# سوع (س-و-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir

- Harfler: س - و - ع
- Kur'an'da: 49 geçiş · 44 ayet · 10 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [السَّاعَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعَلَةُ | Saat | 13 | 13 | [6:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/6:31.md) |
| [السَّاعَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَلَةَ | Saat | 12 | 12 | [15:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/15:85.md) |
| [السَّاعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعَلَةِ | Saat; Ve saat | 10 | 10 | [7:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/7:187.md) |
| [سَاعَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعَلَةً | Saat | 6 | 6 | [7:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/7:34.md) |
| [بِالسَّاعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِالْفَعَلَةِ | Saati | 2 | 1 | [25:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/25:11.md) |
| [وَالسَّاعَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | وَالْفَعَلَةُ | Ve saat | 2 | 2 | [45:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/45:32.md) |
| [سَاعَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعَلَةٍ | Saat | 1 | 1 | [30:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/30:55.md) |
| [سَاعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | فَعَلَةِ | Saat | 1 | 1 | [9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/9:117.md) |
| [سُوَاعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Süva | 1 | 1 | [71:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/71:23.md) |
| [لِلسَّاعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | لِلْفَعَلَةِ | Saat için | 1 | 1 | [43:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/43:61.md) |

## Mücavir kökler — 63 mücavir (214 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 6 ortak ayet · G² 42 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
2. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
3. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
4. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · مري Eskimiş elbise
5. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 13 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
6. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · “Kudüm” ön demektir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 11 ortak ayet · G² 12 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
8. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Kaldınız
9. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 11 · “Yemm” durgun akan su demektir
10. [شفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır
11. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sıra dağlar
12. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
13. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İcl havuz demektir
14. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
15. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
16. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
17. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
18. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Neredeyse o
19. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
20. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
21. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
22. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 9 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
23. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Şuurunda olurlar
24. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 10 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
25. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Su yosunudur
26. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Buzağı demektir
27. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
28. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
29. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
30. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haml: İple yüklenen yük demektir
31. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Sehl” ova demektir
32. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
33. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Cürame hurma döküntüsü demektir
34. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
35. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
36. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
37. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
38. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
39. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
40. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
41. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 17 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
42. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Emam ön demektir
43. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 13 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
44. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Korkuluk demektir
45. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
46. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
47. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
48. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
49. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
50. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
51. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
52. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
53. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
54. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
55. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
56. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
57. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
58. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
59. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 7 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
60. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Murar acı bir ağacın adıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سوع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md), [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md), [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zamanın veya bir akışın kesintisiz biçimde akıp gitmesi, salıverilip kendi haline bırakılması ve geceden ya da gündüzden kopan belirli bir pay |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın dünya sahnesinde belirlenmiş süresinin tükeniş anı, ansızın vuku bulan kozmik kopuş ve hesaba çekilme vakti |
| Çekirdek Özet 3 | Zamanın mutlak değil akıcı, kısıtlı ve geri döndürülemez birimlerden oluştuğunu; her varlığın kaçınılmaz bir nihai eşikle kuşatıldığını gösteren ontolojik sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mekanik 60 dakikalık modern saat dilimine indirgemek veya kıyamet bağlamındaki nihai eşik anlamını soyut bir belirsizlikten ibaret saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سو | Boşluğa doğru uzanma, serbest kalma, akma ve bir doğrultuda yayılma hareketini ifade eder. Bu çekirdek [سوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AD.md) kökünde serbestçe avluda dolaşma, [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) kökünde yaygınlık ve hâkimiyet, [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) kökünde yükselip çevreleme, [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md) kökünde boğazdan kayıp akma, [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) kökünde bir hedefe doğru sevk edilip sürülme anlamlarında somutlaşır. | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan kaynak ve açıklık harfi olan ع sesi çekirdeğe katılarak, serbest akış hareketini belirgin bir kesite, fark edilebilir bir zaman veya mekan aralığına ve kontrolsüzce akıp giden bir sürenin sınırlandırılmış dilimine dönüştürmüştür. Böylece kök, genel salınım ve yayılmadan kopup «belirli bir zaman payı, akıp geçen an» ve «başıboş salıverilme» mânâsına odaklanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Varlığın tutunduğu çizgiyi, kesintisiz bir hatta ardışık biçimde birbirine eklenen anları ve destekleyici zaman tabakasını imler. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Zaman parçalarını birbirine bağlayan, önceki hali sonrakine eklemleyen süreklilik bağını ve akışın seyrini simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Zamanın somut bir ânına şahit olunmasını, akışın göz önünde apaçık görünür hale geldiği kritik gözetleme noktasını ve nihai eşiği gösterir. |
| سوع | Birbirine eklenen anların akıp giderken nihai bir eşikte gözlemlenip sınırlandırılması | Sürekli ilerleyen ve eklemlenen sürenin, gözün fark edebileceği belirgin bir kesit, şahit olunan bir an ve nihayet her şeyin açığa çıktığı son eşik halinde toplanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gece veya gündüzün akıp giden bir bölümü; develerin veya davarların kendi hallerine, başıboş otlamaya bırakılması (إساعة الإبل) ve sıvanıp akan harç. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken bedevi şiirinde kök, develerin otlakta kendi başına salıverilip yayılması (ناقة مسياع) ve gecenin bir kısmı geçtikten sonraki vakit dilimi bağlamında kullanılmıştır. Cahiliye devrinde ayrıca Nuh kavminden devralındığına inanılan ve sonradan Hüzeyl kabilesine geçen kadın suretindeki putun adı (سُوَاع) olarak yer almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Katâmî bir beytinde savaş halindeki iniş çıkışları anlatırken kökü zaman dilimi anlamında şöyle kullanır: وكُنّا كالحَرِيقِ لَدَى كِفاح / فَيَخْبُو ساعةً ويَهُبُّ ساعَا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde سوع kökü esasen «akıp gitme, serbestçe salınma, bir sürenin tükenmesi ve zaman parçası» semantik alanı etrafında gelişmiştir. Klasik İbranicede kökün doğrudan karşılığı bulunmamakla birlikte, kök Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde *sa'at* (zaman, saat) biçiminde yerleşik bir zaman terimidir. Süryanicede *šā'tā* (ܫܥܬܐ) kelimesi «an, vakit, saat» mânâsında merkezi bir yere sahiptir ve buradan hem Aramiceye hem de Arapçaya bir zaman birimi olarak erken dönemde temas etmiştir. Akadcada *šâtu* eylemi «salıvermek, ihmal etmek» çizgisine yaslanırken, zaman anlamındaki yoğunlaşmanın Batı ve Güney Sami havzasında (Aramice-Süryanice ve Arapça) geliştiği kabul edilir. Arapça bu kökte iki ana semantik damarı birden muhafaza etmiştir: Birincisi suyun akması ve devenin başıboş salınmasında görülen «kontrolsüz akış ve ihmal», ikincisi ise Süryanice ile ortaklaşan ve Kur'an'ın merkezine yerleşen «belirli bir zaman dilimi, nihai an ve kıyamet kopuşu» damarıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سوع / [سيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B9.md) kök geçişkenliği | Suyun serbestçe akması, harcın yüzeye sürülüp yayılması ve devenin başıboş salınması fiziksel hareketinden, geceden ve gündüzden akıp giden zaman payına geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice *šā'tā*, Ge'ez *sa'at* | Zamanın ölçülebilir bir aralığını, ani bir vakti ve kıyamet anını ifade eden semantik örtüşme çok güçlü bir ortak Sami kullanımına işaret eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik havzada zaman birimi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سوع | Anlamlı | Akıp gitmek, zaman dilimi, salıvermek | Hedef köktür; an, vakit, geceden bir parça ve kıyamet anı demektir. | Kur'an'da geçer |
| [سعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Genişlik, güç yetirebilme, kuşatıcılık | Bir kabın veya mekanın içine alma kapasitesi, bolluk ve kudret alanıdır. | Kur'an'da geçer; zihinsel olarak zamanın kuşatıcılığıyla taban tabana yakınlaşır. |
| [وعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B3.md) | Anlamlı | Yumuşak ve içine batılan kum | Yürünmesi güç, ayakların içine gömüldüğü yumuşak toprak zemini anlatır. | Kur'an'da geçmez |
| [عسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%88.md) | Anlamlı | Kurumak, sertleşmek, yaşlanmak | Dalın veya bedenin suyunu kaybedip sertleşmesi, ihtiyarlıkta katılaşma demektir. | Kur'an'da geçmez |
| [عوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B3.md) | Anlamlı | Geceleyin dolaşmak, aramak | Gece karanlığında yiyecek veya yol arayarak gezinme hareketidir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سوع | Merkez | Zaman, an ve nihai kopuş | Kesintisiz akış içinde aniden gelen, ölçülebilir bir anı ve kaçınılmaz kozmik sonu bildirir. | Sürenin birdenbire tükenip sonucun açığa çıktığı kritik zaman eşiğidir. |
| [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) | Komşu | Belirlenmiş sınır ve randevu | Bir işin yapılması için önceden takdir ve tahsis edilmiş kesin sınırdır. | سوع akış ve anilik taşırken [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) tayin ve planlama ağırlıklıdır. |
| [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Süre ve genel zaman aralığı | Başlangıcı ve sonu esnek, az veya çok olabilen geniş zaman dilimidir. | سوع daha dar, keskin ve kritik bir kesiti gösterir. |
| [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Belirlenmiş müddetin sonu | Bir varlığa tanınan vadenin dolduğu nihai tükeniş noktasıdır. | [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) borç ve ömür vadesini, سوع ise o andaki hadiseyi ve zaman dilimini vurgular. |
| [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Uzak zaman sınırı ve mesafe | İki uç nokta arasındaki mesafeli zaman ufkunu ifade eder. | سوع yakınlığı ve aniliği, [أمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%AF.md) ise uzaklığı öne çıkarır. |
| [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) | Zıt | Ebedilik ve kesintisiz sebat | Zamanın sınırlarından, tükenişten ve ölüm anından bütünüyle azade kalıştır. | سوع tükenen ve hesap soran eşik iken [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) son bulmayan kalıcılıktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سوع | Akıp giden zaman kesiti, nihai kopuş ânı | Zamanın bir parçasını, ansızın gelen hesap vaktini ve kıyameti ifade eder. | Kesin |
| Latince | Hora, momentum | Saat, belirlenmiş zaman, an | *Hora* günün belirli bir bölümünü, *momentum* ise kökün taşıdığı ani kopuş ve kritik an hareketini karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Hour, moment, the final hour | Saat, kısa süre, nihai an | *Hour* modern ölçüyü karşılarken, *the Hour* ifadesi tam olarak Kur'an'daki kıyamet karşılığıdır. | Kesin |
| Almanca | Stunde, Augenblick | Saat, göz açıp kapama ânı | *Stunde* zaman dilimini, *Augenblick* ise Kur'an'daki bir göz kırpması kadar ani vuku buluşu yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | Heure, instant | Saat, an | *Heure* hem günün birimini hem de son saati (*la dernière heure*) semantik olarak içerir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| السَّاعَةُ / بِالسَّاعَةِ / وَالسَّاعَةُ | Kıyamet, kozmik yıkım ve nihai hesap anı | Ahiretin inkârı, evrenin son bulması ve dirilişin ansızın vuku bulacağını bildiren ayetler (En'âm [6:31](https://lisan.digital/tr/ayet/6:31.md), Hac [22:1](https://lisan.digital/tr/ayet/22:1.md), Fussilet [41:47](https://lisan.digital/tr/ayet/41:47.md), Nâziât [79:42](https://lisan.digital/tr/ayet/79:42.md)). |
| سَاعَةً | Çok kısa bir zaman parçası, bir an, gecikme payı | İnsan ömrünün, ecel vaktinin ertelenemezliğinin ve dünyada kalış süresinin kısalığının anlatıldığı bağlamlar (A'râf [7:34](https://lisan.digital/tr/ayet/7:34.md), Yûnus [10:45](https://lisan.digital/tr/ayet/10:45.md), Rûm [30:55](https://lisan.digital/tr/ayet/30:55.md), Ahkāf [46:35](https://lisan.digital/tr/ayet/46:35.md)). |
| سَاعَةِ الْعُسْرَةِ | Darlık ve imtihan dönemi | Tebük seferinde müminlerin karşılaştığı şiddetli meşakkat ve kriz vakti (Tevbe [9:117](https://lisan.digital/tr/ayet/9:117.md)). |
| سُوَاعًا | Özel put adı | Nuh kavminin tapındığı ve şirkin sembolü haline gelen put bağlamı (Nûh [71:23](https://lisan.digital/tr/ayet/71:23.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa (kıyamet alametleri) ve eskatoloji | Kıyamet vaktinin bilgisi (ilmü's-sâa) gayb alanına aittir; peygamberler dahi kesin vaktini bilemez. Tartışma, kıyametin aniliği ve nedensellik zincirini kıran kudret tecellisi üzerinedir. | Zamanın son bulduğu, nedenselliğin lağvedildiği ve mutlak adaletin başladığı nihai ontolojik kırılma. |
| Fıkıh | Namaz vakitleri, oruç süresi, kiralama ve süreye bağlı akitler | «Müsaaa» (saatlik çalışma/kiralama) akitleri, ecelin ertelenemezliği ve ibadetlerin gün içindeki saatlere bağlanışı incelenir. | Hukuki hakların ve mükellefiyetlerin geçerli olduğu ölçülebilir, dar zaman aralığı. |
| Tefsir | سوع lafzının harf-i tarifli ve nekire kullanımları | Nekire gelen «saat» kelimesinin dünya hayatının kısalığını (bir göz açıp kapama kadar), marife gelen «es-Sâa»nın ise doğrudan kıyameti ifade ettiği tespiti. | Göreceli zaman algısı ile mutlak gerçekliğin vuku bulma hızı arasındaki karşıtlık. |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kıyametin yakınlığı | Hadislerde geçen «Benimle Saat şöyle gönderildik» (iki parmak işareti) ve zamanın daralması (tekārubü'z-zamân) rivayetleri. | İnsanlık tarihinin son evresi ve zaman algısının hızlanıp tükenmeye yaklaşması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve hesap dengesi | Nihai Hesaplaşma Eşiği | İnsana hayatının sınırlı olduğunu ve her eylemin bir son ânı bulunduğunu hatırlatma | Varlık başıboş (sâi') değildir; akıp giden süre bir gün ansızın duracak ve Saat kurulacaktır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kozmik zaman | Kritik Eşik / Entropinin Zirvesi | Evrenin geri döndürülemez bir yöne aktığını ve termodinamik bir sona yaklaştığını gösterme | Zaman döngüsel bir yanılsama değil, yönü olan ve tek bir kritik anda sonuçlanan doğrusal bir süreçtir. | Güçlü |
| Siyasi | Tarihsel toplumların ömrü | Medeniyetlerin Çöküş Ânı | Haksız güç odaklarının ve zulüm sistemlerinin kaçınılmaz yıkım eşiği | Hiçbir iktidar süresiz değildir; her egemenliğin erteleyemeyeceği bir helak ve tasfiye saati vardır. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve zaman yönetimi | Zaman Birimi Değeri | Üretim, borçlanma ve kiralama süreçlerinin zaman maliyeti üzerinden ölçülmesi | Zaman ihmal edilip başıboş bırakılacak bir meta değil, her anı değer üreten sınırlı bir sermayedir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum sıçraması ve faz geçişi (Delta fonksiyonu $\delta(t)$) | Sürekli ve pürüzsüz akan bir sistemin, belirli bir parametre değerine ulaştığında aniden ve tamamen yeni bir faza geçmesi, sistemik kopuş yaşaması durumudur. سوع kökü, sürekli akışın bir anda nihai ve geri dönüşsüz bir dönüşümle patlamasını modeller. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz anı, kırılma noktası (Tipping Point) | Sosyoloji ve tarihte birikimli süreçlerin toplumları taşıdığı, geri dönüşü imkansız kılan ve tüm kurumsal yapıları bir anda tasfiye eden anlık tarihsel kavşaktır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سوع kökünü yalnızca kolumuzdaki veya duvardaki 60 dakikalık mekanik saate indirgemek; Kur'an'daki kullanımının taşıdığı sarsıcı kozmik son, ansızın geliş ve varoluşsal hesaplaşma boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, zamanın hem dünyadaki aşırı kısalığını (birkaç nefeslik bir anı) hem de bu kısalığın zıddı olan mutlak, dehşetli ve ertelenemez nihai kozmik kopuş ânını (kıyameti) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki «es-Sâa» tehditlerini uzak bir mitolojik son olarak algılayıp, her insanın kendi eceliyle yüzleştiği anın ve toplumsal helak eşiklerinin bu kökle doğrudan irtibatlı olduğunu gözden kaçırma yanılgısı doğar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın zaman telakkisini kuran temel kavramdır. Zamanın sonsuz ve gayesiz bir akıntı olmadığını, aksine ansızın durdurulacak ve hesabı sorulacak kritik bir eşikle son bulacağını bildirerek insan bilincini sürekli uyanık tutar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerinin, dirilişin inkarına verilen cevapların, milletlerin belirlenmiş ecellerinin ve dünya hayatının bir aldanıştan ibaret olduğunu bildiren süre değerlendirme ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın dünyada sınırsızca vakti olduğu kuruntusunu, cezanın ertelenebileceği zannını ve varlığın sahipsizce başıboş salındığı iddiasını (kökün ihmal anlamını tersine çevirerek) kökünden çürütür. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun veya devenin başıboş akıp gitmesi, geceden veya gündüzden kopan sınırlı bir zaman dilimi, ansızın vuku bulan kopuş ânı.
- Soyut anlam: Sürekli bir akış içinde ilerleyen varlığın, önceden belirlenmiş ve ertelenemez kritik bir eşikte aniden kesintiye uğraması ve nihai hesaplaşma safhasına geçişi.
- Sistematik karşılık: Zamanın sınırlılığı, ecelin ertelenemezliği ve tarihin mutlak bir ilahi adalet eşiğinde sonlandırılarak yeni bir varoluş fazına aktarılması prensibi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{\Delta t \to 0} \int_{t_0}^{t_k} f(\tau) d\tau + \delta(t - t_k) \cdot \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $f(\tau)$ dünya hayatında sürekli akıp giden süreyi ve insanın bu süreçteki eylemlerini, $t_0$ başlangıç noktasını, $t_k$ ise ecelin veya kıyametin koptuğu kesin ânı temsil eder. $\delta(t - t_k)$ ifadesi Dirac delta fonksiyonu olup, tam $t_k$ anında sonsuz bir şiddetle devreye giren ani kopuşu ve ansızın gerçekleşen Saati simgeler. $\Omega$ ise bu kritik an ile birlikte başlayan nihai hesaplaşmayı, ahiret boyutunu ve mutlak adaletin tecelli ettiği varoluşsal fazı ifade eder. Akış kesintisizdir ancak son darbe anidir.

## Geçtiği ayetler (44 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/6:31.md) — السَّاعَةُ

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Meal (IK): Allah’a kavuşmayı yalan sayanlar; gerçekten kaybetmişlerdir. Nihayet kıyamet ansızın gelip çattığı zaman; yüklerini sırtlarına yüklenerek: Orada yaptığımız eksiklerden dolayı yazıklar olsun bize, derler. Dikkat edin, ne kötüdür yüklendikleri şeyler.

### [En'am 6:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/6:40.md) — السَّاعَةُ

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): De ki: Bana haber verir misiniz, eğer üzerinize Allah’ın azabı gelse veya size kıyamet gelirse; Allah’tan başkasını mı çağırırsınız? Eğer sadıklardan iseniz.

### [Araf 7:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/7:34.md) — سَاعَةً

وَلِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince; ne bir an geri kalır, ne de bir an ileri gidebilirler.

### [Araf 7:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/7:187.md) — السَّاعَةِ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً يَسْأَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهَا قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: Onun bilgisi, ancak Rabbımın katındadır. Onun vaktini kendisinden başkası açıklayamaz. Onun ağırlığını gökler de, yer de kaldıramaz. O, size ansızın gelir. Sen, onu biliyormuşsun gibi sana soruyorlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır. Fakat insanların çoğu bilmezler.

### [Tevbe 9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/9:117.md) — سَاعَةِ

لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki Allah, Peygamberin ve güçlük anında ona uyan muhacir ve ensarın tevbelerini kabul etti. İçlerinden bır kısmının kalbleri kaymak üzere iken yine de onların tevbesini kabul buyurdu. Çünkü O, kendilerine Rauf ve Rahim’dir.

### [Yunus 10:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/10:45.md) — سَاعَةً

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): O gün, onları sanki dünyada gündüzün sadece bir saat kalmışlar gibi toplayınca; birbirlerini tanırlar. Allah’a kavuşmayı yalan sayanlar ziyana uğramışlardır. Zaten onlar, hidayete ermişler de değillerdi.

### [Yunus 10:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/10:49.md) — سَاعَةً

قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): De ki: Allah’ın dilemesi dışında, ben; kendime bir fayda ve zarar verecek durumda değilim. Her ümmet için bir sure vardır. Sureleri gelince; ne bir an geciktirilir, ne de öne alınırlar.

### [Yusuf 12:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/12:107.md) — السَّاعَةُ

أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Allah tarafından onları kuşatacak bir azabın kendilerine gelip çatmasından veya farkında olmadan kıyamet saatinin ansızın gelmesinden emin midirler?

### [Hicr 15:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/15:85.md) — السَّاعَةَ

وَمَا خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ

Meal (IK): Gökleri, yeri ve aralarındakini ancak hak ile yarattık. Kıyamet günü, muhakkak gelecektir. O halde sen yumuşak ve iyi davran.

### [Nahl 16:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/16:61.md) — سَاعَةً

وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): Şayet Allah, zulümlerinden dolayı insanları yakalayacak olsaydı; yeryüzünde bir tek canlı bırakmazdı. Fakat onları belli bir müddete kadar tehir eder. Müddetleri dolunca onu ne bir an geciktirebilirler, ne de bir an öne alabilirler.

### [Nahl 16:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/16:77.md) — السَّاعَةِ

وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır. Saat hadisesi ise ancak bir göz kırpma gibi veya daha yakındır. Şüphesiz ki Allah; her şeye Kadir’dir

### [Kehf 18:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/18:21.md) — السَّاعَةَ

وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا

Meal (IK): Böylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.

### [Kehf 18:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/18:36.md) — السَّاعَةَ

وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا

Meal (IK): Kıyametin kopacağını da tahmin etmiyorum. Eğer Rabbıma döndürülürsem, andolsun ki; bundan daha iyisini bulurum.

### [Meryem 19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/19:75.md) — السَّاعَةَ

قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا

Meal (IK): De ki: Rahman; sapıklıkta olanın günlerinin uzunluğunu uzattıkça uzatır. Nihayet tehdit edildikleri azabı veya kıyamet gününü gördükleri zaman; kimin yerinin daha kötü ve taraftarlarının daha güçsüz olduğunu bileceklerdir.

### [Taha 20:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/20:15.md) — السَّاعَةَ

إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى

Meal (IK): Çünkü kıyamet muhakkak gelecektir. Her nefis işlediğinin karşılığını görsün diye onu neredeyse gizliyorum.

### [Enbiya 21:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/21:49.md) — السَّاعَةِ

الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ

Meal (IK): Onlar ki görmedikleri halde, Rabblarından korkarlar ve kıyamet saatından titrerler.

### [Hac 22:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/22:1.md) — السَّاعَةِ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Ey insanlar; Rabbınızdan sakının. Doğrusu kıyamet saatının sarsıntısı büyük bir şeydir.

### [Hac 22:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/22:7.md) — السَّاعَةَ

وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ

Meal (IK): Kıyamet saatı mutlaka gelecektir, onda hiç şüphe yoktur. Ve Allah; kabirlerde olanları diriltecektir.

### [Hac 22:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/22:55.md) — السَّاعَةُ

وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ

Meal (IK): Küfredenler; kendilerine o saat ansızın gelinceye veya gecesi olmayan günün azabı çatana kadar ondan yana devamlı bir şüphe içinde kalırlar.

### [Furkan 25:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/25:11.md) — بِالسَّاعَةِ

بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا

Meal (IK): Fakat onlar, kıyamet saatını da yalanladılar. Biz, o saatın geleceğini yalanlayanlara öyle çılgın bir ateş hazırladık ki.

### [Rum 30:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/30:12.md) — السَّاعَةُ

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Kıyametin kopacağı gün, suçlular susacaklardır.

### [Rum 30:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/30:14.md) — السَّاعَةُ

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ

Meal (IK): Kıyametin kopacağı gün; işte o gün ayılırlar.

### [Rum 30:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/30:55.md) — السَّاعَةُ · سَاعَةٍ

وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ كَذَلِكَ كَانُوا يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Kıyametin kopacağı gün; suçlular bir saatten başka kalmadıklarına yemin ederler. İşte onlar, böylece aldatılıp döndürülürler.

### [Lokman 31:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/31:34.md) — السَّاعَةِ

إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Kıyamet saatının bilgisi şüphesiz ki Allah katındadır, yağmuru O indirir, rahimlerde bulunanı O bilir. Kimse yarın ne kazanacağını bilmez. Ve hiç bir nefis nerede öleceğini de bilmez. Muhakkak ki Allah; Alim’dir, Habir’dir.

### [Ahzab 33:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/33:63.md) — السَّاعَةِ · السَّاعَةَ

يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا

Meal (IK): İnsanlar sana kıyametten sorarlar. De ki: Onun bilgisi ancak Allah katındadır. Ne bilirsin, belki de o saat yakında oluverir.

### [Sebe 34:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/34:3.md) — السَّاعَةُ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Kıyamet saatı bize gelmeyecektir. De ki: Hayır, gaybı Rabbıma andolsun ki; o saat muhakkak size gelecektir. Göklerde ve yerde zerre kadar olanlar bile O’nun ilminin dışında değildir. Ondan daha küçüğü de, büyüğü de istisnasız, mutlaka apaçık kitabtadır.

### [Sebe 34:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/34:30.md) — سَاعَةً

قُلْ لَكُمْ مِيعَادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَلَا تَسْتَقْدِمُونَ

Meal (IK): De ki: Sizin için bir günün miadı vardır. Ondan bir an ne geri kalabilirsiniz, ne de öne geçebilirsiniz.

### [Mü'min 40:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/40:46.md) — السَّاعَةُ

النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ

Meal (IK): Sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün; Firavun’un adamlarını azabın en şiddetlisine sokun, denir.

### [Mü'min 40:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/40:59.md) — السَّاعَةَ

إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Kıyamet günü mutlaka gelecektir. Bunda hiç şüphe yoktur. Ne var ki insanların çoğu inanmazlar.

### [Fussilet 41:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/41:47.md) — السَّاعَةِ

إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَمَا تَخْرُجُ مِنْ ثَمَرَاتٍ مِنْ أَكْمَامِهَا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكَائِي قَالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ

Meal (IK): Kıyamet saatının bilgisi, ancak O’na aittir. O’nun ilmi olmadıkça hiç bir meyve tomurcuklarından çıkmaz. Hiç bir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: Nerede Benim ortaklarım? diye seslendiği gün derler ki: Bizden hiç bir şahid olmadığını Sana arzederiz.

### [Fussilet 41:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/41:50.md) — السَّاعَةَ

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ

Meal (IK): Oysa ona dokunan bir sıkıntıdan sonra kendisine katımızdan bir rahmet tattırırsak; muhakkak: Bu, benim hakkımdır, kıyametin kopacağını sanmıyorum. Rabbıma döndürülürsem, muhakkak ki O’nun nezdinde de güzel şeyler bulacağım, der. Andolsun ki; Biz, küfredenlere yaptıklarını muhakkak bildireceğiz. Ve andolsun ki; Biz, onlara muhakkak ağır bir azab tattıracağız.

### [Şura 42:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/42:17.md) — السَّاعَةَ

اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; kitabı ve mizanı hak ile indirmiştir. Ne bilirsin; belki de o saat yakındır.

### [Şura 42:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/42:18.md) — السَّاعَةِ

يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Buna inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise, ondan korku ile titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki; kıyamet günü hakkında tartışanlar derin bir sapıklık içindedirler.

### [Zuhruf 43:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/43:61.md) — لِلسَّاعَةِ

وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلَا تَمْتَرُنَّ بِهَا وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki o, saatın bilgisidir. O’ndan hiç şüphe etmeyin ve Bana tabi olun. İşte doğru yol.

### [Zuhruf 43:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/43:66.md) — السَّاعَةَ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Onlar, farkında değillerken kendilerine ansızın o saatın gelmesini mi bekliyorlar?

### [Zuhruf 43:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/43:85.md) — السَّاعَةِ

وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların mülkü kendisine ait olan ne yücedir. Kıyamet saatının bilgisi O’nun katındadır ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Casiye 45:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/45:27.md) — السَّاعَةُ

وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. Kıyametin kopacağı gün; işte o gün, batıla saplananlar hüsranda kalırlar.

### [Casiye 45:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/45:32.md) — وَالسَّاعَةُ · السَّاعَةُ

وَإِذَا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لَا رَيْبَ فِيهَا قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَمَا نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ

Meal (IK): Allah’ın vaadi haktır ve kıyamet günü hakkında hiç şüphe yoktur, denildiği zaman; siz demiştiniz ki: Kıyamet nedir? bilmiyoruz, ancak bir takım tahminlerde bulunuyoruz. Onun hakkında kesin bir bilgi elde etmiş değiliz.

### [Ahkaf 46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/46:35.md) — سَاعَةً

فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar için acele etme. Onlar vaad olunduklarını gördükleri gün; sanki dünyada sadece gündüzün bir saatı kadar kaldıklarını sanırlar. Bu bir tebliğdir. Fasıklar güruhundan başkası helak edilir mi hiç?

### [Muhammed 47:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/47:18.md) — السَّاعَةَ

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ

Meal (IK): Onlar, kıyamet saatının ansızın kendilerine gelip çatmasından başka bir şey mi bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir. Kendilerine gelip çatınca öğüt almaları neye yarar?

### [Kamer 54:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/54:1.md) — السَّاعَةُ

اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ

Meal (IK): Saat yaklaştı ve ay yarıldı.

### [Kamer 54:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/54:46.md) — السَّاعَةُ · وَالسَّاعَةُ

بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ

Meal (IK): Daha doğrusu onlara vaadolunan asıl saattir. O saat ne belalı, ne acıdır.

### [Nuh 71:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/71:23.md) — سُوَاعًا

وَقَالُوا لَا تَذَرُنَّ آلِهَتَكُمْ وَلَا تَذَرُنَّ وَدًّا وَلَا سُوَاعًا وَلَا يَغُوثَ وَيَعُوقَ وَنَسْرًا

Meal (IK): Ve dediler ki: Sakın tanrılarınızı bırakmayın. Vedd, Süva’, Yeğus, Yeuk ve Nesr’den asla vazgeçmeyin.

