# سوط — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B7/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B7/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [سوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B7.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: سوط

(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ قال: يقال كيف أمسيتم؟ فيقال: مَستوُون صالحون. يريدون أولادُنا ماشيتُنا سَوِيَّةٌ صالحة.
ومن الباب السِّيُّ: الفضاء من الأرض، في قول القائل([1]):
* كأنَّ نَعَامَ السِّيِّ باضَ عليهمُ([2]) *
والسِّيّ: المِثْل. وقولهم سِيّانِ، أي مِثلان.
ومن ذلك قولهم:  لا سيّما، أي لا مثلَ ما. هُوَ من السِّين والواو والياء، كما يقال ولا سَواء. والدَّليل على أن السّيَّ المِثل قولُ الحطيئة:
فإيّاكم وحَيّةَ بطنِ وادٍ *** هَمُوزَ النّابِ لكم بسِيِّ([3])ومن الباب السَّواء: وسَط الدَّارِ وغَيرِها، وسمِّي بذلك لاستوائه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾  [الصافات 55].
وأمَّا قولُهم: هذا سِوَى ذلك، أي غيرُهُ، فهو من الباب؛  لأنَّه إذا كان سِواه فهما كلُّ واحدٍ منهما في حَيِّزِه على سواء. والدّليل على ذلك مدُّهم السِّواء بمعنى سِوى. *قال الأعشى:
* وما عدلَتْ  من أهلِها لِسوائكا([4]) *
ويقال قصدتُ سِوَى فلانٍ: كما يقال قصدت قصده. وأنشد الفراء:
فَلأَصْرِفَنّ سِوَى حُذيفة مِدْحتي *** لِفَتى العَشيِّ وفارسِ الأجرافِ([5])(سوء) فأمّا السين والواو والهمزة فليست من ذلك، إنّما هي من باب القُبح. تقول رجلٌ أسوَأُ، أي قبيحٌ، وامرأةٌ سَوآء، أي قبيحة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "سوْآءُ([6]) وَلودٌ خيرٌ مِنْ حَسناءَ عقيم". ولذلك سمّيت السَّيِّئة سيّئة. وسمِّيت النار سُوأَى، لقُبْح منظرها. قال الله تعالى : ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. وقال أبو زُبَيْد:
لم يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيم وحُقَّتْ  *** يا لَقَومِي للسَّوأةِ السَّوآءِ([7])(سوح) السين والواو والحاء كلمةٌ واحدةٌ. يقالُ ساحة الدار، وجمعها ساحات وسُوح.
(سوخ) السين والواو والخاء كلمةٌ واحدة. يقال ساخت قوائمه في الأرض تسوخ. ويقال مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَى، على فُعَّالَى، وذلك إذا كثرت رِزاغُ المطر. وإذا كانت كذا ساخت قوائمُ المارّة فيها.
(سود) السين والواو والدال أصلٌ واحد، وهو خلاف البياضِ في اللّونِ، ثم يحمل عليه ويشتقّ منه. فالسَّواد في اللّون معروف. وعند قومٍ أن كلَّ شيءٍ خالف البياضَ، أيَّ لونٍ كان، فهو في حيّز السواد.  يقال: اسودّ الشيء واسوادَّ. وسوادُ كلِّ شيء: شخصه. والسِّواد: السِّرار؛ يقالُ ساوده مساودةً وسِواداً، إذا سارّه. قال أبو عبيد: وهو من إدناء سَوادِكَ من سَواده، وهو الشَّخص. قال:
مَنْ يكنْ في السِّواد والدَّدِ والإغْـ *** ـرامِ زِيراً فإنّني غيرُ زيرِ([8])والأساود: جمع الأسود، وهي الحيّات. فأمّا قول أبي ذَرّ رحمة الله عليه: "وهذه الأساودُ حولي"، فإنّما أراد شخص آلاتٍ كانت عنده؛ [وما حولَه([9])] إلا مِطْهرةٌ وإِجّانةٌ وجَفْنة. والسَّواد: العدد الكثير، وسمِّي بذلك لأن الأرض تسوادُّ له.
فأمَّا السِّيادة فقال قوم: السيِّد: الحليم. وأنكر ناسٌ أن يكونَ هذا من الحِلم، وقالوا: إنّما سمِّي سيِّداً لأنَّ الناس يلتجِئون إلى سَواده. وهذا أقيس من الأوَّل وأصحّ. ويقال فلانٌ أسوَد من فلانٍ، أي أَعْلَى سِيادةً منه. والأسودان: التَّمر والماء. وقالوا: سَوَاد القَلب وسُوَيداؤُه، وهي حَبّته. ويقال سَاوَدَني فلانٌ فسُدْته، من سَوَاد اللونِ والسّؤدُد جميعا. والقياسُ في الباب كلِّه واحد.
(سور) السين والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. من ذلك  سَار يَسُور إذا غضب وثار. وإنَّ لغضبِهِ لَسَورةً. والسُّور: جمع سُورة، وهي كلُّ منْزلةٍ من البناء. قال:
ورُبَّ ذِي سُرادقٍ محجورِ  *** سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ([10])فأمّا قول الآخر([11]):
وشاربٍ مُرْبحٍ في الكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بسَوَّارِ
فإنّه يريد أنّه ليس بمتغضّب. وكان بعضهم يقول: هو الذي يَسُور الشَّرابُ في رأسِهِ سريعاً. وأما سِوار المرأة، والإسوار([12]) من أساورة الفُرس وهم القادة، فأُراهما غيرَ عربيَّين. وسَورة الخمر: حِدّتُها وغلَيانها.
(سوط) السين والواو والطاء أصلٌ يدلُّ على مخالطة الشَّيءِ الشيءَ. يقال سُطت الشّيءَ: خلطتُ بعضَهُ ببعض. وسَوَّط فلانٌ أمرَهُ تسويطاً، إذا خَلَطَه. قال الشَّاعر:
فَسُطْها ذَميمَ الرّأيِ غيرَ موفَّقٍ *** فلستَ على تسويطها بمُعان([13])

