العجاج:
صافي النُّحاسِ لم يُوَشَّغْ بالكَدَرْ،
ولم يُخالِطْ عُودَه ساسُ النَّخَرْ
ساسُ النخر أَي أَكل النخر. يقال: نَخِرَ يَنْخَر نَخَراً. وطعامٌ وأَرْْضٌ ساسَةٌ ومَسُوسَة. وساسَت الشاة تَساسُ سَوساً وإِساسَةً، وهي مُسِيسٌ: كَثُرَ قملُها. وأَساسَتْ مثله؛ وقال أَبو حنيفة: ساسَت الشجرةُ تَساسُ سِياساً وأَساسَتْ أَيضاً، فهيَ مُسِيسٌ.
أَبو زيد: الساسُ، غير مهموز ولا ثقيل، القادحُ في السنّ. والسَّوَسُ: مصدر الأَسْوَس، وهو داءٌ يكون في عَجْزِ الدابة بين الورك والفخذُ يورِثُه ضَعْفَ الرِّجْل. ابن شميل: السُّواسُ داء يأْخذ الخيل في أَعناقها فيُيَبِّسُها حتى تموت. ابن سيده: والسَّوَسُ داء في عَجُز الدابة، وقيل: هو داء يأْخذ الدابة في قوائمها. والسَّوْسُ: الرِّياسَةُ، يقال ساسوهم سَوْساً، وإِذا رَأَّسُوه قيل: سَوَّسُوه وأَساسوه. وسَاس الأَمرَ سِياسةً: قام به، ورجل ساسٌ من قوم ساسة وسُوَّاس؛ أَنشد ثعلب: سادَة قادة لكل جَمِيعٍ،
ساسَة للرجال يومَ القِتالِ
وسَوَّسَه القومُ: جَعَلوه يَسُوسُهم. ويقال: سُوِّسَ فلانٌ أَمرَ بني فلان أَي كُلِّف سِياستهم. الجوهري: سُسْتُ الرعية سِياسَة. وسُوِّسَ الرجلُ أُمور الناس، على ما لم يُسَمَّ فاعله، إِذا مُلِّكَ أَمرَهم؛ ويروى قول الحطيئة:
لقد سُوِّسْت أَمرَ بَنِيك، حتى
تركتهُم أَدقَّ من الطَّحِين
وقال الفراء: سُوِّسْت خطأٌ. وفلان مُجَرَّبٌ قد ساسَ وسِيسَ عليه أَي أَمَرَ وأُمِرَ عليه. وفي الحديث: كان بنو إِسرائيل يَسُوسُهم أَنبياهم أَي تتولى أُمورَهم كما يفعل الأُمَراء والوُلاة بالرَّعِيَّة. والسِّياسةُ: القيامُ على الشيء بما يُصْلِحه. والسياسةُ: فعل السائس. يقال: هو يَسُوسُ الدوابَّ إِذا قام عليها وراضَها، والوالي يَسُوسُ رَعِيَّتَه. أَبو زيد: سَوَّسَ فلانٌ لفلان أَمراً فركبه كما يقول سَوَّلَ له وزَيَّنَ له. وقال غيره: سَوَّسَ له أَمراً أَي رَوَّضَه وذلَّلَه. والسُّوسُ: الأَصل. والسُّوسُ: الطبْع والخُلُق والسَجِيَّة. يقال: الفصاحة من سُوسِه. قال اللحياني: الكرم من سُوسِه أَي من طبعه. وفلان من سُوسِ صِدْقٍ وتُوسِ صِدْقٍ أَي من أَصل صدْق.
وسَوْ يكون وسَوْ يفعل: يريدون سوف؛ حكاه ثعلب، وقد يجوز أَن تكون الفاء مزيدة فيها ثم تحذف لكثرة الاستعمال، وقد زعموا أَن قولهم سأَفعل مما يريدون به سوف نفعل فحذفوا لكثرة استعمالهم إِياه، فهذا أَشذ من قولهم سَوْ نفعل.
والسُّوسُ: حَشيشة تشبه القَتَّ؛ ابن سيده: السُّوسُ شجر ينبت ورقاً في غير أَفنان؛ ويقال أَبو حنيفة؛ هو شجر يغمى به البيوت ويدخل عصيره في (*
كذا بياض بالأصل، ولعل محله في الأدوية، كما يؤخذ من ابن البيطار) ...، وفي عروقه حلاوة شديدة، في فروعه مرارة، وهو ببلاد العرب كثير. والسَّوَاسُ: شجر، واحدته سَواسَة؛ قال أَبو حنيفة: السَّواسُ من العضاه وهو شبيه بالمَرْخ له سَنِفَةٌ مثل سَنِفَة المَرْخ وليس له شوك ولا ورق، يطول في السماء ويُستظل تحته. وقال بعض العرب: هي السَّواسِي، قال أَبو حنيفة: فسأَلته عنها، فقال: السَّواسِي والمَرْخُ هؤلاء الثلاثة متشابهة، وهي أَفضل ما اتخذ منه زَنْدٌ يقتدح به ولا يَصْلِدُ؛ وقال الطِّرِمَّاح:
وأَخْرَجَ أُمُّه لسَواسِ سَلْمَى،
لِمَعْفُورِ الضَّبا ضَرِمِ الجَنِينِ
والواحدة: سَواسَة. وقال غيره: أَراد بالأَخْرَج الرَّمادَ، وأَراد بأُمه الزنْدَةَ أَنه قطع من سَواسِ سَلْمَى، وهي شجرة تنبت في جبل سلمى. وقوله لمعفور الضبا أَراد أَن الزندة شجرة إِذا قِيلَ الزَّنْدُ فيها أُخرجت شيئاً أَسود فينعفر في التراب ولا يَرِي، لأَنه لا نار فيه، فهو الولد المعفور النار فذلك الجنين الضَّرِمُ، وذكر معفور الضبا لأَنه نسبه إِلى أَبيه، وهو الزند الأَعلى. وسَوَاسُ: موضع؛ أَنشد ثعلب:
وإِنَّ امْرأً أَمسى، ودُونَ حَبيبهِ
سَواسٌ، فَوادي الرَّسِّ والهَمَيانِ،
لَمُعْتَرفٌ بالنأْي بعد اقْتِرابِه،
ومَعْذُورَةٌ عيناه بالهَمَلانِ