### [Naziat 79:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/ayet/79:42.md) — السَّاعَةِ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْسَاهَا

Meal (IK): Sana kıyametin ne zaman gelip çatacağını soruyorlar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir. “Sad” “sin”e dönüşerek boğazdan kolayca geçen su anlamı kazanmıştır.
Suva (sad) çanak, tas demektir. Belli saatlerde onunla hayvanlara veya insanlara su dağıtılmaktadır. Sonra sulama vaktine saat denmiştir. Sonra günün belli bölümlerine saat denmiştir. Yemek saati, uyku saati gibi. Sümerlerde gün yirmi dört saate ayrılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س
عسو:
عسا الشّيخ يَعْسو عَسْوَةً، وعَسِيَ يَعْسَى عسىً إذا كَبِرَ، قال رؤبة:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
قوله: عن صاملٍ، أي: عن عزٍّ كأنّه جبل صامل، أي: صُلْب. وعسا اللّيل: اشتدّت ظلمته. قال:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
أي: أظلم.
وعَسِيَ النّباتُ يعسَى عَسًى، إذاغلظ. قال الرّاجز يصف راعياً وإبلاً:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا
عسَى في القرآنِ من الله واجبٌ، كما قال في الفتح وفي جمع يوسف وأبيه: عسَيْت، وعسِيت بالفتح والكسر، وأهلُ النّحوِ يقولون: هو فعلٌ ناقص، ونقصانه أنك لا تقول منه فَعل يَفْعلُ، وليس مثله، ألا ترى أنك تقول: لَسْتُ ولا تقول: لاس يَليس.
وعسَى في الناس بمنزلة: لعلّ وهي كلمة مطمعة، ويستعملُ منه الفعل الماضي، فيقال: عَسَيْت وعَسَيْنا وعَسَوْا وعَسَيا وعسَيْنَ - لغة - وأُمِيتَ ما سواه من وجوه الفعل. لا يقال يفعل ولا فاعل ولا مفعول.
عوس:
العَوْس والعَوَسانُ: الطَّوَفان باللّيل. والذّئْبُ يَعُوسُ: يَطْلُبُ شيئاً يأكلُه. والأعوس الصَّقيلُ، ويقال لكلّ وصّافٍ للشيء: هو أَعْوَسُ وصّافٌ، قال جرير:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ
عيس:
العَيَسُ: عَسْبُ الجملِ، أي: ضِرابُهث. والعَيَسُ والعِيسَةُ: لونٌ أبيضُ مشرب صفاءً في ظُلْمة خفيّة. يقال: جملٌ أَعْيَسُ، وناقة عَيْساء. والجمعُ: عِيسٌ قال رؤبة:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
والعَرَبُ خصّت بالعيس عِراب الإبلِ البيض خاصّة. وبناء عِيسَةٍ: فُعْلة على قياس كُمْتَةٍ وصُهْبَة، ولكنْ قَبُح الياءُ بعد الضّمّة فكُسِرَتِ العين على الياء. ظبيٌ أعيس.
وعيسَى: اسم نبي الله صلوات الله عليه يجمع: عِيسُونَ بضمّ السّين، والياء ساقطة، وهي زائدة، وكذلك كلّ ياء زائدة في آخر الاسم تسقط عند واو الجمع، ولم تعقب فتحة. فإن قلت: ما الدليل على أن ياء عيسى زائدة? قلت: هو من العَيَس، وعيسى شبهُ فُعلَى وعلى هذا القياس: مُوسَى.
سعي:
السَّعْيُ: عَدْوٌ ليس بشديد. وكلُّ عملٍ من خيرٍ أو شَرٍّ فهو السَّعْيُ. يقولون: السّعيُ العملُ، أي: الكسب. والمسْعاة في الكَرَم والجود.
والسّاعي: الذي يُوَلّى قَبْضَ الصَّدَقات. والجمع: سعاةٌ قال:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ
والسِّعاية: أن تَسعَى بصاحبك إلى والٍ أو مَنْ فوقَه.
والسِّعاية: ما يُسْتَسْعَى فيه العبدُ من ثَمَنِ رقَبتِه إذا أُعْتِق بعضُه، وهو أن يكلَّفَ من العَملِ ما يُؤدّي عن نفسِه ما بقي.
سوع:
سُواعٌ: اسم صَنَمٍ في زمن نوح فَغَرَّقَهُ الطُّوفانُ، ودَفَنَهُ، فاستثاره إبليسُ لأهْلِ الجاهليّةِ فكانوا يعبدونه من دون الله عزّ وجلّ.
والسّاعة تُصغّر سُوَيْعة، والسّاعة القيامة.
سيع:
السّيعُ الماء الجاري على وجه الأرض. تقول: قد انساعَ إذا جرى. وانساعَ الجَمَدُ إذا ذابَ وسالَ. قال:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا
والسياعُ: تطيينُك بالجَصِّ أو الطّينِ، أو القِير، كما تُسَيّعُ به الحبّ أو الزّق أو السُّفُن تَطْليه طلْياً رفيقاً. قال يُشَبِّهُ الخَمْرَ بالوَرْسِ: كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد يجوزُ في السّين النَّصب والكسر.
والمِسْيَعَةُ: خَشَبةٌ مُمَلَّسَةٌ يُطَيَّنُ بها. والفعل: سَيَّعْتُه تَسييعاً، أي: تطييناً.
والسِّيَاع: شجر البان، وهو من شجرِ العِضاه، ثَمَرتُهُ كهيئةِ الفُسْتُق، ولِثاهُ مِثْلَ الكُنْدُر إذا جَمَد.
يسع:
اليَسَع: اسم من اسماء الأنبياء، والألف واللام زائدتان.
وسع:
الوُسْعُ: جِدةُ الرَّجلِ، وقدرة ذات يده. تقول: انفِقْ على قَدْرِ وُسْعِك، أي: طاقتك. وَوَسُعَ الفرس سَعَةً ووَساعَةً فهو وَساعٌ. وأَوْسَعَ الرّجل: إذا صارَ ذا سَعَةٍ في المال، فهو مُوسِعٌ وإنّه لذو سَعَةٍ في عيشه.
وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ. ورحمةُ الله وَسِعَتْ كلَّ شيء، وأَوْسَعَ الرّجُلُ صار ذا سَعَةٍ في المالِ. وتقول: لا يَسَعُكَ، أي: لَسْتَ منهُ في سَعَةٍ.
وعس:
الوَعْسُ: رملٌ أو غيره، وهو أعظم من الوعساء. والوَعْسُ: الرّملُ الذي تغيبُ فيه القوائم. والاسم: الوعساء وإذا ذكّروا قالوا: أوعسُ. قال العجاج يصف العَجُزَ:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا
والمِيعاسُ: المكان الذي فيه الوَعْسُ في قول جرير:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس
والمُواعَسَةُ: ضربٌ من سير الإبل في السّرعة. يقولون: تَوَاعَسْنَ بالأعناق، إذا سارت ومدّت أعناقها في سعة الخطو، قال الشاعر:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

##### Türkçe

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س

عسو:
**عسا** ihtiyar **يَعْسو** **عَسْوَةً**; ve **عَسِيَ** **يَعْسَى** **عسىً**: yaşlandığı zaman. Rü’be dedi ki:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
Onun sözü: **عن صاملٍ**; yani: bir izzetten; sanki o, **صامل** bir dağdır; yani: katı. Ve **عسا اللّيل**: karanlığı şiddetlendi. Dedi ki:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
Yani: karardı.

Ve **عَسِيَ النّباتُ** **يعسَى** **عَسًى**: kalınlaştığı zaman. Râciz, bir çobanı ve develeri vasfederek dedi ki:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا

**عسَى** Kur’ân’da Allah’tan (gelince) vaciptir; fetihte ve Yusuf ile babasının toplanmasında dediği gibi: **عسَيْت**; ve **عسِيت** fetha ve kesre ile. Ve nahiv ehli derler ki: o, eksik bir fiildir; onun eksikliği şudur ki, ondan **فَعل يَفْعلُ** demezsin; ve onun benzeri yoktur; görmez misin ki sen **لَسْتُ** dersin, **لاس يَليس** demezsin.

Ve **عسَى** insanlarda **لعلّ** menzilesindedir; ve o, ümitlendiren bir kelimedir. Ve ondan geçmiş fiil kullanılır; denir ki: **عَسَيْت** ve **عَسَيْنا** ve **عَسَوْا** ve **عَسَيا** ve **عسَيْنَ** – bir lehçe. Ve fiilin vecihlerinden onun dışındakiler öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür). **يفعل** denmez, ne **فاعل** ne de **مفعول**.

عوس:
**العَوْس** ve **العَوَسانُ**: geceleyin dolaşma. Ve kurt **يَعُوسُ**: yiyeceği bir şeyi arar. Ve **الأعوس**: cilalı (parlak). Ve her şeyi çok vasfeden için denir: o, **أَعْوَسُ** bir vasıftır. Cerîr dedi ki:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ

عيس:
**العَيَسُ**: devenin **عَسْبُ**’u; yani: çiftleşmesi. Ve **العَيَسُ** ile **العِيسَةُ**: gizli bir karanlık içinde saflıkla karışık beyaz bir renktir. Denir: **جملٌ أَعْيَسُ** ve **ناقة عَيْساء**. Çoğulu: **عِيسٌ**. Rü’be dedi ki:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
Ve Araplar **العيس** ile özellikle beyaz, safkan develeri tahsis ettiler. Ve **عِيسَةٍ** binası: **فُعْلة**’dir; **كُمْتَةٍ** ve **صُهْبَة** kıyasınca; fakat dammeden sonra **الياء** çirkinleşti de **العين** **الياء** üzerine (uygun olsun diye) kesrelendi. **ظبيٌ أعيس**.

Ve **عيسَى**: Allah’ın nebîsinin adı – Allah’ın salavatı onun üzerine. Çoğul yapılır: **عِيسُونَ** **السّين**’in dammesiyle; ve **الياء** düşmüştür; o ziyadedir. Ve ismin sonunda olan her زائد **ياء** da cem‘in **واو**’su yanında düşer; ve bir fetha ile ardıllanmaz. Eğer dersen: **عيسى**’nın **ياء**’sının زائد olduğuna delil nedir? Dedim: o, **العَيَس**’tendir; ve **عيسى** **فُعلَى** benzeridir; ve bu kıyas üzere: **مُوسَى**.

سعي:
**السَّعْيُ**: şiddetli olmayan koşu. Ve hayırdan veya şerden her iş, o **السَّعْيُ**’dir. Derler: **السّعيُ** iştir; yani: kazançtır. Ve **المسْعاة** keremde ve cömertliktedir.

Ve **السّاعي**: sadakaları kabzetmeye (toplamaya) tayin edilen kimsedir. Çoğulu: **سعاةٌ**. Dedi ki:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ

Ve **السِّعاية**: arkadaşın hakkında bir vâliye yahut onun üstündekine doğru koşmandır (şikâyet/ihbar için).

Ve **السِّعاية**: kölenin, boynunun bedelinden, bir kısmı âzat edildiği zaman kendisinde **يُسْتَسْعَى** olunan şeydir; o da şudur ki, kendisine, kendi nefsinden geri kalanı ödeyecek kadar iş yüklenir.

سوع:
**سُواعٌ**: Nûh zamanında bir putun adıdır; tufan onu boğdu, ve onu gömdü; sonra İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece onlar onu Allah عزّ وجلّ’den başka ibadet eder oldular.

Ve **السّاعة** küçültülür: **سُوَيْعة**. Ve **السّاعة** kıyamettir.

سيع:
**السّيعُ**: yerin yüzü üzerinde akan sudur. Dersin: **انساعَ**; akınca. Ve **انساعَ الجَمَدُ**: eriyip akınca. Dedi ki:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا

Ve **السياعُ**: alçıyla yahut çamurla, yahut ziftle sıvaman; onunla taneyi yahut tulumu yahut gemileri, ince bir sıvayışla sıvaman gibi. Dedi; şarabı **الوَرْسِ**’e benzeterek: **كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد**. **السّين**’de nasb ve kesr câiz olur.

Ve **المِسْيَعَةُ**: onunla çamur sıvanan düzeltilmiş bir tahtadır. Fiil: **سَيَّعْتُه** **تَسييعاً**; yani: çamurla sıvama.

Ve **السِّيَاع**: **شجر البان**’dır; o, **شجرِ العِضاه**’dandır. Meyvesi fıstık heyetindedir; ve sakızı, donduğu zaman **الكُنْدُر** gibidir.

يسع:
**اليَسَع**: peygamberlerin isimlerinden bir isimdir; **الألف** ve **اللام** زائدdir.

وسع:
**الوُسْعُ**: erkeğin varlığı (zenginliği) ve elinin kudreti. Dersin: harca, **قَدْرِ وُسْعِك** üzere; yani: gücün. Ve at **وَسُعَ** **سَعَةً** ve **وَساعَةً**; o hâlde o **وَساعٌ**’dır. Ve adam **أَوْسَعَ**: malda genişliğe sahip olunca; o **مُوسِعٌ**’dir. Ve şüphesiz o, yaşayışında bir **سَعَةٍ** sahibidir.

Ve geniş ve ferah bir yürüyüş: **سَيْرٌ وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**. Ve Allah’ın rahmeti her şeyi **وَسِعَتْ**. Ve adam **أَوْسَعَ**: malda genişliğe sahip oldu. Ve dersin: **لا يَسَعُكَ**; yani: ondan bir genişlikte değilsin.

وعس:
**الوَعْسُ**: kum yahut başkasıdır; ve o, **الوعساء**’dan daha büyüktür. Ve **الوَعْسُ**: ayakların içine gömüldüğü kumdur. İsim: **الوعساء**. Erkek yaptıkları zaman dediler: **أوعسُ**. ‘Accâc, kalçayı vasfederek dedi ki:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا

Ve **المِيعاسُ**: Cerîr’in sözünde, içinde **الوَعْسُ** bulunan yerdir:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس

Ve **المُواعَسَةُ**: develerin süratte yürüyüşünden bir türdür. Derler: **تَوَاعَسْنَ بالأعناق**; yürüdükleri ve adım genişliğinde boyunlarını uzattıkları zaman. Şair dedi ki:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الساعةُ: الوقتُ الحاضرُ، والجمع الساع والساعاتُ. قال القطامي:
وكُنَّا كالحريقِ لَدى كِفاحٍفيَخْبو ساعةً ويَهُبُّ ساعا
وساعَةٌ سَوْعاءُ، أي شديدةٌ. كما يقال ليلةٌ ليلاءُ. وتقول: عاملتُه مُساوَعَةً من الساعةِ، كما تقول مُياوَمَةً من اليوم، ولا يستعمل منهما إلا هذا. والساعَةُ: القيامةُ. وجاءنا بعد سَوْعٍ من الليل، وبعد سُواعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وأَسَعْتُ الإبلَ: أهملتُها، فساعَتْ هي تَسوعُ سَوْعاً. ومنه قيل ضائعٌ سائِعٌ. وناقةٌ مِسْياعٌ: تذهب في المرعى. ورجلٌ مضياعٌ مِسْياعٌ للمال، وهو مُضيعٌ مُسيعٌ.

##### Türkçe

**الساعةُ**: şimdiki vakit; çoğulu **الساع** ve **الساعاتُ**. **القطامي** dedi ki:
وكُنَّا كالحريقِ لَدى كِفاحٍفيَخْبو ساعةً ويَهُبُّ ساعا
Ve **ساعَةٌ سَوْعاءُ**: yani şiddetli. Nitekim **ليلةٌ ليلاءُ** denildiği gibi. Ve dersin: onu, saatten **مُساوَعَةً** olarak muamele ettim; nitekim günden **مُياوَمَةً** dediğin gibi; ikisinden de ancak bu kullanılır. Ve **الساعَةُ**: kıyamet. Ve bize geceden **سَوْعٍ** sonra geldi, ve **سُواعٍ** sonra; yani ondan bir sükûnetten sonra. Ve **أَسَعْتُ الإبلَ**: onları ihmal ettim; böylece o (develer) **ساعَتْ**; **تَسوعُ سَوْعاً**. Ondan dolayı **ضائعٌ سائِعٌ** denildi. Ve **ناقةٌ مِسْياعٌ**: otlakta gider. Ve mal için **رجلٌ مضياعٌ مِسْياعٌ**; ve o **مُضيعٌ مُسيعٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين
عسا ، عوس ، سعا ، عيس ، سوع ، وسع ، سيع ، وعس .
عسا : أبو عبيد عن الأمويّ : يقال للشيخ إذا وَلّى وكبِر : عتا يعتُو عُتِيّاً ، وعسا يعسو مثله .
قال : وقال الأحمر : عست يدُه تعسو عُسُوّاً إذا غَلُظت من العمل .
وقال الليث : عسا الشيخ يَعسو عَسْوَةً وَعَسَاءً إذا كبِر .
قلت : والصواب في مصدر عسا ما قال الأحمر ، ويجوز عُسِيّاً مثل عُتِيّاً .
وقال الليث : عسا النبات إذا غلظ . قال : ولغة أخرى : عَسِى يَعْسِى عَسى ، وأنشد :
يَهْوون عن أركان عزّ أورما
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلخْمَمَا
قال وعست يده إذا غلظت من العمل .
وكان جلاَّدٌ صاحب شرطة البصرة يكنى أبا العَسَاء .
قال أبو بكر : العَسَاءُ مصدر عسا العود يعسو ، والقَسَاءُ مصدر قسا القلب يقسو وعسى : حرف من حروف المقاربة وفيه ترجَ وطمع . وهي من الله واجب ومن العباد ظن ، وقد قال الشاعر فجعله يقيناً أنشده أبو عبيد :
ظنّ بهم كعسى وهم بتنوفَةٍ
يتناوبون جوائب الأمثال
وقال ابن كيسان : عسى من الله واجب ومن العباد ظن ، لأن العبد ليس له فيما تستقبل علم نافذ إلاّ بدلائل ما شاهد ، وقد يجوز أن تبطل الشواهد له على ما لم يكن فلا يكون ما يُظن ، وقد اجتهد في عسى بأغلب الظن عليه وهو منتهى علمه فيما لم يقع ، والله تعالى علمه بما لم يكن كعلمه بما كان ، فلا يكون في خبره عسى إلا على علمه ، فهي واجبة من قِبَله على هذا ، وقد قال الشاعر حين انتهى بظنّه عند نفسه إلى حقيقة العلم فمثّله بعسى إذا كانت أغلب الظن وأقواه ، فقال :
ظنّي بهم كعسى وهم بتنوفة
يتنازعون جوائب الأمثال
وقال الليث : عسى يجري مجرى لعَلّ ، عسَيت ، وعسَينا ، وعَسَيتم ، وعسَت للمرأة ، وعستا ، وعَسَين . يتكلّم به على فعل ماض ، وأُميت ما سواه من وجوه فعله . لا يقال : يعسَى ولا يعسِي ، ولا مفعول له ولا فاعل .
وقال النحويون : يقال : عسَى ولا يقال : عسِى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُمْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُواْ فِى الاَرْضِ وَتُقَطِّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَرْحَامَكُمْ ) ( محَمَّد : 22 ) اتفق القراء أجمعون على فتح السين من قوله ) عَسَيْتُمْ ( إلاّ ما جاء عن نافع أنه كان يقرأ : ( فهل عسيتم ) بكسر السين . وكان يقرأ : ( عَدُوَّكُمْ ) ( الأعرَاف : 129 ) ، فدل موافقته القراء على عسى على أن الصواب قوله ) عَسَيْتُمْ ( فتح السين .
وقال ابن الأعرابي : المُعْسِية : الناقة التي يُشكّ فيها أبها لبن أم لا .
وقال الشاعر :
إذا المُعْسياتُ مَنَعن الصَبُوح خبّ جَرِيُّكِ بالمُحْصَن
جريُّه : وكيله ورسوله : والمُحْصَن : ما أُحْصِن وادّخر مِنَ الطعام .
وقال اللحياني : إنه لَمَعْساة أن يفعل ذاك ؛ كقولك : مَحْراة ، وأعِس به أن يفعل ذاك كقولك أحر به . والمِعْسَاءُ من الجواري : المراهِقة التي يَظنّ من رآها أنها قد توضَّأَت .
وأنشد ثعلب :
ألم ترني تركت أبا يزيد
وصاحِبَهُ كمِعْسَاءِ الجواري
بلا خَيْط ولا نَيْط ولكن
يداً بيد فها عِيثِي جَعَارِ
قال : هذا رجل طعَن رجلاً ، ثم قال : تركته كمعساء الجواري : يسيل الدم عليه كالمرأة التي لم تأخذ الحِشْوَةَ في حيضها ، فدمها يسيل على فخذيها ، وقوله . يداً بيد ، أي طعنه كفاحاً ولم أطعنه خَتْلاً .
أبو عبيد عن الأموي : العاسي : الشمراخ من شماريخ العَذْق في لغة بلحارث بن كعب .
وقال ابن الأعرابي : الأعساء : الأرزان الصُلْبة قلت وواحدها عاسٍ .
عوس : أخبرني الإياديّ عن شمر قال يقال : هو يعُوس عياله ويعولهم أي يقوتُهم .
وأنشد :
خلّي يتامَى كان يُحسن عَوْسهم
ويقوتهم في كلّ عام جاحد
سلمة عن الفراء : عاس فلان معاشه عَوْساً ورقَّحه واحد .
وقال أبو زيد : عاس فلان مالَه عَوْساً ، وساسه سياسة إذا أحسن القيام عليه . وإنه لسائس مالٍ ، وعائس مالٍ بمعنى واحد .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال : عاس على عياله يَعُوس عَوْساً إذا كدّ وكدح عليهم . قال : والعُوس الكِباش البيض . قال : والعُواسة : الشَّرْبَة من اللبن وغيره .
وقال الليث : والعَوْس والعَوَسان : الطوفان بالليل . قال : والذئب طلب شيئاً يأكله . قال : والأعوس : الصيقل . ثم قال : ويقال لكل وصّاف لشيء : هو أعوس وصّاف . وقال جرير :
تجلو السيوف وغيركم يَعْصَى بها
يا ابن القُيُون وذاك فعل الأعوس
قلت : رابني ما قاله في الأعوس وتفسيره إبداله قافية هذا البيت بغيرها . والرواية : وذاك فعل الصيقل . والقصيدة لجرير معروفة وهي لاميّة طويلة . وقوله الأعوس : الصيقل ليس بصحيح عندي .
وقال ابن دريد : العَوَس : مصدر قولك رجل أعوس ، وامرأة عوساء ، وهو دخول الخدّين حتى تكون فيهما هَزْمتان وهو العَوَس .
أبو عبيدِ عن القَنَاني : العَوَاساء من الخنافس : الحامل وأنشد :
بكرا عواساء تَفَاسى مُقْرِبا
وعس : أبو عبيد عن أبي عمرو : المِيعاس : الأرض التي لم توطأ .
وقال الأصمعي : الأوعس ؛ السهل الليّن من الرمل .
وقال ابن بُزُرْجَ : الميعاس ، الطريق . وأنشد :
واعَسن ميعاسا وجُمهوراتِ
من الكَثِيب متعرِّضات
وقال الليث : الميعاس : المكان الذي فيه الرمل الوَعْس ، وهو الرمل الذي تَسُوخ فيه القوائم . والاسم الوَعْساء ورمل أوعس ، وهو أعظم من الوَعْساء . وأنشد :
ألبِسْن دِعْصاً بين ظهري أوعسا
وقال جرير :
حيَّ الهِدَملة من ذات المواعيس
وأنشد ابن الأعرابي :
ألقت طلا بَوْعسة الحَوْمان
وقال الليث : المواعسة : ضرب من سير الإبل في السرعة . تقول : واعسن بالأعناق إذا مددن الأعناق في سعة الخَطْو . وأنشد :
كم اجتبن من ليل إليك وداعست
بنا البيدَ أعناق المهارى الشعاشع
وقيل : المواعسة : المباراة في السير وهي المواضحة . أبو عبيد المواعسة : الإقدام في السير .
سوع : قال الليث : سُواع : اسم صنم عُبد زمن نوح فغرّقه الله أيام الطوفان ودفنه فاستثاره إبليس لأهل الجاهلية فعبدوه .
وقال اللحياني : يقال : أتيته بعد سُوَاع من الليل ، وبعد سُوْع من الليل أي بعد ساعة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : السُّواعيُّ مأخوذ من السُّواع وهو المَذْي وهو السُّوَعاء قال :
ويقال : سُع سُع إذا أمرته أن يتعهّد سُوَعاءه .
وقال أبو حاتم : أخبرني أبو عبيدة أنه قال لرؤبة : ما الوَدْي . فقال : يسمّى عندنا السُوعاء .
وقال شمر : السوعاء محدود : المَذْي الذي يخرج قبل النُطْفة . وقد أَسْرع الرجلُ وأنشر إذا فعل ذلك ، حكاه عن أبي العَمَيثل وغيره . والساعة : الوقت الذي تقوم فيه القيامة ، سمّيت ساعة لأنها تفجأ الناس في ساعة فيموت الخَلْقُ كلُّهم عند الصيحة الأولى التي ذكرها الله ، فقال : ( كُنَّا مُنزِلِينَ إِن كَانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ ( . ( يس : 29 ) والساعة : جزء من آخر الليل والنهار ، وتُجمع ساعات وساعاً . وتصغّر سُويعة . والليل والنهار معاً أربع وعشرون ساعة . وإذا اعتدلا فكل واحد منهما اثنتا عشر ساعة .
ويقال : هو ضائع سائع ، وقد أضعْت الشيء وأَسَعته .
أبو عبيد عن أبي عمرو : أسعت الإبل أي أهملتها . وساعت هي تَسُوع سَوْعاً . ومنه قيل : ضائع سائع ، وناقة مِسْياع . وهي الذاهبة في الرَعْي .
وقال شمر : يقال : تَسِيعُ مكان تسوع .
قال : وناقة مسياع : تدع ولدها حتى يأكله السبع . ورجل مِسْياع وهو المضياع للمال .
ويقال : رُبّ ناقة تُسيع ولدها حتى يأكله السباع .
ويقال : ساوعت الأجير إذا استأجرته ساعة بعد ساعة .
وقال ابن الأعرابي : الساعة : الهَلْكى ، والطاعة : المطيعون ، والجاعة : الجياع .
سعا : سَلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ ) ( الصافات : 37 ) قال : أطاق أن يعينه على عمله وسعيه . وقال : وكان إسماعيل يومئذٍ ابن ثلاث عشرة سنة ، ونحوَ ذلك قال الزجّاج .
وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ) ( الجُمُعَة : 9 ) قال : السعي والذهاب بمعنى واحد ؛ لأنك تقول للرجل : هو يسعى في الأرض وليس هذا باشتداد .
وقال الزجاج : أصل السعي في كلام العرب التصرّف في كل عمل . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( أُخْرَى وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا ) ( النّجْم : 39 ) معناه : إلاّ ما عمل . قال ومعنى قوله : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ( : فاقصدوا ، وليس معناه العَدْو .
قلت : وقد يكون السعي بمعنى العَدْو في كلام العرب ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تسعَون ، ولكن ائتوها وعليكم السكينةُ ، فما أدركتم فصلُّوا ، وما فاتكم فأتِمُوا ) فالسعي في هذا الحديث العَدْو .
اللحياني : الساعي الذي يقوم بأمر أصحابه عند السلطان . والجميع سُعاة . قال : ويقوم أهلَه أي يقوم بأمرهم .
ويقال ؛ فلان يسعى على عياله أي يتصرّف لهم ، كما قال الشاعر :
أسعى على جُلّ بني مالك
كل امرىء في شأنه ساعي
والسَعَاة : التصرّف . ونظير السَعَاة من الكلام النجاة من نجا ينجو ، والقلاة من فلاه يفلوه إذا قطعه عن الرضاع ، وعصاه يعصوه عَصَاة ، والغراة من قولهم : غَرِيت بِه أي أولعت غراةً قال :
لا تخلنا على غراتك إنا
قبلُ ما قد وشى بنا الأعداءُ
وفعلت ذلك رجاة كذا وكذا ، وتركت الأمر خشاة الإثم ، وأذى به أذًى وأذاة
وقال أبو العباس عن ابن الأعرابي : سعى إذا مشى ، وسعى إذا عدا ، وسعى إذا عمل ، وسعى إذا قصد .
قال وقوله : ( أي اقصدوا .
ورُوي عن ابن عباس أنه قال : الساعي لغير رِشْدة ، أراد بالساعي الذي يسعى بصاحبه إلى سطانه فتمحِل به . وأراد بقوله : لغير رشدة : أنه ليس بثابت النسب من أبيه الذي ينتمي إليه .
ورُوي عن كعب أنه قال : الساعي مثَلث وتأوّله أنه يُهلك ثلاثة نفر بسعايته ؛ أحدهم المسعِيّ به ، والثاني السلطان الذي سعى
بصاحبه إليه حتى أهلكه ، والثالث هو الساعي نفسه ، سمى مثلثاً لإهلاكه ثلاثة نفر ، ومما يحقّق ذلك الخبرُ الثابت عن النبي أنه قال : ( لا يدخل الجنة قَتّات ) فالقَتّات والساعي والماحِل واحد .
ويقال لعامل الصدقات : ساعٍ وجمعه سُعَاة ، وقد سعى يسعى إذا عمل عمل الصدقات فأخذها من أغنيائها وردّها في فقرائها .
وقال عمرو بن العدّاء الكلبيّ :
سعى عِقَالاً فلم يترك لنا سَبَدا
فكيف لو قد سعى عمرو عقالين
وفي حديث عمر أنه أُتِي في إماء ونساء سَاعَيْنَ في الجاهليّة ، فأمر بأولادهنّ أن يقوَّموا على آبائهم ولا يسترقّوا .
قال أبو عبيد : وأخبرني الأصمعيّ أنه سمع ابن عون يذكر هذا الحديث فقال له : إن المساعاة لا تكون في الحرائر ، إنما تكون في الإماء .
قال أبو عبيد : ومعنى المساعاة الزنى . وخصّ الإماء بالمساعاة لأنهن كن يسعَين على مواليهنّ فيكسِبن لهم .
قلت : ومن هذا أُخذ استسعاء العبد إذا عَتَق بعضه ورَقّ بعضه ، وذلك أنه يسعى في فَكَاك ما رقّ من رقبته ، فيعمل فيه ويتصرّف في كسبه حتى يعْتِق . ويسمى تصرفه في كسبه سعاية لأنه يعمل فيه .
وقال أبو الهيثم : المساعاة : مساعاة الأمة إذ ساعاها مالكها ، فضَرب عليها ضريبة تؤدّيها بالزنى ، ومنه يقال : استُسعِي العبد في رقبته سُوعِيَ في غلته فالمستسعَى الذي يُعتقه مالكه عند موته ، وليس له مال غيره ، فيعتق ثلثه ويُستسعى في ثلثي رقبته . والمساعاة : أن يساعيه في حياته في ضريبته . والسعي يكون في الصلاح ، ويكون في الفساد .
قال الله جلّ وعزّ : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ) ( المَائدة : 33 ) نصب قوله ( فسادا ) لأنه مفعول له ، أراد : يسعون في الأرض للفساد . وكانت العرب تسمي أصحاب الحَمَالات لحَقْن الدماء وإطفاء النائرة سُعَاة ؛ لسعيهم في صلاح ذات البين .
ومنه قول زهير :
سعى ساعياً غيظِ بن مُرَّة بعدما
تبزّل ما بين العشيرة بالدم
أي سعياً في الصلح وجَمْع ما تحمّلا من ديات القتلى . والعرب تسمي مآثر أهل الشرف والفضل مساعي واحدتها مَسعاة لسعيهم فيها ، كأنها مكاسبهم وأعمالهم التي أعْنوا فيها أنفسهم . والسَّعاة اسم من ذلك ، ومن أمثال العرب : شغلت سَعَاتِي جدواي .
قال أبو عبيد : يُضرب هذا مثلاً للرجل يكون شيمته الكرم غير أنه مُعدِم . يقول : شغلتني أموري عن الناس والإفضال عليهم . ومن أمثالهم في هذا : بالساعد تبطش اليد .
قلت كأنه أراد بالسعاة الكسب على نفسه والتصرّف في معاشه .
ومنه قولهم : المرء يسعى لغارَيْه أي
يكسب لبطنه وفرجه . وساعي اليهود والنصارى : هو رئيسهم الذي يُصدرون عن رأيه ولا يقضون أمراً دونه . وهو الذي ذكره حُذَيفة فقال : إن كان يهودياً أو نصرانياً ليردَّنه عليّ ساعيه . ويقال أراد بالساعي : الوالي الذي عليه من المسلمين ، وهو العامل . يقول يُنصفني منه . وإن لم يكن له إسلام . وقلّ من ولى عملاً على قوم فهو ساعٍ عليهم .
أبو عبيد عن الكسائي : مضَى من الليل سِعْو وسَعْواء ممدود .
وقال ابن بُزُرْجَ : السِّعواء مذكّر ، قال وقال : بعضهم : السِعْوا فوق الساعة من الليل . وكذلك السِعواء من النهار .
ويقال كنا عنده سِعْواوات من الليل والنهار .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : قال : السَعْوة الساعة من الليل . والسَعْوة : الشَمَعة قال : والأسعاء : ساعات الليل ويقال للمرأة البذيئة الجالعة : سِعْوة وعِلْقَة وسِلْقة .
عيس : الحراني عن ابن السكيت قال : العَيْس : ماء الفحل . يقال عاسها يعيسها عَيْساً . والعِيس جمع أعيس وعيساء ، وهي الإبل البيض يخالط بياضَها شيء من شقرة .
وقال أبو عبيد : عاس الفحلُ من الإبل الناقةَ يعيسها عَيْساً إذا ضربها .
وقال شمر : قال أبو عبيدة والمؤرِّج : العَيْسُ : ماء الفحل . وأنشد بيت طرفة .
سأحلب عَيْسا صَحْنَ سَمِّ
قال والعَيْس يقتل ، لأنه أخبث السمّ .
قال شمر : وأنشدنيه ابن الأعرابيّ :
سأحلُب عنسا صحن سمّ
بالنون : وقال النضر : الجمل يعيس الناقة أي يضربها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا خالط بياضَ البعير شقْرة فهو أعْيس .
وقال الليث : العَيس والعِيسة : لون أبيض مشرب صفاء في ظلمة خفيّة . يقال : جمل أعيس . قال : والعِيسة في أصل البناء فُعْلة على قياس الصُّهبة والكُمْتة ، وإنما كُسرت العين لمجاورتها الياء . قال : وظبي أعيس . قال : وعيسى : اسم نبيّ الله صلوات الله عليه يجمع : عِيسُون بضمّ السين ؛ لأن الياء زائدة فسقطت . قال : وكأن أصل الحرف من العَيَس . قال : وإذا استعملت الفعل منه قلت عَيِسَ يَعْيَس أو عاس يعيس . قال وعيسى شبه فُعلى .
وقال ابن كيسان في جمع عيسى وموسى : عيسَون وموسَوْن مثل المصطفون والأدنون في الرفع ، وفي النصب والخفض : المصطفين والأدَنين .
وقال الزّجاج : عيسى : اسم أعجميّ عُدل عن لفظه بالأعجميّة إلى هذا البناء وهو غير مصروف في المعرفة ؛ لاجتماع العجمة والتعريف فيه . ومثال اشتقاقه من كلام العرب أن عِيسى فِعْلى . فالألف تصلح أن تكون للتأنيث فلا تنصرف في معرفة ولا نكرة . ويكون اشتقاقه من
شيئين : أحدهما العَيَس ، والآخر من العَوْس وهو السياسة ، فقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها . فأمّا اسم نبيّ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فمعدول عن أيسُوع كذا يقول أهل السريانية .
أبو عبيد عن الكسائي : إذا نسبت إلى عيسى وموسى وما أشبههما مما فيه الياء زائدة قلت موسِيٌّ وعيسيٌّ بكسر السين وتشديد الياء .
وقال أبو عبيدة أعْيَس الزرعُ إعياساً إذا لم يكن فيه رَطْب ، وأَخْلس إذا كان فيه رطب ويابس ، ورجل أعيس الشعر : أبيضه . وَسْم أعيس : أبيض .
قال شمر : تسمّى الريح الجنوب النُعامَى بلغة هذيل ، وهي الأَزْيب أيضاً . قال بعضهم : نسميها مِسْعاً . وقال بعض أهل الحجاز : يُسْع بالياء مضمومة . وأما اسم النبي فهو الْيَسع . وقرىء : اللَّيْسع .
وسع : الواسع من صفات الله تعالى : الذي وسع رزقُه جميعَ خلقه ، ووسعت رحمتُه كلّ شيء ويقال : إنه ليسعني ما وسعك ، ورجل مُوسِع وهو المليء ، والوُسْع : الجِدّة وقدرة ذات اليد . وأوسع الرجلُ إذا كثر ماله . قال الله جلّ وعزّ : ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البَقَرَة : 236 ) ويقال : إنه لفي سعة من عيشه . ووسّعت البيت وغيره فاتّسع واستوسع ، وفرس وَسَاعٌ إذا كان جواداً ذا سعة في خَطْوه وذَرْعه . وقد وسُع وَسَاعة ، ووَسِع ماء لبني سعد . ويقال : ما أسع ذاك أي ما أطيقه .
ولا يسعني هذا الأمر مثله . ويروى عن عمر أنه كان يقول : اللهم لو أستطيع أن أسع الناس لوسعتهم اللَّهم إني لا أحلّ لَهم أشعارهم ولا أبشارهم ، من ظلمه أميره فلا إمرة عليه دوني . معنى قوله : أن أسع الناس أي أطيقهم ، يقال : هذا الكيل يسعه ثلاثة أمناء هذا الوعاء يسع عشرين كيلاً ، وهذا الوعاء يسع عشرون كَيْلاً على مثال قولك : أنا أسع هذا الأمر وهذا الأمر يسعني . والأصل في هذا أن تدخل فيه في وعلى واللام ؛ لأن قولك : هذا الوعاء يسع عشرين كيلاً معناه : يسع لعشرين كيلاً أي يتَّسع لذلك ، ومثله هذا الخُفّ يسع برجلي أي يسع لرجلي ويسع على رجلي أي يتّسع لها وعليها ، وتقول هذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً معناه يسع فيه عشرون كيلاً أي يتَّسع فيه عشرون كيلاً ، والأصل في هذه المسألة أن يكون بصفة ، غير أنهم ينزعون الصفات من أشياء كثيرة حتى يتّصل الفعل إلى ما يليه ويفضي إليه كأنه مفعول به ، كقولك كلتك واستحيتك ومكَّنتك أي كلت لك واستحيت لك ومكَّنت لك . ويقال : وسعت رحمة الله كل شيء ولكل شيء . وقال ) وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ ) ( البَقَرَة : 255 ) أي اتسع لها . وعن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنكم لا تَسَعون الناس بأموالكم فليسعهم منك بَسَطُ الوجه ) . قال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ) ( البَقَرَة : 115 ) يقول : أينما تولوا فاقصدوا وجه الله بتيممكم القبلة إن الله واسع عليم يدلّ على أنه توسعة على الناس في شيء رخّص لهم .
ويقال : هل تسع هذا أي هل تطيقه ، وقال الله جلّ وعزّ : ( فَاسِقِينَ وَالسَّمَآءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ ) ( الذّاريَات : 47 ) قال أبو إسحاق يقول : جعلنا بينها وبين الأرض سعة ، جعل أوسع بمعنى وسّع . والسعة أصلها وِسْعة فحذفت الواو .
ويقال : ليسعك بيتك معناه القرار فيه ، وفي ( النوادر ) : اللَّهم سَعْ عليه أي وسِّع عليه .
قال ابن الأنباري : الواسع من أسماء الله : الكَثير العطايا الذي يسع لما يُسأل . وهذا قول أبي عبيدة . ويقال الواسع : المحيط بكل شيء من قولهم : وسع كل شيء علماً أي أحاط . وقال :
أعطيهم الجهد منى بَلْه ما أسع
معناه : فدع ما أحيط به وأقدر عليه . والمعنى أعطيهم ، لا أجده إلا بجهد فدع ما أحيط به .
سيع : الليث : السَيَاع بالجصّ والطين والقِير . يقال : سيّعت به تسييعاً ؛ أي طليت به طَلْياً رفيقاً ، قال القَطاميّ :
فلما أن جرى سِمَنٌ عليها
كما بطَّنت بالفدن السَّياعا
قال يجوز السَّياع والسِّياع . قلت : معناه كما بطنت الفدن بالسياع فقلَب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَياع الطين .
وقال الليث المِسْيَعة : خشبة مملّسة يطيَّن بها والفعل منه سيّعته تسييعاً أيْ طينته تطييناً ، وقال رؤبة :
من شِلّها ماء السراب لأسيعا
قال يصفه بالرقّة . وقال الليث : قال بعضهم : السَّياع أيضاً : شجر اللُبان وهو من شجر العضاه له ثمرة كهيئة الفُستق . قال ولثاهُ مثل الكُنْدُر إذا جَمَد .