ومن الباب السَّوط، لأنّه يُخالِط الجِلدة؛ يقال سُطْتُهُ بالسَّوط: ضربتُهُ. وأمَّا قولهم في تسمية النَّصيب سَوطاً فهو من هذا. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾  [الفجر 13]، أي نَصيباً من العذاب.
(سوع) السين والواو والعين يدلُّ على استمرار الشّيء ومُضيِّه. من ذلك  السَّاعة *سمِّيت بذلك. يقال جاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وسُوَاعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وذلك أنَّه شيءٌ يمضي ويستمرّ. ومن ذلك قولهم عاملته مُساوعةً، كما يقال مياومَة، وذلك من السَّاعة. ويقال أَسَعْتُ الإبلَ إساعةً، وذلك إذا أهملتَها حتَّى تمرَّ على وجهها. وساعت فهي تَسُوع. ومنه يقال هو ضائع سائع. وناقة مِسياعٌ، وهي التي تذهب في المرعى. والسِّياع: الطِّين فيه التِّبن.
(سوغ) السين والواو والغين أصلٌ يدلُّ على سهولة الشيء واستمراره في الحلق خاصّة، ثم يحمل على ذلك. يقال ساغ  الشَّرابُ في الحَلْق سَوغاً. وأساغَ الله جلَّ جلالُهُ. ومن المشتقّ منه قولُهم: أصاب فلانٌ كذا فسوَّغْتُهُ إياه. وأمَّا قولُهُم هذا سَوْغُ هذا، أي مثله، فيجوز أن يكونَ من هذا، أي إنه يَجري مجراه ويستمرُّ استمراره. ويجوز أن يكون السّين مُبدَلة من صادٍ، كأنَّه صِيغَ صياغَته. وقد ذُكِرَ في بابه.
(سوف) السين والواو والفاء ثلاثة أصول: أحدها الشَّمُّ . يقال سُفْت الشَّيءَ أَسُوفُه سَوْفاً، وأَسَفْتُهُ. وذهب بعضُ أهل العلم إلى أنّ قولهم: بيننا وبينهم مَسافةٌ، مِنْ هذا. قال: وكان الدَّليل يَسُوف التُّرَابَ ليعلمَ على قصدٍ هو أم  على جَور. وأنشدوا:
* إذا الدّليلُ استافَ أخلاقَ الطُّرُق([14]) *
أي شَمّها.
والأصل الثّاني: السُّوَاف: ذَهاب المال ومَرَضُه. يقال أساف الرّجُلُ، إذا وقع في مالِهِ السُّواف. قال حُميد بن ثور:
* أَسَافا من المال التِّلادِ وأَعْدَما([15]) *
وأمّا التأخير فالتسويف.  يقال سوَّفتُه، إذا أخّرتَه، إذا قلتَ سوف أفعلُ كذا.
(سوق) السين والواو والقاف أصل واحد، وهو حَدْوُ الشَّيء. يقال ساقه يسوقه سَوقاً. والسَّيِّقة: ما استيق من الدوابّ.  ويقال سقتُ إلى امرأتي صَدَاقها، وأَسَقْتُهُ. والسُّوق مشتقّةٌ من هذا، لما يُساق إليها من كلِّ شيء، والجمع أسواق. والساق للإنسان وغيره، والجمع سُوق، إنّما سمّيت بذلك لأنَّ الماشي ينْساق عليها. ويقال امرأة سَوْقاء، ورجلٌ أَسوَق، إذا كان عظيمَ السّاق. والمصدر السَّوَق. قال رؤبة:
* قُبٌّ من التَّعْداء حُقْبٌ في سَوَق([16]) *
وسُوق الحرب: حَومة القِتال، وهي مشتّقةٌ من الباب الأول.
(سوك) السين والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال تساوَقَت الإبل: اضطرَبَتْ أعناقُها من الهُزال وسوء الحال. ويقال أيضاً: جاءت الإِبل ما تَسَاوَكُ هُزالاً، أي ما تحرِّك رؤوسَها. ومن هذا اشتق اسم السِّواك، وهو العُود نفسُه. والسِّواك استعماله أيضاً. قال ابن دريد:  سُكْتُ الشيءَ سَوكاً، إذا دَلكتَه. ومنه اشتقاق السِّواك، يقال ساك فاهُ، فإذا قلت استاك لم تذكر الفم.([17])
(سول) السين والواو واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في شيء يقال سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا. قال الهذليّ([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
