# سول (س-و-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sevil: “Seyl”den türemiştir

- Harfler: س - و - ل
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [سَوَّلَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَّلَتْ | Ayarttı | 3 | 3 | [12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/12:18.md) |
| [سَوَّلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/siga/%D8%B3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Ayarttı | 1 | 1 | [47:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/47:25.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Erkek deve demektir
2. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
3. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Granit taş demektir
4. [قمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Gömlek demektir
5. [قبض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve avuçlarlar
6. [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Süreyi uzattım
7. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve kan
8. [عون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yardım istenilen
9. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Nebiz köpük demektir
10. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Murar acı bir ağacın adıdır
11. [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Vasıflandırırlar
12. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
13. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Umulur
14. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
15. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
16. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
17. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
18. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
19. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
20. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
21. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
22. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
23. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
24. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
25. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
26. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
27. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سول |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md), [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md), [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İradesel direncin gevşeyip sarkması, nefsin arzusuna boyun eğecek şekilde yumuşatılması |
| Çekirdek Özet 2 | Nefsin veya şeytanın gayrimeşru bir eylemi cazip, meşru ve kolay uygulanabilir kurgulaması |
| Çekirdek Özet 3 | Bireyin içsel savunma mekanizmasını iptal ederek kötülüğü bir hak veya gereklilik gibi algılaması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca dışarıdan gelen soyut bir vesvese sayıp nefsin içsel tasarlama, meşrulaştırma ve arzuyu talep haline getirme payını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سو | Boşluk, esneme, yönelme, yayılma veya engellerin kalkarak serbest kalması temelli içsel salınım hareketi ([سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md), [سوغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%BA.md), [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md), [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md)) | ل | Serbest kalan arzu ve esnemenin belirli bir amaca veya talebe doğru yönlendirilerek fiilin kişiye kolay, pürüzsüz ve çekici gösterilmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Kişinin irade ve ahlaki direncini kuran sınır veya içsel denetim mekanizması |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dış etken ile içsel hevesi birbirine tutturan, bağlayan aracı bağ |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İradeyi gevşetip heves edilen nesneye doğru sevk eden yönlendirici güç |
| سول | Koruyucu direncin çözülerek tutkunun yönlendirici bir cazibeyle fiile bağlanması ve eylemin kolay kılınması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnede gevşeklik, pörsüme ve sarkma meydana gelmesi; bitkinin alt kısmının zayıflayıp salınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebu Züeyb el-Hüzelî şiirinde gevşeyip sarkan beyaz buluttan inen yağmuru nitelemek üzere el-esvel kelimesini kullanmıştır: كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها / سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer ölüm anındaki içsel sapma endişesini ifade ederken kelimeyi nefsin aldatıcı kurgusu anlamında kullanmıştır: اللَّهُمَّ إِلا أَن تُسَوِّلَ لي نفسي عند الموت شيئاً لا أَجِدُه الآن |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça سول kökü, klasik sözlük geleneğinde iki ana filolojik damarla ilişkilendirilir. Birincisi İbn Fâris’in tespit ettiği ve fiziksel düzlemde gevşeme, sarkma, elastikiyet bildiren asıl anlamdır; bu damar nesnenin gerginliğini yitirip dirençsizleşmesini anlatır. İkincisi ise hemzeli [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) kökünün yumuşatılmasıyla türeyen ve talep edilen şey, arzu, temenni anlamına gelen isimleşmiş kullanımdır. İbranicede sormak ve talep etmek anlamındaki שָׁאַל (şa'al) ile Süryanicedeki ܫܐܶܠ (ş'el) kökleri, Arapçadaki talep ve içsel eğilim katmanıyla fonetik ve anlamsal açıdan örtüşür. Batı Sami sahasında kökün arzu edilen şeyi isteme boyutu öne çıkarken, Arapçada tef'îl kalıbıyla kazandığı biçim, talebin nesnesini cazip kılarak nefsin direncini gevşetme ve eylemi psikolojik olarak kolaylaştırma şeklinde semantik bir özelleşmeye uğramıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سول ile [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) arasındaki hemze yumuşaması ve سو çekirdeği | Arzu edilen ihtiyacın nefse kolay ve sevimli gösterilerek iç direncin gevşetilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice שָׁאַל ve Süryanice ܫܐܶܠ formları | Talep etmek, istemek ve arzulamak anlam alanında ortak köken paralelliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve doğrudan kök bağı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سول | Anlamlı | Gevşetmek, kolaylaştırmak | Nefsin veya şeytanın bir fiili cazip gösterip iç direnci kırması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [سلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Teselli bulmak, unutmak | Bir acıdan veya meşguliyetten sıyrılarak gönül ferahlığına ermek | Kur'an'da geçer (سلوى formuyla) |
| [وسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%84.md) | Anlamlı | Yaklaşmak, vesile aramak | Bir hedefe ulaşmak için aracıya ve meşru sebebe tutunmak | Kur'an'da geçer; yönelim bakımından zıt niyet |
| [ولس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%B3.md) | Anlamlı | Hızlı ve hafif yürümek, aldatmak | Devenin çevik adımlarla yol alması; gizlice hile ve مداهنة yapmak | Kur'an'da geçmez; gizli yönlendirme ilişkisi |
| [لسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [لوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B3.md) | Anlamlı | Tatmak, oburlukla aramak | Ağzına tatlı ve lezzetli şeyleri seçip almak, arzunun peşine düşmek | Kur'an'da geçmez; arzuya meyil payı ortaktır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سول | Merkez | İradeyi gevşetip arzuyu cazip gösterme | Fiili hem süsler hem de kişiye yapılabilir ve meşru bir kolaylıkta sunar | İçsel direnci kırarak eyleme yol açma |