##### Türkçe

باب العين والسين
**عسا** ، **عوس** ، **سعا** ، **عيس** ، **سوع** ، **وسع** ، **سيع** ، **وعس** .

**عسا** : Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: Yaşlıya, yüz çevirip ihtiyarladığında şöyle denir: **عتا يعتُو عُتِيّاً**; ve **عسا يعسو** da onun benzeri.

Dedi: Ve el-Ahmer dedi: Eli, işten kalınlaştığında **عست يدُه تعسو عُسُوّاً**.

Ve el-Leys dedi: İhtiyarladığında **عسا الشيخ يَعسو عَسْوَةً وَعَسَاءً**.

Dedim: **عسا**’nın mastarında doğru olan, el-Ahmer’in söylediğidir; **عُتِيّاً** gibi **عُسِيّاً** da câiz olur.

Ve el-Leys dedi: Bitki kalınlaştığında **عسا النبات**. Dedi: Başka bir dil: **عَسِى يَعْسِى عَسى**; ve şu beyiti okudu:
يَهْوون عن أركان عزّ أورما
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلخْمَمَا

Dedi: Eli, işten kalınlaştığında **وعست يده**.

Ve Basra şurtasının sahibi bir cellâd vardı; künyesi Ebû **العَسَاء** idi.

Ebû Bekir dedi: **العَسَاءُ**; **عسا العود يعسو**’nun mastarıdır. **القَسَاءُ** da; **قسا القلب يقسو**’nun mastarıdır. Ve **عسى**: mukârebe harflerinden bir harftir; onda ümit ve tamah vardır. O, Allah’tan olunca vâciptir; kullardan olunca zandır. Şair de onu yakîn kılmıştır; Ebû Ubeyd’in okuttuğu:
ظنّ بهم كعسى وهم بتنوفَةٍ
يتناوبون جوائب الأمثال

İbn Keysân dedi: **عسى** Allah’tan olunca vâcip, kullardan olunca zandır; çünkü kulun, geleceğe dair nüfûz eden bir bilgisi yoktur; ancak gördüğünün delilleriyle (bilir). Deliller, olmayan şeye dair onun için bâtıl da olabilir; böylece zannedilen olmaz. **عسى** hakkında, kendisine galip gelen zannın en çoğuyla içtihad etmiştir; bu, vuku bulmamış şeyde onun bilgisinin sonudur. Yüce Allah’ın, olmayanı bilmesi, olanı bilmesi gibidir; bu yüzden O’nun haberinde **عسى** ancak O’nun ilmi üzerinedir. Bu bakımdan O’nun tarafından vâciptir. Şair de, zannı kendi nezdinde ilmin hakikatine vardığında, onu **عسى**’ya benzetti; **عسى** galip zannın en çoğu ve en kuvvetlisi olduğunda; şöyle dedi:
ظنّي بهم كعسى وهم بتنوفة
يتنازعون جوائب الأمثال

El-Leys dedi: **عسى**; **لعلّ**’in yürüdüğü yolda yürür: **عسَيت**، **وعسَينا**، **وعَسَيتم**، kadına **وعسَت**، **وعستا**، **وعَسَين**. Geçmiş fiil üzere onunla konuşulur; fiilinin diğer vecihleri öldürülmüştür. **يعسَى** denmez, **يعسِي** denmez; onun mef’ûlü de yoktur, fâili de yoktur.

Nahivciler dedi: **عسَى** denir, **عسِى** denmez.

Allah azze ve celle dedi: ( لَّهُمْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُواْ فِى الاَرْضِ وَتُقَطِّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَرْحَامَكُمْ ) ( محَمَّد : 22 ) Okuyucuların hepsi, ( **عَسَيْتُمْ** ) sözündeki **السين**’i fetha ile okumakta ittifak etti; ancak Nâfi‘den gelen şu ki o, **فهل عسيتم** diye **السين**’i kesra ile okurdu. Ve ( **عَدُوَّكُمْ** ) ( **الأعرَاف** : 129 ) okurdu; böylece onun, **عسى** hakkında okuyuculara muvafakati, doğru olanın ( **عَسَيْتُمْ** ) sözü olduğunu; **السين**’in fethası (ile) olduğunu gösterdi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُعْسِية**: Sütü var mı yok mu diye şüphe edilen dişi devedir.

Şair dedi:
إذا المُعْسياتُ مَنَعن الصَبُوح خبّ جَرِيُّكِ بالمُحْصَن

**جريُّه**: onun vekili ve elçisi. **المُحْصَن**: yiyecekten korunup saklanan şey.

El-Lihyânî dedi: Şüphesiz o, bunu yapması bakımından **لَمَعْساة**’dır; senin **مَحْراة** demen gibi. Ve onu, bunu yapması bakımından **أعِس به**; senin **أحر به** demen gibi. Ve cariyelerden **المِعْسَاءُ**: ergenliğe yaklaşmış olan; onu görenin, onun abdest aldığını zannettiği (cariye).

Sa‘leb okuttu:
ألم ترني تركت أبا يزيد
وصاحِبَهُ كمِعْسَاءِ الجواري
بلا خَيْط ولا نَيْط ولكن
يداً بيد فها عِيثِي جَعَارِ

Dedi: Bu, bir adamın bir adamı yaralaması (hakkında)dır; sonra dedi: Onu, cariyelerin **كمِعْسَاءِ الجواري**’si gibi bıraktım: Kan onun üzerinde akar; hayzında **الحِشْوَةَ**’yi almamış kadın gibi; böylece kanı uylukları üzerine akar. Ve onun sözü: **يداً بيد**; yani onu yüz yüze (kılıç kılıca) yaraladı; onu hileyle yaralamadım.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **العاسي**: Belhâris b. Ka‘b’ın dilinde, hurma salkımının dallarından bir daldır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأعساء**: sert **الأرزان**. Dedim: Onun teki **عاسٍ**’dır.

**عوس** : el-İyâdî bana haber verdi; Şemr’den: Denir ki: O, ailesini **يعُوس** ve onları geçindirir; yani onları rızıklandırır.

Ve şu beyiti okudu:
خلّي يتامَى كان يُحسن عَوْسهم
ويقوتهم في كلّ عام جاحد

Seleme, el-Ferrâ’dan: Falan, geçimini **عَوْساً** ile **عاس** etti; ve onu tek (bir şey) **ورقَّحه**.

Ebû Zeyd dedi: Falan, malını **عَوْساً** ile **عاس** etti; ve onu iyi gözettiğinde **ساسه سياسة**. Ve şüphesiz o, malın **سائس**’idir; ve malın **عائس**’idir; ikisi bir mânâdadır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki: Ailesi üzerine, onlara zahmet edip çalıştığında **عاس على عياله يَعُوس عَوْساً**. Dedi: **العُوس**: beyaz koçlardır. Dedi: **العُواسة**: sütten ve başkasından bir içimliktir.

El-Leys dedi: **العَوْس** ve **العَوَسان**: geceleyin dolaşmadır. Dedi: Kurt, yiyeceği bir şey aradı. Dedi: **الأعوس**: cilâcıdır. Sonra dedi: Bir şeyi çok vasfeden her kimse için: O, vasfeden **أعوس**’tur denir. Cerîr dedi:
تجلو السيوف وغيركم يَعْصَى بها
يا ابن القُيُون وذاك فعل الأعوس

Dedim: **الأعوس** hakkında söylediği ve bu beytin kafiyesini başkasıyla değiştirmeyi onun tefsiri olarak getirmesi beni kuşkulandırdı. Rivayet: **وذاك فعل الصيقل**. Kaside Cerîr’indir; bilinen bir kasidedir ve uzun bir lâmiyye’dir. Onun sözü **الأعوس : الصيقل**; benim yanımda doğru değildir.

İbn Düreyd dedi: **العَوَس**: Senin “**رجل أعوس**” ve “**امرأة عوساء**” demenin mastarıdır; o, yanakların içeri girmesidir; böylece ikisinde iki çöküntü olur; işte o **العَوَس**’tur.

Ebû Ubeyd, el-Kanânî’den: **العَوَاساء**; böceklerden: gebe olan. Ve şu beyiti okudu:
بكرا عواساء تَفَاسى مُقْرِبا

**وعس** : Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **المِيعاس**: ayak basılmamış topraktır.

El-Asma‘î dedi: **الأوعس**: kumdan düz, yumuşak olandır.

İbn Büzurc dedi: **المِيعاس**: yoldur. Ve şu beyiti okudu:
واعَسن ميعاسا وجُمهوراتِ
من الكَثِيب متعرِّضات

El-Leys dedi: **المِيعاس**: içinde **الرمل الوَعْس** bulunan yerdir; o, ayakların içine battığı kumdur. Adı **الوَعْساء**’dır. Ve **رمل أوعس** (vardır); o, **الوَعْساء**’dan daha büyüktür. Ve şu beyiti okudu:
ألبِسْن دِعْصاً بين ظهري أوعسا

Cerîr dedi:
حيَّ الهِدَملة من ذات المواعيس

İbnü’l-A‘râbî okuttu:
ألقت طلا بَوْعسة الحَوْمان

El-Leys dedi: **المواعسة**: süratte develerin yürüyüşünden bir türdür. Boyunları adımın genişliğinde uzattıklarında: Boyunlarla **واعسن** dersin. Ve şu beyiti okudu:
كم اجتبن من ليل إليك وداعست
بنا البيدَ أعناق المهارى الشعاشع

Ve denildi: **المواعسة**: yürüyüşte yarışmadır; o, **المواضحة**’dır. Ebû Ubeyd: **المواعسة**: yürüyüşte ileri atılmadır.

**سوع** : El-Leys dedi: **سُواع**: Nûh zamanında tapılan bir putun adıdır; Allah onu tufan günlerinde boğdurdu ve onu gömdü; İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece ona taptılar.

El-Lihyânî dedi: Denir ki: Geceden **بعد سُوَاع** sonra; ve geceden **بعد سُوْع** sonra; yani bir saat sonra.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **السُّواعيُّ**; **السُّواع**’dan alınmıştır; o da **المَذْي**’dir; o, **السُّوَعاء**’dır. Dedi:
Ve denir ki: **سُع سُع**; ona, **سُوَعاءه**’sini gözetmesini emrettiğinde.

Ebû Hâtim dedi: Ebû ‘Ubeyde’nin kendisine haber verdiğini (şöyle) haber verdi: O, Ru’be’ye: **الوَدْي** nedir? dedi. O da: Bizim yanımızda ona **السُوعاء** denir, dedi.

Şemr dedi: **السوعاء** sınırlıdır: **النُطْفة**’den önce çıkan **المَذْي**’dir. Adam **أَسْرع** etti ve **أنشر**; bunu yaptığında; Ebû’l-‘Ameysil ve başkasından rivayet etti. Ve **الساعة**: kıyametin kopacağı vakittir; ona saat denildi; çünkü o, insanlara bir saat içinde ansızın gelir; böylece Allah’ın zikrettiği ilk sayha sırasında bütün yaratılmışlar ölür; şöyle dedi: ( كُنَّا مُنزِلِينَ إِن كَانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ ( .

( **يس** : 29 ) Ve **الساعة**: gecenin ve gündüzün sonundan bir parçadır; **ساعات** ve **ساعاً** olarak çoğul yapılır. Küçültmesi **سُويعة**’dır. Gece ve gündüz birlikte yirmi dört saattir. İtidal ettiklerinde, onların her biri on iki saattir.

Ve denir: o, **ضائع سائع**’tır; ve ben şeyi **أضعْت** ettim ve onu **أَسَعته** ettim.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أسعت الإبل**; yani onları ihmal ettim. Ve o (develer) **ساعت**; **تَسُوع سَوْعاً**. Ve ondan dolayı denildi: **ضائع سائع** ve **ناقة مِسْياع**. Ve o, otlakta giden (dişi deve)dir.

Şemmer dedi: denir: **تَسِيعُ**; **تسوع** yerine.

Dedi: ve **ناقة مسياع**: yavrusunu bırakır; ta ki yırtıcı hayvan onu yesin. Ve **رجل مِسْياع**; ve o, malı zayi eden kimsedir.

Ve denir: nice dişi deve vardır ki yavrusunu **تُسيع** eder; ta ki yırtıcılar onu yesin.

Ve denir: **ساوعت الأجير**; onu saatten sonra saat üzere ücretli tuttum (kiraladım) ise.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الساعة**: helâk olanlar; **الطاعة**: itaat edenler; **الجاعة**: açlar.

**سعا**: Seleme, Ferrâ’dan, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ** ) ( **الصافات** : 37 ) dedi: onun işine ve **سعيه**’sine yardım etmeye güç yetirdi. Ve dedi: İsmail o gün on üç yaşında idi; Zecâc da buna benzerini söyledi.

Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ) ( **الجُمُعَة** : 9 ) dedi: **السعي** ve gitmek, bir tek mânâdadır; çünkü sen adama dersin: o yeryüzünde **يسعى**; ve bu, koşup şiddetlenme değildir.

Zecâc dedi: Arapların كلامında **السعي**’nin aslı, her işte tasarruftur. Ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **أُخْرَى وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا** ) ( **النّجْم** : 39 ); mânâsı: ancak yaptığı şey. Dedi: ve onun sözü: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ) mânâsı: yönelin; ve mânâsı **العَدْو** değildir.

Dedim: ve **السعي**, Arapların كلامında **العَدْو** mânâsında da olabilir; ve ondan, Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تسعَون ، ولكن ائتوها وعليكم السكينةُ ، فما أدركتم فصلُّوا ، وما فاتكم فأتِمُوا** ) ; bu hadiste **السعي**, **العَدْو**’dur.

Lihyânî: **الساعي**; sultanın yanında arkadaşlarının işini gören kimsedir. Ve hepsi **سُعاة**’dır. Dedi: ve **يقوم أهلَه**; yani onların işini görür.

Ve denir; falan, ailesi üzerine **يسعى**; yani onlar için tasarruf eder; şairin dediği gibi:
أسعى على جُلّ بني مالك
كل امرىء في شأنه ساعي

Ve **السَعَاة**: tasarruftur. Ve sözden **السَعَاة**’nin benzeri: **النجاة** ( **نجا ينجو**’dan), ve **القلاة** ( **فلاه يفلوه**’dan; onu süt emmeden kestiği zaman), ve **عصاه** ( **يعصوه**; **عَصَاة**), ve **الغراة**; onların sözü: **غَرِيت بِه**; yani **غراةً** olarak ona tutuldum. Dedi:
لا تخلنا على غراتك إنا
قبلُ ما قد وشى بنا الأعداءُ

Ve bunu, şöyle şöyle **رجاة** olarak yaptım; ve işi, günahın **خشاة**’siyle terk ettim; ve ona **أذًى** ile eziyet etti; ve **أذاة**.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **سعى**; yürüdüğü zaman; ve **سعى**; koştuğu zaman; ve **سعى**; çalıştığı zaman; ve **سعى**; kastettiği zaman.

Dedi: ve onun sözü: ( ; yani kast edin.

İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **الساعي لغير رِشْدة**; **الساعي** ile, sahibini sultanına doğru onunla birlikte **يسعى** eden, sonra onunla hile kuran kimseyi kastetti. Ve onun sözüyle: **لغير رشدة**; kastetti: nisbeti, kendisine nisbet ettiği babasından sabit değildir.

Ka‘b’dan rivayet edildi ki dedi: **الساعي** **مثَلث**’tir; ve onu, onun **سعايته** ile üç kişiyi helâk ettiği şeklinde te’vil etti: birincisi, kendisiyle **المسعِيّ به**; ikincisi, kendisine sahibini götürüp onu helâk edinceye kadar onunla **سعى** ettiği sultan; üçüncüsü, **الساعي**’nin kendisi. Üç kişiyi helâk ettiği için ona **مثلثاً** adını verdi. Ve bunu tahkik eden şeylerden: Nebî’den sabit haber; o dedi ki: ( **لا يدخل الجنة قَتّات** ) ; artık **القَتّات** ve **الساعي** ve **الماحِل** birdir.

Ve sadakalar âmiline: **ساعٍ** denir; çoğulu **سُعَاة**’dır. Ve **سعى يسعى**; sadakalar işini yaptığı, onları zenginlerinden aldığı ve onları fakirlerine geri verdiği zaman.

Amr b. el-‘Addâ’ el-Kelbî dedi:
سعى عِقَالاً فلم يترك لنا سَبَدا
فكيف لو قد سعى عمرو عقالين

Ömer’in hadisinde: câhiliyede **سَاعَيْنَ** olan cariyeler ve kadınlar hakkında ona getirildi; onların çocuklarının babaları üzerine kıymetlendirilmesini ve köleleştirilmemesini emretti.

Ebû Ubeyd dedi: ve bana Asma‘î haber verdi ki, İbn Avn’u bu hadisi zikrederken işitti; ona dedi ki: **المساعاة** hür kadınlarda olmaz; ancak cariyelerde olur.

Ebû Ubeyd dedi: ve **المساعاة**’nin mânâsı **الزنى**’dır. Ve cariyeleri **المساعاة** ile tahsis etti; çünkü onlar efendileri üzerine **يسعَين** olurlardı da onlar için kazanırlardı.

Dedim: ve bundan, kölenin **استسعاء**’sı alındı; onun bir kısmı âzâd olup bir kısmı köle kaldığı zaman; çünkü o, boynundan köle kalan kısmın **فَكَاك**’ında **يسعى** eder; onda çalışır ve kazancında tasarruf eder; ta ki âzâd olsun. Ve kazancında tasarrufuna, onda çalıştığı için **سعاية** denir.

Ebû’l-Heysem dedi: **المساعاة**: cariyenin **مساعاة**’sıdır; efendisi onunla **ساعاها** ettiği zaman; ona bir vergi koyar; onu **بالزنى** ile öder. Ve ondan denir: köle, boynu hakkında **استُسعِي** edildi; geliri hakkında **سُوعِيَ** edildi. Artık **المستسعَى**: efendisi onu ölümü anında âzâd ettiği, ondan başka malı olmadığı için onun üçte birini âzâd eder ve boynunun üçte ikisinde **يُستسعى** edilir. Ve **المساعاة**: hayatında, vergisinde onunla **يساعيه** etmesidir. Ve **السعي**, صلاحda olur; ve fesadda olur.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ) ( **المَائدة** : 33 ) ; onun sözü **فسادا**’yı nasb etti; çünkü o, onun için mef‘ûldür; kastetti: yeryüzünde fesat için **يسعون**. Ve Araplar, kanı durdurmak ve fitneyi söndürmek için **الحَمَالات** sahiplerine **سُعَاة** adını verirlerdi; arayı düzeltmede **سعي** ettikleri için.

Ve ondan, Züheyr’in sözü:
سعى ساعياً غيظِ بن مُرَّة بعدما
تبزّل ما بين العشيرة بالدم

Yani sulhta **سعياً** ve öldürülenlerin diyetlerinden yüklendiklerini toplamak. Ve Araplar, şeref ve fazilet ehlinin övünülecek işlerine **مساعي** adını verirler; tekili **مَسعاة**’dır; onlarda **سعي** ettikleri için; sanki onlar, kendilerinde kendilerini yordukları kazançları ve amelleridir. Ve **السَّعاة**, bunun ismidir. Ve Arapların mesellerinden: **شغلت سَعَاتِي جدواي**.

Ebû Ubeyd dedi: bu, tabiatı cömertlik olduğu hâlde yoksul olan adam için mesel olarak vurulur. Der ki: işlerim beni insanlardan ve onlara ihsanda bulunmaktan meşgul etti. Ve onların bu husustaki mesellerinden: **بالساعد تبطش اليد**.

Dedim: sanki **السعاة** ile, kendi nefsi üzerine kazancı ve geçiminde tasarrufu kastetti.

Ve ondan onların sözü: kişi, iki **غار**’ı için **يسعى** eder; yani karnı ve ferci için kazanır. Ve Yahudilerin ve Hristiyanların **ساعي**’si: onların reisi; onun görüşünden çıkarlar ve onsuz bir iş karara bağlamazlar. Ve o, Huzeyfe’nin zikrettiği kimsedir; dedi: eğer Yahudi veya Hristiyan olsaydı, onun **ساعيه**’si onu bana geri çevirirdi. Ve denir: **الساعي** ile, Müslümanlardan onun üzerinde olan **الوالي**’yi kastetti; ve o, **العامل**’dir. Der ki: beni ondan insaflı kılar. Ve onun İslâmı olmasa bile. Ve bir kavim üzerine bir iş üstlenen kimse az değildir ki, onların üzerinde **ساعٍ** olsun.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: geceden **سِعْو** ve uzatılmış **سَعْواء** geçti.

İbn Büzürc dedi: **السِّعواء** müzekkerdir. Dedi ve dedi: bazısı: **السِعْوا**; geceden saatin üstündedir. Ve gündüzden de **السِعواء** böyledir.

Ve denir: geceden ve gündüzden **سِعْواوات** kadar onun yanındaydık.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **السَعْوة**; geceden saattir. Ve **السَعْوة**: mumdur. Dedi: ve **الأسعاء**: gecenin saatleridir. Ve kötü sözlü, açık saçık kadına: **سِعْوة** ve **عِلْقَة** ve **سِلْقة** denir.

**عيس**: Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi: **العَيْس**: erkeğin suyudur. Denir: onu **عاسها يعيسها عَيْساً**. Ve **العِيس**, **أعيس** ve **عيساء**’ın çoğuludur; ve o, beyazlığına biraz sarılık karışan beyaz develerdir.

Ebû Ubeyd dedi: develerden erkek, dişi deveyi **عاس** eder; onu **يعيسها عَيْساً**; onu aştığı zaman.

Ve Şemmer dedi: Ebû Ubeyde ve el-Muerric dedi: **العَيْسُ**: aygırın suyu (meni). Ve Tarafe’nin beytini okudu:
Sütten sağacağım **عَيْسا** (aygır suyu) (olan) zehir çanağını.
Dedi ki: **العَيْس** öldürür; çünkü o, zehrin en habisidir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana onu şöyle okuttu:
Sütten sağacağım **عَنْسا** (olan) zehir çanağını.
**بالنون** (yani **النون** ile): Ve en-Nadr dedi: deve, dişiyi **يعيس** eder; yani onu vurur (çiftleşir).
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Devenin beyazlığına sarılık karışırsa o **أعْيس**tir.
Ve el-Leys dedi: **العَيس** ve **العِيسة**: gizli bir karanlık içinde saflıkla karışmış beyaz bir renktir. Denir: **جمل أعيس**. Dedi ki: **العِيسة** bina aslında **فُعْلة**dir; **الصُّهبة** ve **الكُمْتة** kıyasına göre; ancak **العين** (harfi) **الياء**’a komşuluğundan dolayı kesreli kılındı. Dedi ki: **وظبي أعيس**. Dedi ki: **وعيسى**: Allah’ın peygamberinin adı—Allah’ın salâtları onun üzerine—çoğulu: **عِيسُون** **بضمّ السين**; çünkü **الياء** ziyadedir, böylece düştü. Dedi ki: Sanki harfin aslı **العَيَس**’tendir. Dedi ki: Ondan fiili kullandığında **عَيِسَ يَعْيَس** yahut **عاس يعيس** dersin. Dedi: **وعيسى** **فُعلى**’ya benzer.

İbn Keysân, **عيسى** ve **موسى**’nın cem‘inde dedi: **عيسَون** ve **موسَوْن**; ref‘te **المصطفون** ve **الأدنون** gibi; nasb ve hafd’da: **المصطفين** ve **الأدَنين**.

Ve ez-Zeccâc dedi: **عيسى**: acemî bir isimdir; acemîlikteki lafzından bu binaya çevrilmiştir; marifede gayr-i munsarıftır; onda acemlik ve tarifin birleşmesinden dolayı. Onun Arapların كلامından iştikakının misali: **عِيسى** **فِعْلى**dır. Öyleyse **الألف** te’nîs için elverişlidir; ne marifede ne nekrede munsarif olmaz. Ve onun iştikakı iki şeydendir: birincisi **العَيَس**, diğeri **العَوْس**’tan—o da siyaset (idare)dir—; kendisinden öncekinin kesreli oluşundan dolayı **الواو** **ياء**’a çevrildi. Allah’ın peygamberinin ismine gelince (**صلى الله عليه وسلم**), Süryanî ehlinin dediğine göre **أيسُوع**’dan çevrilmiştir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **عيسى**’ya ve **موسى**’ya ve benzerlerine—içinde **الياء** ziyade olanlara—nisbet ettiğinde **موسِيٌّ** ve **عيسيٌّ** dersin; **بكسر السين** ve **تشديد الياء** ile.

Ve Ebû Ubeyde dedi: Ekin **أعْيَس** olur **إعياساً**; onda yaş (taze) bulunmadığında. Ve onda yaş ve kuru bulunduğunda **أَخْلس** olur. Ve **رجل أعيس الشعر**: onun beyazı. Ve **وَسْم أعيس**: beyaz.

Şemmer dedi: Güney rüzgârına Hüzeyl lügatinde **النُعامَى** denir; o aynı zamanda **الأَزْيب**’dir. Bazıları dedi: Biz ona **مِسْعاً** deriz. Hicaz ehlinin bazısı dedi: **يُسْع**; **بالياء مضمومة**. Peygamberin ismine gelince o **الْيَسع**’dır. Ve şöyle okunmuştur: **اللَّيْسع**.