فأَمّا قولهم سَوّلتُ له الشيءَ، إذا زيّنْتَه له، فممكن أن تكون أعطيته سُؤلَه، على أن تكون الهمزة مُليَّنَةً من السُّؤل.
(سوم) السين والواو والميم أصلٌ يدل على طلب الشيء. يقال سُمت الشيءَ، أَسُومُهُ سَوْمَاً. ومنه السَّوام في الشِّراء والبيع. ومن الباب سامت الرَّاعيةُ تسوم، وأَسَمْتُهَا أنا. قال الله تعالى: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]، أي تُرعُون. ويقال سّوَّمْت فلاناً في مالي تسويماً، إذا حكَّمتَه في مالك. وسَوَّمْتُ غُلامي: خَلّيته وما يُريد. والخيل المُسَوَّمَة: المرسلة وعليها رُكبانُها. وأصل ذلك كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب السُّومَةُ، وهي العلامةُ تُجْعَل في الشيء. والسِّيما مقصور من ذلك *قال الله سبحانه: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. فإذا مدُّوه قالوا السيماء.
(سوس) السين والواو والسين أصلان: أحدهما فسادٌ في شيء، والآخر جِبلّة وخليقة. فالأوّل ساس الطّعامُ يَساسُ، وأساس يُسِيسُ، إذا فَسَدَ بشيء يقال لـه سُوس. وساست الشّاة تَسَاس، إذا كثر قَمْلها. ويقال إنَّ السَّوَسَ داءٌ يصيب الخيل في أعجازها.
وأمّا الكلمةُ الأخرى  فالسُّوس وهو الطّبع. ويقال: هذا من سُوس فلان، أي طبعه.
وأمَّا قولهم سُسْته أسُوسُه فهو محتملٌ أن يكون من هذا، كأنه يدلُّه على الطبع الكريم ويَحمِله عليه.
والسِّيساء([19]):  مُنتَظَم فَقَار الظهر. وماء مَسُوسٌ وكلأٌ مَسُوسٌ([20])، إذا كان نافعاً في المال([21])، وهي الإبل والغنم. والله أعلم بالصواب.
---------------------
([1]) هو زيد الخيل كما في الحيوان (4: 339)، والشعر والشعراء في أثناء ترجمة الأعشى، ونقد الشعر
39. وروي أيضاً من قصيدة لمعقر البارقي في الأغاني (10: 44).
([2]) عجزه: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) ديوان الحطيئة 69 واللسان (سوا).
([4]) ديوان الأعشى 66. وقد سبق تخريجه في (جنف). وصدره:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) في اللسان (19: 143) : "فارس الأحزاب"، تحريف. والبيت من أبيات فائية في الأغاني (14:
127) منسوبة إلى رجل من بني الحارث بن الخزرج، أو إلى حسان بن ثابت. وانظر تنبيه البكري على الأمالي 67.
([6]) ويروى أيضاً: "سوداء".
([7]) البيت في اللسان (سوأ).
([8]) سبق البيت في مادة (زير).
([9]) التكملة من اللسان. وفي المجمل "من" بدل "إلا".
([10]) البيت في اللسان (6: 55).
([11]) هو الأخطل. ديوانه 116. وقد سبق في (2: 73).
([12]) ضبط في الأصل والمجمل بكسر الهمزة، ويقال أيضاً بضمها.
([13]) البيت في المجمل واللسان (سوط).
([14]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سوف).
([15]) صدره كما في اللسان (سوف):
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) ديوان رؤبة 106.
([17]) الجمهرة (3: 48).
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في اللسان (سول) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 81، ونسخة الشنقيطي 44.
([19]) حقه أن يكون في مادة (سيس).
([20]) وصواب هاتين أن يكونا في مادة (مسس).
([21]) النافع الذي يشفي غلة العطش. وفي الأصل : "ذفعا" تحريف.