### Türkçe

**السُّوسُ** ve **السَّاسُ**: iki lugat (iki söyleyiş); ikisi de yün, elbiseler ve yiyeceğe düşen **العُثَّة**’dir (güve/kurdu).

el-Kisâî: **ساسَ الطعامُ يَساسُ** ve **أَساسَ يُسِيسُ** ve **سَوَّسَ يُسَوِّسُ**: içinde **السُّوسُ** vuku bulduğu zaman (yani ona düştüğü zaman); ve Zurâre b. Sa‘b b. Dahr için inşâd etti; ve **دَهْرٌ**: Kilâb’dan bir batındır (kol/oymak); ve Zurâre, Âmiriyye ile birlikte Yemâme’den azık/erzak temin ettikleri bir seferde çıkmıştı; erzak temin edip döndüklerinde Zurâre b. Sa‘b’ı karnı tutmaya başladı, kavmin arkasında geri kalıyordu; bunun üzerine Âmiriyye dedi ki:

لقد رأَيتُ رجلاً دُهْرِيًّا،
يَمْشِي وَراء القوم سَيْتَهِيَّا،
كأَنه مُضْطَغِنٌ صَبِيًّا

Onunla şunu kasteder: karnı dolmuş ve şişkinliğinden dolayı sanki bir çocuğu karnına bastırıp tutan kimse gibi olmuştur. Ve denildi ki: o, şeyi karnının üzerine koyan, sol elini onun üzerine bastırıp toplayan kimsedir. Bunun üzerine Zurâre ona cevap verdi:

قد أَطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيَّا،
مُسَوِّساً مُدَوِّداً حَجْرِيَّا

**الدقَلُ**: hurmanın kötü bir türüdür. Ve **حَجْرِيَّا**: onun Yemâme’nin **حَجْر**’ine nispetli olduğunu kasteder; o, onun kasabasıdır.

İbn Sîde: **السُّوس** **العُثُّ**’tur; o, taneyi yiyen kurtçuktur; onun bir tanesi **سُوسة**’dir; bunu Sîbeveyh nakletti. Ve her bir şey yiyen, onun **سُوسُه**’dur; kurt olsun veya başkası olsun.

