# سوس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: سوس

السوس، بالضم: الطبيعة والأصل والخلق والسجية، يقال: الفصاحة من سوسه، قال اللحياني: الكرم من سوسه، أي طبعه، وفلان من سوس صدق وتوس صدق، أي من أصل صدق. والسوس: شجر، م، أي معروف، في عروقه حلاوة شديدة وفي فروعه مرارة، وهو ببلاد العرب كثير، قاله أبو حنيفة، وقال غيره: السوس: حشيشة تشبه القت، وفي المحكم: السوس: شجر ينبت ورقا من غير أفنان.

  والسوس: دود يقع في الصوف والثياب والطعام، كالساس، وهما العثة. قال الكسائي: وقد ساس الطعام يساس سوسا، بالفتح، وهذه عن ابن عباد، وسوس يسوس، كسمع، وسيس، كقيل، وأساس يسيس، كل ذلك، إذا وقع فيه السوس، وليس في قول الكسائي سيس، كقيل وإنما زاده يونس في كتاب اللغات. وزاد غيره: سوس واستاس وتسوس، كل ذلك بمعنى. والسوس: كورة بالأهواز يقال: إن فيها قبر دانيال عليه السلام، وسورها وسور تستر أول سور وضع بعد الطوفان، قاله ابن المقفع، وقد ذكر في ت س ت ر قال: ولا يدرى من بنى سورا لها، ويقال: إنه بناها السوس ابن سام بن نوح عليه السلام، عن ابن الكلبي، وفي كون السوس ابن سام لصلبه غلط، فإن الذي صرح به أئمة النسب أن أولاد سام عشرة، وليس فيهم السوس، ومحل تحقيقه في كتب الأنساب. والسوس: د، آخر بالمغرب، وهو السوس الأقصى، وبينهما مسيرة شهرين، ومثله في التكملة. والسوس: د، آخر بالروم، هكذا في سائر الأصول، وفي التكملة والعباب: بما وراء النهر، وهو الصواب. والسوس: ع والسوسة: فرس النعمان بن المنذر، نقله الصاغاني. والسوسة: د، بالمغرب على البحر، حد بين كورة الجزيرة والقيروان. وسيواس، بالكسر: د، بالروم.
 وسوسية، بالضم: كورة بالأردن، نقله الصاغاني. وقال ابن شميل: السواس، كغراب: داء في أعناق الخيل يأخذها وييبسها حتى تموت. وسواس، كسحاب: جبل، أو: ع، أنشد ثعلب:
  وإن امرأ أمسى ودون حبيبـه                      سواس فوادي الرس فالهميان
  لمعترف بالنأي بعد اقترابـه                      ومعذورة عيناه بالهـمـلان والسواس: شجر، الواحدة: سواسة، قال الليث: وهو من أفضل ما اتخذ منه زند، لأنه قلما يصلد، وقال أبو حنيفة، رحمه الله: قال أبو زياد: من العضاه السواس، شبيه بالمرخ، له سنفة كسنفة المرخ، ويستظل تحته. ومن المجاز: سست الرعية سياسة، بالكسر: أمرتها ونهيتها. وساس الأمر سياسة: قام به. ويقال: فلان مجرب، قد ساس وسيس عليه، أي أدب، وأدب وفي الصحاح: أي أمر وأمر عليه. والسياسة: القيام على الشيء بما يصلحه. ومحمد بن مسلم بن سس، كالأمر منه أي من ساس يسوس: محدث، نقله الصاغاني.
 وساست الشاة تساس سوسا: كثر قملها، كأساست إساسة فهي سيسة، كلاهما عن أبي زيد. والسوس: محركة: مصدر الأسوس، وهو: داء يكون في عجز الدابة بين الورك والفخذ يورثه ضعف الرجل. وقال الليث: أبو ساسان: كنية كسرى أنو شروان ملك الفرس، وهو أعجمي، وقال بعضهم: إنما هو أنوساسان، بالنون. وساسان الأكبر هو ابن بهمن بن أسفنديار الملك، وحفيده ساسان الأصغر ابن بابك بن مهرمش بن ساسان الأكبر أبو الأكاسرة، وأردشير بن بابك بن ساسان الأصغر. وذات السواسي، ككراسي، كما هو مضبوط عندنا، وفي التكملة بفتح السين الأخيرة: جبل لبني جعفر ابن كلاب. والسواسي مثل المرخ. أو ذات السواسي: شعب يصببن في تنوف، قاله الأصمعي. والساس: القادح في السن، وهو غير مهموز ولا ثقيل، قاله أبو زيد. والساس أيضا: الذي قد أكل، قال العجاج:
  تجلو بعود الإسحل المقصم                      غروب لاساس ولا مثلـم