| [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Görsel ve algısal süsleme | Nesnenin veya fiilin dış yüzünü güzel gösterir; iç direncin gevşetilmesi şart değildir | Biçimsel çekicilik oluşturma |
| [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md) | Komşu | Gizli telkin | Sürekli ve gizli fısıltılarla zihni meşgul eder; eylemi kolaylaştırma boyutu ikincildir | Düşük sesli ve gizli kışkırtma |
| [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Güvence hissiyle aldatma | Kişiyi tehlikesiz olduğuna inandırarak gaflete düşürür ve zarara uğratır | Yanıltıcı emniyet algısı kurma |
| [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) | Zıt | Samimiyetle hayrı isteme | Aldatıcı ve gevşetici kurgulardan arındırarak gerçeği bütün açıklığıyla sunar | Katıksız doğruyu ve hayrı hedefleme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سول | Kolaylaştırmak, süsleyip cazip kılmak | Nefsin direnci gevşeterek çirkin bir işi nefse hoş ve makul kılması | Kesin |
| Latince | Blandiri, suadere | Tatlılıkla kandırmak, ikna etmek | İkna ve baştan çıkarma yönünü karşılar; nefsin kendi içindeki kurgulama payını tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Seduce, entice, rationalize | Ayartmak, makul göstermek | Psikolojik rasyonelleştirme ve hevesi tetikleme yönünü verir; ontolojik gevşeme nüansı eksiktir | Güçlü |
| Almanca | Verlocken, einreden | Cezbetmek, aklına sokmak | Dıştan gelen telkin ve içsel aldanışı karşılar; eylemin kolay kılınması boyutunu dolaylı içerir | Güçlü |
| Fransızca | Séduire, suggérer | Baştan çıkarmak, telkin etmek | Çekicilik ve öneri bağını kurar; kişinin ahlaki gevşeklikle suça zemin hazırlamasını kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَوَّلَتْ | Nefsin kıskançlık ve suçu meşrulaştırarak kolay göstermesi | Kardeşlerin Yusuf'u kuyuya atması ve Bünyamin hadisesinde Hz. Yakub'un tespiti (Yûsuf [12:18](https://lisan.digital/tr/ayet/12:18.md), [12:83](https://lisan.digital/tr/ayet/12:83.md)) |
| سَوَّلَتْ | Nefsin sapkın bir kurguyu dini kisveye büründürmesi | Sâmirî'nin buzağı heykelini yapıp kavmi saptırmasını kendi hevesine dayandırması (Tâhâ [20:96](https://lisan.digital/tr/ayet/20:96.md)) |
| سَوَّلَ | Şeytanın irtidat edenlere günahı sevimli kılıp emel aşılaması | Hidayet geldikten sonra gerisin geriye dönen münafıkların psikolojik çözülüşü (Muhammed [47:25](https://lisan.digital/tr/ayet/47:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, irade ve şer fiillerinin kurgulanması | Günahın faili olarak nefsin rolü ve şeytanın ilca edici değil yalnızca süsleyici (tesvil edici) oluşu | İnsanın sorumluluğunu ortadan kaldırmayan psikolojik meyillenme |
| Fıkıh | Hile-i şer'iyye ve suça yönlendirici kastın teşekkülü | Hukuki yasağı aşmak için meşru kalıpların kılıf yapılması ve nefsin yasağı kolaylaştırma yolları | Hukuki sorumluluğu düşürmeyen saik ve niyet bozulması |
| Tefsir | Emâre nefis ve şeytani aldatma stratejileri | Hz. Yakub'un teşhisinde ve Sâmirî'nin itirafında nefsin kendi arzularını gerçek gibi üretmesi | Kötülüğü iyi, çirkini güzel gösteren içsel illüzyon mekanizması |
| Hadis | Ölüm anı fitnesi ve nefsin aldatıcı fısıltıları | Son nefeste nefsin veya şeytanın hidayetten caydırıcı kurgular üretme endişesi | Kalbi istikametten çeviren gizli ve sinsi kolaylaştırma çabası |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İhlas ve nefis muhasebesi | Nefsin hilesi ve heva kurgusu | Bireyin takva zırhını gevşeterek günahı meşru görmesini sağlama | Dini emirlerin ağırlığını savuşturmak için içsel bahaneler üretir | Kesin |
| İlmi | Epistemik dürüstlük ve delil ahlakı | Rasyonelleştirme ve bilişsel önyargı | Hakikati tahrif edip hevese uygun teoriyi doğru kabul ettirme | İlim adamının kendi çıkar ve tutkularını bilimsel doğru gibi kurgulamasıdır | Güçlü |
| Siyasi | İktidar meşruiyeti ve halkı yönlendirme | Demagoji ve sahte meşruiyet üretimi | Zulmü veya haksız siyaseti toplumun maslahatı gibi sunma | Yönetimin kendi tasarruflarını halkın gözünde kolay ve kaçınılmaz göstermesidir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve tüketim manipülasyonu | Tüketim telkini ve yapay ihtiyaç algısı | Gereksiz veya zararlı metaları cazip kılarak harcamayı kolaylaştırma | Bireyin bütçe disiplinini gevşetip harcamayı zorunluluk gibi algılatmasıdır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktivasyon enerjisini düşüren katalizör etki | Kimyasal tepkimenin gerçekleşmesi için gereken enerji eşiğinin düşürülerek sürecin hızlandırılması ve kolaylaştırılması gibi, tesvil de iradi direnç eşiğini düşürür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik rasyonelleştirme mekanizması | Bireyin ahlaken kabul edilemez arzu ve suçlarını zihinsel çarpıtmalarla kabul edilebilir, makul ve haklı gerekçelere bağlama süreci | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca şeytana özgü metafizik bir fısıltı veya basit bir kandırma sayarak nefsin kendi arzusunu projelendirme payını unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem şeytanın dışsal aldatmasını hem de bizzat insanın kendi nefsinin suç üreten, bunu gerekçelendiren ve eylemi basitleştiren iç mekanizmasını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Suçun faturasını yalnızca dış etkenlere (şeytana veya çevreye) keserek nefsin bilinçli tercihlerindeki ahlaki ve hukuki sorumluluğu hafifletmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın kötülüğe nasıl adım attığını, ahlaki direncin dış bir baskıyla değil, içsel bir gevşeme ve zihinsel meşrulaştırma süreciyle nasıl çöktüğünü açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kardeş kıskançlığının cinayet planına dönüştüğü kıssalarda (Yûsuf Suresi), din kisvesi altında gelişen sapmalarda (Tâhâ Suresi) ve hidayetten dönen münafıkların psikolojisinde (Muhammed Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın anlık bir gafletten ibaret olduğu zannını yıkar; günahın öncesinde nefiste bir tasarlama, süsleme, kolay gösterme ve meşrulaştırma evresinin bulunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnede gerginliğin kaybolması, dokunun pörsüyüp sarkması ve gevşeyerek direnç gösteremez hale gelmesi.
- Soyut anlam: Nefsin veya şeytanın gayrimeşru bir isteği süsleyip pürüzsüz kılarak bireyin ahlaki ve iradi direncini kırması, suçu kolayca işlenebilir bir arzuya dönüştürmesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın içsel karar alma mekanizmasında eylemin ahlaki maliyetini sıfırlayan rasyonelleştirme ve irade eşiğini düşürme filtresi.
- LaTeX modeli: $$E_a(A) \xrightarrow{S} E_a'(A) \quad \text{burada} \quad E_a'(A) < E_a(A) \implies P(A \to 1)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ hedeflenen eylemi, $E_a(A)$ bu eylemin gerçekleşmesi için aşılması gereken ahlaki ve iradi direnç eşiğini (aktivasyon bariyerini) temsil eder. $S$ tesvil operatörüdür; direnç eşliğini $E_a'(A)$ seviyesine düşürerek iradeyi gevşetir. Direnç bariyerinin zayıflamasıyla birlikte eylemin fiiliyata dökülme olasılığı $P$ kesinliğe yaklaşır ($1$). Formül metni içinde kelime kullanılmamış olup, tesvilin direnci düşürerek fiili kolaylaştırma mekanizması salt sembolik diferansiyel ilişkiyle gösterilmiştir.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B3%D9%88%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/12:18.md) — سَوَّلَتْ

وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ

Meal (IK): Onlar sahte bir kan ile gömleğini getirdiler. Dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana güzelce bir sabır gerekir. Sizin şu anlattıklarınıza karşı yardımına sığınılacak, Allah’tır.

### [Yusuf 12:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/12:83.md) — سَوَّلَتْ

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Ya’kub dedi ki: Hayır, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürüklemiş. Artık bana sabır gerekir. Umulur ki Allah, onların hepsini birden bana getirecektir. Muhakkak ki Alim, Hakim O’dur O.

### [Taha 20:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/20:96.md) — سَوَّلَتْ

قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي

Meal (IK): O da: Onların görmedikleri bir şey gördüm ve o elçinin bastığı yerden bir avuç avuçladım. Ve bunu ziynet eşyasının eritildiği potaya attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi, dedi.

### [Muhammed 47:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/ayet/47:25.md) — سَوَّلَ

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ

Meal (IK): Muhakkak ki kendilerine hidayet belli olduktan sonra arkalarına dönenleri şeytan aldatmış ve onlara ümit vermiştir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sevil: “Seyl”den türemiştir. Düzlük demektir. Kolaylaştırmak anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين واللام و و ا ي ء معهما
س ل و، س و ل، و س ل، و ل س، ل و س، س ل ي، س ي ل، ل ي س، س ل أ، س أ ل، أ س ل، أ ل س مستعملات
سلو:
سلا فلانٌ عن فلان يسلو سُلُوّاً، وفلان في سَلْوةٍ من عَيشه، أي: في رغد يسلّيه الهمّ.
والسُّلوان: ماءٌ من شَرِبه ذهب همُه، فيما يقال، قال:
لو أَشْربُ السُّلوانَ ما سَلِيتُ
ما بي غِنىً عنك وإنْ غنيتُ
ويُقالُ: السُّلوان: تُرابُ القَبر يُنقَع في ماءٍ يَشْرَبُهُ العاشق، فيتسلَّى به، قال أبو الدُّقَيْش: السّلوةُ: خَرَزَةٌ تُدْلَكُ على صَخْرةٍ فيخرج من بين ذلك ماء فيُسْقَى المهموم أو العاشق من ذلك الماء، فيسلو ويَنْسَى، قال:
فقلتُ له يا عمُّ حَكُّـكَ واجـبٌ		إنَ أنتَ شَفَيْتَ اليومَ يا عمُّ مابيا
فخاض شراباً بارداً في زُجاجةٍ		فخلّط فيه سلـوةً ودَنـا لِـيا
وتسلَّى فلان: تشبّه بالسّالين الذين قد سَلَوْا عن الشيء.
والسَّلْوى: طيرٌ أمثال السُّمانَي، الواحدةُ: سلوة، قال:
وإنّي لَتَعْروني لذكراكِ هـزّة		كما انتفض السَّلواة بلّله القَطرُ
ويُروَى: العُصفور.
والسَّلوى: العَسَل، قال:
وقاسمهما بالله جَهـداً لأنـتُـمُ		أَلَذُّ من السَّلْوَى إذا ما نَشُورُها
وبنو مُسلِية: حيٌّ من اليمن. ورجلٌ مُسْلِيٌّ: منسوبٌ إليهم.
سول:
سوَلتْ لفلانٍ نفسُه أمراً، وسوّل له الشّيطانُ، أي: زيّن وأراه إيّاه.
والأَسُول من النّبات: الذّي في أسفله استرخاء، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً.
وسل:

وسّلتُ إلى ربّي وَسِيلةً، أي: عَمِلْت عَمَلا أتقرّب به إليه. وتوسّلتُ إلى فلانٍ بكتابٍ أو قرابة، أي تقرّبت به إليه، قال لبيد:
أرى النّاسَ لا يدرونَ ما قَدْرُ أَمرِهم		بَلَى كلُّ ذي لُبٍّ إلى اللـهِ واسـلُ
لوس:
اللَّوْس: أن يتتبَّعَ الإنسانُ الحَلاَواتِ وغيرها فيأكلها لاس يلوس لوساً، وهو أَلْوَسُ.
ولس:
الوَلُوسُ: النّاقة التي تَلِسُ في سيرها وَلَساناً.
والإبلُ يوالِسُ بعضُها بعضاً، وهو ضربٌ من العَنَق.
والمُوالَسةُ: شِبْهُ المُداهنة في الأمر.
سلي:
السَّلَى: الجلدة الرّقيقة التي يكون فيها الولد، وهما: سَلَيان، وجمعه: أسلاء.
وسَلِيَ فلانٌ عن فلانٍ: ذُهِل عنه، وتناساه سَلِيته وسَلَوْتُ عنه. وهذا الشّيء يُسَلِّي هَمِّي تَسلِيةً قال:
عجبت لصاحبي يَحْيَ		يُسَلِّيني لأَسْـلاهـا
سيل:
السَّيْل: معروف، وجمعه: سُيُول. ومَسيلُ الماءِ، وجَمْعُه أَمْسِلة: وهي مياهُ الأمطار إذا سالت.
والسَّيّال: شَجَرٌ سَبْطُ الأغصان عليه شوك أبيض، أصوله أمثال ثنايا الجواري.
قال الأعشى:
باكرتها الأغراب في سِنَةِ النَّو		مِ فتجري خلالَ شوكِ السِّيالِ
والسِّيلانُ: سِنْخُ قائمِ السَّيْف والسِّكِّين ونحوهما.
ليس:
ليس: كلمة جُحود، قال الخليل: معناه: لا أيس، فطُرِحتِ الهمزةُ وأُلزِقَتِ اللاّم بالياء، ودليلُه: قولُ العَرَبِ: ائتني به من حيثُ أيس وليس، ومعناه: من حيثُ هو ولا هو.
واللّيس: مصدر الأليَس، وهو الشُّجاع الذي لا يَروعُه الحرب، قال:
أَلْيَسُ عن حَوْبائه سَخِيُّ
وقد لَيِسَ يَلْيَسُ.
والأَلْيَس: الرّجل الثّقيل الذي لا يَبْرَحُ مكانَه، وجَمْعُه: لِيسٌ. والأَليَسُ: الضّعيفُ الرّأيِ.
سلأ:
سَلأْتُ السَّمْنَ أَسْلَؤُهُ سَنلأ، وهو إذابةُ الزُّبد، والسِّلاء الاسم. والسّالئة: المرأة التّي تَسْلأُ السَّمْنَ، وتقول: هذا سَمْنٌ سِلاّء، وسمنُ السِّلاّء.
وسَلأَهُ مِئةَ سَوْط أي: ضربه.
والسُّلاّءُ: شَوْكُ النَّخْل، الواحدةُ بالهاء.
سأل:
سَأَلَ يَسْأَلُ سُؤالا ومَسأَلةً. والعَرَبُ قاطبةً تحذفُ همزةَ سَلْ، فإذا وُصِلَتْ بفاءٍ أو واوٍ هُمِزَتْ، كقولك: فاسأل، واسأل وجَمعُ المَسأَلة: مسائِل، فإذا حذفوا الهمزة، قالوا: مَسَلة. والفقير يُسمَّى: سائلاً.
أسل:
الأَسَلُ: نباتٌ لهُ أغصانُ كثيرةُ دِقاقُ، لا وَرَقَ له، ولا يكون أبداً وفي أصله ماء راكدٌ. يُتَّخَذُ منه الغرابيلُ بالعراق. الواحدة: أسَلة، ويُجْمَع الأَسَل بغير الهاء.
ويُسَمَّى القنا أَسَلاً تشبيهاً بطُولِهِ واستوائِهِ، قال:
تَعْدو المنايا على أسامةَ في الخِي		سِ عليه الطَّـرفـاءُ والأَسَـلُ
وأَسَلَةُ اللِّسان: طرف شَباته، أي: مُسْتَدقُّه وأَسَلَةُ الذِّراع: مُسْتَدقّ السّاعد ممّا يلي الكفّ، وكفُّ أَسِيلةُ الأَصابع: وهي اللّينة السَّبْطة وخدٌّ أسيلٌ: سَهْلٌ ليّن، وقد أَسُلَ أَسالةً ومَأْسَل: اسم جبل.
ألس:
الأَلس: الكَذِب.
والمَأْلُوس: الضَّعيف البخيل، شبه المخبّل، قال:
كأبي الزِّنادِ لئيمِ الأَصْلِ ذي أَبَنٍ		ولُبُّه ذاهبٌ والعَقل مألـوسُ

##### Türkçe

باب **السين** ve **اللام** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**س ل و**، **س و ل**، **و س ل**، **و ل س**، **ل و س**، **س ل ي**، **س ي ل**، **ل ي س**، **س ل أ**، **س أ ل**، **أ س ل**، **أ ل س** kullanımdadır.