**وسع**: **الواسع** Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır: rızkı bütün yaratığını kuşatan; rahmeti her şeyi kuşatan. Ve denir: Şüphesiz o, beni, seni kuşatan şey kadar kuşatır. Ve **رجل مُوسِع**: o, varlıklı (mali gücü yerinde) olandır. Ve **الوُسْع**: bolluk ve el gücü kudreti. Ve adam **أوسع** olur; malı çoğaldığında. Allah جلّ وعزّ dedi: **( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ )** **( البَقَرَة : 236 )**. Ve denir: Şüphesiz o, yaşayışında bir genişlik içindedir. Ve evi ve başkasını genişlettim; o da genişledi ve daha da genişledi. Ve **فرس وَسَاعٌ**: adımı ve kulaçı geniş olan bir koşucu (iyi at) olduğunda. Ve o **وسُع وَسَاعة** (geniş oldu). Ve **وَسِع**: Benî Sa‘d için bir su (yer adı). Ve denir: **ما أسع ذاك**; yani onu ne taşıyabilirim (ne gücüm yeter).

Bu iş, bunun benzeri, beni kuşatmaz (bana yetmez). Ve Ömer’den rivayet olunur: o şöyle derdi: Allah’ım, insanları kuşatmaya gücüm yetseydi elbette onları kuşatırdım. Allah’ım, onların saçlarını ve derilerini onlara helâl kılmam; emîri onu zulmederse, benim dışımda onun üzerinde emirlik yoktur. Onun sözünün manası: **أن أسع الناس**; yani onlara güç yetireyim. Denir: Bu ölçek üç **أمناء**’yı alır; bu kap yirmi ölçeği alır; ve bu kap yirmi ölçek alır; “Ben bu işi alırım (gücüm yeter)” ve “Bu iş beni alır (bana yeter)” sözünün misali üzere. Bunun aslında, içine **في** ve **على** ve **اللام**’ın girmesidir; çünkü “Bu kap yirmi ölçeği alır” sözünün manası: “yirmi ölçek için alır”; yani buna genişler. Ve bunun benzeri: “Bu mest ayağımla alır”; yani ayağım için alır ve ayağımın üzerine alır; yani ona ve onun üzerine genişler. Ve “Bu kap yirmi ölçeği alır” dersin; manası: “içinde yirmi ölçek alır”; yani içinde yirmi ölçeğe genişler. Bu meselede aslolan, sıfat ile olmasıdır; ancak onlar birçok şeyden sıfatları sökerler; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlanıp ona ulaşsın; sanki mef‘ûl bih imiş gibi; “**كلتك**” ve “**استحيتك**” ve “**مكَّنتك**” sözün gibi; yani “senin için ölçtüm”, “senin için utandım”, “senin için mümkün kıldım”. Ve denir: Allah’ın rahmeti her şeyi ve her şey için kuşattı. Ve dedi: **( وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ )** **( البَقَرَة : 255 )**; yani onlara genişledi. Ve Peygamber’den (**صلى الله عليه وسلم**) rivayet edilmiştir: **( إنكم لا تَسَعون الناس بأموالكم فليسعهم منك بَسَطُ الوجه )**. Ebû İshâk, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **( فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ )** **( البَقَرَة : 115 )**: der ki: Nereye dönerseniz, kıbleye yönelmede Allah’ın yüzünü kastedin; şüphesiz Allah **واسع** ve **عليم**’dir; insanlara, kendilerine ruhsat verilen bir şeyde bir genişletme olduğunu gösterir.

Ve denir: “Bu sana yeter mi?”; yani “Buna gücün yeter mi?” Ve Allah جلّ وعزّ dedi: **( فَاسِقِينَ وَالسَّمَآءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ )** **( الذّاريَات : 47 )**. Ebû İshâk dedi: der ki: onunla yer arasında bir genişlik kıldık; **أوسع**’ı **وسّع** manasında kıldı. Ve **السعة**’nın aslı **وِسْعة**’dır; böylece **الواو** hazfedildi.

Ve denir: “Evin seni kuşatsın”; manası: onda karar kılmaktır. Ve **( النوادر )**’de: “Allah’ım, onun üzerine **سَعْ**”; yani onun üzerine genişlet.

İbnü’l-Enbârî dedi: Allah’ın isimlerinden **الواسع**: çok bağışları olan, istenilene (istenilen şeye) yeten (onu kuşatan)dır. Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Ve denir: **الواسع**: “**وسع كل شيء علماً**”; yani kuşattı sözlerinden; her şeyi ilimce kuşatan. Ve dedi:
Onlara benden gayreti veririm; bırak, neyi kuşatabiliyorsam.
Manası: “Kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak.” Ve mana: Onlara veririm; onu ancak gayretle bulurum; öyleyse kuşattığım şeyi bırak.

**سيع**: el-Leys: **السَيَاع** alçı, çamur ve zifttir. Denir: Onunla **سيّعت** onu **تسييعاً**; yani onunla yumuşak bir sıvama ile sıvadım. el-Katamî dedi:
Üzerine bir semizlik akıp yürüyünce,
nasıl ki **الفدن**’i **السَّياعا** ile astarladın.
Dedi: **السَّياع** ve **السِّياع** caizdir. Dedim: Manası: “nasıl ki **الفدن**’i **السياع** ile astarladın”; böylece çevirdi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **السَياع** çamurdur.

Ve el-Leys dedi: **المِسْيَعة**: onunla çamurlanan (sıvanan) düzeltilmiş bir tahtadır. Ve ondan fiil: onu **سيّعته تسييعاً**; yani onu çamurladım, çamurlama ile. Ve Ru’be dedi:
Onun gevşekliğinden, serap suyudur; elbette **لأسيعا**.
Dedi: onu incelikle vasfeder. Ve el-Leys dedi: Bazıları dedi: **السَّياع** ayrıca: **اللُبان** ağacıdır; o, **العضاه** ağaçlarındandır; fıstık heyetinde bir meyvesi vardır. Dedi: Ve onun sakızı, donduğunda **الكُنْدُر** gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ قال: يقال كيف أمسيتم؟ فيقال: مَستوُون صالحون. يريدون أولادُنا ماشيتُنا سَوِيَّةٌ صالحة.
ومن الباب السِّيُّ: الفضاء من الأرض، في قول القائل([1]):
* كأنَّ نَعَامَ السِّيِّ باضَ عليهمُ([2]) *
والسِّيّ: المِثْل. وقولهم سِيّانِ، أي مِثلان.
ومن ذلك قولهم:  لا سيّما، أي لا مثلَ ما. هُوَ من السِّين والواو والياء، كما يقال ولا سَواء. والدَّليل على أن السّيَّ المِثل قولُ الحطيئة:
فإيّاكم وحَيّةَ بطنِ وادٍ *** هَمُوزَ النّابِ لكم بسِيِّ([3])ومن الباب السَّواء: وسَط الدَّارِ وغَيرِها، وسمِّي بذلك لاستوائه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾  [الصافات 55].
وأمَّا قولُهم: هذا سِوَى ذلك، أي غيرُهُ، فهو من الباب؛  لأنَّه إذا كان سِواه فهما كلُّ واحدٍ منهما في حَيِّزِه على سواء. والدّليل على ذلك مدُّهم السِّواء بمعنى سِوى. *قال الأعشى:
* وما عدلَتْ  من أهلِها لِسوائكا([4]) *
ويقال قصدتُ سِوَى فلانٍ: كما يقال قصدت قصده. وأنشد الفراء:
فَلأَصْرِفَنّ سِوَى حُذيفة مِدْحتي *** لِفَتى العَشيِّ وفارسِ الأجرافِ([5])(سوء) فأمّا السين والواو والهمزة فليست من ذلك، إنّما هي من باب القُبح. تقول رجلٌ أسوَأُ، أي قبيحٌ، وامرأةٌ سَوآء، أي قبيحة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "سوْآءُ([6]) وَلودٌ خيرٌ مِنْ حَسناءَ عقيم". ولذلك سمّيت السَّيِّئة سيّئة. وسمِّيت النار سُوأَى، لقُبْح منظرها. قال الله تعالى : ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. وقال أبو زُبَيْد:
لم يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيم وحُقَّتْ  *** يا لَقَومِي للسَّوأةِ السَّوآءِ([7])(سوح) السين والواو والحاء كلمةٌ واحدةٌ. يقالُ ساحة الدار، وجمعها ساحات وسُوح.
(سوخ) السين والواو والخاء كلمةٌ واحدة. يقال ساخت قوائمه في الأرض تسوخ. ويقال مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَى، على فُعَّالَى، وذلك إذا كثرت رِزاغُ المطر. وإذا كانت كذا ساخت قوائمُ المارّة فيها.
(سود) السين والواو والدال أصلٌ واحد، وهو خلاف البياضِ في اللّونِ، ثم يحمل عليه ويشتقّ منه. فالسَّواد في اللّون معروف. وعند قومٍ أن كلَّ شيءٍ خالف البياضَ، أيَّ لونٍ كان، فهو في حيّز السواد.  يقال: اسودّ الشيء واسوادَّ. وسوادُ كلِّ شيء: شخصه. والسِّواد: السِّرار؛ يقالُ ساوده مساودةً وسِواداً، إذا سارّه. قال أبو عبيد: وهو من إدناء سَوادِكَ من سَواده، وهو الشَّخص. قال:
مَنْ يكنْ في السِّواد والدَّدِ والإغْـ *** ـرامِ زِيراً فإنّني غيرُ زيرِ([8])والأساود: جمع الأسود، وهي الحيّات. فأمّا قول أبي ذَرّ رحمة الله عليه: "وهذه الأساودُ حولي"، فإنّما أراد شخص آلاتٍ كانت عنده؛ [وما حولَه([9])] إلا مِطْهرةٌ وإِجّانةٌ وجَفْنة. والسَّواد: العدد الكثير، وسمِّي بذلك لأن الأرض تسوادُّ له.
فأمَّا السِّيادة فقال قوم: السيِّد: الحليم. وأنكر ناسٌ أن يكونَ هذا من الحِلم، وقالوا: إنّما سمِّي سيِّداً لأنَّ الناس يلتجِئون إلى سَواده. وهذا أقيس من الأوَّل وأصحّ. ويقال فلانٌ أسوَد من فلانٍ، أي أَعْلَى سِيادةً منه. والأسودان: التَّمر والماء. وقالوا: سَوَاد القَلب وسُوَيداؤُه، وهي حَبّته. ويقال سَاوَدَني فلانٌ فسُدْته، من سَوَاد اللونِ والسّؤدُد جميعا. والقياسُ في الباب كلِّه واحد.
(سور) السين والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. من ذلك  سَار يَسُور إذا غضب وثار. وإنَّ لغضبِهِ لَسَورةً. والسُّور: جمع سُورة، وهي كلُّ منْزلةٍ من البناء. قال:
ورُبَّ ذِي سُرادقٍ محجورِ  *** سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ([10])فأمّا قول الآخر([11]):
وشاربٍ مُرْبحٍ في الكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بسَوَّارِ
فإنّه يريد أنّه ليس بمتغضّب. وكان بعضهم يقول: هو الذي يَسُور الشَّرابُ في رأسِهِ سريعاً. وأما سِوار المرأة، والإسوار([12]) من أساورة الفُرس وهم القادة، فأُراهما غيرَ عربيَّين. وسَورة الخمر: حِدّتُها وغلَيانها.
(سوط) السين والواو والطاء أصلٌ يدلُّ على مخالطة الشَّيءِ الشيءَ. يقال سُطت الشّيءَ: خلطتُ بعضَهُ ببعض. وسَوَّط فلانٌ أمرَهُ تسويطاً، إذا خَلَطَه. قال الشَّاعر:
فَسُطْها ذَميمَ الرّأيِ غيرَ موفَّقٍ *** فلستَ على تسويطها بمُعان([13])

ومن الباب السَّوط، لأنّه يُخالِط الجِلدة؛ يقال سُطْتُهُ بالسَّوط: ضربتُهُ. وأمَّا قولهم في تسمية النَّصيب سَوطاً فهو من هذا. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾  [الفجر 13]، أي نَصيباً من العذاب.
(سوع) السين والواو والعين يدلُّ على استمرار الشّيء ومُضيِّه. من ذلك  السَّاعة *سمِّيت بذلك. يقال جاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وسُوَاعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وذلك أنَّه شيءٌ يمضي ويستمرّ. ومن ذلك قولهم عاملته مُساوعةً، كما يقال مياومَة، وذلك من السَّاعة. ويقال أَسَعْتُ الإبلَ إساعةً، وذلك إذا أهملتَها حتَّى تمرَّ على وجهها. وساعت فهي تَسُوع. ومنه يقال هو ضائع سائع. وناقة مِسياعٌ، وهي التي تذهب في المرعى. والسِّياع: الطِّين فيه التِّبن.
(سوغ) السين والواو والغين أصلٌ يدلُّ على سهولة الشيء واستمراره في الحلق خاصّة، ثم يحمل على ذلك. يقال ساغ  الشَّرابُ في الحَلْق سَوغاً. وأساغَ الله جلَّ جلالُهُ. ومن المشتقّ منه قولُهم: أصاب فلانٌ كذا فسوَّغْتُهُ إياه. وأمَّا قولُهُم هذا سَوْغُ هذا، أي مثله، فيجوز أن يكونَ من هذا، أي إنه يَجري مجراه ويستمرُّ استمراره. ويجوز أن يكون السّين مُبدَلة من صادٍ، كأنَّه صِيغَ صياغَته. وقد ذُكِرَ في بابه.
(سوف) السين والواو والفاء ثلاثة أصول: أحدها الشَّمُّ . يقال سُفْت الشَّيءَ أَسُوفُه سَوْفاً، وأَسَفْتُهُ. وذهب بعضُ أهل العلم إلى أنّ قولهم: بيننا وبينهم مَسافةٌ، مِنْ هذا. قال: وكان الدَّليل يَسُوف التُّرَابَ ليعلمَ على قصدٍ هو أم  على جَور. وأنشدوا:
* إذا الدّليلُ استافَ أخلاقَ الطُّرُق([14]) *
أي شَمّها.
والأصل الثّاني: السُّوَاف: ذَهاب المال ومَرَضُه. يقال أساف الرّجُلُ، إذا وقع في مالِهِ السُّواف. قال حُميد بن ثور:
* أَسَافا من المال التِّلادِ وأَعْدَما([15]) *
وأمّا التأخير فالتسويف.  يقال سوَّفتُه، إذا أخّرتَه، إذا قلتَ سوف أفعلُ كذا.
(سوق) السين والواو والقاف أصل واحد، وهو حَدْوُ الشَّيء. يقال ساقه يسوقه سَوقاً. والسَّيِّقة: ما استيق من الدوابّ.  ويقال سقتُ إلى امرأتي صَدَاقها، وأَسَقْتُهُ. والسُّوق مشتقّةٌ من هذا، لما يُساق إليها من كلِّ شيء، والجمع أسواق. والساق للإنسان وغيره، والجمع سُوق، إنّما سمّيت بذلك لأنَّ الماشي ينْساق عليها. ويقال امرأة سَوْقاء، ورجلٌ أَسوَق، إذا كان عظيمَ السّاق. والمصدر السَّوَق. قال رؤبة:
* قُبٌّ من التَّعْداء حُقْبٌ في سَوَق([16]) *
وسُوق الحرب: حَومة القِتال، وهي مشتّقةٌ من الباب الأول.
(سوك) السين والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال تساوَقَت الإبل: اضطرَبَتْ أعناقُها من الهُزال وسوء الحال. ويقال أيضاً: جاءت الإِبل ما تَسَاوَكُ هُزالاً، أي ما تحرِّك رؤوسَها. ومن هذا اشتق اسم السِّواك، وهو العُود نفسُه. والسِّواك استعماله أيضاً. قال ابن دريد:  سُكْتُ الشيءَ سَوكاً، إذا دَلكتَه. ومنه اشتقاق السِّواك، يقال ساك فاهُ، فإذا قلت استاك لم تذكر الفم.([17])
(سول) السين والواو واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في شيء يقال سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا. قال الهذليّ([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
فأَمّا قولهم سَوّلتُ له الشيءَ، إذا زيّنْتَه له، فممكن أن تكون أعطيته سُؤلَه، على أن تكون الهمزة مُليَّنَةً من السُّؤل.
(سوم) السين والواو والميم أصلٌ يدل على طلب الشيء. يقال سُمت الشيءَ، أَسُومُهُ سَوْمَاً. ومنه السَّوام في الشِّراء والبيع. ومن الباب سامت الرَّاعيةُ تسوم، وأَسَمْتُهَا أنا. قال الله تعالى: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]، أي تُرعُون. ويقال سّوَّمْت فلاناً في مالي تسويماً، إذا حكَّمتَه في مالك. وسَوَّمْتُ غُلامي: خَلّيته وما يُريد. والخيل المُسَوَّمَة: المرسلة وعليها رُكبانُها. وأصل ذلك كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب السُّومَةُ، وهي العلامةُ تُجْعَل في الشيء. والسِّيما مقصور من ذلك *قال الله سبحانه: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. فإذا مدُّوه قالوا السيماء.
(سوس) السين والواو والسين أصلان: أحدهما فسادٌ في شيء، والآخر جِبلّة وخليقة. فالأوّل ساس الطّعامُ يَساسُ، وأساس يُسِيسُ، إذا فَسَدَ بشيء يقال لـه سُوس. وساست الشّاة تَسَاس، إذا كثر قَمْلها. ويقال إنَّ السَّوَسَ داءٌ يصيب الخيل في أعجازها.
وأمّا الكلمةُ الأخرى  فالسُّوس وهو الطّبع. ويقال: هذا من سُوس فلان، أي طبعه.
وأمَّا قولهم سُسْته أسُوسُه فهو محتملٌ أن يكون من هذا، كأنه يدلُّه على الطبع الكريم ويَحمِله عليه.
والسِّيساء([19]):  مُنتَظَم فَقَار الظهر. وماء مَسُوسٌ وكلأٌ مَسُوسٌ([20])، إذا كان نافعاً في المال([21])، وهي الإبل والغنم. والله أعلم بالصواب.
---------------------
([1]) هو زيد الخيل كما في الحيوان (4: 339)، والشعر والشعراء في أثناء ترجمة الأعشى، ونقد الشعر
39. وروي أيضاً من قصيدة لمعقر البارقي في الأغاني (10: 44).
([2]) عجزه: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) ديوان الحطيئة 69 واللسان (سوا).
([4]) ديوان الأعشى 66. وقد سبق تخريجه في (جنف). وصدره:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) في اللسان (19: 143) : "فارس الأحزاب"، تحريف. والبيت من أبيات فائية في الأغاني (14:
127) منسوبة إلى رجل من بني الحارث بن الخزرج، أو إلى حسان بن ثابت. وانظر تنبيه البكري على الأمالي 67.
([6]) ويروى أيضاً: "سوداء".
([7]) البيت في اللسان (سوأ).
([8]) سبق البيت في مادة (زير).
([9]) التكملة من اللسان. وفي المجمل "من" بدل "إلا".
([10]) البيت في اللسان (6: 55).
([11]) هو الأخطل. ديوانه 116. وقد سبق في (2: 73).
([12]) ضبط في الأصل والمجمل بكسر الهمزة، ويقال أيضاً بضمها.
([13]) البيت في المجمل واللسان (سوط).
([14]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سوف).
([15]) صدره كما في اللسان (سوف):
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) ديوان رؤبة 106.
([17]) الجمهرة (3: 48).
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في اللسان (سول) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 81، ونسخة الشنقيطي 44.
([19]) حقه أن يكون في مادة (سيس).
([20]) وصواب هاتين أن يكونا في مادة (مسس).
([21]) النافع الذي يشفي غلة العطش. وفي الأصل : "ذفعا" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(سîn, **الواو** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**سوي**) **السين** ve **الواو** ve **الياء** bir asıldır; iki şey arasında doğruluk ve itidal üzerine delâlet eder. Denir: bu, şuna **يساوي** etmez; yani ona denk olmaz. Ve falan ile falan bu işte bir **سَوِيّةٍ** üzeredir; yani eşittir. Ve **سُوىً** bir yer; yani kavimlerin içine girişini ve ondan çıkışını bildikleri bir alâmettir. Ve denir: adam **أسْوَى** etti; onun arka tarafı ve çocuğu **سَوِيّاً** olduğu vakit.

Ve bize Ali b. İbrahim el-Kattân haber verdi; Ali b. Abdülazîz’den; Ebû Ubeyd’den; Kisâî dedi ki: “Nasıl akşamladınız?” denir; şöyle denir: **مَستوُون** sâlihler. İsterler ki: çocuklarımız, hayvanlarımız **سَوِيَّةٌ** sâlihtir.

Ve bâbdan **السِّيُّ**: yerden boşluk/ferahlık; söyleyenin sözünde([1]):
* Sanki **السِّيِّ**’nin devekuşları onların üzerine yumurtladı([2]) *

Ve **السِّيّ**: misil. Ve onların “**سِيّانِ**” sözleri: yani iki misil.

Ve bundan onların sözü: **لا سيّما**; yani “misli olmayan şey”. O, **السِّين** ve **الواو** ve **الياء**’dandır; nasıl ki “**ولا سَواء**” denir. **السّيَّ**’nin misil olduğuna delil, Hutay’e’nin sözü:
فإيّاكم وحَيّةَ بطنِ وادٍ *** هَمُوزَ النّابِ لكم بسِيِّ([3])
Ve bâbdan **السَّواء**: evin ve başkasının ortası; onunla adlandırıldı, düzgünlüğü sebebiyle. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾ [الصافات 55].

Ve onların “bu, şunun **سِوَى**’sıdır”; yani başkasıdır, sözüne gelince: o bâbdandır; çünkü o, onun **سِواه**’ı olduğu vakit, ikisi de her biri kendi mahallinde eşitlik üzere olur. Buna delil: **السِّواء**’ı **سِوى** mânasında uzatmalarıdır. A‘şâ dedi:
* Ve ehli arasından senin **لِسوائكا**’na meyletmedi([4]) *

Ve denir: falanın **سِوَى**’sına kastettim; nasıl ki “kastına kastettim” denir. Ferrâ okuttu:
فَلأَصْرِفَنّ سِوَى حُذيفة مِدْحتي *** لِفَتى العَشيِّ وفارسِ الأجرافِ([5])

(**سوء**) Artık **السين** ve **الواو** ve **الهمزة** bundan değildir; ancak çirkinlik bâbındandır. Dersin: **أسوَأُ** bir adam; yani çirkin. Ve **سَوآء** bir kadın; yani çirkin. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**سوْآءُ**([6]) doğurgan, kısır güzelden hayırlıdır.” Bundan dolayı **السَّيِّئة** “kötülük”e **سيّئة** adı verildi. Ve ateşe **سُوأَى** adı verildi; görünüşünün çirkinliği sebebiyle. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. Ve Ebû Zübeyd dedi:
لم يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيم وحُقَّتْ  *** يا لَقَومِي للسَّوأةِ السَّوآءِ([7])

(**سوح**) **السين** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Denir: evin **ساحة**’sı; çoğulu **ساحات** ve **سُوح**.

(**سوخ**) **السين** ve **الواو** ve **الخاء** tek bir kelimedir. Denir: ayakları yerde **ساخت**; **تسوخ**. Ve denir: yağmura tutulduk da yer **سُوَّاخَى** oldu; **فُعَّالَى** vezni üzere; bu, yağmurun **رِزاغُ**’u çoğaldığı vakittir. Ve böyle olduğu vakit, orada yürüyenlerin ayakları batar.

(**سود**) **السين** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da renkte beyazlığın zıddıdır; sonra ona hamledilir ve ondan türetilir. **السَّواد** renkte mâlûmdur. Bir kavim nezdinde, beyazlığa muhalif olan her şey—hangi renk olursa olsun—siyahlık mahallindedir. Denir: şey **اسودّ** etti ve **اسوادَّ** etti. Ve her şeyin **سوادُ**’ı: şahsıdır. Ve **السِّواد**: gizlice konuşmadır; denir: onunla **ساوده** **مساودةً** ve **سِواداً**; ona sır söylediği vakit. Ebû Ubeyd dedi: bu, senin **سَوادِكَ**’ı onun **سَواده**’ına yaklaştırmandandır; o da şahıstır. Dedi:
مَنْ يكنْ في السِّواد والدَّدِ والإغْـ *** ـرامِ زِيراً فإنّني غيرُ زيرِ([8])
Ve **الأساود**: **الأسود**’un çoğuludur; o da yılanlardır. Ebû Zerr’in—Allah ona rahmet etsin—“ve bu **الأساودُ** çevremdedir” sözüne gelince: ancak, yanında bulunan âletlerin şahsını kastetti; [ve çevresinde([9])] bir **مِطْهرةٌ** ve bir **إِجّانةٌ** ve bir **جَفْنة**’den başka bir şey yoktu. Ve **السَّواد**: çok sayıdır; bununla adlandırıldı, çünkü yer onunla kararır.

Artık **السِّيادة**’ya gelince: bir kavim dedi ki: **السيِّد**: halîmdir. Bir topluluk bunun hilmden olmasını inkâr etti ve dediler ki: ancak **سيِّداً** diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun **سَواده**’ına sığınırlar. Bu, birinciden daha kıyaslı ve daha sahîhtir. Ve denir: falan, falandan daha **أسوَد**’dur; yani ondan daha yüce **سِيادةً**’dır. Ve **الأسودان**: hurma ve sudur. Ve dediler: kalbin **سَوَاد**’ı ve onun **سُوَيداؤُ**’u; o, onun tanesidir. Ve denir: falan benimle **سَاوَدَ** etti de ben ona **سُدْته** ettim; renk siyahlığından ve **السّؤدُد**’dan birlikte. Ve bâbın tamamında kıyas birdir.

(**سور**) **السين** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; yükseklik ve yükselme üzerine delâlet eder. Bundan: **سَار يَسُور**; öfkelendiği ve kabardığı vakit. Ve onun öfkesinin bir **سَورةً**’si vardır. Ve **السُّور**: **سُورة**’nin çoğuludur; o, binadan her bir menzildir. Dedi:
ورُبَّ ذِي سُرادقٍ محجورِ  *** سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ([10])
Diğerinin sözüne gelince([11]):
وشاربٍ مُرْبحٍ في الكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بسَوَّارِ
o, onun öfkeli olmadığını ister. Bazıları derdi ki: o, içkinin onun başında çabucak **يَسُور** etmesidir. Kadının **سِوار**’ına gelince; ve **الإسوار**([12])—Farsların **أساورة**’sinden, onlar kumandanlardır—ikisini de Arapça olmayan görürüm. Ve şarabın **سَورة**’si: keskinliği ve kaynamasıdır.

(**سوط**) **السين** ve **الواو** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin şeyle karışmasına delâlet eder. Denir: şeyi **سُطت** ettim; bir kısmını bir kısmıyla karıştırdım. Ve falan işini **سَوَّط** etti, **تسويطاً**; onu karıştırdığı vakit. Şair dedi:
فَسُطْها ذَميمَ الرّأيِ غيرَ موفَّقٍ *** فلستَ على تسويطها بمُعان([13])
Ve bâbdan **السَّوط**; çünkü deriye karışır. Denir: onu **بالسَّوط** ile **سُطْتُ**; onu dövdüm. Onların nasîbi **سَوطاً** diye adlandırmalarına gelince: bu da bundandır. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾ [الفجر 13]; yani azaptan bir nasip.

(**سوع**) **السين** ve **الواو** ve **العين** şeyin sürüp gitmesine ve geçip gitmesine delâlet eder. Bundan **السَّاعة**; bununla adlandırıldı. Denir: bize geceden bir **سَوْعٍ** ve **سُوَاعٍ** sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra. Bu, geçip giden ve süren bir şey olduğu içindir. Ve bundan onların sözü: onunla **مُساوعةً** muamele ettim; nasıl ki **مياومَة** denir; bu, **السَّاعة**’dandır. Ve denir: develeri **أَسَعْتُ** ettim, **إساعةً**; bu, onları ihmal ettiğin ve kendi hâllerine geçip gittikleri vakittir. Ve **ساعت** etti; o **تَسُوع** eder. Bundan denir: o, kayıp **سائع**’dır. Ve **مِسياعٌ** bir deve; o, otlakta giden devedir. Ve **السِّياع**: içinde saman bulunan çamurdur.

(**سوغ**) **السين** ve **الواو** ve **الغين** bir asıldır; şeyin kolaylığına ve özellikle boğazda sürüp gitmesine delâlet eder; sonra buna hamledilir. Denir: içki boğazda **ساغ** etti, **سَوغاً**. Ve Allah yüce celâliyle **أساغَ** etti. Ondan türeyenlerden onların sözü: falan şunu elde etti de ben onu ona **سوَّغْتُهُ**. Onların “bu, bunun **سَوْغُ**’udur”; yani mislidir, sözüne gelince: bunun da bundan olması câizdir; yani o, onun mecrasında akar ve onun sürüp gidişi gibi sürer. Ve câizdir ki **السين** bir **صاد**’dan بدل edilmiş olsun; sanki onun **صِيغَ** edilmesi gibi **صياغَته**. Onun bâbında zikredilmiştir.

(**سوف**) **السين** ve **الواو** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi koklamadır. Denir: şeyi **سُفْت** ettim; onu **أَسُوفُه** **سَوْفاً**; ve onu **أَسَفْتُهُ**. Ehl-i ilimden bazıları, onların “bizimle onların arasında bir **مَسافةٌ** vardır” sözünün bundan olduğunu söyledi. Dedi: kılavuz, toprağı **يَسُوف** ederdi; bir kasıt üzere mi yoksa bir sapma üzere mi olduğunu bilmek için. Ve şu beyti okuttular:
* إذا الدّليلُ استافَ أخلاقَ الطُّرُق([14]) *
yani onları kokladı.

İkinci asıl: **السُّوَاف**; malın gitmesi ve hastalığıdır. Denir: adam **أساف** etti; malında **السُّواف** vuku bulduğu vakit. Humeyd b. Sevr dedi:
* أَسَافا من المال التِّلادِ وأَعْدَما([15]) *
Geciktirmeye gelince: o **التسويف**’tir. Denir: onu **سوَّفتُه**; onu geciktirdiğin vakit; “şunu yapacağım” diye “**سوف**” dediğin vakit.

(**سوق**) **السين** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin sevk edilmesidir. Denir: onu **ساقه** eder; onu **يسوقه** eder; **سَوقاً**. Ve **السَّيِّقة**: hayvanlardan sevk edilen şeydir. Ve denir: karıma mehirini **سقتُ** ettim; ve onu **أَسَقْتُهُ**. Ve **السُّوق** bundan türemiştir; her şeyin ona sevk edilmesinden dolayı; çoğulu **أسواق**. Ve insanın ve başkasının **الساق**’ı; çoğulu **سُوق**; ancak bununla adlandırıldı, çünkü yürüyen onun üzerinde sevk olunur. Ve denir: **سَوْقاء** bir kadın ve **أَسوَق** bir adam; baldırı büyük olduğu vakit. Masdar **السَّوَق**’tur. Ru’be dedi:
* قُبٌّ من التَّعْداء حُقْبٌ في سَوَق([16]) *
Ve savaşın **سُوق**’u: çarpışma girdabıdır; o, birinci bâbdan türemiştir.

(**سوك**) **السين** ve **الواو** ve **الكاف** tek bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denir: develer **تساوَقَت** etti; zayıflıktan ve kötü hâlden boyunları çalkalandı. Ve ayrıca denir: develer zayıflıktan **تَسَاوَكُ** eder hâlde geldi; yani başlarını hareket ettirir. Bundan **السِّواك** adı türetildi; o, çubuğun kendisidir. Ve **السِّواك** onun kullanımıdır da. İbn Düreyd dedi: şeyi **سُكْتُ** ettim, **سَوكاً**; onu ovaladığın vakit. Bundan **السِّواك**’ın اشتقاقı; denir: ağzını **ساك** etti; “**استاك**” dediğin vakit ağzı zikretmezsin.([17])

(**سول**) **السين** ve **الواو** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde gevşekliğe delâlet eder. Denir: **سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا**. Hüzeli([18]) dedi:
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
Onların “ona şeyi **سَوّلتُ** ettim”; yani onu ona süsledim, sözüne gelince: mümkün olur ki ona onun **سُؤلَه**’ini vermiş olasın; **السُّؤل**’den hemzenin yumuşatılmış olması üzere.