  وأصله: سائس، كهار وهائر، وصاف وصائف، قال العجاج:
  صافي النحاس لم يوشع بالكدر                      ولم يخالط عوده ساس النخر ساس النخر، أي أكل النخر. وقال أبو زيد: سوس فلان له أمرا فركبه، كما تقول: سول له وزين له. ومن المجاز: يقال: سوس فلان أمر الناس، على ما لم يسم فاعله، إذا صير ملكا أو ملك أمرهم، ويروى قول الحطيئة:
  لقد سوست أمر بنيك حتى                      تركتهم أدق من الطحين قال الفراء: قولهم: سوست خطأ. قاله الجوهري. ومما يستدرك عليه: الساس: العث. وطعام مسوس، كمعظم: مدود. وكل آكل شيء فهو سوسه، دودا كان أو غيره. والسوس، بالفتح: وقوع السوس في الطعام، وقد استاس وتسوس، وأرض ساسة ومسوسة، وكذلك طعام ساس وسوس وساست الشجرة سياسا، وأساست فهي مسيس.
 والسوسة، بالضم: فرس النعمان بن المنذر، وهي التي أخذها لحوفزان بن شريك لما أغار على هجانه. والسوس،? بالفتح: الرياسة، رساسوهم سوسا، وإذا رأسوه قيل: سوسوه، وأساسوه، ورجل ساس، من قوم ساسة وسواس، أنشد ثعلب:
  سادة قادة لكل جـمـيع                      ساسة للرجال يوم القتال وسوسه القوم: جعلوه يسوسهم. والسياسة: فعل السائس، وهو من يقوم على الدواب ويروضها. وسوس له أمرا، أي روضه وذلله. وسوس المرأة وقوقها: صدع فرجها. وساسي: لقب جماعة بالمغرب، منهم: القطب سيدي عبد الله بن محمد ساسي، ممن أخذ عن أبي محمد الغزواني وغيره. وأبو ساسان: كنية الحضين بن المنذر. وقال ابن شميل: يقال للسؤال: هؤلاء بنو ساسان. والسويس، كزبير: أحدج الثغور المصرية، مدينة على البحر الملح، إليها ترد السفن الحجازية. والساس: قرية تحت واسط، منها أبو المعالي بن أبي الرضا الساسي، سمع على أبي الفتح المندائي. وأبو فرعون الساسي: شاعر قديم، قيده ابن الخشاب بخطه. وقال أبو عبيدة: كل من ينسب ساسيا، يعني من العرب - فهو من ولد زيد مناة بن تميم؛ لأنه كان يقال له: ساسي، كذا في التبصير.

### Türkçe

**السوس**، ötre ile: tabiat, asıl, yaratılış ve seciye; denilir ki: fesahat onun **سوسه**’sindendir. **اللحياني** dedi: kerem onun **سوسه**’sindendir; yani tabiatı. Ve falan kimse, doğru bir asıldan ve doğru bir **توس**’tan (gelmedir); yani doğru bir kökten. Ve **السوس**: bir ağaçtır, m, yani bilinen; köklerinde şiddetli bir tatlılık ve dallarında bir acılık vardır; Arap beldelerinde çoktur; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Başkası dedi: **السوس**: **القت**’e benzeyen bir ottur. Ve **المحكم**’de: **السوس**: dallar olmaksızın yaprak bitiren bir ağaçtır.