**سلو**:
**سلا** falanٌ عن falanٍ **يسلو** **سُلُوّاً**; ve falan, yaşayışından bir **سَلْوةٍ** içindedir; yani: bir bolluk içindedir; keder onu oyalayıp avutmaz.
Ve **السُّلوان**: içen kimsenin kederinin gittiği bir sudur, denildiğine göre; dedi ki:
لو أَشْربُ **السُّلوانَ** ما سَلِيتُ
ما بي غِنىً عنك وإنْ غنيتُ
Ve denilir: **السُّلوان**: kabir toprağıdır; suya ıslatılır; âşık onu içer, onunla oyalanıp avunur. Ebû **الدُّقَيْش** dedi: **السّلوةُ**: bir boncuktur; bir kayaya sürtülür; o aradan su çıkar; kederliye veya âşığa o sudan içirilir; böylece avunur ve unutur. Dedi ki:
فقلتُ له يا عمُّ حَكُّـكَ واجـبٌ		إنَ أنتَ شَفَيْتَ اليومَ يا عمُّ مابيا
فخاض شراباً بارداً في زُجاجةٍ		فخلّط فيه **سلـوةً** ودَنـا لِـيا
Ve falan **تسلَّى**: şeyden avunmuş olan **السّالين**e benzemeye çalıştı.
Ve **السَّلْوى**: **السُّمانَي** benzeri bir kuştur; teki: **سلوة**. Dedi ki:
وإنّي لَتَعْروني لذكراكِ هـزّة		كما انتفض **السَّلواة** بلّله القَطرُ
Ve rivayet olunur: **العُصفور**.
Ve **السَّلوى**: baldır. Dedi ki:
وقاسمهما بالله جَهـداً لأنـتُـمُ		أَلَذُّ من **السَّلْوَى** إذا ما نَشُورُها
Ve **بنو مُسلِية**: Yemen’den bir kabiledir. Ve **مُسْلِيٌّ** bir adam: onlara nispet edilendir.

**سول**:
Falanın nefsi ona bir işi **سوَلتْ**; ve şeytan ona **سوّل**; yani: süsledi ve onu ona gösterdi.
Ve bitkiden **الأَسُول**: alt tarafında gevşeklik olan şeydir; ve **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً**.

**وسل**:

Rabbime bir **وَسِيلةً** **وسّلتُ**; yani: onunla ona yaklaşacağım bir amel işledim. Ve falana bir mektup veya akrabalık ile **توسّلتُ**; yani onunla ona yaklaştım. Lebîd dedi:
أرى النّاسَ لا يدرونَ ما قَدْرُ أَمرِهم		بَلَى كلُّ ذي لُبٍّ إلى اللـهِ **واسـلُ**

**لوس**:
**اللَّوْس**: insanın tatlıları ve başkalarını takip edip yemesidir; **لاس يلوس لوساً**; ve o **أَلْوَسُ**tur.

**ولس**:
**الوَلُوسُ**: yürüyüşünde **تَلِسُ** eden deve; ve **وَلَساناً**.
Ve develer birbirlerini **يوالِسُ** eder; ve o, **العَنَق**tan bir türdür.
Ve **المُوالَسةُ**: işte **المُداهنة**ye benzer bir şeydir.

**سلي**:
**السَّلَى**: yavrunun içinde bulunduğu ince deridir; ikisi: **سَلَيان**; çoğulu: **أسلاء**.
Ve falan, falandan **سَلِيَ**: ondan gaflete düştü ve onu unutur gibi oldu; **سَلِيته** ve ondan **سَلَوْتُ**. Ve bu şey, kederimi **تَسلِيةً** **يُسَلِّي** eder. Dedi ki:
عجبت لصاحبي يَحْيَ		يُسَلِّيني لأَسْـلاهـا

**سيل**:
**السَّيْل**: bilinen şeydir; çoğulu: **سُيُول**. Ve suyun **مَسيلُ**i; çoğulu **أَمْسِلة**: o, aktığı zaman yağmur sularıdır.
Ve **السَّيّال**: dalları düz olan, üzerinde beyaz diken bulunan bir ağaçtır; kökleri cariyelerin ön dişleri gibidir.
A‘şâ dedi:
باكرتها الأغراب في سِنَةِ النَّو		مِ فتجري خلالَ شوكِ **السِّيالِ**
Ve **السِّيلانُ**: kılıç ve bıçak ve benzerlerinin dik duran kısmının köküdür.

**ليس**:
**ليس**: inkâr kelimesidir. Halîl dedi: manası: **لا أيس**tir; hemze atıldı ve **اللام** **الياء**a yapıştırıldı. Delili: Arapların sözü: “onu bana **أيس** ve **ليس** olan yerden getir”; manası: “olduğu yerden ve olmadığı yerden”dir.
Ve **اللّيس**: **الأليَس**in mastarıdır; o, savaşın kendisini korkutmadığı yiğittir. Dedi ki:
**أَلْيَسُ** عن حَوْبائه سَخِيُّ
Ve **لَيِسَ يَلْيَسُ** olmuştur.
Ve **الأَلْيَس**: yerinden ayrılmayan ağır adamdır; çoğulu: **لِيسٌ**. Ve **الأَليَسُ**: zayıf görüşlüdür.

**سلأ**:
**السَّمْنَ**i **سَلأْتُ**; onu **أَسْلَؤُهُ** **سَنلأ**; o, tereyağını eritmedir; isim **السِّلاء**dır. Ve **السّالئة**: **السَّمْنَ**i **تَسْلأُ** eden kadındır; ve der ki: bu, **سِلاّء** bir **سَمْنٌ**dür; ve **سمنُ السِّلاّء**.
Ve onu yüz kırbaç **سَلأَهُ**; yani: onu dövdü.
Ve **السُّلاّءُ**: hurma ağacının dikenidir; teki **الهاء** iledir.

**سأل**:
**سَأَلَ يَسْأَلُ** **سُؤالا** ve **مَسأَلةً**. Ve Arapların tamamı **سَلْ**in hemzesini düşürür; bir **فاء** veya **واو** ile birleştirildiğinde hemzelenir; senin sözün gibi: **فاسأل** ve **واسأل**. Ve **المَسأَلة**nin çoğulu: **مسائِل**dir; hemzeyi düşürdüklerinde **مَسَلة** derler. Ve fakire **سائلاً** denir.

**أسل**:
**الأَسَلُ**: çok ince birçok dalı olan, yaprağı olmayan bir bitkidir; aslında durgun su varken asla olmaz. Irak’ta ondan elekler yapılır. Teki: **أسَلة**; ve **الأَسَل** **الهاء**sız toplanır.
Ve **القنا**ya, uzunluğu ve düzgünlüğü sebebiyle benzetilerek **أَسَلاً** denir. Dedi ki:
تَعْدو المنايا على أسامةَ في الخِي		سِ عليه الطَّـرفـاءُ و**الأَسَـلُ**
Ve dilin **أَسَلَةُ**si: ucunun ucu; yani: onun incelmiş olanı. Ve kolun **أَسَلَةُ**si: avuca yakın taraftan önkolun incelmiş olanı. Ve parmakları **أَسِيلةُ** bir avuç: o, yumuşak düz olandır. Ve **أسيلٌ** bir yanak: kolay, yumuşaktır. Ve **أَسُلَ** **أَسالةً** ve **مَأْسَل**: bir dağın adıdır.

**ألس**:
**الأَلس**: yalandır.
Ve **المَأْلُوس**: zayıf cimri; bunamışa benzer. Dedi ki:
كأبي الزِّنادِ لئيمِ الأَصْلِ ذي أَبَنٍ		ولُبُّه ذاهبٌ والعَقل **مألـوسُ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

سَوَّلَتْ نفسه أمراً، أي زيّنَتْه له. والسَوَلُ: استرخاءُ ما تحت السُرَّة من البطن. ورجلٌ أَسْوَلُ وامرأةٌ سَوْلاءُ، وقومٌ سولٌ. وسحابٌ أَسْوَلُ، أي مسترخٍ بيِّن السَوَلِ.