ـ

### Türkçe

(سîn, وâv ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(سوي) **السين** ve **الواو** ve **الياء**; iki şey arasında doğruluk ve itidal üzere bir asla delâlet eder. Denir ki: bu, şuna **لا يساوي**; yani ona denk olmaz. Ve falan ile falan, bu işte bir **سَوِيّةٍ** üzeredir; yani eşitlik üzeredir. Ve **مكان سُوىً**: yani kavmin içine girmeyi ve ondan çıkmayı bildiği bir alâmetli yer. Ve denir ki: adam **أسْوَى** oldu; arka tarafı ve çocuğu düzgün olduysa.

Bize Ali b. İbrahim el-Kattân haber verdi; Ali b. Abdülazîz’den; Ebû Ubeyd’den; Kisâî dedi ki: “Nasıl akşamladınız?” denir; şöyle cevap verilir: **مَستوُون** salihler. İsterler ki: çocuklarımız, hayvanlarımız düzgün, salih bir düzgünlüktedir.

Bâbdan: **السِّيُّ**: yerden boşluk (açık alan); söyleyenin sözünde([1]):
* Sanki **السِّيِّ**’nin devekuşları onların üzerine yumurtladı([2]) *

Ve **السِّيّ**: benzer. “**سِيّانِ**” sözleri: yani iki benzer.