(**سوم**) **السين** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; şeyin talebine delâlet eder. Denir: şeyi **سُمت** ettim; onu **أَسُومُهُ** **سَوْمَاً**. Bundan alışverişte **السَّوام**. Ve bâbdan: otlatan **سامَت** eder, **تسوم** eder; ve ben onu **أَسَمْتُهَا** ederim. Allah تعالى dedi: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]; yani otlatırsınız. Ve denir: falanı malımda **سّوَّمْت** ettim, **تسويماً**; onu malında hüküm sahibi kıldığın vakit. Ve kölemi **سَوَّمْتُ** ettim: onu istediğiyle baş başa bıraktım. Ve **الخيل المُسَوَّمَة**: salıverilmiş ve üzerlerinde binicileri bulunan atlardır. Bunun hepsinin aslı birdir.

Ve bâbdan şâz olan: **السُّومَةُ**; o, bir şeye konulan alâmettir. Ve **السِّيما** bunun kısaltılmışıdır. Allah سبحانه dedi: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. Onu uzattıkları vakit **السيماء** derler.

(**سوس**) **السين** ve **الواو** ve **السين** iki asıldır: birincisi bir şeyde bozulmadır; diğeri tabiat ve yaratılıştır. Birincisi: yiyecek **ساس** eder, **يَساسُ** eder; ve **أَساس** eder, **يُسِيسُ** eder; **سُوس** denilen bir şeyle bozulduğu vakit. Ve koyun **ساست** eder, **تَسَاس** eder; bitleri çoğaldığı vakit. Ve denir: **السَّوَسَ** atlara sağrılarında isabet eden bir hastalıktır.

Diğer kelimeye gelince: o **السُّوس**’tur; o, tabiatdır. Ve denir: bu, falanın **سُوس**’undandır; yani tabiatındandır.

Onların “onu **سُسْته** ettim; onu **أسُوسُه** ederim” sözüne gelince: muhtemeldir ki bu da bundandır; sanki onu kerîm tabiat üzerine delâlet ettirir ve onu ona taşır.

Ve **السِّيساء**([19]): sırtın omurlarının düzenidir. Ve **ماء مَسُوسٌ** ve **كلأٌ مَسُوسٌ**([20]); malda([21]) faydalı olduğu vakit; o da develer ve koyunlardır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------
([1]) Zeydü’l-Hayl’dir; hayvan’da (4: 339) olduğu gibi; ve şiir ve şairler’de A‘şâ tercümesi sırasında; ve Nakdü’ş-şi‘r 39. Ayrıca Ağanî’de (10: 44) Mu‘kır el-Bârikî’nin bir kasidesinden de rivayet edilmiştir.
([2]) Onun ikinci mısraı: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) Hutay’e divanı 69 ve Lisân (**سوا**).
([4]) A‘şâ divanı 66. Tahrici (**جنف**)’te geçti. İlk mısraı:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) Lisân’da (19: 143): “**فارس الأحزاب**”, tahrif. Beyit, Ağanî’de (14: 127) fâiyye beyitlerindendir; Benî’l-Hâris b. el-Hazrec’den bir adama yahut Hassân b. Sâbit’e nisbet edilmiştir. Bekrî’nin el-Emâlî 67 üzerine tenbihine bak.
([6]) Ayrıca “**سوداء**” diye de rivayet edilir.
([7]) Beyit Lisân’da (**سوأ**).
([8]) Beyit (**زير**) maddesinde geçti.
([9]) Tekmile Lisân’dandır. Mücmel’de “**من**” “**إلا**” yerine.
([10]) Beyit Lisân’da (6: 55).
([11]) O, Ahtal’dır. Divanı 116. Daha önce (2: 73)’te geçti.
([12]) Asıl ve Mücmel’de hemzenin kesriyle ضبط edilmiştir; onun zammıyla da denir.
([13]) Beyit Mücmel ve Lisân’da (**سوط**).
([14]) Beyit Ru’be’nindir; divanında 104 ve Lisân’da (**سوف**).
([15]) İlk mısraı Lisân’da (**سوف**) olduğu üzere:
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) Ru’be divanı 106.
([17]) Cemhere (3: 48).
([18]) O, Mütenahhil el-Hüzelî’dir; Lisân’da (**سول**) olduğu üzere; Hüzellilerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 81’deki bir kasidedendir; Şenkîtî nüshası 44.
([19]) Hakkı, (**سيس**) maddesinde olmasıdır.
([20]) Bu ikisinin doğrusu, (**مسس**) maddesinde olmalarıdır.
([21]) Faydalı olan: susuzluğun şiddetini gideren. Asılda: “**ذفعا**” tahriftir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س و ع
الأيام تأكلها الساع وساعة سوعاء كليلة ليلاء‏.‏
وعاملته مساوعة‏.‏
وهو ضائع سائع‏.‏

##### Türkçe

س و ع
Günleri **الساع** yer; ve **ساعة سوعاء** **كليلة ليلاء**(dır).‏
Onunla **مساوعة** olarak muamele ettim.‏
Ve o, kayıp **سائع**(tır).‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الساعة: جزء من أَجزاء الليل والنهار، والجمع ساعاتٌ وساعٌ؛ قال القطامي:
وكُنّا كالحَرِيقِ لَدَى كِفاح،
فَيَخْبُو ساعةً ويَهُبُّ ساعَا
قال ابن بري: المشهور في صدر هذا البيت:
وكنّا كالحَريقِ أَصابَ غابا
وتصغيره سويعة. والليل والنهار معاً أَربع وعشرون ساعة، وإِذا اعتدلا فكل واحد منهما ثنتا عشرة ساعة، وجاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وبعد سُواع أَي بعد هَدْءٍ منه أَو بَعْدَ ساعة. والساعةُ: الوقت الحاضر. وقوله تعالى: ويوم تقوم الساعة يُقْسِمُ المجرمون؛ يعني بالساعة الوقت الذي تقوم فيه القيامة فلذلك تُرِكَ أَن يُعَرَّف أَيُّ ساعةٍ هي، فإِن سميت القيامة ساعة فعَلى هذا، والساعة: القيامة. وقال الزجاج: الساعة اسم للوقت الذي تَصْعَقُ فيه العِبادُ والوقتِ الذي يبعثون فيه وتقوم فيه القيامة، سميت ساعة لأَنها تَفْجَأُ الناس في ساعة فيموت الخلق كلهم عند الصيحة الأُولى التي ذكرها الله عز وجل فقال: إِن كانت إِلا صيحة واحدة فإِذا هم خادمون. وفي الحديث ذكر الساعة
(* قوله «ذكر الساعة» هي يوم القيامة.)، وشرحت أَنها
الساعة، وتكرر ذكرها في القرآن والحديث. والساعة في الأَصل تطلق بمعنيين: أَحدهما أَن تكون عبارة عن جزء من أَربعة وعشرين جزءاً هي مجموع اليوم والليلة، والثاني أَن تكون عبارة عن جزء قليل من النهار أَو الليل. يقال: جلست عندك ساعة من النهار أَي وقتاً قليلاً منه ثم استعير لاسم يوم القيامة. قال الزجاج: معنى الساعة في كل القرآن الوقت الذي تقوم فيه القيامة، يريد أَنها ساعة خفيفة يحدث فيها أَمر عظيم فلقلة الوقت الذي تقوم فيه سماها ساعة. وساعةٌ سوْعاءُ أَي شَدِيدةٌ كما يقال لَيْلةٌ لَيْلاءُ. وساوَعَه مُساوَعةً وسِواعاً: استأْجَره الساعةَ أَو عامله بها. وعامَلَه مُساوَعة أَي بالساعة او بالساعات كما يقال عامله مُياوَمةً من اليَوْمِ لا يستعمل منهما إِلا هذا. والسّاعُ والسّاعةُ: المَشَقَّةُ. والساعة: البُعْدُ؛ وقال رجل لأَعرابية: أَين مَنْزِلُكِ؟ فقالت:
أَمَّا على كَسْلانَ وانٍ فَساعةٌ،
وأَمَّا على ذِي حاجةٍ فَيَسِيرُ
حكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي قال: السُّواعِيُّ مأْخوذ من السُّواعِ وهو المذْيُ وهو السُّوَعاءُ، قال: ويقال سُعْ سُعْ إِذا أَمرته أَن يَتَعَهَّد سُوَعاءَه. وقال أَبو عبيدة لرؤبة: ما الوَدْيُ؟ فقال: يسمى عندنا السُّوَعاءَ. وحكي عن شمر: السُّوَعاءُ ممدود المذْي الذي يخرج قبل النطفة، وقد أَسْوَعَ الرجلُ وأَنْشَرَ إِذا فعل ذلك. والسُّوَعاءُ، بالمد والقصر: المَذْي، وقيل: الوَدْيُ، وقيل القَيْءُ. وفي الحديث: في السُّوَعاءِ الوُضوءُ؛ فسره بالمذي وقال: هو بضم: السين وفتح الواو والمدّ.وساعَتِ الإِبلُ سَوْعاً: ذهبت في المَرْعَى وانهملت، وأَسَعْتُها أَنا. وناقة مِسْياعٌ: ذاهبة في المرعى، قلبوا الواو ياء طلباً للخفة مع قرب الكسرة حتى كأَنهم توهَّموها على السين. وأَسَعْتُ الإِبل أَي أَهْمَلْتُها فَساعَتْ هي تَسُوعُ سَوْعاً، وساعً الشيءُ سَوْعاً: ضاعَ، وهو ضائِعٌ سائِعٌ، وأَساعَه أَضاعَه؛ ورجل مُسِيعٌ مُضِيعٌ ورجل مِضْياعٌ مِسْياعٌ للمال، وأَنشد ابن بري للشاعر:
وَيْلُ مّ أَجْيادَ شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ
أَبي عِيالٍ، قَلِيلِ الوَفْرِ، مِسْياعِ
أُم أَجياد: اسم شاة وصَفَها بِغُزْرِ اللَّبَن. وشاةً منصوب على التمييز، وقال ابن الأَعرابي: الساعةُ الهَلْكَى والطاعةُ المُطِيعُون والجاعةُ الجِياعُ.
وسُواعٌ: اسم صَنَم كان لهَمْدان، وقيل: كان لقوم نوح، عليه السلام، ثم صار لهُذَيْل وكان بِرُهاط يَحُجُّون إِليه؛ قال الأَزهري: سُواعٌ اسم صنم عُبِدَ زَمَنَ نوح، عليه السلام، فَغَرَّقَه الله أَيام الطُّوفان ودفنه، فاستثاره إِبليس لأَهل الجاهلية فعبدوه. ويَسُوعُ: اسم من أَسماء الجاهلية.

##### Türkçe

**الساعة**: gecenin ve gündüzün parçalarından bir parça; çoğulu **ساعاتٌ** ve **ساعٌ**’dır; dedi
el-Kutâmî:
وكُنّا كالحَرِيقِ لَدَى كِفاح،
فَيَخْبُو ساعةً ويَهُبُّ ساعَا

İbn Berrî dedi: Bu beytin صدر’ında meşhur olan:
وكنّا كالحَريقِ أَصابَ غابا

Onun küçültmesi **سويعة**’dır. Gece ve gündüz birlikte yirmi dört **ساعة**’dır; ve eğer ikisi itidal ederse, her birisi on iki **ساعة**’dır. Ve bize geceden **سَوْعٍ**’dan sonra ve **سُواع**’dan sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra yahut bir **ساعة**’dan sonra. Ve **الساعةُ**: حاضر vakittir. Ve O’nun sözü (yüce): ويوم تقوم الساعة يُقْسِمُ المجرمون; **الساعة** ile, kıyametin kalktığı vakti kasteder; bu sebeple, hangi **ساعة** olduğu tarif edilsin diye terk edildi; çünkü eğer kıyamet **ساعة** diye adlandırılırsa, buna göre; ve **الساعة**: kıyamettir. Ve ez-Zeccâc dedi: **الساعة**; kulların صعق olduğu vaktin ve onların diriltildikleri vaktin ve kıyametin kalktığı vaktin adıdır; insanları bir **ساعة** içinde ansızın bastığı için **ساعة** diye adlandırıldı; böylece mahlûkatın hepsi, Allah عز وجل’in zikrettiği ilk sayha عندında ölür; şöyle dedi: إِن كانت إِلا صيحة واحدة فإِذا هم خادمون. Ve hadiste **الساعة** zikredildi
(* قوله «ذكر الساعة» هي يوم القيامة.)، ve onun **الساعة** olduğu açıklandı; ve onun zikri Kur’ân ve hadiste tekrarlandı. Ve **الساعة** aslında iki mânaya ıtlak olunur: birincisi, gün ve gecenin toplamı olan yirmi dört parçadan bir parça hakkında ibare olması; ikincisi, gündüzün yahut gecenin az bir parçası hakkında ibare olmasıdır. Denir: “Gündüzden bir **ساعة** senin yanında oturdum”; yani ondan az bir vakit; sonra kıyamet gününün ismine استعارة edildi. Ez-Zeccâc dedi: Kur’ân’ın tamamında **الساعة**’nin mânası, kıyametin kalktığı vakittir; yani o, içinde büyük bir işin vuku bulduğu hafif bir **ساعة**’dır; kıyametin kalktığı vaktin azlığından dolayı onu **ساعة** diye adlandırdı. Ve **ساعةٌ سوْعاءُ**: şiddetli; nitekim **لَيْلةٌ لَيْلاءُ** denildiği gibi. Ve **ساوَعَه مُساوَعةً وسِواعاً**: onu **الساعة** ile kiraladı yahut onunla muamele etti. Ve onunla **مُساوَعة** muamele etti; yani **بالساعة** yahut **بالساعات**; nitekim **مُياوَمةً** ile, **اليَوْمِ**’den (türetilerek) muamele etti denildiği gibi; ikisinden de ancak bu kullanılır. Ve **السّاعُ** ve **السّاعةُ**: meşakkattir. Ve **الساعة**: uzaklıktır; ve bir adam bir bedevî kadına dedi: “Senin menzilin nerede?” O da dedi:
أَمَّا على كَسْلانَ وانٍ فَساعةٌ،
وأَمَّا على ذِي حاجةٍ فَيَسِيرُ

el-Ezherî, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti; dedi: **السُّواعِيُّ** **السُّواعِ**’dan alınmıştır; o da **المذْيُ**’dir; o da **السُّوَعاءُ**’dır. Dedi: Ona, **سُعْ سُعْ** denilir; ona, **سُوَعاءَه**’ini te‘ahhüd etmesini emrettiğin zaman. Ve Ebû Ubeyde, Ru’be’ye dedi: “**الوَدْيُ** nedir?” O dedi: “Bizim yanımızda **السُّوَعاءَ** diye adlandırılır.” Ve Şemr’den hikâye edildi: **السُّوَعاءُ**; nutfeden önce çıkan uzatılmış **المذْي**’dir; ve adam **أَسْوَعَ** ve **أَنْشَرَ** etti; yani bunu yaptığı zaman. Ve **السُّوَعاءُ**; med ile ve kasr ile: **المَذْي**’dir; ve denildi: **الوَدْيُ**; ve denildi: **القَيْءُ**. Ve hadiste: **السُّوَعاءِ**’da abdest vardır; onu **المذي** ile tefsir etti ve dedi: o, **السين**’in dammesi, **الواو**’nun fethası ve med iledir. Ve **ساعَتِ الإِبلُ سَوْعاً**: mer‘âda gitti ve salıverildi; ve ben onu **أَسَعْتُها**. Ve **ناقة مِسْياعٌ**: mer‘âda giden; hafiflik talebiyle, kesranın yakınlığıyla birlikte, **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdiler; ta ki sanki onu **السين** üzerine vehmetmiş gibi oldular. Ve **أَسَعْتُ الإِبل**: yani onu ihmal ettim; böylece o, **فَساعَتْ** oldu; **تَسُوعُ سَوْعاً**. Ve **ساعً الشيءُ سَوْعاً**: zayi oldu; ve o, zayi olan **سائِعٌ**’dir. Ve **أَساعَه**: onu zayi etti. Ve **رجل مُسِيعٌ**: zayi edici; ve **رجل مِضْياعٌ مِسْياعٌ**: mal için. Ve İbn Berrî, şair için inşâd etti:
وَيْلُ مّ أَجْيادَ شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ
أَبي عِيالٍ، قَلِيلِ الوَفْرِ، مِسْياعِ

**أُم أَجياد**: bir koyunun adıdır; onu sütünün bol oluşuyla vasfetti. Ve **شاةً** temyiz üzere mansuptur. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الساعةُ** helâk olanlardır; ve **الطاعةُ** itaat edenlerdir; ve **الجاعةُ** açlardır.

Ve **سُواعٌ**: Hemdân’ın bir putunun adıdır; ve denildi: Nûh kavminin idi, عليه السلام; sonra Hüzeyl’in oldu; ve **بِرُهاط**’ta idi; ona haccederlerdi. el-Ezherî dedi: **سُواعٌ**; Nûh zamanında, عليه السلام, ibadet edilen bir putun adıdır; Allah onu tufan günlerinde gark etti ve onu gömdü; sonra İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece ona ibadet ettiler. Ve **يَسُوعُ**: câhiliye isimlerinden bir isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س و ع * * السَّاعَةُ * الوقت الحاضر والجمع * السَّاعُ * و * الساعاتُ * وعامله * مُساوَعةً * من الساعة كما تقول مياومة من اليوم ولا يستعمل منهما إلا هذا و * السَّأعةُ * القيامة و * سُواعٌ * بالضم اسم صنم كان لقوم نوح عليه السلام

##### Türkçe

* س و ع * * **السَّاعَةُ** * şimdiki vakit; çoğulu **السَّاعُ** ve **الساعاتُ**; onun âmili (fiili) **مُساوَعةً** (dır); **الساعة**’den, tıpkı **اليوم**’dan **مياومة** dediğin gibi; ikisinden de ancak bu kullanılır. Ve **السَّأعةُ**: kıyamet. Ve **سُواعٌ** (zammeyle): Nûh kavminin (aleyhi’s-selâm) sahip olduğu bir putun adıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

سوع، بالضم: قبيلة باليمن، قال النابغة الذبياني:
  مستشعرين قد القوا في ديارهم                      دعاء سوع ودعمـي وأيوب ويروى: دعوى يسوع وكلها من قبائل اليمن. والساعة: جزء من أجزاء الجديدين الليل والنهار، قاله الليث، وهما أربع وعشرون ساعة، وإذا اعتدلا فكل واحد منهما ثنتا عشرة ساعة. في الصحاح: الساعة: الوقت الحاضر، ويعبر عن جزء قليل من الليل والناهر، يقال: جلست عندك ساعة: أي وقتا قليلا، ج: ساعات وساع، وأنشد للقطامي:
  وكنا كالحريق أصاب غابا                      فيخبو ساعة ويهب ساعا

  الساعة: القيامة، كما في الصحاح. وهو مجاز، قال الله عز وجل:  اقتربت الساعة   يسألونك عن الساعة  ،  وعنده علم الساعة  تشبيها بذلك، لسرعة حسابه. الساعة: الوقت الذي تقوم فيه القيامة، سميت بذلك لأنها تفجأ الناس في ساعة، فيموت الخلق كلهم بصيحة واحدة، قاله الزجاج، ونقله الأزهري. وقال الراغب في المفردات وتبعه المصنف في البصائر ما نصه: وقيل: الساعات التي هي القيامة ثلاث: الساعة الكبرى، وهي بعث الناس للمحاسبة، وهي التي أشار إليها النبي صلى الله عليه وسلم بقوله:  لا تقوم الساعة حتى يظهر الفحش والتفحش، وحتى يعبد الدينار والدرهم  وذكر أمورا لم تحدث في زمانه ولا بعده. والساعة الوسطى، وهي موت أهل القرن الواحد، وذلك نحو ما روي أنه رأى عبد الله بن أنيس فقال:  إن يطل عمر هذا الغلام لم يمت حتى تقوم الساعة  فقيل: إنه آخر من مات من الصحابة. والساعة الصغرى: وهي موت الإنسان، فساعة كل إنسان: موته، وهي المشار إليها بقوله عز وجل:  قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة  ومعلوم أن هذا الخسر ينال الإنسان عند موته، وعلى هذا روي أنه كان إذا هبت ريح شديدة تغير لونه صلى الله عليه وسلم، فقال: تخوفت الساعة  وقال:  ما أمد طرفي ولا أغضها إلا وأظن الساعة قد قامت  بمعنى موته صلى الله عليه وسلم. قال ابن الأعرابي: الساعة: الهلكى، كالجاعة للجياع والطاعة للمطيعين. وساعة سوعاء، أي شديدة، كما يقال: ليلة ليلاء، نقله الجوهري. وسواع، بالضم، في قوله تعالى:  ولا تذرن ودا ولا سواعا  والفتح لغة فيه، وبه قرأ الخليل: اسم صنم كان لهمدان، وقيل: عبد في زمن نوح عليه السلام، فدفنه الطوفان، فاستثاره إبليس لأهل الجاهلية، فعبد من دون الله عز وجل، كذا نص الليث، زاد الجوهري: ثم صار لهذيل، وكان برهاط، وحج إليه، قال أبو المنذر: ولم أسمع بذكره في أشعار هذيل. وقد قال رجل من العرب:
  تراهم حول قيلهم عكـوفـا                      كما عكفت هذيل على سواع
  يظل جنابه برهاط صرعـى                      عتائر من ذخائر كـل راع

  وساعت الإبل تسوع سوعا، كما في الصحاح، وتسيع سيعا، وهذه عن شمر: تخلت بلا راع، ومنه قولهم: هو ضائع سائع، كما في الصحاح، أي مهمل. جاءنا بعد سوع من الليل، وسواع، كغراب، أي بعد هدء منه، نقله الجوهري، أو بعد ساعة منه. السواع، والسوعاء، كغراب وبرحاء: المذي، زاد شمر: الذي يخرج قبل النطفة، أو الودي، وفي الحديث:  في السوعاء الوضوء  وقال أبو عبيدة لرؤبة: ما الودي? فقال: يسمى عندنا السوعاء. يقال للرجل: سع سع، بضمهما، أمر بتعهد سوعائه، عن ابن الأعرابي. وناقة مسياع، كمصباح، هي التي تدع ولدها حتى تأكله السباع، قاله شمر، واوية يائية، من ساعت وتسوع وتسيع، كما تقدم، يقال: رب ناقة تسيع ولدها حتى تأكله السباع، أي تهمله وتضيعه. وأساعه: أهمله وضيعه، يقال: أسعت الإبل، أي أهملتها، فساعت، نقله الجوهري، قال الراغب: وقد تصور الإهمال من الساعة. وأسوع الرجل: انتقل من ساعة إلى ساعة. نقله الزجاج. أسوع: تأخر ساعة، عن ابن عباد. قال: أسوع الرجل وغيره، إذا انتشر ثم مذى. قال غيره: أسوع الحمار: إذا أرسل غرموله. يقال: هذا مسوع له، كمعظم، أي مسوغ له، بالغين المعجمة. وعامله مساوعة، من الساعة، كمياومة من اليوم، قال الجوهري: ولا يستعمل منها إلا هذا. ومما يستدرك عليه: أساع الرجل إساعة: انتقل من ساعة إلى ساعة، نقله الزجاج. ومسوع، كمعظم: مدينة من مدن الحبشة بالقرب من اليمن. وساوعه سواعا: استأجره للساعة. والساع والساعة: المشقة، والساعة: البعد، وقال رجل لأعرابية: أين منزلك? فقالت:
  أما على كسلان وان فساعة                      وأما على ذي حاجة فيسير وقيل: السوعاء: القيء. وأسوع الرجل، إذا تعهد سوعاءه. ورجل سواعي: من السواع، عن ابن الأعرابي. ورجل مسيع: مضيع. ومسياع للمال: مضياع. وأنشد ابن بري:
  ويل أم أجياد شاة شاة ممتنح                      أبي عيال قليل الوفر مسياع أم أجياد: شاة وصفها بالغزر، وشاة: منصوب على التمييز. وسيوع: اسم من أسماء الجاهلية، وقيل: بطن باليمن.

##### Türkçe

**سوع**، zamme ile: Yemen’de bir kabiledir; **النابغة الذبياني** dedi ki:
  Onlar, diyarlarında giyinmişler (gibi) iken, atmışlardır                      **سوع**’un duasını ve **دعمـي**’yi ve **أيوب**’u; ve rivayet olunur: **دعوى يسوع**; hepsi Yemen kabilelerindendir. **الساعة**: iki yeninin (gece ve gündüzün) parçalarından bir parçadır; bunu **الليث** söyledi; ve onlar yirmi dört **ساعة**’dir; ve ikisi itidal edince, onların her biri on iki **ساعة**’dir. **الصحاح**’ta: **الساعة**: hazır vakittir; ve gecenin ve gündüzün az bir parçasından ibarettir; denir: “Senin yanında bir **ساعة** oturdum”: yani az bir vakit; çoğulu: **ساعات** ve **ساع**. Ve **القطامي** için inşad etti:
  Ve biz, bir koruya isabet etmiş yangın gibi idik                      Bir **ساعة** sönükleşir ve bir **ساع** alevlenir

  **الساعة**: kıyamettir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve o mecazdır; Aziz ve Celil Allah dedi ki: **اقتربت الساعة**; **يسألونك عن الساعة**; **وعنده علم الساعة**; buna benzetme olarak, hesabının sürati sebebiyle. **الساعة**: kıyametin kalkacağı vakittir; ona bu ad verildi; çünkü o, insanları bir **ساعة** içinde ansızın yakalar; böylece mahlûkatın hepsi tek bir çığlıkla ölür; bunu **الزجاج** söyledi; ve **الأزهري** nakletti. Ve **الراغب** “**المفردات**”ta dedi ve musannif “**البصائر**”de ona tabi oldu; lafzı şudur: Ve denildi: kıyamet olan **الساعات** üçtür: **الساعة الكبرى**; o, insanların muhasebe için diriltilmesidir; ve o, Peygamber’in صلى الله عليه وسلم şu sözüyle işaret ettiği şeydir: **لا تقوم الساعة حتى يظهر الفحش والتفحش، وحتى يعبد الدينار والدرهم**; ve onun zamanında da ondan sonra da vuku bulmamış şeyler zikretti. Ve **الساعة الوسطى**; o, bir tek asrın ehlinin ölmesidir; bu, yaklaşık olarak, **عبد الله بن أنيس**’i gördüğü rivayet olunan şeye göredir; dedi ki: **إن يطل عمر هذا الغلام لم يمت حتى تقوم الساعة**; denildi ki: o, sahabeden ölenlerin sonuncusudur. Ve **الساعة الصغرى**: o, insanın ölümüdür; böylece her insanın **ساعة**’si: onun ölümüdür; ve Aziz ve Celil’in şu sözüyle işaret olunan odur: **قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة**; ve malumdur ki bu hüsran, insana ölümü anında erişir. Ve bunun üzerine rivayet olundu ki, şiddetli bir rüzgâr estiğinde rengi değişirdi صلى الله عليه وسلم; dedi ki: **تخوفت الساعة**. Ve dedi ki: **ما أمد طرفي ولا أغضها إلا وأظن الساعة قد قامت**; Peygamber’in صلى الله عليه وسلم ölümü manasında. **ابن الأعرابي** dedi: **الساعة**: helak olanlar (topluluğu)dır; **الجاعة**’nin açlar için ve **الطاعة**’nin itaat edenler için olduğu gibi. Ve **ساعة سوعاء**; yani şiddetli; “**ليلة ليلاء**” denildiği gibi; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **سواع** zamme ile, Aziz ve Celil’in şu sözünde: **ولا تذرن ودا ولا سواعا**; ve fetha onun hakkında bir dildir; ve **الخليل** onunla okudu: Hemdan’ın bir putunun adıdır; ve denildi: Nuh عليه السلام zamanında tapınıldı; tufan onu gömdü; sonra İblis onu cahiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece Aziz ve Celil Allah’tan başka ona ibadet olundu; **الليث**’in nassı böyledir. **الجوهري** artırdı: sonra Hüzeyl’e oldu; ve o, **برهاط** idi; ve ona haccedilirdi. **أبو المنذر** dedi: Hüzeyl’in şiirlerinde onun zikrini işitmedim. Ve Araplardan bir adam demiştir:
  Onları, putlarının çevresinde âkifler görürsün                      Hüzeyl’in **سواع** üzerine âkif olduğu gibi
  Onun avlusu, **برهاط**’ı serilmişler (halinde) gölgeler                      Her çobanın hazinelerinden kurbanlıklar

  Ve develer **ساعت** eder; **تسوع سوعا**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve **تسيع سيعا**; bu, **شمر**’dendir: çobansız kaldı. Ve ondan onların sözü: “O, kayıp **سائع**’dir”; **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ihmal edilmiş. Bize geceden **سوع**’dan sonra geldi; ve **سواع** ( **غراب** gibi): yani ondan bir sükûnetten sonra; bunu **الجوهري** nakletti; yahut ondan bir **ساعة**’den sonra. **السواع** ve **السوعاء** ( **غراب** ve **برحاء** gibi): mezi’dir. **شمر** artırdı: nutfeden önce çıkan şey; yahut vedi’dir. Hadiste: **في السوعاء الوضوء**. Ve **أبو عبيدة** **رؤبة**’ye dedi: “**الودي** nedir?” O dedi: “Bizim yanımızda ona **السوعاء** denir.” Erkeğe denir: “**سع سع**” (ikisi de zamme ile); **ابن الأعرابي**’den: onun **سوعاء**’sını gözetmeye emir. Ve **ناقة مسياع** ( **مصباح** gibi): o, yavrusunu bırakır; ta ki yırtıcılar onu yesin; bunu **شمر** söyledi. (Bu) **واوية يائية**’dir; **ساعت** ve **تسوع** ve **تسيع**’den; daha önce geçtiği gibi. Denir: Nice deve vardır ki yavrusunu **تسيع** eder; ta ki yırtıcılar onu yesin; yani onu ihmal eder ve zayi eder. Ve **أساعه**: onu ihmal etti ve zayi etti. Denir: “Develeri **أسعت** ettim”; yani onları ihmal ettim; böylece **ساعت** etti; bunu **الجوهري** nakletti. **الراغب** dedi: ve ihmal, **الساعة**’den tasavvur olunmuştur. Ve **أسوع الرجل**: bir **ساعة**’den bir **ساعة**’ye intikal etti; bunu **الزجاج** nakletti. **أسوع**: bir **ساعة** gecikti; **ابن عباد**’dan. Dedi: **أسوع الرجل** ve başkası; yayıldığı sonra mezi geldiği zaman. Başkası dedi: **أسوع الحمار**: **غرموله**’ünü saldığı zaman. Denir: “Bu, onun için **مسوع**’dur” ( **معظم** gibi); yani onun için **مسوغ**’dur; **الغين** mu‘ceme ile. Ve onunla **مساوعة** muamele etti; **الساعة**’den; gün’den **مياومة** gibi. **الجوهري** dedi: bundan ancak bu kullanılır. Ve kendisine istidrak olunanlardandır: **أساع الرجل إساعة**: bir **ساعة**’den bir **ساعة**’ye intikal etti; bunu **الزجاج** nakletti. Ve **مسوع** ( **معظم** gibi): Habeşistan şehirlerinden bir şehirdir; Yemen’in yakınında. Ve onu **سواعا** ile **ساوعه**: onu **الساعة** için ücretle tuttu. Ve **الساع** ve **الساعة**: meşakkattir; ve **الساعة**: uzaklıktır. Ve bir adam bir bedevî kadına dedi: “Evin nerede?” O dedi ki:
  Tembel ve gevşek olana göre ise, bir **ساعة**                      Ve ihtiyaç sahibine göre ise, kolaydır
  Ve denildi: **السوعاء**: kusmuktur. Ve **أسوع الرجل**: **سوعاء**’sını gözettiği zaman. Ve **رجل سواعي**: **السواع**’dan; **ابن الأعرابي**’den. Ve **رجل مسيع**: zayi edici. Ve mal için **مسياع**: zayi edici. Ve **ابن بري** inşad etti:
  Yazık **أم أجياد**’a; koyun koyun, bolca süt sağan                      Az varlıklı, malı az, **مسياع** bir baba (sahibi)
  **أم أجياد**: bollukla vasfettiği bir koyundur. Ve “koyun”: temyiz üzere mansubdur. Ve **سيوع**: cahiliye adlarından bir addır; ve denildi: Yemen’de bir batındır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَاعَتِ الاـِبِلُ
1 سَاعَتِ الاـِبِلُ ذ , aor. تَسُوعُ, (S, K,) inf. n. سَوْعٌ, (S,) The camels were left to themselves, (S, K,) without a pastor; (K;) as also ساعت with تَسِيعُ for its aor. and سَيْعٌ for its inf. n. (Sh.)