##### Türkçe

**سَوَّلَتْ** nefsi ona bir işi; yani onu ona süsledi. Ve **السَوَلُ**: karından göbeğin altındaki şeyin gevşekliği. Ve bir erkek **أَسْوَلُ** ve bir kadın **سَوْلاءُ**; ve bir kavim **سولٌ**. Ve bir bulut **أَسْوَلُ**; yani gevşek, **السَوَلِ**i açıkça belli olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ل ( و ا ي ء )
سيل ، سول ، سلأ ، وسل ، ولس ، ألس ، لوس ، سلا ، لسا ، ليس ، أسل .
سول : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : رجل أسْوَل ، وامرأةٌ سَوْلاء : إذا كان فيهما استرخاء . قال : واللَّخَا مِثْلُه ، وقد يسول سَوَلاً ، وقال المتنخِّل :
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ
أراد بالحَمل : السَّحابَ الأسوَد ، والأسول من السحاب : الّذي في أسفله استرخاء ولهَدبه إِسْبال ، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً ، وقولُ الله جلّ وعزّ : ( قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ) ( يوسف : 18 ) ، هذا قولُ يعقوبَ عليه السلام لولدِه حين أخبَروه بأَكلِ الذِّئب يوسف ، فقال لهم : ما أَكلَه الذئب ، بل سَوَّلَتْ لكم أنفسكم أمراً في شأنه ، أي : زَيَّنتْ لكم أنفسُكم أمراً غيرَ ما تَصِفون ، وكأنّ التَّسويلَ تفعيلٌ من سُولِ الإنسان وهو أمنيّتُه التي يتمنّاها فتُزيِّن لطالبها الباطلَ والغُرور . وأصلُ السُّؤال مهموزٌ غير أنَّ العرب استثقلوا ضَغْطَةَ الهمزة فيه فخفَّفوا الهمزَة قال الراعي في تخفيف همزِه :
اخْتَرْتُكَ الناسَ إِذْ رَثَّت خَلائقُهمْ
واعتَلَّ من كان يُرجَى عنده السُّولُ
والدّليل على أنّ الأصلَ فيه الهمز قراءة القرّاء : ( قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يامُوسَى ) ( طه : 36 ) ، أي : أُعطيتَ أمنيتَكَ التي سأَلتَها .
وقال الزّجّاج : يقال : سَأَلْتُ أسأَل وَسلْتُ أَسَلُ ، والرَّجُلانِ يَتَساءَلان ويَتَسايَلان .
وقال اللّيث : يقال : سَأَل يسألُ سُؤالاً ومَسألةً . قال : والعربُ قاطبةً تحذِف همزَ سَلْ فإذا وَصلتْ بالفاء والواو همزتْ كقولك : فاسأل ، واسأل : وجمعُ المسألة مسائل ، فإذا حذَفوا الهمزة قالوا : مَسَلَة ، والفقيرُ يسمَّى سائلاً .
وقرأ نافع وابنُ عامر ( سال ) غير مهموز ( سائل ) وقيل معناه : بغير همز : سال وادٍ بعذابٍ وَاقع . وقرأ سائر القرّاء : ابن كثير وأبو عمرو والكوفيون ) ) ( المعارج : 1 ) مهموز بالهمز على معنى دَعا
داعٍ . وجمع السائل الفقيرِ : سُؤَّال . وجمع مَسِيل الماء : مَسايِل بغير همز . وجمع المَسأَلة : مسائل بالهمز .
وسل : قال الليث : وسَّلَ فلانٌ إلى رَبِّه وَسِيلةً : إذا عَمِل عَمَلاً تَقَرَّب به إليه ، وقال لَبيد :
بلَى كلُّ ذي رَأْيٍ إلى الله واسِلُ
والوَسِيلة : الوُصْلةُ والقُرْبَى ، وجمعُها الوَسائل ، قال الله : ( أُولَائِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ ) ( الإسراء : 57 ) ، ويقال : توسَّل فلانٌ إلى فلان بوَسيلة ، أي : تَسَبَّبَ إليه بسَبَب ، وتقرّبَ إليه بحُرمةِ آصِرةٍ تَعطِفه عليه .
سلا : الأصمعيّ : سَلَوْتُ فأنا أَسْلو سُلُوّاً ، وسَلِيتُ عنه أسْلَى سُلِّياً بمعنى سَلَوْت . وقال أبو زيد : معنى سلوت : إذا نسي ذكره وذهب عنه .
وقال ابن شميل : سليت فلاناً ، أي : أبغضته وتركته . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم : يقال : سلوتُ عنه أَسلو سُلُوّاً وسُلُوَاناً ، وسَلِيتُ أَسلَى سُلِيّاً ، وقال رُؤبة :
لَوْ أَشْرَبُ السُّلْوانَ ما سَلِيتُ
ما بِي غنًى عنك وإنْ غَنِيت
قال : وسمعتُ محمدَ بنَ حيّان يَحكي أنّه حضَر الأصمعيَّ ونُصيْرَ بنَ أبي نُصَير يَعرِض عليه بالرّيّ ، فأجرَى هذا البيتَ فيما عَرَض عليه ، فقال لنُصَير : ما السُّلوان ؟ فقال : يقال : إنّها خَرَزَة تُسحَق ويُشرَب ماؤها فتورِث شارِبَه سلْوَةً ، فقال : اسكتْ ، لا يَسخَرْ منك هؤلاء ، إنّما السُّلْوان مصدرُ قولِك : سَلَوْتُ أَسلُو سُلواناً ؛ فقال : لو أشرَب السُّلوان ، أي : السُّلوَّ شُرْباً ما سَلوْتُ .
وقال اللّحياني في ( نوادِره ) : السَّلوانة والسَّلوان والسَّلْوَان : شيء يسْقى العاشقُ ليسْلو عن المرأة .
قال : وقال بعضهم : السُّلوانة : حَصاةٌ يسقَى عليها العاشقُ فيسْلُو ؛ وأنشَد :
شَرِبْتُ على سُلوانةٍ ماءَ مُزْنةٍ
فلا وجَديد العَيْشِ يا مَيُّ ما أسْلو
وقال أبو الهَيْثم : قال أبو عمرو السّعدي : السُّلوانة : خَرزَةٌ تُسحَق ويُشرَب ماؤها فيَسْلو شاربُ ذلك الماء عن حُبِّ من ابتلي بحبّه . قال : وقال بعضهم : بل يؤخَذ تُرابُ قبرِ مَيّتٍ فيُجعَل في ماءٍ فَيموتَ حُبُّه ؛ وأنشدَ :
يا لَيتَ أَنّ لقلْبي منْ يُعللهُ
أو ساقياً فسَقاني عنكِ سُلوانَا
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ قال : السُّلوانة : خَرزَةٌ للبُغض بعد المَحبّة . قال : والسَّلوَى : طائر ؛ وهو في غير القرآن العَسَل ، وجاءَ في التفسير في قولِه : ( وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى ) ( البقرة : 57 ) ، أنّه طائر كالسُّمانيَ .
وقال اللّيث : الواحدة سَلواة ، وأَنشَد :
كما انتفَضَ السَّلواةُ مِن بللِ القَطْرِ
أبو عبيد : السَّلوَى : العَسَل ؛ وقال خالدُ الهُذَليّ :
وقَاسمَها بالله جَهْداً لأنتُم