Bundan da onların sözü: **لا سيّما**; yani “benzeri yoktur ki…”. O, **السين** ve **الواو** ve **الياء**’dandır; nitekim “**ولا سَواء**” denir. **السّيَّ**’nin “benzer” olduğuna delil, Hutay’e’nin sözü:
Sakının size vadi karnının yılanından *** dişi azı hırçın, size **بسِيِّ**([3])

Bâbdan: **السَّواء**: evin ortası ve başkasının (ortası); düzlüğünden dolayı böyle adlandırıldı. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾ [الصافات 55].

Ama onların sözü: “bu, şunun **سِوَى**’sıdır”; yani onun gayrısıdır; o da bâbdandır; çünkü o, onun gayrısı olunca, ikisi de her biri kendi sınırı içinde eşitlik üzere olur. Buna delil: **السِّواء**’yı **سِوى** mânasında uzatmalarıdır. *A‘şâ dedi:
* Ehli arasından senin **لِسوائكا**’na meyletmedi([4]) *

Ve denir: falanın **سِوَى**’sına kastettim; nitekim “kastına kastettim” denir. Ferrâ okuttu:
Fakat mutlaka **سِوَى حُذيفة**’den övgümü çevireceğim *** akşamın delikanlısına ve uçurumların süvarisine([5])

(سوء) Amma **السين** ve **الواو** ve **الهمزة** bundan değildir; ancak çirkinlik bâbındandır. Dersin: adam **أسوَأُ**; yani çirkin. Ve kadın **سَوآء**; yani çirkin. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**سوْآءُ**([6]) doğurgan, kısır güzelden hayırlıdır.” Bundan dolayı **السَّيِّئة** “kötülük” diye adlandırıldı. Ve ateş **سُوأَى** diye adlandırıldı; görünüşünün çirkinliğinden. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. Ebû Zübeyd dedi:
Dostun hürmetinden çekinmedi ve hak oldu *** ey kavmim, çirkin **السَّوأةِ السَّوآءِ**’ya([7])

(سوح) **السين** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Denir: evin avlusu (**ساحة الدار**); çoğulu **ساحات** ve **سُوح**.

(سوخ) **السين** ve **الواو** ve **الخاء** tek bir kelimedir. Denir: ayakları yerde battı; batar (**تسوخ**). Ve denir: yağmura tutulduk da yer **سُوَّاخَى** oldu; **فُعَّالَى** vezni üzere; bu, yağmurun çamurunun çoğalmasıdır. Böyle olunca, geçenlerin ayakları onda batar.

(سود) **السين** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da renkte beyazlığın zıddıdır; sonra ona hamledilir ve ondan türetilir. Renk olarak **السَّواد** bilinir. Bir kavme göre, beyazlığa muhalif olan her şey—hangi renk olursa olsun—siyahlık alanındadır. Denir: şey **اسودّ** oldu ve **اسوادَّ** oldu. Her şeyin **سوادُ**’ı: şahsıdır. Ve **السِّواد**: gizli konuşmadır; denir: onunla **ساوده**; **مساودةً** ve **سِواداً**; ona sır söylediğinde. Ebû Ubeyd dedi: bu, senin siyahlığını onun siyahlığına yaklaştırmandandır; o da şahıstır. Dedi:
Kim **السِّواد** ve oyun ve tutku içinde *** çokça giden olursa, ben çokça giden değilim([8])

Ve **الأساود**: **الأسود**’un çoğuludur; o da yılanlardır. Ama Ebû Zerr—Allah ona rahmet etsin—sözü: “ve bu **الأساودُ** çevremdedir”; ancak onda bulunan aletlerin şahsını kastetti; [ve çevresinde([9])] ancak bir abdest kabı, bir leğen ve bir çanak vardı. Ve **السَّواد**: çok sayı; böyle adlandırıldı, çünkü yer onunla kararır.

Ama **السِّيادة** hakkında bir kavim dedi ki: **السيِّد**: halimdir. Bir topluluk bunun hilmden olmasını inkâr etti ve dediler ki: ancak “efendi” diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun **سَواده**’na sığınırlar. Bu, birinciden daha kıyasî ve daha sahihdir. Ve denir: falan, falandan daha **أسوَد**’dır; yani ondan daha yüce **سِيادةً**dır. Ve **الأسودان**: hurma ve su. Ve dediler: kalbin **سَوَاد**’ı ve onun **سُوَيداؤُه**; o, onun tanesidir. Ve denir: falan benimle **سَاوَدَ** etti de ben ona üstün geldim (**فسُدْته**); renk siyahlığından ve efendilikten birlikte. Bâbın tamamında kıyas birdir.