  Ve **السوس**: yün, elbise ve yiyeceğe düşen kurtçuktur; **الساس** gibi; ikisi de güvedir. **الكسائي** dedi: “Yiyecek **ساس** eder; **يساس**; **سوسا** (fetha ile)”; bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **سوس** eder, **يسوس** eder; **سمع** gibi; ve **سيس**; **قيل** gibi; ve **أساس** eder, **يسيس** eder; bunların hepsi, içine **السوس** düştüğü zaman (denir). **الكسائي**’nin sözünde **سيس** ( **قيل** gibi) yoktur; onu ancak Yûnus “Kitâbü’l-Lugāt”ta artırmıştır. Başkası da artırdı: **سوس** ve **استاس** ve **تسوس**; bunların hepsi aynı mânâdadır. Ve **السوس**: Ahvâz’da bir kûredir; denilir ki onda Dâniyâl aleyhisselâmın kabri vardır. Ve onun suru ve Tüster’in suru, tufandan sonra konulan ilk surdur; bunu İbnü’l-Mukaffa‘ söyledi. **ت س ت ر** maddesinde zikredilmiştir; dedi ki: onun için bir suru kimin yaptığı bilinmez. Ve denilir ki onu, Nûh aleyhisselâmın oğlu Sâm’ın oğlu **السوس** bina etti; İbnü’l-Kelbî’den. **السوس**’un Sâm’ın sulbünden olması hususunda bir yanılma vardır; çünkü nesep imamlarının açıkça belirttiği şudur ki Sâm’ın çocukları ondur ve onların içinde **السوس** yoktur; bunun tahkik yeri nesep kitaplarındadır. Ve **السوس**: m, Mağrib’de başka bir yerdir; o, **السوس الأقصى**’dır; ikisi arasında iki aylık yolculuk vardır; **التكملة**’de de böyledir. Ve **السوس**: m, Rûm’da başka bir yerdir; diğer asılların tamamında böyledir; **التكملة** ve **العباب**’da: nehrin ötesinde (denmiştir); doğru olan budur. Ve **السوس**: a; ve **السوسة**: Nu‘mân b. Münzir’in atıdır; bunu Sâgānî nakletti. Ve **السوسة**: m, Mağrib’de deniz üzerinde bir yerdir; Cezîre kûresi ile Kayrevân arasında bir sınırdır. Ve **سيواس**، kesre ile: m, Rûm’da bir yerdir.
 **سوسية**، ötre ile: Ürdün’de bir kûredir; bunu Sâgānî nakletti. İbn Şümeyl dedi: **السواس**، **غراب** gibi: atların boyunlarında olan bir hastalıktır; onları tutar ve kurutur, ta ki ölürler. Ve **سواس**، **سحاب** gibi: bir dağdır; yahut: a; Sa‘leb inşad etti:
  Ve şüphesiz bir kimse, akşamlar da sevgilisinin önünde
                      **سواس** ve **فوادي الرس** ve **الهميان** (varken)
  Uzaklığı, yakınlaşmasından sonra itiraf edendir;
                      ve iki gözü, akma ile (özürlü) kılınmıştır. Ve **السواس**: bir ağaçtır; teki: **سواسة**. Leys dedi: ondan yapılan çakmak (odunu)nun en iyilerindendir; çünkü nadiren sertleşir. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: Ebû Ziyâd dedi: dikenli ağaçlardan **السواس** vardır; **المرخ**’a benzer; **المرخ**’un **سنفة**’si gibi bir **سنفة**’si vardır; ve onun altında gölgelenilir. Mecazdan: **سست** ettim tebaayı **سياسة** (kesre ile): onlara emrettim ve onları yasakladım. Ve işi **ساس** etti **سياسة**: onunla kaim oldu. Ve denilir: falan tecrübelidir; **ساس** etti ve üzerine **سيس** edildi; yani terbiye edildi ve terbiye etti. **الصحاح**’ta: yani emretti ve üzerine emredildi. Ve **السياسة**: bir şeyi, onu ıslah eden şey ile yürütmektir. Ve Muhammed b. Müslim b. **سس**—ondan emir (sigası) gibi, yani **ساس** eder **يسوس**’tan—bir muhaddistir; bunu Sâgānî nakletti.
 Ve koyun **ساست** etti; **تساس** eder; **سوسا**: biti çoğaldı; **أساست** gibi; **إساسة**; o da **سيسة**’dir; ikisi de Ebû Zeyd’dendir. Ve **السوس**: harekeli: **الأسوس**’un masdarıdır; o da: binek hayvanının sağrısında, kalça ile uyluk arasında olan bir hastalıktır; adamın zayıflığı onu miras bırakır. Leys dedi: Ebû Sâsân: Fars kralı Kisrâ Enûşirvân’ın künyesidir; o acemcedir. Bazıları dedi: o ancak **أنوساسان**’dır, **النون** ile. Ve Sâsân el-Ekber, kral Behmen b. Esfendiyâr’ın oğludur; ve onun torunu Sâsân el-Asgar, Bâbek b. Mehrmeş b. Sâsân el-Ekber’dir; **أبو الأكاسرة**’dir. Ve Erdeşîr b. Bâbek b. Sâsân el-Asgar’dır. Ve **ذات السواسي**، **ككراسي** gibi—bizde ضبط edildiği üzere—ve **التكملة**’de son **السين**’in fethasıyla: Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir dağdır. Ve **السواسي** **المرخ** gibidir. Yahut **ذات السواسي**: Tenûf’a dökülen bir vadidir; bunu Asma‘î söyledi. Ve **الساس**: dişteki oyucu (çürük)tur; hemzeli değildir ve ağır değildir; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve **الساس** ayrıca: yenmiş olandır. ‘Accâc dedi:
  Kırılmış **الإسحل** çubuğuyla parlatır,
                      ne **ساساس** (olan) ne de yarılmış.