ألَذُّ مِنَ السَّلوَى إذا ما نشُورُهَا
أي : تأخُذُها من خَلِيّتها ؛ يَعني العَسَل ، وقال أبو بكر : قال المفسرون : المَنُّ : التَّرَنجبين ، والسَّلوَى : السُّمَانيَ .
قال : والسلوى عند العرب العَسَل ، وأنشد :
لو أطْعموا المنَّ والسلوى مكانهُم
ما أبصر الناس طُعماً فيهُم نَجعَا
ويقال : هو في سَلْوة من العَيْش ، أي : في رَخاءٍ وغَفْلة ، قال الراعي :
أخو سَلْوةٍ مَسَّى به اللَّيلُ أَمْلَحُ
ابن السكيت : السلوة : السُّلُو . والسَّلوة : رخاء العيش .
ويقال : أَسْلاني عنك كذا وسَلاّني . وبنو مُسْليَةَ حيٌّ من بني الحَارِث بنِ كعب .
وقال أبو زيد : يقال : ما سَلِيتُ أن أقولَ ذاك ، أي : لم أَنْسَ أن أقول ذاك ولكن تركتهُ عَمْداً ، ولا يقال : سَلِيتُ أن أقولَه إلاّ في معنَى ما سَلِيتُ أن أقولَه .
أبو عُبيد عن أبي زيد : السَّلَي : لُفافةُ الوَلَد من الدّواب والإبلِ ، وهو مِن الناس مَشِيمة .
وسَلِيت الناقة ، أي : أخذتُ سلاها .
الحرّاني عن ابن السكيت : السَّلَى سَلَى الشاة ، يكتب بالياء ؛ وإذا وصفْتَ قلت : شاةٌ سلياء . وسَلِيت الشاةُ : تدلّى ذلك منها . ويقال للأمر إذا فات : قد انقطع السّلَى ، يُضرب مثلاً للأمر يفوت وينقطع . وسلَيْتَ الناقةَ : أخذت سلاها وأخرجته .
وقال ابن السكّيت : السَّلْوة : السُّلُوّ ، والسَّلْوة : رَخاءُ العَيش .
سلأ : الأصْمعي : سَلأْتُ السَّمْنَ وأنا أسْلأُه سَلأً . قال : والسِّلاء : الاسم ، وهو السَّمْن . ويقال : سَلأَه مائةَ سَوْط ، أي : ضَرَبه . وسَلأَه مائةَ دِرْهم ، أي : نقَدَه .
وقال غيرُه : السُّلاّء : شَوْكَة النّخل ، والسُّلاّء : الجميع .
وقال علقمةُ بن عَبْدة يصف فَرَساً :
سُلاّءةٌ كعَصَا النَّهدِيّ غُلَّ لها
ذُو فَيْئَةٍ من نَوَى قُرَّان مَعجومُ
ألس : رُوِيَ في حديثِ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دعا فقال : ( اللهم إني أعوذُ بك من الأَلْسِ والكِبر ) .
قال أبو عبيد : الأَلْسُ : اختلاط العَقْل ، يقال منه : أُلِسَ الرجلُ فهو مَأْلوس . قال : وقال الأُمويّ : يقال : ضَرَبه فما تَأَلَّسَ ، أي : ما تَوَجَّع .
وقال غيره : فما تحَلَّس بمعناه .
وقال ابن الأعرابي : الأَلْسُ : الخيانة . والأَلْسُ : الأَصْلُ السُّوْء .
وقال الهَوازِنيّ : الأَلْسُ : الرِّيبة ، وتَغيُّر الخُلُق من رِيبة . أو تغيُّر الخُلُق من مَرَض ، يقال : ما أَلَسَك .
وأَنشَد :
إنّ بنا أو بكُمَا لأَلْسَا
وقال أبو عمرو : يقال للغَريم : إنّه ليَتَألَّسُ فما يُعطِي وما يَمنعُ ، والتألُّس : أن يكون يريد أن يُعطِيَ وهو يمنع ، يقال : إنّه لَمأْلُوسُ العطِيّة ، وقد أُلِسَتْ عطيّتُه : إذا مُنِعتْ من غير إِياس منها .
وأَنشَد :
وصَرَمَتْ حَبْلَك بالتَأَلُّسِ
قال القتيبي : الألس : الخيانة والغش ، ومنه قولهم : فلان لا يدالس ولا يؤالس . فالمدالسة من الدَّلْس وهو الظلمة ، يراد : أنه لا يعمي عليك الشيء فيخفيه ويستر ما فيه من عيب . والمؤالسة : الخيانة . وأنشد :
هم السمن بالسنوت لا ألس فيهمُ
وهم يمنعون جارهم أن يُقرَّدا
ولس : قال اللّيث : الوَلُوس : الناقَةُ الّتي تَلِسُ في سَيْرها ولَسَاناً ؛ والإبِلُ يُوالسُ بعضُها بعضاً وهو ضَربٌ من العَنَق . والمُوَالَسة : شِبْه المُداهَنة في الأمر .
ويقال : فلانٌ ما يُدالِسُ ولا يُوالِس . وما لي في هذا الأمرِ وَلْسٌ ولا دَلْس ، أي : ما لي فيه خِيانةٌ ولا ذَنْب .
وقال ابن شُميل : المُوالَسة : الخِداع ، يقال : قد تَوالَسوا عليه وترافدوا عليه ، أي : تَناصَروا عليه في خِبّ وخديعة . والوَلُوس : السَّريعة من الإبل .
( لوس ) : قال الليث : اللَّوْس : أن يَتتبّع الإنسانُ الحَلاواتِ وغيرها فيأكل .
يقال : لاسَ يَلُوس لَوْساً وهو لائسٌ ولَؤُوس .
ثعلب عن ابن الأعرابي : اللَّوس : الأكلُ القليل . واللُّوس : الأشِدّاء ، واحدهمْ أَلْيَس .
سيل : قال الليث : السَّيْل معروف ، وجمعُه سُيول . ومَسِيل الماء وجمعُه أَمْسِلةٌ ، وهي ميَاهُ الأمطار إذا سالَت .
قلت : القياسُ في مَسيل الماءِ مَسايِل غيرُ مهموز ، ومَن جمَعَه أَمسِلَةً ومُسُلاً ومُسْلاناً فهو على توهُّم أنَّ الميم في المَسيل أصليّة ، وأنّه على وزن فَعِيل ولم يُرَدْ به مَفعِلاً ، كما جَمعوا مكاناً أمكِنة ، ولهما نظائر . والمَسِيل : مَفْعِلْ من سالَ يَسيلُ مَسِيلاً ومَسالاً وسَيْلاً وسَيَلاناً . ويكون المَسِيل أيضاً : المكانُ الّذي يَسِيل فيه ماءُ السَّيْل .
وقال الليث : السَّيَال : شجَرٌ سَبْط الأَغْصان عليه شَوْك أبيضُ . أصولُه أمثال ثَنَايا العَذارَى .
قال الأعشى :
باكَرَتْها الأغْراب في سِنَة النَّومِ
فتَجرِي خِلال شَوْكِ السَّيَالِ
يصف الخمر . والسِّيلاَنُ : سِنْخُ قائِم السَّيفِ والسِّكِّين ، ونحو ذلك .
ليس : قال الليث : ليسَ : كلمةُ جُحود ، قال : وقال الخليل : معناه : لا أَيْس ، فطُرِحَت الهمزة وأُلزِقتْ اللاّم بالياء ، ومنه قولُهم : ائتِنِي من حيثُ أَيْسَ ولَيْس ، ومعناه : من حيثُ هُوَ ولا هُوَ .
وقال الكسائيُّ : ليس يكون جَحداً ، ويكون استثناءً ، يُنصَب به ، كقولِك : ذهب القومُ لَيسَ زيداً بمعنى ما عَدَا زَيْداً ولا يكون أبداً ، ويكون بمعنَى إلاّ زَيْداً . قال : وربّما جاءت ليسَ بمعنى لاَ الّتي يُنسقُ بها . قال لبيد :