عَامَلَهُ مُسَاوَعَةً
3 عَامَلَهُ مُسَاوَعَةً ذ [He bargained with him for work by, or for, the hour,] is from السَّاعَةُ, like مُيَاوَمَةً from اليَوْمُ. (S, K. [See also the last sentence of the second paragraph of art. سعى.]) [It is added in the S, that neither of them is used otherwise than thus: but accord. to SM one says also,] ساوعهُ, inf. n. سِوَاعٌ, He hired him, or took him as a hireling, for the hour. (TA.)

اساعهُ
4 اساعهُ ذ He left to himself, or itself, left alone, or neglected, and lost, or destroyed, him, or it. (K.) Er-Rلghib says, [but why, I do not well see,] that the meaning of neglecting, or the like, is imagined as derived from السَّاعَةُ. (TA.) You say, أَسَعْتُ الاـِبِلَ I left the camels to themselves, left them alone, or neglected them. (S.) And رُبَّ نَاقَةٍ تُسِيعُ وَلَدَهَا حَتَّى تَأْكُلَهُ السِّبَاعُ, meaning [Scarce, or many, a she-camel] leaves to itself, or leaves alone, or neglects, her young one [so that the beasts of prey devour it]. (TA.) [See also 4 in art. سيع.] -A2- أَسْوَعَ He (a man, Zj) passed from سَاعَة to سَاعَة [i. e. time to time, or hour to hour]; (Zj, K;) as also اساع, inf. n. اـِسَاعَةٌ: (Zj, TA:) or he remained behind, or held back, or delayed, for a سَاعَة [i. e. a time, or an hour]. (Ibn- 'Abbلd, K.)

سَاعٌ
سَاعٌ ذ : see سَاعَةٌ, in two places.

سَوْعٌ
سَوْعٌ ذ and ↓ سُوَاعٌ i. q. هدْءٌ, as used in the phrase, جَآءَنَا بَعْدَ سَوْعٍ مِنَ اللَّيْلِ [He came to us after a period, or portion, of the night; or after about a third or fourth part of the night had elapsed, when men were asleep, or at rest, and the night, and the foot of the passenger, were still; or after a third part of the night]: (S, K: *) or this phrase means he come to us after a سَاعَة [i. e. a short period, or an hour,] of the night. (TA.).

سَاعَةٌ
سَاعَةٌ ذ [An hour;] one of the divisions of the night and the day; (Lth, K, TA;) both of which together consist of four and twenty of those divisions; each of them, when they are of equal length, consisting of twelve such divisions; (TA;) [also termed سَاعَةٌ فَلَكِيَّةٌ (an astronomical hour; fifteen دَرَجَات of time; sixty minutes of time;) because ساعة alone is often used in a vague sense, as meaning what is termed سَاعَةٌ زَمَانِيَّةٌ; i. e.] a time of night or of day: but used absolutely by the Arabs as meaning a time; a while; a space, or period; an indefinite [short] time; and a little while; (Msb;) a [short or] little portion, or division, [or space, or period,] of the night and of the day: (TA:) and السَّاعَةُ signifies the pre- sent time: (S, K:) pl. سَاعَاتٌ and ↓ سَاعٌ, (S, Msb, K,) [or the latter is rather a coll. gen. n. of which ساعة is the n. un.,] and سِوَاعٌ. (Msb.) It is used unrestricted in the Kur [vii. 32 and in other places], where it is said, لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً (Msb) They will not remain behind (Bd) for a time, or any while, (Msb,) or the shortest time: or they shall not seek to remain behind, by reason of intense terror. (Bd.) And so in a trad., where it is said, مَنْ رَاحَ فِى السَّاعَةِ الأُولَى Whoso goeth in the first time; not in the first astronomical ساعة, for then it would necessarily mean that he who should come in the latter part thereof would be on a par with the former person, which is not the case. (Msb.) [سَاعَةً signifies, as shown above, For, or during, an hour: and awhile; for a little while; during a short time; as in the phrase,] جَلَسْتُ عِنْدَكَ سَاعَةً I sat with thee, or at thine abode, for a little while, or during a short time. (TA.) [And فِى سَاعَةٍ, In a short time: in a moment. And السَّاعَةَ, Now: just now: this moment. And سَاعَتَئِذٍ, Then; at that time: or in that hour.] And مُذْ سَاعَةٌٍ [A little while ago;] in the first time near to us: (K in art. انف:) or this signifies السَّاعَةَ [expl. above]. (Zj, T and M in art. انف.) [And مِنْ سَاعَتِهِ At the moment thereof; instantly. Hence, سَمَّ سَاعَةٍ An instantaneous poison.] ― -b2- السَّاعَةُ also signifies (tropical:) The resurrection; (S, K, TA;) the raising of mankind for the reckoning; also termed السَّاعَةُ الكُبْرَى: (Er-Rلghib, B:) or the time thereof: (K:) because of the quickness with which its reckoning will be accomplished: (TA:) or because it will come suddenly upon mankind, in a moment, and all creatures will die at one cry. (Zj, Az, TA.) Hence, in the Kur [liv. 1], اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ (tropical:) The resurrection [or the time thereof] hath drawn nigh. (Jel, TA.) And [in vii. 186 and lxxix. 42,] يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ (tropical:) They ask thee concerning the resurrection [or the time thereof]. (Bd, Jel, TA.) And [in xxxi. last verse and xliii. 85,] عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ (tropical:) With Him is the knowledge of the resurrection, (TA,) or of the time thereof. (Bd, Jel.) ― -b3- Also (assumed tropical:) The death of one generation; termed, for distinction, السَّاعَةُ الوُسْطَى: as in the saying of Mohammad, when he saw 'AbdAllah Ibn-Uneys, اـِنْ يَطُلْ عُمْرُ هٰذَا الغُلَامِ لَمْ يَمُتْ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ (assumed tropical:) [If the life of this boy last long, he will not die until the death of the generation shall come to pass]: accordingly it is said that he was the last that died of the Companions. (Er-Rلghib, B.) ― -b4- Also (assumed tropical:) The death of any man; termed, for distinction, السَّاعَةُ الصُّغْرَى: as in the Kur [vi. 31], قَدْ خَسِرَ الَّذَينَ كَذَّبُوا بِلِقَآءِ اللّٰهِ حَتَّى اـِذَا جَآءَتْهُمُ السَّاٰعَةُ بَغْتَةً (assumed tropical:) [They have suffered loss who disbelieved in, or denied as false, the meeting with God until, when death came to them suddenly]. (Er-Rلghib, B) ― -b5- Also (assumed tropical:) Difficulty, distress, or affliction; and so ↓ السَّاعُ. (TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) Distance, or remoteness. (TA.) -A2- See also سَائِعٌ.

سَاعَةٌ سَوْعَآءُ
سَاعَةٌ سَوْعَآءُ ذ A severe, grievous, or distressing [hour or time]; (S, K;) like the phrase لَيْلَةٌ لَيْلَآءُ. (S.)

سُوَاعٌ
سُوَاعٌ ذ : see سَوْعٌ. -A2- Also, (S, K, [in the CK erroneously without tenween,]) and سَوَاعٌ, (Kh, K,) A certain idol (S, K) which belonged to the people of Noah, (S,) in whose time it was worshipped; then the deluge buried it, but Iblees exhumed it, and it was worshipped [again]; (K;) so says Lth; (TA;) then it became the property of [the tribe of] Hudheyl, (S, K,) and was at Ruhلt, (S,) and pilgrimage was performed to it: (S, K:) or it belonged to [the tribe of] Hemdلn: (Bd, TA:) Abu-l-Mundhir says, I have not heard the mention of it in the poems of Hudheyl: but one of the Arabs, in verse, mentions Hudheyl as paying devotion to it: (TA:) it is said that it had the form of a woman: (Har p. 362:) [if so, as a fem. proper name, it would be without tenween: but] it is mentioned in the Kur [lxxi. 22, and is there with tenween]. (TA.) [See also وَدٌّ.]

هُوَ ضَائِعٌ سَائِعٌ
هُوَ ضَائِعٌ سَائِعٌ ذ He is left to himself, left alone, or neglected. (S, * K, * TA.) ↓ سَاعَةٌ [is pl. of سَائِعٌ; and also signifies] In a state of perdition or destruction; perishing; or dying; in a pl. sense; like جَاعَةٌ as signifying جِيَاعٌ, (K,) and طَاعَةٌ as signifying مُطِيعُونَ. (TA.)

مُسِيعٌ
مُسِيعٌ ذ : see the following paragraph.

مِسْيَاعٌ
مِسْيَاعٌ ذ A she-camel that leaves her young one so that the beasts of prey devour it: (Sh, K:) or a she-camel that goes away in the place of pasturing: (S:) belonging to this art. and to art. سيع, q. v. (K.) You say also, رَجُلٌ مِضْيَاعٌ مِسْيَاعٌ لِلْمَالِ [A man who is wont to neglect the camels or the like; or to leave them to themselves, or alone; or to lose them]; and accord. to A'Obeyd, مُضِيعٌ ↓ مُسِيعٌ. (S.)

##### Türkçe

سَاعَتِ الاـِبِلُ
1 **سَاعَتِ الاـِبِلُ** ذ, muzâri‘i **تَسُوعُ**, (S, K,) mastar ismi **سَوْعٌ**, (S,) Develer kendi hallerine bırakıldı, (S, K,) bir çoban olmaksızın; (K;) bunun gibi, muzâri‘i için **تَسِيعُ** ve mastarı için **سَيْعٌ** ile **ساعت** de (vardır). (Sh.)

عَامَلَهُ مُسَاوَعَةً
3 **عَامَلَهُ مُسَاوَعَةً** ذ [Onunla, saat ile, yahut saat karşılığında, iş için pazarlık yaptı,] **السَّاعَةُ**’dendir; **اليَوْمُ**’dan **مُيَاوَمَةً** gibi. (S, K. [Ayrıca bk. madde **سعى**’nın ikinci paragrafının son cümlesi.]) [S’de şunu ilave eder: ikisinden hiçbiri bunun dışında kullanılmaz: fakat SM’ye göre ayrıca şöyle de denir,] **ساوعهُ**, mastar ismi **سِوَاعٌ**, Onu saat karşılığında ücretli tuttu, yahut onu saat karşılığında bir ücretli olarak aldı. (TA.)

اساعهُ
4 **اساعهُ** ذ Onu, yahut onu (şeyi), kendi haline bıraktı; yalnız bıraktı; yahut ihmal etti; ve onu, yahut onu (şeyi), kaybetti, yahut helâk etti. (K.) Er-Râghib der ki, [fakat niçin olduğunu iyi görmüyorum,] ihmal etme yahut benzeri mânânın **السَّاعَةُ**’dan türemiş olarak tasavvur edildiğini. (TA.) Şöyle dersin: **أَسَعْتُ الاـِبِلَ** Develeri kendi hallerine bıraktım, onları yalnız bıraktım, yahut onları ihmal ettim. (S.) Ve **رُبَّ نَاقَةٍ تُسِيعُ وَلَدَهَا حَتَّى تَأْكُلَهُ السِّبَاعُ**, mânâsı: [Nadiren, yahut nice, bir dişi deve] yavrusunu kendi haline bırakır, yahut yalnız bırakır, yahut ihmal eder [ta ki yırtıcı hayvanlar onu yesin]. (TA.) [Ayrıca bk. madde **سيع**’de 4.] -A2- **أَسْوَعَ** O (bir adam, Zj) **سَاعَة**’den **سَاعَة**’ye geçti [yani vakitten vakte, yahut saatten saate]; (Zj, K;) bunun gibi **اساع**, mastar ismi **اـِسَاعَةٌ**: (Zj, TA:) yahut o, bir **سَاعَة** [yani bir vakit, yahut bir saat] geri kaldı, yahut geri durdu, yahut gecikti. (Ibn- 'Abbâd, K.)

سَاعٌ
**سَاعٌ** ذ: iki yerde **سَاعَةٌ**’ye bak.

سَوْعٌ
**سَوْعٌ** ذ ve aşağıdaki **سُوَاعٌ**, **هدْءٌ** ile aynı mânâdadır; şu ibarede kullanıldığı gibi: **جَآءَنَا بَعْدَ سَوْعٍ مِنَ اللَّيْلِ** [Gecenin bir müddetinden, yahut bir kısmından sonra bize geldi; yahut gecenin yaklaşık üçte biri yahut dörtte biri geçtikten sonra, insanlar uyurken yahut sükûnet üzereyken, ve gece ve yolcunun ayağı sakin iken; yahut gecenin üçte birinden sonra]: (S, K: *) yahut bu ibare, gecenin bir **سَاعَة**’sinden [yani kısa bir müddetinden, yahut bir saatinden] sonra bize geldi demektir. (TA.).

سَاعَةٌ
**سَاعَةٌ** ذ [Bir saat;] gecenin ve gündüzün bölümlerinden biri; (Lth, K, TA;) ki bu ikisi birlikte bu bölümlerden yirmi dört taneden oluşur; her biri, uzunlukları eşit olduğunda, böyle bölümlerden on ikiden oluşur; (TA;) [ayrıca **سَاعَةٌ فَلَكِيَّةٌ** (astronomik bir saat; zamanın on beş **دَرَجَات**’ı; zamanın altmış dakikası;) diye de adlandırılır; çünkü **ساعة** tek başına çoğu kez muğlak bir mânâda, **سَاعَةٌ زَمَانِيَّةٌ** diye adlandırılan şeyi kastederek kullanılır; yani] geceden yahut gündüzden bir vakit: fakat Araplarca mutlak olarak bir vakit; bir müddet; bir aralık yahut dönem; belirsiz [kısa] bir vakit; ve az bir müddet mânâsında kullanılır; (Msb;) gecenin ve gündüzün [kısa yahut] az bir parçası, yahut bölümü, [yahut aralığı, yahut dönemi]: (TA:) ve **السَّاعَةُ** şimdiki vakti ifade eder: (S, K:) çoğulu **سَاعَاتٌ** ve aşağıdaki **سَاعٌ**, (S, Msb, K,) [yahut ikincisi daha ziyade, **ساعة**’nin tekil isim olduğu bir cins-çoğul isimdir,] ve **سِوَاعٌ**. (Msb.) Kur’ân’da [vii. 32 ve başka yerlerde] kayıtsız kullanılır; orada şöyle denir: **لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً** (Msb) Bir vakit, yahut herhangi bir müddet, (Msb,) yahut en kısa vakit kadar geri kalmayacaklardır (Bd): yahut şiddetli korku sebebiyle geri kalmayı istemeyeceklerdir. (Bd.) Ve bir hadiste de böyledir; orada şöyle denir: **مَنْ رَاحَ فِى السَّاعَةِ الأُولَى** İlk vakitte giden kimse; ilk astronomik **ساعة**’de değil; zira o takdirde onun son kısmında gelenin, önceki kişiyle eşit olması zorunlu olurdu; hâlbuki durum böyle değildir. (Msb.) [**سَاعَةً**, yukarıda gösterildiği üzere, bir saat boyunca; ve bir müddet; az bir müddet; kısa bir zaman boyunca mânâsına gelir; şu ibarede olduğu gibi,] **جَلَسْتُ عِنْدَكَ سَاعَةً** Senin yanında, yahut senin ikametgâhında, az bir müddet oturdum, yahut kısa bir zaman boyunca oturdum. (TA.) [Ve **فِى سَاعَةٍ**, kısa bir zamanda: bir anda. Ve **السَّاعَةَ**, şimdi: az önce: bu an. Ve **سَاعَتَئِذٍ**, o zaman; o vakitte: yahut o saatte.] Ve **مُذْ سَاعَةٌٍ** [Az önce;] bize yakın ilk vakitte: (K, madde **انف**’te:) yahut bu, **السَّاعَةَ**’yı ifade eder [yukarıda açıklanan]. (Zj, T ve M, madde **انف**’te.) [Ve **مِنْ سَاعَتِهِ** onun anında; derhal. Buradan, **سَمَّ سَاعَةٍ** ani bir zehir.] ― -b2- **السَّاعَةُ** ayrıca (mecaz:) diriliş mânâsına gelir; (S, K, TA;) insanların hesap için kaldırılması; ayrıca **السَّاعَةُ الكُبْرَى** diye de adlandırılır: (Er-Râghib, B:) yahut onun vakti: (K:) çünkü onun hesabı çabucak tamamlanacaktır: (TA:) yahut çünkü o, insanlara ansızın, bir anda gelecek ve bütün mahlûkat bir çığlıkla ölecektir. (Zj, Az, TA.) Bundan dolayı Kur’ân’da [liv. 1], **اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ** (mecaz:) Diriliş [yahut onun vakti] yaklaştı. (Jel, TA.) Ve [vii. 186 ve lxxix. 42’de,] **يَسْأَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ** (mecaz:) Sana diriliş hakkında [yahut onun vakti hakkında] sorarlar. (Bd, Jel, TA.) Ve [xxxi. son âyet ve xliii. 85’te,] **عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ** (mecaz:) Dirilişin bilgisi O’nun katındadır, (TA,) yahut onun vaktinin (bilgisi). (Bd, Jel.) ― -b3- Ayrıca (varsayılan mecaz:) bir neslin ölümü; ayırt için **السَّاعَةُ الوُسْطَى** diye adlandırılır: Muhammed’in, 'AbdAllah İbn-Uneys’i gördüğünde söylediği sözde olduğu gibi: **اـِنْ يَطُلْ عُمْرُ هٰذَا الغُلَامِ لَمْ يَمُتْ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ** (varsayılan mecaz:) [Eğer bu oğlanın ömrü uzun olursa, neslin ölümü vuku buluncaya kadar ölmeyecektir]: buna göre onun Sahâbîlerden ölenlerin sonuncusu olduğu söylenmiştir. (Er-Râghib, B.) ― -b4- Ayrıca (varsayılan mecaz:) herhangi bir adamın ölümü; ayırt için **السَّاعَةُ الصُّغْرَى** diye adlandırılır: Kur’ân’da [vi. 31], **قَدْ خَسِرَ الَّذَينَ كَذَّبُوا بِلِقَآءِ اللّٰهِ حَتَّى اـِذَا جَآءَتْهُمُ السَّاٰعَةُ بَغْتَةً** (varsayılan mecaz:) [Allah’a kavuşmayı inkâr edenler yahut yalanlayanlar, ölüm kendilerine ansızın gelinceye kadar, gerçekten ziyana uğradılar]. (Er-Râghib, B) ― -b5- Ayrıca (varsayılan mecaz:) zorluk, sıkıntı, yahut musibet; ve bunun gibi aşağıdaki **السَّاعُ**. (TA.) ― -b6- Ve (varsayılan mecaz:) uzaklık, yahut ıraqlık. (TA.) -A2- Ayrıca **سَائِعٌ**’e bak.

سَاعَةٌ سَوْعَآءُ
**سَاعَةٌ سَوْعَآءُ** ذ Şiddetli, ağır, yahut sıkıntı verici [bir saat yahut vakit]; (S, K;) **لَيْلَةٌ لَيْلَآءُ** ibaresi gibi. (S.)

سُوَاعٌ
**سُوَاعٌ** ذ: **سَوْعٌ**’a bak. -A2- Ayrıca, (S, K, [CK’de hatalı olarak tenvinsiz,]) ve **سَوَاعٌ**, (Kh, K,) Nûh kavmine ait olan, (S,) onun zamanında tapınılan; sonra tufan onu gömdü, fakat İblîs onu çıkardı ve ona [yeniden] tapınıldı; (K;) Lth böyle söyler; (TA;) sonra [kabile olarak] Hudheyl’in mülkü oldu, (S, K,) ve Ruhât’ta idi, (S,) ve ona hac yapılırdı: (S, K:) yahut [kabile olarak] Hemdân’a aitti: (Bd, TA:) Ebu-l-Mundhir der ki: Hudheyl’in şiirlerinde onun zikrini işitmedim: fakat Araplardan biri, şiirde, Hudheyl’i ona ibadet eder olarak zikreder: (TA:) onun bir kadın sûretinde olduğu söylenir: (Har s. 362:) [öyleyse, müennes özel isim olarak, tenvinsiz olurdu: fakat] Kur’ân’da [lxxi. 22] zikredilmiştir ve orada tenvinlidir. (TA.) [Ayrıca **وَدٌّ**’e bak.]

هُوَ ضَائِعٌ سَائِعٌ
**هُوَ ضَائِعٌ سَائِعٌ** ذ O, kendi haline bırakılmış, yalnız bırakılmış, yahut ihmal edilmiştir. (S, * K, * TA.) Aşağıdaki **سَاعَةٌ** [**سَائِعٌ**’in çoğuludur; ve ayrıca şu mânâya gelir:] helâk yahut yok oluş hâlinde; helâk olan; yahut ölen; çoğul mânâda; **جَاعَةٌ**’nın **جِيَاعٌ** mânâsında olması gibi, (K,) ve **طَاعَةٌ**’nın **مُطِيعُونَ** mânâsında olması gibi. (TA.)

مُسِيعٌ
**مُسِيعٌ** ذ: aşağıdaki paragrafa bak.

مِسْيَاعٌ
**مِسْيَاعٌ** ذ Yırtıcı hayvanlar yesin diye yavrusunu kendi haline bırakan bir dişi deve: (Sh, K:) yahut otlak yerinde uzaklaşan bir dişi deve: (S:) bu maddeye ve **سيع** maddesine mensuptur; ona bak. (K.) Şunu da dersin: **رَجُلٌ مِضْيَاعٌ مِسْيَاعٌ لِلْمَالِ** [Develeri yahut benzerini ihmal etmeye; yahut onları kendi hallerine, yahut yalnız bırakmaya; yahut onları kaybetmeye alışkın bir adam]; ve A'Obeyd’e göre, aşağıdaki **مُسِيعٌ** **مُضِيعٌ**’dir. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَاعَ
سَاعَ ( w )  U ( n. ac. سَوْع 1 ),
a.  Pastured freely ( camels ).

سَاْوَعَ
سَاْوَعَ III ,
a.  Retired for an hour.

أَسْوَعَ
أَسْوَعَ IV ( A )
a.  Neglected.

b.  Lost; ruined by neglect.

c.  ( w ) Delayed, deferred.

سَوْع
سَوْع [ 1 ],
a.  First part of the night.

سَاعَة
سَاعَة [ 1tA ] , ( pl. سَاع [ 1A ] ,

سَاعَات
سَاعَات ),
a.  Hour; moment, instant.

b.  The Judgment; The Resurrection.

c.  Clock; watch.

سَوَاعِيَّة
سَوَاعِيَّة [ 22yit ] ,
a.  [ coll. ], Breviary; book of hours.

سُوَاع
سُوَاع [ 24 ],
a.  see 1 .

b.  Name of an Arabian idol.

مِن سَاعَتِهِ
مِن سَاعَتِهِ
a.  At once, instantly, directly, immediately, forthwith.

سَاعَاتِيّ
سَاعَاتِيّ
a.  Watchmaker, clockmaker.

##### Türkçe

**سَاعَ**
**سَاعَ** ( w )  U ( n. ac. **سَوْع** 1 ),
a. Serbestçe otladı (develer).

**سَاْوَعَ**
**سَاْوَعَ** III ,
a. Bir saatliğine çekildi.

**أَسْوَعَ**
**أَسْوَعَ** IV ( A )
a. İhmal etti.

b. Kaybetti; ihmal yüzünden mahvoldu.

c. ( w ) Geciktirdi, erteledi.

**سَوْع**
**سَوْع** [ 1 ],
a. Gecenin ilk kısmı.

**سَاعَة**
**سَاعَة** [ 1tA ] , ( pl. **سَاع** [ 1A ] ,

**سَاعَات**
**سَاعَات** ),
a. Saat; an, lahza.

b. Kıyamet; diriliş.

c. Saat; kol saati.

**سَوَاعِيَّة**
**سَوَاعِيَّة** [ 22yit ] ,
a. [ topluluk ], Breviyer; saatler kitabı.

**سُوَاع**
**سُوَاع** [ 24 ],
a. Bkz. 1 .

b. Bir Arap putunun adı.