Ve **السَّوْس** (fetha ile): **ساسَ الطعامُ يَساسُ** ve **يَسُوسُ**’un masdarıdır; Kurâ‘dan: **سَوْساً** (diye) — içinde **السُّوسُ** vuku bulduğu zaman. Ve **سِيسَ** ve **أَساسَ** ve **سَوَّسَ** ve **اسْتاسَ** ve **تَسَوَّسَ**. Ve el-‘Accâc’ın sözü:

يَجْلُو، بِعُودِ الإِسْحِل المُفَصَّمِ،
غُروبَ لا ساسٍ ولا مُثَلَّمِ

Ve **المُفَصَّم**: kırılmış olandır.

Ve **الساسُ**: yenmiş olan; aslı **سائسٌ**’tir; ve o, **هائر** ve **هارٍ** ve **صائفٍ** ve **صافٍ** gibidir. el-‘Accâc dedi ki:

صافي النُّحاسِ لم يُوَشَّغْ بالكَدَرْ،
ولم يُخالِطْ عُودَه ساسُ النَّخَرْ

**ساسُ النخر**: yani **النخر**’in yemesi. Denir ki: **نَخِرَ يَنْخَر نَخَراً**. Ve yiyecek ve yer: **ساسَةٌ** ve **مَسُوسَة**.

Ve koyun **ساسَت** **تَساسُ** **سَوساً** ve **إِساسَةً**; o **مُسِيسٌ**’tir: biti çoğaldı. Ve **أَساسَتْ** de bunun gibidir. Ebû Hanîfe dedi ki: ağaç **ساسَت** **تَساسُ** **سِياساً** ve **أَساسَتْ** da: yani; o da **مُسِيسٌ**’tir.

Ebû Zeyd: **الساسُ**, hemzesiz ve ağır olmayan: dişteki çürük (kıvılcım çıkaran/oyan şey).

Ve **السَّوَسُ**: **الأَسْوَس**’in masdarıdır; o, binek hayvanının sağrısında, kalça ile uyluk arasında olan bir hastalıktır; ona bacağın zayıflığını miras bırakır (sebep olur). İbn Şümeyl: **السُّواسُ** atları boyunlarında tutan bir hastalıktır; onları kurutur, ta ki ölsünler. İbn Sîde: ve **السَّوَسُ** binek hayvanının sağrısında bir hastalıktır; ve denildi ki: o, binek hayvanını ayaklarında tutan bir hastalıktır.

Ve **السَّوْسُ**: reisliktir; denir: **ساسُوهم سَوْساً**; ve onları reis yaptıkları zaman **سَوَّسُوه** ve **أَساسوه** denir. Ve **سَاس الأَمرَ سِياسةً**: onunla kaim oldu (yürüttü). Ve bir adam **ساسٌ** (siyaset eden)dir; **قوم ساسة** ve **سُوَّاس**’tandır. Sa‘leb inşâd etti:

سادَة قادة لكل جَمِيعٍ،
ساسَة للرجال يومَ القِتالِ

Ve kavim onu **سَوَّسَه**: onu kendilerine **يَسُوسُهم** (idare eder) kıldılar. Ve denir: falan kimse **سُوِّسَ** falan oğullarının işi: yani onların siyasetini/idarelerini yüklenmekle mükellef kılındı.

el-Cevherî: **سُسْتُ الرعية سِياسَة**. Ve adam **سُوِّسَ** insanların işleri (faili adlandırılmadan): onların işi kendisine mülk kılındığı zaman (yani başa geçirildiği zaman). Ve Hutay’e’nin sözü rivayet olunur:

لقد سُوِّسْت أَمرَ بَنِيك، حتى
تركتهُم أَدقَّ من الطَّحِين

Ve el-Ferrâ dedi ki: **سُوِّسْت** hatadır. Ve falan kimse tecrübelidir; **قد ساسَ وسِيسَ عليه**: yani emretti ve üzerine emir olundu. Ve hadiste: İsrailoğullarını peygamberleri **يَسُوسُهم** idi: yani onların işlerini, emirler ve valilerin raiyye ile yaptığı gibi üstlenirdi.

Ve **السِّياسةُ**: bir şeyi ıslah eden şeyle onun üzerine kaim olmaktır. Ve **السياسةُ**: **السائس**’in fiilidir. Denir: o, binekleri **يَسُوسُ**: onların üzerine kaim olduğu ve onları terbiye ettiği zaman; ve vali raiyyesini **يَسُوسُ**.