إنما يَجْزِي الفَتَى ليس الجَمَلْ
إذا أُعرِب قيل : ليس الجملُ ، لأنّ ليس ههنا بمعنى لا النَّسَقِيَّة ، وقال سيبويه : أراد ليس يَجْزِي الجَمَل ولَيْس الجَملُ يجزي ، وربّما جاءت ليس بمعنى لا التّبرئة .
قال ابن كيسان : ( ليس ) من الجَحْد ، وتقع في ثلاثة مواضع : تكون بمنزلة كان ، ترفع الاسم وتنصب الخبر ، تقول : ليس زيد قائماً ، وليس قائماً زيد ، ولا يجوز أن تقدم خبرها عليها لأنها لا تنصرف . وتكون ليس استثناء فتنصب الاسم بعدها كما تنصبه بعد إلا ، تقول : جاءني القوم ليس زيداً ، وفيها مضمر لا يظهر . وتكون نسقاً بمنزلة ( لا ) تقول : جاءني عمر وليس زيد .
وقال لبيد :
إنما يَجزي الفتى ليس الجمل
قال أبو منصور : وقد صرّفوا .
وقد صَرفوا ليس تصريفَ الفعل الماضي فثنوْا وجَمَعوا وأَنّثوا ، فقالوا : لَيْس ولَيْسَا ولَيْسُوا ، ولَيْسَت المرأةُ ولَسْنَ ، ولم يصرِّفوها في المستقبل ، وقالوا : لَسْتُ أفعَل ، ولَسْنا نفعل .
وقال أبو حاتم : من أسمج الخطأ : أنا ليس مِثلك ، قال : والصّواب لستُ مِثْلَك ، لأنّ ليس فعل واجبٌ فإنما يُجاء به للغائب المتراخِي ، تقول : عبدُ الله ليس مِثلك .
قال : ويقال جاءني القوم لَيْسَ أباكَ وليْسَكَ ، أي : غيرَ أبيك وغيرك . وجاءكَ القومُ ليس إياك ولَيْسَني بالنّون بمعنًى واحد . وبعضهم يقول : لَيْسَني بمعنى وغيري .
وقال اللّيث : مصدَرُ الأَلْيَس ، وهو الشجاع الذي لا يَرُوعه الحَرْب .
وأنشَد :
ألْيَسُ عن حَوْبائهِ سَخِيُّ
يقوله العجاج وجمعه ليسٌ .
وقال آخر :
تَخالُ نَدِيَّهم مَرْضَى حَياءً
وتَلقاهُمْ غَداةَ الرَّوْعِ ليْسَا
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الأَلْيَس : الذي لا يَبْرَح بَيْتَه .
وقال غيره : إِبِلٌ لِيسٌ على الحَوض : إذا أقامتْ عليه فلمْ تبرحْه ، ويقال للرجل الشُّجاع : أَهْيَس أَلْيَس ، وكان في الأصل أَهْوَس أَلْيس ، فلمّا ازْدَوَج الكلامُ قَلَبوا الواوَ ياءً فقالوا : أَهْيَس . والأهْوَس : الذي يَدُقُّ كلَّ شيء ويَأْكُلُه . والألْيَس : الذي لا يُبارح قِرْنَه ، وربّما ذَمُّوا بقولهم : أهيَس ألْيس ، فإذا أرادوا الذّمّ عَنَوْا بالأهْيَس : الأهْوَس ، وهو الكثير الأكل ، وبالألْيس الذي لا يَبْرَح بَيْتَه ، وهذا ذَمّ .
وقال بعضُ الأعراب : الألْيَس : الدَّيُّوثي الذي لا يَغار ويُتَهزَّأُ به ؛ فيقال : هو أَلْيَسُ بُورِكَ فيه . فاللّيَس يَدخُل في المعنيين : في المدحِ والذَّمّ . وكلٌّ لا يَخفَى على المُتَفَوِّهِ به .
ويقال : تَلايَسَ الرجلُ : إذا كان حَمُولاً حَسَن الخُلُق ، وتلايَسْتُ عن كذا وكذا : أي : غَمّضْتُ عنه ، وفلانٌ أَلْيَسُ دَهْثَم : أي : حَسَن الخُلق .
وفي الحديث : ( كُلُّ ما أنهرَ الدّم فكُلْ ليس السِّنّ والظُّفْرَ ) ، والعرب تستثني بليس فتقول : قام القوم ليس أخاك ، وليس أخويك ، وقام النسوة ليس هنداً . وقام القوم ليسي وليْسَني وليس إيّاي . وأنشد :
قد ذهب القوم الكرام ليسي
وقال الآخر :
وأصبح ما في الأرض مني تقيّةً
لناظره ليس العظامَ العواليا
لسا : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : اللَّسَا : الكثير الأكل من الحيوان .
وقال : لَسَا : إذا أَكَلَ أَكْلاً يَسيراً ، وكأنّ أصلَه من اللَّسِّ وهو الأكْل .
أسل : قال الليث : الأسَلُ : نباتٌ له أغصانٌ كثيرةٌ دِقاق ، لا وَرَق له ، ومَنبِتُه الماءُ الراكد ؛ يُتَّخَذ منه الغرابيلُ بالعِراق ، الواحدة أَسَلة ؛ وإنما سمِّي القَنَا أَسَلاً تشبيهاً بطوله واستوائه ، وقال الشاعر :
تَعْدُو المنايا على أُسامةَ في الخِي
سِ عليه الطَّرْفاءُ والأسَلُ
وأَسَلَةُ اللِّسانِ : طَرَفُ شَباتِه إِلى مُستدَقِّه .
ومنه قيل للصاد والزاي والسين : أسلِيّة ، لأن مبدأها من أسلة اللسان ، وهو مستدق طرفه .
وأَسَلَةُ الذِّراع : مستدَقُّ الساعِد مما يلي الكفّ .
وكفٌّ أَسيلةُ الأصابع : وهي اللطيفة ، السَّبْطةُ الأصابع .
وخَدٌّ أَسيل : وهو السَّهْل اللَّيّن ، وقد أَسُل أَسالةً .
أبو زيد : من الخُدود الأسيل ، وهو السهل اللين الدّقيق المستوي ، والمَسْنُونُ اللَّطيفُ ، الدّقيق الأنف .
ورُوِي عن عليّ رضي الله عنه أنه قال : لا قَوَد إلاّ بالأَسَل ، فالأسَل عند علي عليه السلام كلّ ما أرِقَّ من الحديد وحُدِّد من سيفٍ أو سكين أو سِنان ، وأَسَّلْتُ
الحَديدَ : إذا رَقَّفْتَه ، وقال مُزاحِم العُقَيْلِيّ :
يُبَارِي سَدِيساها إذا ما تَلمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إبْزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّلِ
وقال عمر رضي الله عنه : إياكم وحَذْفَ الأَرْنب بالعَصَا ، ولْيُذَكِّ لكم الأَسَل : الرِّماح والنَّبْل .
قال أبو عُبيدة : لم يُرد بالأَسَل الرّماحَ دُون غيرها من سائر السلاح الّذي رُقِّقَ وحُدِّد .
قال : وقوله : الرّماح والنبل يرد قولَ من قال : الأَسَل : الرِّماحُ خاصّة ، لأنه قد جعل النَّبْل مع الرماح أسلاً . وجمع الفرزدق الأَسَل الرماحَ أسلاتٍ فقال :
قد ماتَ في أسلاتِنا أو عَضَّنه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقتَّلُ
أي : في رِماحِنا . ومأْسَل : اسم جَبَلٍ بعَيْنه .
شمر عن ابن الأعرابيّ قال : الأسَلَةُ : طَرف اللِّسان ، وقيل للقَنَا أَسَل لما رُكِّب فيها من أطراف الأسِنَّة .