**مِن سَاعَتِهِ**
**مِن سَاعَتِهِ**
a. Derhal, hemen, doğrudan, anında, gecikmeksizin.

**سَاعَاتِيّ**
**سَاعَاتِيّ**
a. Saatçi, saat yapımcısı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سوع
سَاعَ - يَسُوعُ - سَاعَة - سُوَاع
سَاعَ - يَسًوْعُ + الكائن أو الوقت: يمضي ويذهب ويضيع
سَاعَة: على وزن " فـَعـْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " سَاعَ - يَسُوعُ ": مقدار أو مدة من الزمن: المدة المعينة والمخصوصة من الوقت والتي تؤلف جزءاً من مجموع وقت محدد يستغرقه فعل أو أمر ما
وهي اصطلاحاً: ساعة " من النهار - ساعة من نهار: جزء من أربع وعشرين جزءاً من وقت النهار
الساعة في القرآن: لفظ اصطلاحي قرآني يدل على جزء يريده الله دون غيره من الزمن (من الدهر) الذي سيأتي على الناس، وهو الجزء الذي سيكون فيه البعث واليوم الآخر
سُوَاع: على وزن " فـُِعال " اسم فعل مبالغة من " سَاعَ - يَسُوعُ ": مضي وضياع الوقت: وهو اسم علم لصنم كان يعبده قوم نوح والعرب في الجاهلية
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان المدة الزمنية التي يمكن أن تمضي أو يستغرقها فعل مضى أو سيقع، مرتبة بحسب طول هذه المدة "، وهي:
ساعَ - يَسوْعُ، لال - يَلِيْلُ، يَامَ - يَيُومُ، أَمِدَ - يَأْمَدُ، مَلا - يَمْلو، دَهَرَ - يَدْهَرُ
ساعة
 	﴿ولكل أمة أجل فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (34)﴾ الأعراف ﴿قل لا أملك لنفسي ضرا ولا نفعا إلا ما شاء الله لكل أمة أجل إذا جاء أجلهم فلا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (49)﴾ يونس
 	﴿ولو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترك عليها من دابة ولكن يؤخرهم إلى أجل مسمى فإذا جاء أجلهم لا يستأخرون ساعة ولا يستقدمون (61)﴾ النحل ﴿قل لكم ميعاد يوم لا تستأخرون عنه ساعة ولا تستقدمون (30)﴾ سبأ
ساعة من النهار
 ﴿ويوم يحشرهم كأن لم يلبثوا إلا ساعة من النهار يتعارفون بينهم قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله وما كانوا مهتدين(45)﴾ يونس ﴿فاصبر كما صبر أولوا العزم من الرسل ولا تستعجل لهم كأنهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا إلا ساعة من نهار بلاغ فهل يهلك إلا القوم الفاسقون(35)﴾ الأحقاف
ساعة العسرة
 ﴿لقد تاب الله على النبي والمهاجرين والأنصار الذين اتبعوه في ساعة العسرة من بعد ما كاد يزيغ قلوب فريق منهم ثم تاب عليهم إنه بهم رءوف رحيم(117)﴾ التوبة
الساعة
 ﴿قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة قالوا ياحسرتنا على ما فرطنا فيها وهم يحملون أوزارهم على ظهورهم ألا ساء ما يزرون(31)﴾ الأنعام ﴿ولا يزال الذين كفروا في مرية منه حتى تأتيهم الساعة بغتة أو يأتيهم عذاب يوم عقيم(55)﴾ الحج
 	﴿أفأمنوا أن تأتيهم غاشية من عذاب الله أو تأتيهم الساعة بغتة وهم لا يشعرون (107)﴾ يوسف ﴿هل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة وهم لا يشعرون (66)﴾ الزخرف
 	﴿هل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة وهم لا يشعرون (66)﴾ الزخرف ﴿فهل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة فقد جاء أشراطها فأنى لهم إذا جاءتهم ذكراهم (18)﴾ محمد
 	﴿فهل ينظرون إلا الساعة أن تأتيهم بغتة فقد جاء أشراطها فأنى لهم إذا جاءتهم ذكراهم (18)﴾ محمد ﴿اقتربت الساعة وانشق القمر(1)﴾ القمر
 	﴿وقال الذين كفروا لا تأتينا الساعة قل بلى وربي لتأتينكم عالم الغيب لا يعزب عنه مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(3)﴾ سبأ ﴿ولئن أذقناه رحمة منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذا لي وما أظن الساعة قائمة ولئن رجعت إلى ربي إن لي عنده للحسنى فلننبئن الذين كفروا بما عملوا ولنذيقنهم من عذاب غليظ (50)﴾ فصلت
 	﴿ويوم تقوم الساعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة كذلك كانوا يؤفكون(55)﴾ الروم ﴿ويوم تقوم الساعة يبلس المجرمون (12)﴾ الروم ﴿ويوم تقوم الساعة يومئذ يتفرقون (14)﴾ الروم ﴿النار يعرضون عليها غدوا وعشيا ويوم تقوم الساعة أدخلوا آل فرعون أشد العذاب (46)﴾ غافر ﴿ولله ملك السماوات والأرض ويوم تقوم الساعة يومئذ يخسر المبطلون(27)﴾ الجاثية
 	﴿ياأيها الناس اتقوا ربكم إن زلزلة الساعة شيء عظيم (1)﴾ الحج ﴿بل الساعة موعدهم والساعة أدهى وأمر (46)﴾ القمر
 	﴿وما أظن الساعة قائمة ولئن رددت إلى ربي لأجدن خيرا منها منقلبا(36)﴾ الكهف ﴿ولئن أذقناه رحمة منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذا لي وما أظن الساعة قائمة ولئن رجعت إلى ربي إن لي عنده للحسنى فلننبئن الذين كفروا بما عملوا ولنذيقنهم من عذاب غليظ(50)﴾ فصلت
 	﴿يسألونك عن الساعة أيان مرساها (42)﴾ النازعات ﴿يسألونك عن الساعة أيان مرساها قل إنما علمها عند ربي لا يجليها لوقتها إلا هو ثقلت في السماوات والأرض لا تأتيكم إلا بغتة يسألونك كأنك حفي عنها قل إنما علمها عند الله ولكن أكثر الناس لا يعلمون(187)﴾ الأعراف
 	﴿يسألونك عن الساعة أيان مرساها قل إنما علمها عند ربي لا يجليها لوقتها إلا هو ثقلت في السماوات والأرض لا تأتيكم إلا بغتة يسألونك كأنك حفي عنها قل إنما علمها عند الله ولكن أكثر الناس لا يعلمون(187)﴾ الأعراف ﴿يسألك الناس عن الساعة قل إنما علمها عند الله وما يدريك لعل الساعة تكون قريبا (63)﴾ الأحزاب
 	﴿الله الذي أنزل الكتاب بالحق والميزان وما يدريك لعل الساعة قريب (17)﴾ الشورى ﴿يسألك الناس عن الساعة قل إنما علمها عند الله وما يدريك لعل الساعة تكون قريبا (63)﴾ الأحزاب
 	﴿وما خلقنا السماوات والأرض وما بينهما إلا بالحق وإن الساعة لآتية فاصفح الصفح الجميل(85)﴾ الحجر ﴿إن الساعة آتية أكاد أخفيها لتجزى كل نفس بما تسعى(15)﴾ طه
 	﴿وأن الساعة آتية لا ريب فيها وأن الله يبعث من في القبور(7)﴾ الحج ﴿إن الساعة لآتية لا ريب فيها ولكن أكثر الناس لا يؤمنون(59)﴾ غافر
 	﴿الذين يخشون ربهم بالغيب وهم من الساعة مشفقون (49)﴾ الأنبياء
 	﴿وكذلك أعثرنا عليهم ليعلموا أن وعد الله حق وأن الساعة لا ريب فيها إذ يتنازعون بينهم أمرهم فقالوا ابنوا عليهم بنيانا ربهم أعلم بهم قال الذين غلبوا على أمرهم لنتخذن عليهم مسجدا(21)﴾ الكهف ﴿وإذا قيل إن وعد الله حق والساعة لا ريب فيها قلتم ما ندري ما الساعة إن نظن إلا ظنا وما نحن بمستيقنين (32)﴾ الجاثية
 	﴿وإذا قيل إن وعد الله حق والساعة لا ريب فيها قلتم ما ندري ما الساعة إن نظن إلا ظنا وما نحن بمستيقنين (32)﴾ الجاثية
 	﴿إن الله عنده علم الساعة وينزل الغيث ويعلم ما في الأرحام وما تدري نفس ماذا تكسب غدا وما تدري نفس بأي أرض تموت إن الله عليم خبير(34)﴾ لقمان ﴿وتبارك الذي له ملك السماوات والأرض وما بينهما وعنده علم الساعة وإليه ترجعون(85)﴾ الزخرف
 	﴿إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد(47)﴾ فصلت ﴿وإنه لعلم للساعة فلا تمترن بها واتبعوني هذا صراط مستقيم(61)﴾ الزخرف
 	﴿وإنه لعلم للساعة فلا تمترن بها واتبعوني هذا صراط مستقيم(61)﴾ الزخرف ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد (18)﴾ الشورى
 	﴿بل كذبوا بالساعة وأعتدنا لمن كذب بالساعة سعيرا(11)﴾ الفرقان ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد (18)﴾ الشورى
 	﴿قل من كان في الضلالة فليمدد له الرحمان مدا حتى إذا رأوا ما يوعدون إما العذاب وإما الساعة فسيعلمون من هو شر مكانا وأضعف جندا (75)﴾ مريم ﴿قل أرأيتكم إن أتاكم عذاب الله أو أتتكم الساعة أغير الله تدعون إن كنتم صادقين (40)﴾ الأنعام
 	﴿ولله غيب السماوات والأرض وما أمر الساعة إلا كلمح البصر أو هو أقرب إن الله على كل شيء قدير(77)﴾ النحل ﴿وما أمرنا إلا واحدة كلمح بالبصر (50)﴾  القمر
سواعا
 ﴿وقالوا لا تذرن آلهتكم ولا تذرن ودا ولا سواعا ولا يغوث ويعوق ونسرا(23)﴾ نوح
مختار الصحاح
● [سوع] س و ع: السَّاعَةُ الوقت الحاضر والجمع السَّاعُ و الساعاتُ وعامله مُساوَعةً من الساعة كما تقول مياومة من اليوم ولا يستعمل منهما إلا هذا و السَّأعةُ القيامة و سُواعٌ بالضم اسم صنم كان لقوم نوح عليه السلام
الراغب
ساعة
- الساعة: جزء من أجزاء الزمان، ويعبر به عن القيامة، قال: }اقتربت الساعة﴿[القمر/1]،﴾يسألونك عن الساعة﴿[الأعراف/187]،﴾وعنده علم الساعة﴿[الزخرف/85]، تشبيها بذلك لسرعة حسابه، كما قال:﴾وهو أسرع الحاسبين﴿[الأنعام/62]، أو لما نبه عليه بقوله:﴾كأنهم يوم يرونها لم يلبثوا إلا عشية أو ضحاها﴿[النازعات/46]،﴾لم يلبثوا إلا ساعة من نهار﴿[الأحقاف/35]،﴾ويوم تقوم الساعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة{ [الروم/55]، فالأولى هي القيامة، والثانية الوقت القليل من الزمان.
اوقيل: الساعات التي هي القيامة ثلاثة: الساعة الكبرى، هي بعث الناس للمحاسبة وهي التي أشار إليها بقوله عليه السلام: (لا تقوم الساعة حتى يظهر الفحش والتفحش وحتى يعبد الدرهم والدينار) (الحديث أخرجه أحمد عن عبد الله بن عمر قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (لا تقوم الساعة حتى يظهر الفحش والتفاحش وقطيعة الرحم وسوء المجاورة) انظر: المسند 2/162) إلى غير ذلك وذكر أمور لم تحدث في زمانه ولا بعده. والساعة الوسطى، وهي موت أهل القرن الواحد وذلك نحو ما روي أنه رأى عبد الله بن أنيس فقال: (إن يطل عمر هذا الغلام لم يمت حتى تقوم الساعة) (الحديث عن أنس بن مالك أن رجلا قال: يا رسول الله متى تقوم الساعة؟ وعنده غلام من الأنصار يقال له محمد، فقال: (إن يعش هذا فعسى أن لا يدركه الهرم حتى تقوم الساعة). أخرجه أحمد في مسنده 3/270؛ ومسلم برقم 2269؛ والبخاري في الأدب، فتح الباري 10/553 واسم الغلام محمد) فقيل: إنه آخر من مات من الصحابة، والساعة الصغرى، وهي موت الإنسان، فساعة كل إنسان موته، وهي المشار إليها بقوله: }قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة﴿[الأنعام/31]، ومعلوم أن هذه الحسرة تنال الإنسان عند موته لقوله:﴾وأنفقوا مما رزقناكم من قبل
أن يأتي أحدكم الموت فيقول... ﴿الآية [المنافقون/10]، وعلى هذا قوله:﴾قل أرأيتكم إن أتاكم عذاب الله أو أتتكم الساعة﴿[الأنعام/40]، وروي أنه كان إذا هبت ريح شديدة تغير لونه عليه السلام فقال: (تخوفت الساعة) (الحديث عن عائشة أنها قالت: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم إذا رأى الريح قد اشتدت تغير وجهه. أخرجه أحمد 6/66؛ والبخاري في الاستسقاء. فتح الباري 2/520 دون قوله تخوفت... الخ)، وقال: (ما أمد طرفي ولا أغضها إلا وأظن أن الساعة قد قامت) (لم أجده) يعني موته. ويقال: عاملته مساوعة، نحو: معاومة ومشاهرة، وجاءنا بعد سوع من الليل، وسواع، أي: بعد هدء، وتصور من الساعة الإهمال، فقيل: أسعت الإبل أسيعها، وهو ضائع سائع، وسواع: اسم صنم، قال تعالى:﴾ودا ولا سواعا{ [نوح/23].
ملخص اللسان
1.     وساع الشيءُ سَوْعاً: ضاعَ، وهو ضائِعٌ  سائِعٌ، وأَساعَه أَضاعَه؛ ورجل مُسِيعٌ مُضِيعٌ ورجل مِضْياعٌ مِسْياعٌ  للمال،
2.     وساعَتِ الإِبلُ سَوْعاً: ذهبت في المَرْعَى وانهملت، وأَسَعْتُها أَنا
3.     والساعة في الأَصل تطلق  بمعنيين: أَحدهما أَن تكون عبارة عن جزء من أَربعة وعشرين جزءاً هي مجموع اليوم  والليلة، والثاني أَن تكون عبارة عن جزء قليل من النهار أَو الليل. يقال:جلست عندك ساعة من النهار أَي وقتاً قليلاً منه ثم استعير لاسم يوم القيامة.
4.     والسّاعُ والسّاعةُ: المَشَقَّةُ.
5.     والساعة:البُعْدُ؛
6.     معنى الساعة في كل القرآن الوقت الذي تقوم فيه القيامة،  يريد أَنها ساعة خفيفة يحدث فيها أَمر عظيم فلقلة الوقت الذي تقوم فيه  سماها ساعة.
7.     وجاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وبعد سُواع أَي  بعد هَدْءٍ منه أَو بَعْدَ ساعة
لسان العرب
● - سوع: الساعة: جزء من أَجزاء الليل والنهار، والجمع ساعاتٌ وساعٌ؛ قال  القطامي:  وكُنّا كالحَرِيقِ لَدَى كِفاح،  فَيَخْبُو ساعةً ويَهُبُّ ساعَا  قال ابن بري: المشهور في صدر هذا البيت:  وكنّا كالحَريقِ أَصابَ غابا  وتصغيره سويعة. والليل والنهار معاً أَربع وعشرون ساعة، وإِذا اعتدلا  فكل واحد منهما ثنتا عشرة ساعة، وجاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وبعد سُواع أَي  بعد هَدْءٍ منه أَو بَعْدَ ساعة. والساعةُ: الوقت الحاضر. وقوله تعالى:  ويوم تقوم الساعة يُقْسِمُ المجرمون؛ يعني بالساعة الوقت الذي تقوم فيه  القيامة فلذلك تُرِكَ أَن يُعَرَّف أَيُّ ساعةٍ هي، فإِن سميت القيامة  ساعة فعَلى هذا، والساعة: القيامة. وقال الزجاج: الساعة اسم للوقت الذي  تَصْعَقُ فيه العِبادُ والوقتِ الذي يبعثون فيه وتقوم فيه القيامة، سميت ساعة  لأَنها تَفْجَأُ الناس في ساعة فيموت الخلق كلهم عند الصيحة الأُولى  التي ذكرها الله عز وجل فقال: إِن كانت إِلا صيحة واحدة فإِذا هم خادمون.  وفي الحديث ذكر الساعة  (* قوله «ذكر الساعة» هي يوم القيامة.)، وشرحت أَنها  الساعة، وتكرر ذكرها في القرآن والحديث. والساعة في الأَصل تطلق  بمعنيين: أَحدهما أَن تكون عبارة عن جزء من أَربعة وعشرين جزءاً هي مجموع اليوم  والليلة، والثاني أَن تكون عبارة عن جزء قليل من النهار أَو الليل. يقال:  جلست عندك ساعة من النهار أَي وقتاً قليلاً منه ثم استعير لاسم يوم  القيامة. قال الزجاج: معنى الساعة في كل القرآن الوقت الذي تقوم فيه القيامة،  يريد أَنها ساعة خفيفة يحدث فيها أَمر عظيم فلقلة الوقت الذي تقوم فيه  سماها ساعة. وساعةٌ سوْعاءُ أَي شَدِيدةٌ كما يقال لَيْلةٌ لَيْلاءُ.  وساوَعَه مُساوَعةً وسِواعاً: استأْجَره الساعةَ أَو عامله بها. وعامَلَه  مُساوَعة أَي بالساعة او بالساعات كما يقال عامله مُياوَمةً من اليَوْمِ لا  يستعمل منهما إِلا هذا. والسّاعُ والسّاعةُ: المَشَقَّةُ. والساعة:  البُعْدُ؛ وقال رجل لأَعرابية: أَين مَنْزِلُكِ؟ فقالت:  أَمَّا على كَسْلانَ وانٍ فَساعةٌ،  وأَمَّا على ذِي حاجةٍ فَيَسِيرُ  حكى الأَزهري عن ابن الأَعرابي قال: السُّواعِيُّ مأْخوذ من السُّواعِ  وهو المذْيُ وهو السُّوَعاءُ، قال: ويقال سُعْ سُعْ إِذا أَمرته أَن  يَتَعَهَّد سُوَعاءَه. وقال أَبو عبيدة لرؤبة: ما الوَدْيُ؟ فقال: يسمى عندنا  السُّوَعاءَ. وحكي عن شمر: السُّوَعاءُ ممدود المذْي الذي يخرج قبل  النطفة، وقد أَسْوَعَ الرجلُ وأَنْشَرَ إِذا فعل ذلك. والسُّوَعاءُ، بالمد  والقصر: المَذْي، وقيل: الوَدْيُ، وقيل القَيْءُ. وفي الحديث: في  السُّوَعاءِ الوُضوءُ؛ فسره بالمذي وقال: هو بضم: السين وفتح الواو  والمدّ.وساعَتِ الإِبلُ سَوْعاً: ذهبت في المَرْعَى وانهملت، وأَسَعْتُها أَنا.  وناقة مِسْياعٌ: ذاهبة في المرعى، قلبوا الواو ياء طلباً للخفة مع قرب  الكسرة حتى كأَنهم توهَّموها على السين. وأَسَعْتُ الإِبل أَي  أَهْمَلْتُها فَساعَتْ هي تَسُوعُ سَوْعاً، وساعً الشيءُ سَوْعاً: ضاعَ، وهو ضائِعٌ  سائِعٌ، وأَساعَه أَضاعَه؛ ورجل مُسِيعٌ مُضِيعٌ ورجل مِضْياعٌ مِسْياعٌ  للمال، وأَنشد ابن بري للشاعر:  وَيْلُ مّ أَجْيادَ شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ  أَبي عِيالٍ، قَلِيلِ الوَفْرِ، مِسْياعِ  أُم أَجياد: اسم شاة وصَفَها بِغُزْرِ اللَّبَن. وشاةً منصوب على  التمييز، وقال ابن الأَعرابي: الساعةُ الهَلْكَى والطاعةُ المُطِيعُون والجاعةُ  الجِياعُ.  وسُواعٌ: اسم صَنَم كان لهَمْدان، وقيل: كان لقوم نوح، عليه السلام، ثم  صار لهُذَيْل وكان بِرُهاط يَحُجُّون إِليه؛ قال الأَزهري: سُواعٌ اسم  صنم عُبِدَ زَمَنَ نوح، عليه السلام، فَغَرَّقَه الله أَيام الطُّوفان  ودفنه، فاستثاره إِبليس لأَهل الجاهلية فعبدوه. ويَسُوعُ: اسم من أَسماء  الجاهلية.
مقاييس اللغة:
(سوع) السين والواو والعين يدلُّ على استمرار الشّيء ومُضيِّه. من ذلك  السَّاعة *سمِّيت بذلك. يقال جاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وسُوَاعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وذلك أنَّه شيءٌ يمضي ويستمرّ. ومن ذلك قولهم عاملته مُساوعةً، كما يقال مياومَة، وذلك من السَّاعة. ويقال أَسَعْتُ الإبلَ إساعةً، وذلك إذا أهملتَها حتَّى تمرَّ على وجهها.وساعت فهي تَسُوع. ومنه يقال هو ضائع سائع. وناقة مِسياعٌ، وهي التي تذهب في المرعى. والسِّياع: الطِّين فيه التِّبن.
القاموس المحيط:
سُوعٌ، بالضم قَبيلَةٌ باليمن. والساعَةُ جُزْءٌ من أجْزاءِ الجَديدَيْنِ، والوَقْتُ الحاضِرُ،
ج: ساعاتٌ وساعٌ، والقيامَةُ، أو الوَقْتُ الذي تقومُ فيه القيامةُ، والهالِكونَ، كالجاعَةِ للجِياعِ.
وساعَةٌ سَوْعاءُ: شديدةٌ. وسُواعٌ، بالضم والفتح، وقَرَأ به الخَليلُ: صَنَمٌ عُبِدَ في زَمَنِ نوح، عليه الصلاة والسلام، فَدَفَنَه الطوفانُ، فاسْتَثارَهُ إبليسُ، فَعُبِدَ وصارَ لهُذَيْلٍ، وحُجَّ إليه. وساعَتِ الإِبِلُ، تَسوعُ: تَخَلَّتْ بِلا راعٍ، وهو ضائعٌ سائعٌ. وبعدَ سَوْعٍ من الليلِ، وسُواعٍ، كغرابٍ: بعدَ هَدْءٍ. وكغرابٍ، وبُرَحاءَ: المَذْيُ، أو الوَدْيُ، وفي الحديثِ: " في السُّوَعاءِ الوُضوءُ " . وسُعْ سُعْ: أمْرٌ بتَعَهُّدِ سُوَعائِهِ. وناقةٌ مِسْياعٌ، كمِصْباحٍ: تَدَعُ ولَدَها حتى تأكُلَهُ السِّباعُ، واوِيَّةٌ يائيَّةٌ.
وأساعَهُ: أهْمَلَهُ، وضَيَّعَه. وأسْوَعَ: انْتَقَلَ من ساعَةٍ إلى سَاعَةٍ، أو تأخَّرَ ساعَةً، و الرجُلُ: انْتَشَرَ ثم مَذَى، و الحِمارُ: أرْسَلَ غُرْمولَهُ. وهذا مُسَوَّعٌ له، كمعظمٍ: مُسَوَّغٌ له. وعامَلَهُ مُساوَعَةً: من الساعةِ، كمُياوَمَةً من اليومِ.
تاج العروس:
سوع
سُوعٌ بالضَّمّ : قبيلةٌ باليمن قال النابغةُ الذُّبْيانيُّ :
مُسْتَشْعِرينَ قَدَ الْقَوْا في دِيارِهمُ ... دُعاءَ سُوعٍ ودُعْمِيٍّ وأَيُّوبِ ويُروى : دَعْوَى يَسُوعَ وكلُّها من قبائلِ اليمن . والساعَة : جُزءٌ من أجزاءِ الجَديدَيْنِ الليلِ والنهارِ قاله الليث وهما أَرْبَعٌ وعِشرونَ ساعًةً وإذا اعْتَدَلا فكلُّ واحدٍ منهما ثِنْتا عَشَرَةَ ساعةً . في الصحاح : الساعةُ : الوَقتُ الحاضِر ويُعَبِّرُ عن جزءٍ قليلٍ من الليلِ والناهرِ يقال : جَلَسْتُ عندَك ساعةً : أي وَقْتَاً قليلاً ج : ساعاتٌ وساعٌ وأنشدَ للقُطاميِّ :
وكُنَّا كالحَريقِ أصابَ غابا ... فَيَخْبو ساعةً ويَهُبُّ ساعا
السَّاعة : القِيامَة كما في الصحاحِ . وهو مَجازٌ قال الله عزّ وجَلَّ : " اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ " " يَسْأَلونَكَ عنِ السّاعةِ " " وَعِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ " تَشبيهاً بذلكَ لِسُرعَةِ حِسابِه . السَّاعَةُ : الوَقْتُ الذي تَقومُ فيه القِيامَةُ سُمِّيَت بذلكَ لأَنَّها تَفجأُ النّاس في ساعَةٍ فيموت الخَلْقُ كلُّهُم بصيحةٍ واحدةٍ قاله الزّجّاجُ ونقله الأَزْهَرِيُّ . وقال الرَّاغِبُ في المُفردات وتَبعَه المُصنِّفُ في البَصائر ما نَصُّه : وقِيلَ : السَّاعاتُ التي هي القيامَةُ ثلاثٌ : السّاعَةُ الكُبرى وهي بعث النّاس للمُحاسَبَةِ وهي التي أَشارَ إليها النَّبيُّ صلّى الله عليه وسلَّم بقوله : " لا تَقومُ السّاعَةُ حتّى يَظْهَرَ الفُحْشُ والتَّفَحُّشُ وحتّى يُعْبَدَ الدِّينارُ والدِّرْهَمُ " وذكَرَ أُموراً لمْ تحدُث في زَمانه ولا بعدَه . والسَّاعَةُ الوُسطى وهي مَوتُ أَهل القَرْنِ الواحِدِ وذلكَ نَحو ما رُوي أَنَّه رأَى عَبْد الله بنَ أَنيسٍ فقال : " إنْ يَطُلْ عُمْرُ هذا الغُلامِ لم يَمُتْ حتّى تقومَ السّاعَةُ " فقيل : إنَّه آخرُ مَن ماتَ من الصَّحابَة . والسّاعةُ الصُّغرى : وهي مَوتُ الإنسانِ فساعَةُ كلِّ إنسانٍ : موتُهُ وهي المُشارُ إليها بقوله عزَّ وجَلَّ : " قد خَسِرَ الّذينَ كَذَّبوا بلقاءِ اللهِ حتّى إذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً " ومَعلومٌ أَنَّ هذا الخُسْرَ يَنالُ الإنسانَ عندَ مَوتِه وعلى هذا رُوِيَ أَنَّه كانَ إذا هبَّتْ ريحٌ شَديدةٌ تَغيَّرَ لونُه صلّى الله عليه وسلَّم فقال : تَخَوَّفْتُ السّاعَةَ " وقال : " ما أَمُدُّ طَرْفي ولا أَغُضُّها إلاّ وأَظُنُّ السّاعةَ قد قامَتْ " بمعنى مَوتِه صلّى الله عليه وسلَّم . قال ابْن الأَعْرابِيِّ : السّاعةُ : الهَلْكَى كالجاعَةِ للجِياعِ والطّاعَة للمُطيعينَ . وساعَةٌ سَوعاءُ أَي شديدَةٌ كما يُقالُ : ليلَةٌ لَيلاءُ نقله الجَوْهَرِيُّ . وسُواعٌ بالضَّمِّ في قوله تعالى : " ولا تَذَرُنَّ وَدّاً ولا سُواعاً " والفتح لُغةٌ فيه وبه قرأَ الخليلُ : اسْمُ صنَمٍ كانَ لهَمْدانَ وقيل : عُبِدَ في زَمَنِ نوحٍ عليه السّلامُ فدفنَه الطّوفانُ فاستثارَه إبليسُ لأَهل الجاهليَّةِ فعُبِدَ من دون الله عزَّ وجَلَّ كذا نصّ الليث زادَ الجَوْهَرِيُّ : ثمَّ صار لِهُذَيْلٍ وكان برُهاط وحُجَّ إليه قال أَبو المُنذِر : ولم أَسمع بذكرِه في أَشعار هُذَيْلٍ . وقد قال رجُلٌ من العرب :
تَراهُم حَوْلَ قَيلِهِم عُكوفاً ... كما عكَفَتْ هُذَيْلُ على سُواعِ
يَظَلُّ جَنابَهُ برُهاطَ صَرْعَى ... عَتائِرُ من ذَخائرِ كُلِّ راع
وساعَتِ الإبِلُ تَسوعُ سَوْعاً كما في الصِّحاح وتَسيعُ سَيْعاً وهذه عن شَمِرٍ : تَخّلَّتْ بلا راعٍ ومنه قولُهُم : هو ضائعٌ سائعٌ كما في الصِّحاحِ أَي مُهمَلٌ . جاءَنا بعدَ سَوْعٍ من الليلِ وسُواع كغُرابٍ أَي بعدَ هَدْءٍ منه نقله الجَوْهَرِيّ أَو بعدَ ساعةٍ منه . السُّواعُ والسُّوَعاءُ كغُرابٍ وبُرَحاءَ : المَذْيُ زادَ شَمِرٌ : الذي يخرُجُ قبلَ النُّطْفَةِ أَو الوَدْيُ وفي الحديث : " في السُّوَعاءِ الوُضوءُ " وقال أَبو عبيدةَ لِرؤْبَةَ : ما الوَدْيُ ؟ فقال : يُسَمَّى عندَنا السُّوَعاءَ . يقال للرَّجُل : سُعْ سُعْ بضَمِّهِما أَمْرٌ بتَعَهُّدِ سُوَعائه عن ابن الأَعرابيّ . وناقَةٌ مِسياعٌ كمِصباح هي التي تدع ولدَها حتَى تأْكُلَه السِّباعُ قاله شَمِرٌ واوِيَّةٌ يائيَّةٌ من ساعَتْ وتَسوعُ وتَسيعُ كما تقدَّم يقال : رُبَّ ناقَةٍ تَسيعُ ولَدَها حتّى تأْكُلَه السِّباعُ أَي تُهملُه وتُضَيِّعُه . وأَساعَه : أَهملَه وضيَّعَه يقال : أَسَعْتُ الإبلَ أَي أَهملْتُها فساعَتْ نقله الجَوْهَرِيّ قال الرَّاغِبُ : وقد تُصُوِّرَ الإهمالُ من السّاعةِ . وأَسْوَعَ الرَّجُلُ : انتقلَ من ساعَةٍ إلى ساعةٍ . نقله الزَّجّاجُ . أَسْوَعَ : تأَخَّرَ ساعةً عن ابنِ عَبّادٍ . قال : أَسْوَعَ الرَّجُلُ وغيرُه إذا انْتشَرَ ثمَّ مَذى . قال غيرُه : أَسْوَعَ الحِمارُ : إذا أَرْسَلَ غُرْمولَهُ . يقال : هذا مُسَوَّعٌ له كمُعَظَّمٍ أَي مُسَوَّغٌ له بالغين المُعجَمَةِ . وعاملَهُ مُساوَعَةً من السّاعةِ كمُياوَمَةً من اليومِ قال الجَوْهَرِيُّ : ولا يُستعمل منها إلاّ هذا . وممّا يُستدرَكُ عليه : أَساعَ الرَّجُلُ إساعَةً : انتقلَ من ساعةٍ إلى ساعة نقله الزّجّاج . ومُسَوَّعُ كمُعَظَّم : مدينةٌ من مُدُنِ الحَبشَةِ بالقربِ من اليَمَنِ . وساوَعَهُ سِواعاً : اسْتأْجَرَه للسّاعة . والسّاعُ والسّاعةُ : المَشَقَّة والسّاعةُ : البُعْدُ وقال رجُلٌ لأَعرابيَّةٍ : أَينَ مَنزِلُكِ ؟ فقالت :
أَمّا علَى كَسْلانَ وَانٍ فساعَةٌ ... وأَمّا على ذي حاجَةٍ فيَسيرُ وقِيلَ : السُّوَعاءُ : القَيءُ . وأَسْوَعَ الرَّجُلُ إذا تعهَّدَ سُوَعاءَهُ . ورَجُلٌ سُواعِيٌّ : من السُّواعِ عن ابْن الأَعْرابِيّ . ورَجُلٌ مُسيعٌ : مُضيعٌ . ومِسياعٌ للمالِ : مِضياع . وأَنشدَ ابن برّيّ :
ويلُ أمِّ أَجْيَاد شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ ... أَبي عِيالٍ قليلِ الوَفْرِ مِسياعِ أُمُّ أَجياد : شاةٌ وصفَها بالغُزْرِ وشاةً : مَنصوبٌ على التَّمييزِ . وسُيوع : اسمٌ من أَسماءِ الجاهليَّةِ وقيل : بَطْنٌ باليَمَن

##### Türkçe

سوع
**سَاعَ** - **يَسُوعُ** - **سَاعَة** - **سُوَاع**
**سَاعَ** - **يَسًوْعُ** + varlık veya vakit: geçip gider ve gider ve zayi olur.
**سَاعَة**: “**فـَعـْلة**” vezni üzere, **سَاعَ - يَسُوعُ**’dan “bir kere için mef‘ûl” manasında isim-fiildir: zamandan bir miktar veya bir süre: bir fiil veya bir işin sürüp aldığı belirli bir vaktin toplamının bir parçasını teşkil eden, vakitten tayin edilmiş ve hususî süre.
Ve o, ıstılahta: “gündüzden bir saat - gündüzden bir saat”: gündüz vaktinin yirmi dört parçasından bir parçadır.
Kur’ân’da **الساعة**: Allah’ın, insanlara gelecek olan zamandan (dehrden) başkası değil de istediği bir parçaya delâlet eden Kur’ânî ıstılahî bir lafızdır; o, dirilişin ve âhiret gününün içinde olacağı parçadır.
**سُوَاع**: “**فـُِعال**” vezni üzere, **سَاعَ - يَسُوعُ**’dan mübalağa isim-fiilidir: vaktin geçip gitmesi ve zayi olması; ve o, Nûh kavminin ve câhiliye devrinde Arapların tapmakta olduğu bir putun özel adıdır.
Ve lafız, “geçip gidebilecek yahut geçmiş veya vuku bulacak bir fiilin geçirdiği/sürdüğü zaman müddetini beyan eden lafızlar” grubuna mensuptur; bu müddetin uzunluğuna göre sıralanmıştır; ve onlar şunlardır:
**ساعَ - يَسوْعُ**، **لال - يَلِيْلُ**، **يَامَ - يَيُومُ**، **أَمِدَ - يَأْمَدُ**، **مَلا - يَمْلو**، **دَهَرَ - يَدْهَرُ**

saat
 	﴿Ve her ümmet için bir ecel vardır; ecelleri geldiği vakit ne bir **ساعة** geri kalırlar ne de ileri geçerler (34)﴾ A‘râf ﴿De ki: Allah’ın dilediği müstesna, kendim için ne bir zarar ne bir fayda mülkiyetine sahibim; her ümmet için bir ecel vardır; ecelleri geldiği vakit ne bir **ساعة** geri kalırlar ne de ileri geçerler (49)﴾ Yûnus
 	﴿Eğer Allah insanları zulümleri sebebiyle yakalayıverseydi, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı; fakat onları adı konmuş bir ecele kadar erteler; ecelleri geldiği vakit ne bir **ساعة** geri kalırlar ne de ileri geçerler (61)﴾ Nahl ﴿De ki: Sizin için bir günün vaadi vardır; ondan ne bir **ساعة** geri kalırsınız ne de ileri geçersiniz (30)﴾ Sebe’

gündüzden bir saat
 ﴿Ve onları haşredeceği gün, sanki gündüzden bir **ساعة**dan başka kalmamışlar gibi; aralarında tanışırlar; Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar ziyana uğramıştır ve hidayete ermiş değillerdi (45)﴾ Yûnus ﴿Öyleyse sabret; azim sahipleri olan resuller sabrettiği gibi; ve onlar için acele etme; sanki kendilerine vaad olunanı gördükleri gün, gündüzden bir **ساعة**dan başka kalmamışlardır; bir tebliğdir; artık fasık kavimden başkası helâk edilir mi? (35)﴾ Ahkâf

sıkıntı saati
 ﴿Andolsun Allah, sıkıntı **ساعة**sinde ona uyan Peygambere, muhacirlere ve ensara—onlardan bir grubun kalpleri neredeyse kayacak olduktan sonra—tevbe nasip etti; sonra onların tevbesini kabul etti; şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatli, çok merhametlidir (117)﴾ Tevbe