(سور) **السين** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; yücelik ve yükselmeye delâlet eder. Bundan: kızdı ve kabardı diye **سَار يَسُور** denir. Ve onun öfkesinin bir **سَورةً**’si vardır. Ve **السُّور**: **سُورة**’nin çoğuludur; o, binadan her bir menzildir. Dedi:
Nice perdeli, engellenmiş çadır sahibi *** **السُّورِ**’un yüksekliklerinde ona yürüdüm([10])

Ama başkasının sözü([11]):
Ve kadehte kazançlı bir içici, bana arkadaş oldu *** ne **الحَصُور** ile, ne de onda **بسَوَّارِ**
O, onun öfkeli olmadığını ister. Bazıları derdi ki: o, içkinin başında çabuk dolaştığı kimsedir. Ama kadının **سِوار**’ı ve **الإسوار**([12])—Farsların **أساورة**’sinden, onlar kumandanlardır—ikisini de Arapça olmayan görüyorum. Ve şarabın **سَورة**’si: keskinliği ve kaynamasıdır.

(سوط) **السين** ve **الواو** ve **الطاء**; bir şeyin bir şeyle karışmasına delâlet eden bir asıldır. Denir: şeyi **سُطت**; bir kısmını bir kısmına karıştırdım. Ve falan işini **سَوَّط** etti, **تسويطاً**; onu karıştırdıysa. Şair dedi:
Onu karıştır; kötü görüşlü, muvaffak olmayan *** onun karıştırılmasına yardımcı değilsin([13])

Bâbdan: **السَّوط**; çünkü deriye karışır. Denir: onu **بالسَّوط** **سُطْتُهُ**; onu dövdüm. Ama nasibi **سَوطاً** diye adlandırmaları da bundandır. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾ [الفجر 13]; yani azaptan bir nasip.

(سوع) **السين** ve **الواو** ve **العين**; şeyin sürüp gitmesine ve devamına delâlet eder. Bundan: **السَّاعة**; bununla adlandırıldı. Denir: bize geceden bir **سَوْعٍ** ve **سُوَاعٍ** sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra. Çünkü o, geçip giden ve devam eden bir şeydir. Bundan: onunla **مُساوعةً** muamele ettim; nitekim **مياومَة** denir; bu, **السَّاعة**’dandır. Ve denir: develeri **أَسَعْتُ**; **إساعةً**; onları ihmal ettin de kendi hâllerince geçip gittilerse. Ve **ساعت**; o hâlde **تَسُوع** eder. Bundan denir: o, kayıp **سائع**’dır. Ve **ناقة مِسياعٌ**: otlakta giden (dişi deve). Ve **السِّياع**: içinde saman bulunan çamur.

(سوغ) **السين** ve **الواو** ve **الغين**; özellikle boğazda şeyin kolaylığına ve akıp gitmesine delâlet eden bir asıldır; sonra buna hamledilir. Denir: içecek boğazda **ساغ** etti; **سَوغاً**. Ve Allah yüce celâliyle **أساغَ** etti. Ondan türeyenlerden: falan şuna uğradı da ben onu ona **فسوَّغْتُهُ إياه** (ona onu uygun gördüm/ona onu geçerli kıldım). Ama onların sözü: “bu, bunun **سَوْغُ**’udur”; yani benzeridir; bu da bundan olabilir; yani onun yolunda yürür ve onun sürüp gidişi gibi sürer. Ve olabilir ki **السين** bir **صاد**’dan بدل edilmiştir; sanki “**صِيغَ**” onun biçimlenişi gibi. Bâbında zikredilmiştir.