  Ve aslı: **سائس**’tir; **هار** ve **هائر** gibi; ve **صاف** ve **صائف** gibi. ‘Accâc dedi:
  Saf bakır; bulanıklıkla karıştırılmamış,
                      ve onun çubuğuna **ساس النخر** karışmamıştır. **ساس النخر**: yani çürük onu yemiştir. Ebû Zeyd dedi: falan kimse ona bir işi **سوس** etti de o da ona bindi; senin “ona **سول** etti” ve “ona süsledi” demen gibi. Mecazdan: denilir ki: falan kimse, insanların işini **سوس** edildi (faili anılmadan); onu kral kıldığı veya onların işini ona malik kıldığı zaman. Hutay’e’nin sözü rivayet olunur:
  Andolsun, oğullarının işini **سوست** ettin, ta ki
                      onları undan daha ince bıraktın. Ferrâ dedi: onların “**سوست**” demeleri hatadır. Bunu Cevherî söyledi. Ve ondan istidrâk edilenlerdendir: **الساس**: güvedir. Ve **طعام مسوس**، **كمعظم** gibi: kurtlanmış. Ve her bir şeyi yiyen, onun **سوسه**’sidir; kurtçuk olsun veya başka olsun. Ve **السوس**، fetha ile: yiyeceğe **السوس**’un düşmesidir; ve **استاس** etti ve **تسوس** etti. Ve **أرض ساسة** ve **مسوسة**; aynı şekilde **طعام ساس** ve **سوس**; ve ağaç **ساست** etti **سياسا**; ve **أساست** etti; o da **مسيس**’tir.
 Ve **السوسة**، ötre ile: Nu‘mân b. Münzir’in atıdır; o, Hûfzân b. Şerîk’e, onun develerine baskın yaptığı zaman aldığı attır. Ve **السوس**، fetha ile: reisliktir; onları **رساسوهم سوسا** (yaptılar); ve onu reis yaptıkları zaman “onu **سوسوه** ettiler” denir; ve “onu **أساسوه** ettiler”. Ve **رجل ساس**: **قوم ساسة** ve **سواس**’tandır. Sa‘leb inşad etti:
  Efendiler, önderler, her topluluk için;
                      savaş gününde erkeklere **ساسة**. Ve kavim onu **سوسه** etti: onu kendilerine idareci kıldılar. Ve **السياسة**: **السائس**’in fiilidir; o, binek hayvanlarının başında duran ve onları ehlileştiren kimsedir. Ve ona bir işi **سوس** etti; yani onu ehlileştirdi ve onu boyun eğdirdi. Ve kadının **قوقها**’sını **سوس** etti: onun ferçini yardı. Ve **ساسي**: Mağrib’de bir topluluğun lakabıdır; onlardan: kutup Seyyid Abdullâh b. Muhammed **ساسي**; Ebû Muhammed el-Gazvânî ve başkasından alanlardandır. Ve Ebû Sâsân: Hudayn b. Münzir’in künyesidir. İbn Şümeyl dedi: dilencilere denilir: “Bunlar Benû Sâsân’dır.” Ve **السويس**، **كزبير** gibi: Mısır sınır kalelerinden biridir; tuzlu deniz üzerinde bir şehirdir; Hicaz gemileri ona gelir. Ve **الساس**: Vâsıt’ın altında bir köydür; ondan Ebû’l-Me‘âlî b. Ebî’r-Rıdâ **الساسي** (vardır); Ebû’l-Feth el-Mendâî’den semâ‘ etti. Ve Ebû Firavun **الساسي**: eski bir şairdir; İbnü’l-Haşşâb onu kendi hattıyla kaydetti. Ebû Ubeyde dedi: “Sâsî nisbesiyle nisbet edilen her kimse—yani Araplardan—Temîm b. Zeyd Menât’ın evladındandır; çünkü ona **ساسي** denilirdi”; **التبصير**’de böyledir.