Ebû Zeyd: falan kimse falan kimse için bir işi **سَوَّسَ**; sonra onu bindi (üstlendi), **سَوَّلَ له** ve **زَيَّنَ له** dediği gibi. Başkası dedi ki: onun için bir işi **سَوَّسَ**: yani onu alıştırdı ve boyun eğdirdi.

Ve **السُّوسُ**: asıldır. Ve **السُّوسُ**: tabiat, huy ve seciyedir. Denir: fesahat onun **سُوسِه**’ndandır. el-Lihyânî dedi ki: kerem onun **سُوسِه**’ndandır: yani tabiatındandır. Ve falan kimse **سُوسِ صِدْقٍ** ve **تُوسِ صِدْقٍ**’tandır: yani doğruluk aslı/temeli üzeredir.

Ve **سَوْ** olur ve **سَوْ** yapar: **سوف**’u kastederler; Sa‘leb bunu nakletti. Ve caiz olabilir ki **الفاء** onda ziyade kılınmıştır, sonra çok kullanımdan dolayı hazfedilir. Ve zannettiler ki onların “**سأَفعل**” sözleri, onunla “**سوف نفعل**”i kastettiklerindendir; onu çok kullanmalarından dolayı hazfettiler; bu, onların “**سَوْ نفعل**” sözünden daha şâzdır.

Ve **السُّوسُ**: **القَتَّ**’e benzeyen bir ot. İbn Sîde: **السُّوسُ** dallar olmaksızın yaprak bitiren bir ağaçtır; ve denir (Ebû Hanîfe): o, evlerin üzeri onunla örtülen bir ağaçtır ve onun suyu … içine girer
(*asıl nüshada böyle bir boşluk; ve muhtemelen yeri “ilaçlar”dadır; İbnü’l-Baytâr’dan alındığı üzere) …, ve köklerinde şiddetli bir tatlılık vardır; dallarında bir acılık vardır; ve Arap beldelerinde çoktur.

Ve **السَّوَاسُ**: bir ağaçtır; onun bir tanesi **سَواسَة**’dir. Ebû Hanîfe dedi ki: **السَّواسُ** **العضاه**’dandır; **المَرْخ**’a benzer; **المَرْخ**’un **سَنِفَة**’si gibi bir **سَنِفَة**’si vardır; onun dikeni de yaprağı da yoktur; göğe doğru uzar ve altında gölgelenilir. Bazı Araplar dedi ki: o **السَّواسِي**’dir. Ebû Hanîfe dedi ki: onu ona sordum; dedi ki: **السَّواسِي** ve **المَرْخُ** — şu üçü birbirine benzer; ve ondan kıvılcım çıkarılan **زَنْد** yapılmış şeylerin en faziletlisidir; ve **يَصْلِدُ** etmez. et-Tırimmâh dedi ki:

وأَخْرَجَ أُمُّه لسَواسِ سَلْمَى،
لِمَعْفُورِ الضَّبا ضَرِمِ الجَنِينِ

Ve bir tanesi: **سَواسَة**. Başkası dedi ki: **الأَخْرَج** ile külü kastetti; ve **أُمه** ile **الزنْدَةَ**’yi kastetti: yani o, **سَواسِ سَلْمَى**’dan kesilmiş bir parçadır; o, Cebel Selmâ’da biten bir ağaçtır. Ve onun “**لمعفور الضبا**” sözü: **الزندة**’nin, içinde **الزَّنْدُ** denildiği zaman, siyah bir şey çıkardığı bir ağaç olduğunu kastetti; o da toprağa bulanır ve görünmez; çünkü onda ateş yoktur; o, ateşten mahrum, toprağa bulanmış bir evlattır; işte o **الجَنِينُ الضَّرِمُ**’dir. Ve **معفور الضبا**’yı zikretti; çünkü onu babasına nispet etti; o da üst **الزند**’dir.

Ve **سَوَاسُ**: bir yerdir. Sa‘leb inşâd etti:

وإِنَّ امْرأً أَمسى، ودُونَ حَبيبهِ
سَواسٌ، فَوادي الرَّسِّ والهَمَيانِ،
لَمُعْتَرفٌ بالنأْي بعد اقْتِرابِه،
ومَعْذُورَةٌ عيناه بالهَمَلانِ