(سوف) **السين** ve **الواو** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi koklamadır. Denir: şeyi **سُفْت**; onu **أَسُوفُه**; **سَوْفاً**; ve onu **أَسَفْتُهُ**. Ehl-i ilimden bazıları, “aramızda onlarla bir **مَسافةٌ** var” sözünün bundan olduğunu söyledi. Dedi: kılavuz, toprağı **يَسُوف** ederdi; kast üzere mi yoksa sapma üzere mi olduğunu bilmek için. Şunu okudular:
* Kılavuz yolların izlerini **استافَ** ettiğinde([14]) *
yani onları kokladı.

İkinci asıl: **السُّوَاف**: malın gitmesi ve hastalığı. Denir: adam **أساف** etti; malında **السُّواف** vuku bulduysa. Humeyd b. Sevr dedi:
* Eski maldan **أَسَافا** ettiler ve yoksullaştılar([15]) *

Ama geciktirme: **التسويف**’tir. Denir: onu **سوَّفتُه**; onu geciktirdim; “**سوف** şunu yapacağım” dediğinde.

(سوق) **السين** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin sürülmesidir. Denir: onu sürdü; onu sürer; **سَوقاً**. Ve **السَّيِّقة**: hayvanlardan sürülüp götürülen şey. Ve denir: karıma mehirini **سقتُ**; ve onu **أَسَقْتُهُ**. Ve **السُّوق** bundan türemiştir; her şeyin ona sürülmesinden dolayı; çoğulu **أسواق**. Ve insanın ve başkasının **الساق**’ı; çoğulu **سُوق**; ancak böyle adlandırıldı; çünkü yürüyen onun üzerinde sürüklenir (**ينْساق**). Ve denir: kadın **سَوْقاء**; ve adam **أَسوَق**; baldırı büyükse. Masdar: **السَّوَق**. Ru’be dedi:
* **سَوَق** içinde, uzun süreli, koşuşturmanın kubbesi([16]) *

Ve **سُوق الحرب**: savaşın kaynaşması; o, birinci bâbdan türemiştir.

(سوك) **السين** ve **الواو** ve **الكاف**; hareket ve çalkantıya delâlet eden tek bir asıldır. Denir: develer **تساوَقَت**; zayıflıktan ve kötü hâlden boyunları çalkalandı. Ve ayrıca denir: develer zayıflıktan **ما تَسَاوَكُ** geldi; yani başlarını oynatmaz. Bundan **السِّواك** adı türedi; o, çubuğun kendisidir. Ve **السِّواك** onun kullanımıdır da. İbn Düreyd dedi: şeyi **سُكْتُ**; **سَوكاً**; onu ovaladıysan. Ondan **السِّواك**’ın اشتقاقı; denir: ağzını **ساك** etti; “**استاك**” dediğinde ağzı zikretmezsin.([17])

(سول) **السين** ve **الواو** ve **اللام**; bir şeyde gevşekliğe delâlet eden bir asıldır. Denir: **سَوِلَ**; **يَسْوَل**; **سَوَلا**. Hüzeli([18]) dedi:
Beyaz, düz taş gibi; rengini parlatmış *** **الحَمَل الأَسْوَلِ**’in hızlı sürüşünün akışı

Ama onların sözü: ona şeyi **سَوّلتُ**; ona süsledim; mümkün ki ona onun **سُؤلَه**’ini vermişsindir; hemzenin **السُّؤل**’den yumuşatılmış olması üzere.

(سوم) **السين** ve **الواو** ve **الميم**; şeyin talebine delâlet eden bir asıldır. Denir: şeyi **سُمت**; onu **أَسُومُهُ**; **سَوْمَاً**. Ondan **السَّوام** alış ve satışta (pazarlık). Ve bâbdan: otlatan (dişi) **سامَت**; **تسوم**; ve ben onu **أَسَمْتُهَا**. Allah تعالى dedi: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]; yani otlatırsınız. Ve denir: falanı malımda **سّوَّمْت**; **تسويماً**; onu malında hüküm sahibi kıldınsa. Ve kölemi **سَوَّمْتُ**: onu ve istediğini serbest bıraktım. Ve **الخيل المُسَوَّمَة**: salıverilmiş, üzerlerinde binicileri olan (atlar). Bunun hepsinin aslı birdir.