**الساعة**
 ﴿Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar ziyana uğramıştır; nihayet **الساعة** onlara ansızın geldiği vakit: “Vay hasretimize! onda kusur ettiğimiz şeye!” derler; ve onlar yüklerini sırtlarında taşırlar; dikkat edin, ne kötü yükleniyorlar (31)﴾ En‘âm ﴿Kâfir olanlar, **الساعة** onlara ansızın gelinceye yahut kısır bir günün azabı gelinceye kadar ondan şüphe içinde olmaya devam ederler (55)﴾ Hac
 	﴿Allah’ın azabından bir örtü onların üzerine gelmesinden yahut **الساعة**ın onlara ansızın gelmesinden—onlar farkında değilken—emin mi oldular? (107)﴾ Yûsuf ﴿**الساعة**ın onlara ansızın gelmesinden—onlar farkında değilken—başkasını mı bekliyorlar? (66)﴾ Zuhruf
 	﴿**الساعة**ın onlara ansızın gelmesinden—onlar farkında değilken—başkasını mı bekliyorlar? (66)﴾ Zuhruf ﴿**الساعة**ın onlara ansızın gelmesinden başka neyi bekliyorlar? Artık onun alâmetleri gelmiştir; kendilerine geldiği vakit, onlara öğüt nereden? (18)﴾ Muhammed
 	﴿**الساعة**ın onlara ansızın gelmesinden başka neyi bekliyorlar? Artık onun alâmetleri gelmiştir; kendilerine geldiği vakit, onlara öğüt nereden? (18)﴾ Muhammed ﴿**الساعة** yaklaştı ve ay yarıldı (1)﴾ Kamer
 	﴿Kâfir olanlar dedi ki: “**الساعة** bize gelmez.” De ki: “Hayır; gaybı bilen Rabbime andolsun, elbette size gelecektir; göklerde ve yerde zerre ağırlığı ondan gizli kalmaz; bundan daha küçük de daha büyük de yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın.” (3)﴾ Sebe’ ﴿Andolsun, kendisine dokunan bir zarardan sonra ona tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: “Bu benimdir; ve ben **الساعة**ın kaim olacağını sanmıyorum; ve Rabbime döndürülürsem, şüphesiz benim için O’nun katında elbette daha güzeli vardır.” der; elbette kâfir olanlara yaptıklarını haber vereceğiz ve elbette onlara ağır bir azaptan tattıracağız (50)﴾ Fussilet
 	﴿**الساعة**ın kopacağı gün, suçlular: “Bir **ساعة**dan başka kalmadık.” diye yemin ederler; işte böyle çevriliyorlardı (55)﴾ Rûm ﴿**الساعة**ın kopacağı gün, suçlular ümitsizliğe düşerler (12)﴾ Rûm ﴿**الساعة**ın kopacağı gün, o gün ayrılırlar (14)﴾ Rûm ﴿Ateş: ona sabah akşam arz olunurlar; ve **الساعة**ın kopacağı gün: “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun.” (46)﴾ Gâfir ﴿Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır; ve **الساعة**ın kopacağı gün, o gün bâtıla sapanlar ziyana uğrar (27)﴾ Câsiye
 	﴿Ey insanlar! Rabbinizden sakının; şüphesiz **الساعة**ın zelzelesi büyük bir şeydir (1)﴾ Hac ﴿Bilakis **الساعة** onların vaadidir; ve **الساعة** daha dehşetli ve daha acıdır (46)﴾ Kamer
 	﴿Ve ben **الساعة**ın kaim olacağını sanmıyorum; ve Rabbime döndürülürsem, elbette ondan daha hayırlı bir dönüş yeri bulacağım (36)﴾ Kehf ﴿Andolsun, kendisine dokunan bir zarardan sonra ona tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: “Bu benimdir; ve ben **الساعة**ın kaim olacağını sanmıyorum; ve Rabbime döndürülürsem, şüphesiz benim için O’nun katında elbette daha güzeli vardır.” der; elbette kâfir olanlara yaptıklarını haber vereceğiz ve elbette onlara ağır bir azaptan tattıracağız (50)﴾ Fussilet
 	﴿Sana **الساعة** hakkında sorarlar: onun demir atması ne zamandır? (42)﴾ Nâzi‘ât ﴿Sana **الساعة** hakkında sorarlar: onun demir atması ne zamandır? De ki: “Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır; onun vaktinde onu ancak O açığa çıkarır; göklerde ve yerde ağır gelmiştir; size ancak ansızın gelir; sana, sanki sen ondan haberdarmışsın gibi sorarlar.” De ki: “Onun ilmi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.” (187)﴾ A‘râf
 	﴿Sana **الساعة** hakkında sorarlar: onun demir atması ne zamandır? De ki: “Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır; onun vaktinde onu ancak O açığa çıkarır; göklerde ve yerde ağır gelmiştir; size ancak ansızın gelir; sana, sanki sen ondan haberdarmışsın gibi sorarlar.” De ki: “Onun ilmi ancak Allah katındadır; fakat insanların çoğu bilmezler.” (187)﴾ A‘râf ﴿İnsanlar sana **الساعة** hakkında sorar; de ki: “Onun ilmi ancak Allah katındadır; ve sana ne bildirir; belki **الساعة** yakın olur.” (63)﴾ Ahzâb
 	﴿Allah, kitabı hak ile ve mizanı indiren O’dur; ve sana ne bildirir; belki **الساعة** yakındır (17)﴾ Şûrâ ﴿İnsanlar sana **الساعة** hakkında sorar; de ki: “Onun ilmi ancak Allah katındadır; ve sana ne bildirir; belki **الساعة** yakın olur.” (63)﴾ Ahzâb
 	﴿Gökleri ve yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık; ve şüphesiz **الساعة** elbette gelecektir; öyleyse güzel bağışlamayla bağışla (85)﴾ Hicr ﴿Şüphesiz **الساعة** gelecektir; neredeyse onu gizleyeceğim; her nefis çalıştığıyla cezalandırılsın diye (15)﴾ Tâhâ
 	﴿Ve şüphesiz **الساعة** gelecektir; onda şüphe yoktur; ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltecektir (7)﴾ Hac ﴿Şüphesiz **الساعة** elbette gelecektir; onda şüphe yoktur; fakat insanların çoğu iman etmez (59)﴾ Gâfir
 	﴿Gayb ile Rablerinden korkanlar; ve onlar **الساعة**dan ürperenlerdir (49)﴾ Enbiyâ
 	﴿Ve böylece onları ortaya çıkardık ki Allah’ın vaadinin hak olduğunu ve **الساعة**ın onda şüphe olmadığını bilsinler; hani aralarında işlerini çekişiyorlardı da: “Onların üzerine bir bina yapın; Rableri onları daha iyi bilir.” dediler; işlerinde galip gelenler dedi ki: “Elbette onların üzerine bir mescid edineceğiz.” (21)﴾ Kehf ﴿Ve denildiği vakit: “Allah’ın vaadi haktır ve **الساعة**da şüphe yoktur.” siz dediniz ki: “Biz **الساعة** nedir bilmiyoruz; ancak bir zan zannediyoruz; ve biz kesin kanaat sahibi değiliz.” (32)﴾ Câsiye
 	﴿Ve denildiği vakit: “Allah’ın vaadi haktır ve **الساعة**da şüphe yoktur.” siz dediniz ki: “Biz **الساعة** nedir bilmiyoruz; ancak bir zan zannediyoruz; ve biz kesin kanaat sahibi değiliz.” (32)﴾ Câsiye
 	﴿Şüphesiz Allah: **الساعة**ın ilmi O’nun katındadır; ve yağmuru indirir; ve rahimlerde olanı bilir; ve hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez; ve hiçbir nefis hangi yerde öleceğini bilmez; şüphesiz Allah bilendir, haberdardır (34)﴾ Lokmân ﴿Mülkü göklerin ve yerin ve ikisi arasındakilerin olan ne yücedir; ve **الساعة**ın ilmi O’nun katındadır; ve O’na döndürüleceksiniz (85)﴾ Zuhruf

﴿Kıyametin ilmi O’na döndürülür; onun kılıflarından meyvelerden ne çıkar, hiçbir dişi ne taşır ve ne doğurur ki ancak O’nun ilmiyle (olsun). Ve o gün onlara seslenir: “Ortaklarım nerede?” Derler ki: “Sana bildirdik; bizden hiçbir şahit yoktur.”(47)﴾ **فصلت** ﴿Ve şüphesiz o, kıyamet için bir ilimdir; artık onun hakkında şüphe etmeyin ve bana uyun; bu dosdoğru bir yoldur.(61)﴾ **الزخرف**
 	﴿Ve şüphesiz o, kıyamet için bir ilimdir; artık onun hakkında şüphe etmeyin ve bana uyun; bu dosdoğru bir yoldur.(61)﴾ **الزخرف** ﴿Ona, ona iman etmeyenler acele eder; iman edenler ise ondan korkup titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. Dikkat edin: Kıyamet hakkında çekişenler, elbette uzak bir sapıklık içindedirler.(18)﴾ **الشورى**
 	﴿Bilakis, kıyameti yalanladılar; ve kıyameti yalanlayan için alevli bir ateş hazırladık.(11)﴾ **الفرقان** ﴿Ona, ona iman etmeyenler acele eder; iman edenler ise ondan korkup titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. Dikkat edin: Kıyamet hakkında çekişenler, elbette uzak bir sapıklık içindedirler.(18)﴾ **الشورى**
 	﴿De ki: Kim sapıklık içinde ise, Rahmân ona bir uzatma uzatsın; nihayet kendilerine vaad olunanı gördükleri zaman—ya azabı ya da kıyameti—artık kim yer bakımından daha kötü ve asker bakımından daha zayıf olduğunu bileceklerdir.(75)﴾ **مريم** ﴿De ki: Bana haber verin; eğer size Allah’ın azabı gelirse yahut size kıyamet gelirse, eğer doğru iseniz Allah’tan başkasını mı çağırırsınız?(40)﴾ **الأنعام**
 	﴿Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır; kıyametin işi ancak göz kırpması gibi, yahut o daha yakındır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.(77)﴾ **النحل** ﴿Bizim emrimiz ancak bir tek (emir)dir; göz kırpması gibi.(50)﴾  **القمر**

سواعا
 ﴿Ve dediler ki: “İlahlarınızı sakın bırakmayın; ve sakın **ودا**’yı, ne **سواعا**’yı, ne **يغوث**’u, ne **يعوق**’u, ne de **نسرا**’yı bırakmayın.”(23)﴾ **نوح**

مختار الصحاح
● [سوع] س و ع: **السَّاعَةُ** şimdiki vakittir; çoğulu **السَّاعُ** ve **الساعاتُ**’tır. Onunla muamele etti: **مُساوَعةً**; **الساعة**’den (türetilmiştir); tıpkı “günden” **مياومة** dediğin gibi. Bu ikisinden ancak bu kullanılır. Ve **السَّأعةُ** kıyamettir. Ve **سُواعٌ** (ötre ile) Nûh kavmi için olan bir putun adıdır—aleyhisselâm.

الراغب
ساعة
- **الساعة**: zamanın parçalarından bir parçadır; ve onunla kıyamet ifade edilir. Dedi ki: ﴿**اقتربت الساعة**﴾ [**القمر**/1], ﴿**يسألونك عن الساعة**﴾ [**الأعراف**/187], ﴿**وعنده علم الساعة**﴾ [**الزخرف**/85]; bununla (kıyametle) O’nun hesabının süratine benzetme olarak; nitekim dedi ki: ﴿**وهو أسرع الحاسبين**﴾ [**الأنعام**/62]; yahut şu sözüyle dikkat çektiği şeye binaen: ﴿**كأنهم يوم يرونها لم يلبثوا إلا عشية أو ضحاها**﴾ [**النازعات**/46], ﴿**لم يلبثوا إلا ساعة من نهار**﴾ [**الأحقاف**/35], ﴿**ويوم تقوم الساعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة**﴾ [**الروم**/55]. Birincisi kıyamettir; ikincisi ise zamandan az bir vakittir.
Ve denildi ki: kıyamet olan saatler üçtür: **الساعة الكبرى**; o, insanların muhasebe için diriltilmesidir; ve o, onun—aleyhisselâm—şu sözüyle işaret ettiği şeydir: (Fuhuş ve fuhşun açığa vurulması ortaya çıkıncaya ve dirhem ile dinara tapılıncaya kadar kıyamet kopmaz) (hadisi Ahmed, Abdullah b. Ömer’den çıkarmıştır; dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم dedi: (Fuhuş ve fuhşun açığa vurulması, akrabalık bağının koparılması ve komşuluğun kötü olması ortaya çıkıncaya kadar kıyamet kopmaz). Bak: **المسند** 2/162) ve bunun dışında; ve onun zamanında da ondan sonra da vuku bulmamış şeyleri zikretti. Ve **الساعة الوسطى**; o, bir tek neslin ehlinin ölmesidir; bu, yaklaşık olarak şu rivayet edilene göredir: Abdullah b. Enîs’i gördü de dedi ki: (Bu oğlanın ömrü uzarsa, kıyamet kopuncaya kadar ölmez) (hadis, Enes b. Mâlik’ten: Bir adam dedi: “Yâ Resûlallah, kıyamet ne zaman kopar?” Yanında Ensâr’dan bir oğlan vardı; ona Muhammed denirdi. Dedi ki: (Bu yaşarsa, ihtiyarlığa erişmeden önce kıyamet kopsa umulur). Ahmed **مسنده**’de 3/270; Müslim 2269; Buhârî **الأدب**’de, **فتح الباري** 10/553; oğlanın adı Muhammed). Denildi ki: O, sahâbeden ölenlerin sonuncusudur. Ve **الساعة الصغرى**; o, insanın ölmesidir; her insanın saati onun ölümüdür; ve şu sözüyle işaret edilendir: ﴿**قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة**﴾ [**الأنعام**/31]. Ve malumdur ki bu hasret insana ölümü anında erişir; şu sözü sebebiyle: ﴿**وأنفقوا مما رزقناكم من قبل أن يأتي أحدكم الموت فيقول...**﴾ âyet [**المنافقون**/10]. Ve buna göre şu sözü: ﴿**قل أرأيتكم إن أتاكم عذاب الله أو أتتكم الساعة**﴾ [**الأنعام**/40]. Ve rivayet edildi ki, şiddetli bir rüzgâr estiği zaman onun—aleyhisselâm—rengi değişirdi; dedi ki: (Saatten korktum) (hadis, Âişe’den: Dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم rüzgârın şiddetlendiğini gördüğü zaman yüzü değişirdi. Ahmed 6/66; Buhârî **الاستسقاء**’da. **فتح الباري** 2/520; “تخوفت...” sözünü olmaksızın), ve dedi ki: (Gözümü uzatmam ve onu kısmam ki, ancak saatin kalkmış olduğunu zannederim) (onu bulmadım); yani onun ölümü. Ve denir: Onunla muamele ettim: **مساوعة**; şu gibi: **معاومة** ve **مشاهرة**. Ve bize geceden **سوع**’dan sonra geldi; ve **سواع** (yani): onun sükûnetinden sonra yahut bir saatten sonra. Ve saatten ihmal tasavvur edildi; bu sebeple denildi: Develeri **أسعت**; onu **أسيعها**; ve o, kaybolmuş **سائع**’dır. Ve **سواع**: bir putun adıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ودا ولا سواعا**﴾ [**نوح**/23].

ملخص اللسان
1.     Şey **وساع** etti: **سَوْعاً**; kayboldu; ve o, kaybolmuş **سائِعٌ**’dır. Ve onu **أَساعَه**: onu kaybettirdi. Ve adam **مُسِيعٌ**: **مُضِيعٌ**. Ve adam **مِضْياعٌ** **مِسْياعٌ**: mal için,
2.     Develer **وساعَتِ** etti: **سَوْعاً**; otlakta gitti ve dağılıp yayıldı. Ve ben onu **أَسَعْتُها**,
3.     Ve **الساعة** aslında iki mânaya ıtlak olunur: birincisi, gün ve gecenin toplamı olan yirmi dört parçadan bir parçanın ifadesi olmasıdır; ikincisi, gündüzün yahut gecenin az bir parçasının ifadesi olmasıdır. Denir: “Senin yanında gündüzden bir **ساعة** oturdum”; yani ondan az bir vakit; sonra kıyamet gününün adı için ödünç alındı.
4.     Ve **السّاعُ** ve **السّاعةُ**: meşakkat.
5.     Ve **الساعة**: uzaklık;
6.     Kur’ân’ın tamamında **الساعة**’nin mânası, kıyametin kalktığı vakittir; onun muradı: o, hafif bir saattir; onda büyük bir iş vuku bulur; kıyametin kalktığı vaktin azlığından dolayı ona **ساعة** adını verdi.
7.     Ve bize geceden **سَوْعٍ**’dan sonra ve **سُواع**’dan sonra geldi; yani onun sükûnetinden sonra yahut bir saatten sonra

لسان العرب

● - سوع: **الساعة**: gecenin ve gündüzün parçalarından bir parça; çoğulu **ساعاتٌ** ve **ساعٌ**’dır; **القطامي** dedi ki:
وكُنّا كالحَرِيقِ لَدَى كِفاح،
فَيَخْبُو ساعةً ويَهُبُّ ساعَا

**ابن بري** dedi: Bu beytin صدر’ında meşhur olan:
وكنّا كالحَريقِ أَصابَ غابا

Bunun küçültmesi **سويعة**’dır. Gece ve gündüz birlikte yirmi dört saattir; ikisi itidal edince, her birisi on iki saattir. Ve bize geceden **سَوْعٍ**’dan sonra ve **سُواع**’dan sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra yahut bir saatten sonra. Ve **الساعةُ**: hazır vakittir. Ve Yüce Allah’ın sözü:
ويوم تقوم الساعة يُقْسِمُ المجرمون؛

**الساعة** ile, kıyametin kalktığı vakti kasteder; bu yüzden, hangi saat olduğu tanımlansın diye terk edildi; çünkü kıyamete **ساعة** adı verilirse, buna göre; ve **الساعة**: kıyamettir. **الزجاج** dedi: **الساعة** kulların صَعْق olduğu vaktin ve diriltildikleri vaktin ve kıyametin kalktığı vaktin adıdır; insanları bir saat içinde ansızın bastığı için **ساعة** diye adlandırıldı; böylece mahlûkatın hepsi, Allah عز وجل’in zikrettiği ilk çığlık عندında ölür; şöyle dedi: إِن كانت إِلا صيحة واحدة فإِذا هم خادمون. Ve hadiste **الساعة** zikredildi (*Onun “**ذكر الساعة**” sözü: kıyamet günüdür.*), ve onun **الساعة** olduğu açıklandı; Kur’an ve hadiste onun zikri tekrarlandı. Ve **الساعة** aslında iki manaya ıtlak olunur: birincisi, gün ve gecenin toplamı olan yirmi dört parçadan bir parça hakkında ibare olması; ikincisi, gündüzün yahut gecenin az bir parçası hakkında ibare olması. Denir: “Senin yanında gündüzden bir **ساعة** oturdum” yani ondan az bir vakit; sonra kıyamet gününün adına استعارة edildi. **الزجاج** dedi: Kur’an’ın tamamında **الساعة**’nın manası, kıyametin kalktığı vakittir; yani o, içinde büyük bir işin meydana geldiği hafif bir saattir; kıyametin kalktığı vaktin azlığından dolayı ona **ساعة** adını verdi. Ve **ساعةٌ سوْعاءُ**: şiddetli; nitekim **لَيْلةٌ لَيْلاءُ** denir. Ve **ساوَعَه مُساوَعةً وسِواعاً**: onu saatle kiraladı yahut onunla muamele etti. Ve onunla **مُساوَعة** muamele etti; yani saatle yahut saatlerle; nitekim “günden **مُياوَمةً** muamele etti” denir; ikisinden de ancak bu kullanılır. Ve **السّاعُ** ve **السّاعةُ**: meşakkat. Ve **الساعة**: uzaklık; ve bir adam bir bedevî kadına dedi: “Senin menzilin nerede?” O dedi ki:
أَمَّا على كَسْلانَ وانٍ فَساعةٌ،
وأَمَّا على ذِي حاجةٍ فَيَسِيرُ

**الأَزهري** **ابن الأَعرابي**’den hikâye etti; dedi ki: **السُّواعِيُّ** **السُّواعِ**’dan alınmıştır; o **المذْيُ**’dir ve o **السُّوَعاءُ**’dır. Dedi ki: “**سُعْ سُعْ**” denir; ona **سُوَعاءَه**’ini gözetmesini emrettiğin zaman. Ve **أَبو عبيدة** **رؤبة**’ye dedi: “**الوَدْيُ** nedir?” O dedi: “Bizim yanımızda **السُّوَعاءَ** diye adlandırılır.” Ve **شمر**’den hikâye edildi: **السُّوَعاءُ** uzatılmıştır; **النطفة**’den önce çıkan **المذْي**’dir; ve adam **أَسْوَعَ** ve **أَنْشَرَ** olmuştur; bunu yaptığı zaman. Ve **السُّوَعاءُ**—med ile ve kasr ile—: **المَذْي**; ve denildi: **الوَدْيُ**; ve denildi: **القَيْءُ**. Ve hadiste: **السُّوَعاءِ**’da abdest vardır; onu **المذي** ile tefsir etti ve dedi ki: o, **السين**’in dammesi, **الواو**’nun fethası ve med iledir. Ve **ساعَتِ الإِبلُ سَوْعاً**: mer’ada gitti ve salıverildi; ve ben onu **أَسَعْتُها**. Ve **ناقة مِسْياعٌ**: mer’ada giden; hafiflik talebiyle, kesreye yakınlıkla birlikte, **الواو**’yu **ياء**’ya çevirdiler; ta ki sanki onu **السين** üzerinde vehmetmişler gibi. Ve **أَسَعْتُ الإِبل** yani onu ihmal ettim; böylece o **ساعَتْ** oldu; o **تَسُوعُ سَوْعاً**. Ve şey **ساعً سَوْعاً**: zayi oldu; ve o, zayi olan **سائِعٌ**’dır. Ve onu **أَساعَه**: onu zayi etti. Ve **رجل مُسِيعٌ**: zayi eden; ve **رجل مِضْياعٌ مِسْياعٌ**: mal için. Ve **ابن بري** şaire şu beyti inşad etti:
وَيْلُ مّ أَجْيادَ شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ
أَبي عِيالٍ، قَلِيلِ الوَفْرِ، مِسْياعِ

**أُم أَجياد**: bir koyunun adıdır; onu sütünün çokluğu ile vasfetti. Ve **شاةً** temyiz üzere mansuptur. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الساعةُ** helâk olanlar; ve **الطاعةُ** itaat edenler; ve **الجاعةُ** açlar.

Ve **سُواعٌ**: **هَمْدان**’ın bir putunun adıdır; ve denildi: Nuh kavminin idi—ona selam olsun—sonra **هُذَيْل**’e oldu; **رُهاط**’ta idi; ona haccederlerdi. **الأَزهري** dedi: **سُواعٌ** Nuh zamanında ibadet edilen bir putun adıdır—ona selam olsun—Allah onu tufan günlerinde boğdurdu ve onu gömdü; İblis onu cahiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece ona ibadet ettiler. Ve **يَسُوعُ**: cahiliye adlarından bir addır.

مقاييس اللغة:
(**سوع**) **السين** ve **الواو** ve **العين**, şeyin devamına ve geçip gitmesine delalet eder. Bundan: **السَّاعة**; bununla adlandırıldı. Denir: bize geceden **سَوْعٍ**’dan sonra ve **سُوَاعٍ**’dan sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra. Bu, çünkü o, geçip giden ve devam eden bir şeydir. Bundan: “Onunla **مُساوعةً** muamele ettim” sözleri; nitekim **مياومَة** denir; bu, **السَّاعة**’dandır. Ve denir: “Develeri **أَسَعْتُ** **إساعةً**”; bu, onları kendi hâllerine bıraktığın zaman; ta ki kendi yüzleri üzere geçip gitsinler. Böylece o **ساعت** olur; o **تَسُوع**. Ve ondan: “O, zayi **سائع**’dır” denir. Ve **ناقة مِسياعٌ**: o, mer’ada giden (dişi deve)dir. Ve **السِّياع**: içinde saman bulunan çamurdur.

القاموس المحيط:
**سُوعٌ**—damme ile—Yemen’de bir kabiledir. Ve **الساعَةُ** iki yeni şeyin (gece ve gündüzün) parçalarından bir parçadır; ve hazır vakittir;
çoğulu: **ساعاتٌ** ve **ساعٌ**; ve kıyamettir; yahut kıyametin kalktığı vakittir; ve helâk olanlardır; nitekim **الجاعَةِ** açlar içindir.
Ve **ساعَةٌ سَوْعاءُ**: şiddetli. Ve **سُواعٌ**—damme ve fetha ile; ve **الخَليلُ** onunla okudu—Nuh zamanında ibadet edilen bir puttur—ona salât ve selam olsun—tufan onu gömdü; İblis onu ortaya çıkardı; böylece ibadet edildi ve **هُذَيْل**’e oldu; ve ona haccedildi. Ve **ساعَتِ الإِبِلُ، تَسوعُ**: çobansız kaldı; ve o, zayi **سائع**’dır. Ve geceden **سَوْعٍ**’dan sonra ve **سُواعٍ**’dan sonra—**غرابٍ** gibi—: bir sükûnetten sonra. Ve **كغرابٍ** ve **بُرَحاءَ**: **المَذْيُ**; yahut **الوَدْيُ**. Ve hadiste: “**في السُّوَعاءِ الوُضوءُ**”. Ve **سُعْ سُعْ**: onun **سُوَعائِهِ**’ni gözetmeye dair bir emirdir. Ve **ناقةٌ مِسْياعٌ**—**كمِصْباحٍ**: yavrusunu bırakır; ta ki yırtıcılar onu yesin; **واوِيَّةٌ يائيَّةٌ**.
Ve onu **أساعَهُ**: onu ihmal etti ve zayi etti. Ve **أسْوَعَ**: bir saatten bir saate intikal etti; yahut bir saat gecikti. Ve adam: yayıldı sonra **مَذَى** oldu. Ve eşek: **غُرْمولَهُ**’unu saldı. Ve bu, onun için **مُسَوَّعٌ**’dur—**كمعظمٍ**: onun için **مُسَوَّغٌ**’dur. Ve onunla **مُساوَعَةً** muamele etti: saatten; nitekim günden **مُياوَمَةً**.

تاج العروس:
سوع
**سُوعٌ**—damme ile—Yemen’de bir kabiledir; **النابغةُ الذُّبْيانيُّ** dedi ki:
مُسْتَشْعِرينَ قَدَ الْقَوْا في دِيارِهمُ ... دُعاءَ سُوعٍ ودُعْمِيٍّ وأَيُّوبِ

Ve rivayet edilir: **دَعْوَى يَسُوعَ**; hepsi Yemen kabilelerindendir. Ve **الساعَة**: iki yeni şeyin (gece ve gündüzün) parçalarından bir parçadır; **الليث** söyledi; ve ikisi yirmi dört saattir; ikisi itidal edince, her birisi on iki saattir. **الصحاح**’ta: **الساعةُ**: hazır vakittir; ve gecenin ve gündüzün az bir parçası hakkında ifade eder. Denir: “Senin yanında bir **ساعةً** oturdum”: yani az bir vakit. Çoğulu: **ساعاتٌ** ve **ساعٌ**. Ve **القُطاميِّ** için şu beyti inşad etti:
وكُنَّا كالحَريقِ أصابَ غابا ... فَيَخْبو ساعةً ويَهُبُّ ساعا

**السَّاعة**: الصحاح’ta olduğu üzere kıyamet. Ve o bir mecazdır. Allah عزّ وجلّ dedi: " **اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ** " " **يَسْأَلونَكَ عنِ السّاعةِ** " " **وَعِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ** " onun hesabının süratine benzetme olarak.

**السَّاعَةُ**: kıyametin koptuğu vakit; ona bununla ad verilmiştir; çünkü o, insanlara bir saat içinde ansızın gelir; böylece mahlûkatın hepsi tek bir çığlıkla ölür; bunu **الزّجّاجُ** söylemiş, **الأَزْهَرِيُّ** nakletmiştir. **الرَّاغِبُ** **المُفردات**’ta dedi ve **المُصنِّفُ** **البَصائر**’de onu izledi; metni şudur: Denildi ki: kıyamet olan saatler üçtür: **السّاعَةُ الكُبرى**; o, insanların muhasebe için diriltilmesidir; ve o, Peygamber صلّى الله عليه وسلَّم’in şu sözüyle işaret ettiği şeydir: " **لا تَقومُ السّاعَةُ حتّى يَظْهَرَ الفُحْشُ والتَّفَحُّشُ وحتّى يُعْبَدَ الدِّينارُ والدِّرْهَمُ** " ve onun zamanında da ondan sonra da vuku bulmamış şeyler zikretti. Ve **السَّاعَةُ الوُسطى**; o, tek bir neslin ehlinin ölmesidir; bu, onun **عَبْد الله بنَ أَنيسٍ**’i gördüğü rivayet edilene benzer; şöyle dedi: " **إنْ يَطُلْ عُمْرُ هذا الغُلامِ لم يَمُتْ حتّى تقومَ السّاعَةُ** " denildi ki: o, sahabeden ölenlerin sonuncusudur. Ve **السّاعةُ الصُّغرى**: o, insanın ölmesidir; her insanın saati: onun ölümüdür; ve o, Allah عزَّ وجَلَّ’ün şu sözüyle işaret edilendir: " **قد خَسِرَ الّذينَ كَذَّبوا بلقاءِ اللهِ حتّى إذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً** " ve malumdur ki bu hüsran, insana ölümü sırasında erişir. Ve bunun üzerine rivayet olundu ki: şiddetli bir rüzgâr estiğinde rengi değişirdi صلّى الله عليه وسلَّم; dedi ki: " **تَخَوَّفْتُ السّاعَةَ** " ve dedi ki: " **ما أَمُدُّ طَرْفي ولا أَغُضُّها إلاّ وأَظُنُّ السّاعةَ قد قامَتْ** " Peygamber صلّى الله عليه وسلَّم’in ölümü manasında.

**ابْن الأَعْرابِيِّ** dedi: **السّاعةُ**: helâk olanlar; açlar için **الجاعَةِ** gibi ve itaat edenler için **الطّاعَة** gibi. Ve **ساعَةٌ سَوعاءُ** yani şiddetli; denildiği gibi: **ليلَةٌ لَيلاءُ**; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti.

Ve Allah تعالى’nın şu sözünde **سُواعٌ** (damme ile): " **ولا تَذَرُنَّ وَدّاً ولا سُواعاً** "; ve fetha onun hakkında bir lugattır; ve **الخليلُ** onunla okudu: Hemdan’a ait bir putun ismidir; ve denildi ki: Nuh عليه السّلام zamanında ibadet edildi; sonra tufan onu gömdü; sonra İblis onu cahiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece Allah عزَّ وجَلَّ’ün dışında ona ibadet edildi; **الليث**’in metni böyledir. **الجَوْهَرِيُّ** artırdı: sonra Hüzeyl’in oldu; ve **رُهاط**’ta idi; ve ona haccedilirdi. **أَبو المُنذِر** dedi: Hüzeyl’in şiirlerinde onun zikriyle işitmedim. Ve Araplardan bir adam dedi ki:
تَراهُم حَوْلَ قَيلِهِم عُكوفاً ... كما عكَفَتْ هُذَيْلُ على سُواعِ
يَظَلُّ جَنابَهُ برُهاطَ صَرْعَى ... عَتائِرُ من ذَخائرِ كُلِّ راع

Ve **ساعَتِ الإبِلُ** **تَسوعُ سَوْعاً**; الصحاح’ta olduğu üzere; ve **تَسيعُ سَيْعاً**; ve bu, **شَمِرٍ**’dendir: çobansız kaldı. Ve ondan onların sözü: **هو ضائعٌ سائعٌ**; الصحاح’ta olduğu üzere; yani ihmal edilmiş. Bize geceden **سَوْعٍ**’dan sonra geldi; ve **سُواع** (غُراب gibi) yani ondan bir sükûnetten sonra; bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti; yahut ondan bir saatten sonra.

**السُّواعُ** ve **السُّوَعاءُ** (غُراب ve بُرَحاءَ gibi): mezi. **شَمِرٌ** artırdı: nutfeden önce çıkan; yahut vedy. Hadiste: " **في السُّوَعاءِ الوُضوءُ** ". **أَبو عبيدةَ** **رؤْبَةَ**’ye dedi: **الوَدْيُ** nedir? O dedi ki: bizde ona **السُّوَعاءَ** denir. Erkeğe denir: **سُعْ سُعْ** (ikisi de damme ile); **ابن الأَعرابيّ**’den; onun **سُوَعائه**’ni gözetmeye emir.

Ve **ناقَةٌ مِسياعٌ** (مِصباح gibi): o, yavrusunu bırakır; ta ki yırtıcılar onu yesin; bunu **شَمِرٌ** söyledi. Vavî, yâîdir; **ساعَتْ** ve **تَسوعُ** ve **تَسيعُ**’den; daha önce geçtiği üzere. Denir: nice deve vardır ki **تَسيعُ** yavrusunu; ta ki yırtıcılar onu yesin; yani onu ihmal eder ve zayi eder.

Ve **أَساعَه**: onu ihmal etti ve zayi etti. Denir: **أَسَعْتُ الإبلَ** yani onları ihmal ettim; böylece **ساعَتْ**; bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. **الرَّاغِبُ** dedi: ve ihmal, **السّاعةِ**’den tasavvur edilmiştir.

Ve **أَسْوَعَ الرَّجُلُ**: bir saatten bir saate intikal etti; bunu **الزَّجّاجُ** nakletti. **أَسْوَعَ**: **ابنِ عَبّادٍ**’dan; bir saat gecikti. Dedi: **أَسْوَعَ الرَّجُلُ** ve başkası; yayıldığında sonra mezi geldiğinde. Başkası dedi: **أَسْوَعَ الحِمارُ**: **غُرْمولَهُ**’nu saldığında. Denir: bu, onun için **مُسَوَّعٌ**’dur; **مُعَظَّمٍ** gibi; yani onun için **مُسَوَّغٌ**’dur; **الغين المُعجَمَةِ** ile.

Ve onunla **مُساوَعَةً** muamele etti; **السّاعةِ**’den; **اليومِ**’den **مُياوَمَةً** gibi. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: bundan ancak bu kullanılır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أَساعَ الرَّجُلُ إساعَةً**: bir saatten bir saate intikal etti; bunu **الزّجّاج** nakletti.

Ve **مُسَوَّعُ** (مُعَظَّم gibi): Yemen’e yakın Habeş şehirlerinden bir şehirdir.

Ve **ساوَعَهُ سِواعاً**: onu saat için ücretle tuttu.

Ve **السّاعُ** ve **السّاعةُ**: meşakkat. Ve **السّاعةُ**: uzaklık. Ve bir adam bir bedevî kadına dedi: evin nerede? O dedi ki:
أَمّا علَى كَسْلانَ وَانٍ فساعَةٌ ... وأَمّا على ذي حاجَةٍ فيَسيرُ

Ve denildi ki: **السُّوَعاءُ**: kusma.

Ve **أَسْوَعَ الرَّجُلُ**: **سُوَعاءَهُ**’ni gözettiğinde.

Ve **رَجُلٌ سُواعِيٌّ**: **السُّواعِ**’dan; **ابْن الأَعْرابِيّ**’den.

Ve **رَجُلٌ مُسيعٌ**: zayi eden.

Ve mal için **مِسياعٌ**: **مِضياع**.

Ve **ابن برّيّ** inşad etti:
ويلُ أمِّ أَجْيَاد شاةً شاةَ مُمْتَنِحٍ ... أَبي عِيالٍ قليلِ الوَفْرِ مِسياعِ
**أُمُّ أَجياد**: bol sütlü diye vasfettiği bir koyundur. Ve **شاةً**: temyiz üzere mansuptur.

Ve **سُيوع**: cahiliye isimlerinden bir isimdir; ve denildi ki: Yemen’de bir batındır.