Bâbdan şâz olan: **السُّومَةُ**; o, şeye konulan alâmettir. Ve **السِّيما** bundan kısaltılmıştır. *Allah سبحانه dedi: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. Onu uzattıklarında **السيماء** derler.

(سوس) **السين** ve **الواو** ve **السين** iki asıldır: biri bir şeyde bozulma, diğeri tabiat ve yaratılıştır. Birincisi: yiyecek **ساس** eder; **يَساسُ**; ve **أَساس**; **يُسِيسُ**; **سُوس** denilen bir şeyle bozulduğunda. Ve koyun **ساست** eder; **تَسَاس**; biti çoğaldığında. Ve denir: **السَّوَسَ** atların sağrılarında isabet eden bir hastalıktır.

Diğer kelime ise **السُّوس**; o, tabiatdır. Ve denir: bu, falanın **سُوس**’undandır; yani tabiatındandır.

Ama onların sözü: onu **سُسْته**; onu **أسُوسُه**; muhtemeldir ki bundan olsun; sanki onu kerim tabiat üzerine delâlet ettirir ve onu ona taşır.

Ve **السِّيساء**([19]): sırtın omurlarının düzenli (kısmı). Ve **ماء مَسُوسٌ** ve **كلأٌ مَسُوسٌ**([20]); malda([21]) faydalı olduğunda; o da develer ve koyunlardır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

---------------------
([1]) Zeyd el-Hayl’dir, el-Hayavân’da (4: 339) olduğu gibi; ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ’da A‘şâ tercümesi sırasında; ve Nakdü’ş-Şi‘r 39. Ayrıca el-Eğânî’de (10: 44) Mu‘kir el-Bârikî’nin bir kasidesinden de rivayet edilmiştir.
([2]) İkinci mısraı: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) Hutay’e Dîvânı 69 ve Lisân (سوا).
([4]) A‘şâ Dîvânı 66. Daha önce (جنف)’te tahrici geçti. İlk mısraı:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) Lisân’da (19: 143): “فارس الأحزاب”; tahrif. Beyit, el-Eğânî’de (14: 127) fâiyye beyitlerindendir; Benî el-Hâris b. el-Hazrec’ten bir adama veya Hassân b. Sâbit’e nispet edilmiştir. Ve Bekrî’nin el-Emâlî üzerine tenbihine bak: 67.
([6]) Ayrıca “سوداء” diye de rivayet edilir.
([7]) Beyit Lisân’da (سوأ).
([8]) Beyit daha önce (زير) maddesinde geçti.
([9]) Tekmile Lisân’dandır. Mücmel’de “إلا” yerine “من” vardır.
([10]) Beyit Lisân’da (6: 55).
([11]) O, Ahtal’dır. Dîvânı 116. Daha önce (2: 73)’te geçti.
([12]) Asıl ve Mücmel’de hemzenin kesriyle ضبط edilmiştir; onun zammesiyle de denir.
([13]) Beyit Mücmel ve Lisân’da (سوط).
([14]) Beyit Ru’be’nindir; Dîvânında 104 ve Lisân’da (سوف).
([15]) İlk mısraı Lisân’da (سوف) olduğu gibi:
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) Ru’be Dîvânı 106.
([17]) el-Cemhere (3: 48).
([18]) O, el-Mütenahhil el-Hüzelî’dir; Lisân’da (سول) olduğu gibi; Hüzellilerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 81’deki bir kasidedendir; Şınkîtî nüshası 44.
([19]) Hakkı, (سيس) maddesinde olmasıdır.
([20]) Bu ikisinin doğrusu, (مسس) maddesinde olmalarıdır.
([21]) Faydalı olan: susuzluğun şiddetini gideren. Asılda: “ذفعا” tahriftir.