##### Türkçe

س ل ( **و ا ي ء** )
**سيل** ، **سول** ، **سلأ** ، **وسل** ، **ولس** ، **ألس** ، **لوس** ، **سلا** ، **لسا** ، **ليس** ، **أسل** .

**سول** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **رجل أسْوَل** ve **امرأةٌ سَوْلاء**: ikisinde de gevşeklik bulunduğu zaman. Dedi: **واللَّخَا** da onun gibidir; ve **يسول سَوَلاً**. Ve el-Mütenahhil dedi:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لَوْنَها
هَطْلُ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ
**الحَمل** ile murad etti: **السَّحابَ الأسوَد**; ve buluttan **الأسول**: alt tarafında gevşeklik bulunan ve saçaklarında sarkma bulunan. Ve **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً** olmuştur. Ve Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ )** (Yûsuf: 18); bu, Yaʿkūb’un (aleyhi’s-selâm) oğullarına, ona kurdun Yûsuf’u yediğini haber verdikleri vakit sözüdür; onlara dedi ki: Onu kurt yemedi; bilakis nefisleriniz onun hakkında size bir işi **سَوَّلَتْ**; yani nefisleriniz size, tasvir ettiğinizden başka bir işi süsledi. Ve sanki **التَّسويل** insanın **سُول**’ünden bir tefʿîldir; o da onun temenni ettiği ümididir; böylece onu isteyen için bâtılı ve aldanışı süsler. Ve **السُّؤال**’ın aslı hemzelidir; ancak Araplar onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzeyi hafiflettiler. er-Râʿî hemzesini hafifletmede dedi:
اخْتَرْتُكَ الناسَ إِذْ رَثَّت خَلائقُهمْ
واعتَلَّ من كان يُرجَى عنده السُّولُ
Ve onda aslın hemze olduğuna delil, kurrânın kıraati: **( قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يامُوسَى )** (Tâhâ: 36); yani: sorduğun temennin sana verilmiştir.

Ve ez-Zeccâc dedi: denir: **سَأَلْتُ أسأَل** ve **وَسلْتُ أَسَلُ**; ve iki adam **يَتَساءَلان** ve **يَتَسايَلان**.

Ve el-Leys dedi: denir: **سَأَل يسألُ سُؤالاً ومَسألةً**. Dedi: Arapların tamamı, **سَلْ**’in hemzesini düşürür; fakat onu **الفاء** ve **الواو** ile birleştirdiğinde hemzeler; senin sözün gibi: **فاسأل** ve **واسأل**. Ve **المسألة**’nin çoğulu **مسائل**’dir; hemzeyi düşürdüklerinde **مَسَلَة** derler. Ve fakire **سائلاً** denir.

Nâfiʿ ve İbn ʿÂmir **( سال )**’i hemzesiz **( سائل )** okudu. Ve denildi ki manası: hemzesiz olarak: bir vadi, vâki olacak bir azapla aktı. Diğer kurrâ okudu: İbn Kesîr, Ebû ʿAmr ve Kûfeliler **( المعارج : 1 )**’i, **داعٍ** çağıran manası üzere hemzeli okudu. Ve fakir **السائل**’in çoğulu: **سُؤَّال**. Ve suyun akıntı yeri **مَسِيل الماء**’ın çoğulu: hemzesiz **مَسايِل**. Ve **المَسأَلة**’nin çoğulu: hemzeli **مسائل**.

**وسل** : el-Leys dedi: **وسَّلَ فلانٌ إلى رَبِّه وَسِيلةً**: kendisiyle O’na yaklaşacağı bir amel işlediği zaman. Lebîd dedi:
بلَى كلُّ ذي رَأْيٍ إلى الله واسِلُ
Ve **الوَسِيلة**: bağ ve yakınlıktır; çoğulu **الوَسائل**. Allah dedi: **( أُولَائِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ )** (el-İsrâ: 57). Ve denir: **توسَّل فلانٌ إلى فلان بوَسيلة**; yani: ona bir sebep ile sebeblendi ve ona, kendisini ona meylettiren bir bağın hürmetiyle yaklaştı.

**سلا** : el-Asmaʿî: **سَلَوْتُ**; ben **أَسْلو** olurum, **سُلُوّاً**. Ve **سَلِيتُ عنه**; **أسْلَى** olurum, **سُلِّياً**; **سَلَوْت** manasında. Ebû Zeyd dedi: **سلوت**’un manası: onun zikrini unuttuğu ve ondan gittiği zaman.

İbn Şümeyl dedi: **سليت فلاناً**; yani: ona buğzettim ve onu terk ettim. Ve el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: **سلوتُ عنه أَسلو سُلُوّاً وسُلُوَاناً**; ve **سَلِيتُ أَسلَى سُلِيّاً**. Ruʾbe dedi:
لَوْ أَشْرَبُ السُّلْوانَ ما سَلِيتُ
ما بِي غنًى عنك وإنْ غَنِيت
Dedi: Muhammed b. Ḥayyân’ı, el-Asmaʿî ile Nuṣayr b. Ebî Nuṣayr’ın yanında er-Reyy’de bulunduğunu hikâye ederken işittim; ona arz olunan şey içinde bu beyti yürüttü; Nuṣayr’a dedi: **السُّلوان** nedir? Dedi: denir: o, ezilip suyu içilen bir boncuktur; içene bir **سلْوَة** miras bırakır. Dedi: sus; bunlar sana alay etmesin; **السُّلْوان** ancak senin sözünün masdarıdır: **سَلَوْتُ أَسلُو سُلواناً**. Dedi: **لو أشرَب السُّلوان**; yani **السُّلوَّ**yu içiş olarak içsem, **ما سَلوْتُ**.

el-Laḥyânî **( نوادِره )**’de dedi: **السَّلوانة** ve **السَّلوان** ve **السَّلْوَان**: âşığa, kadından **ليسْلو** diye içirilen bir şeydir. Dedi: ve bazısı dedi: **السُّلوانة**: âşığın üzerine su içirildiği bir çakıl taşıdır da **فيسْلُو**. Ve inşâd etti:
شَرِبْتُ على سُلوانةٍ ماءَ مُزْنةٍ
فلا وجَديد العَيْشِ يا مَيُّ ما أسْلو
Ebû’l-Heysem dedi: Ebû ʿAmr es-Saʿdî dedi: **السُّلوانة**: ezilip suyu içilen bir boncuktur; o suyu içen, sevgiyle belaya uğradığı kimsenin sevgisinden **يَسْلو**. Dedi: ve bazısı dedi: bilakis bir ölünün kabrinin toprağı alınır, suya konur da onun sevgisi ölür. Ve inşâd etti:
يا لَيتَ أَنّ لقلْبي منْ يُعللهُ
أو ساقياً فسَقاني عنكِ سُلوانَا
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi: **السُّلوانة**: muhabbetten sonra buğz için bir boncuktur. Dedi: ve **السَّلوَى**: bir kuştur; Kur’ân dışında ise baldır. Ve tefsirde, O’nun sözü hakkında: **( وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى )** (el-Bakara: 57), onun **كالسُّمانيَ** gibi bir kuş olduğu gelmiştir.

el-Leys dedi: tekili **سَلواة**’dır. Ve inşâd etti:
كما انتفَضَ السَّلواةُ مِن بللِ القَطْرِ
Ebû ʿUbeyd: **السَّلوَى**: baldır. Hâlid el-Hüzelî dedi:
وقَاسمَها بالله جَهْداً لأنتُم
ألَذُّ مِنَ السَّلوَى إذا ما نشُورُهَا
yani: onu peteğinden alırsın; balı kastediyor. Ebû Bekr dedi: müfessirler dedi: **المَنُّ**: **التَّرَنجبين**; ve **السَّلوَى**: **السُّمَانيَ**. Dedi: ve Araplar yanında **السلوى** baldır. Ve inşâd etti:
لو أطْعموا المنَّ والسلوى مكانهُم
ما أبصر الناس طُعماً فيهُم نَجعَا
Ve denir: o, yaşayıştan bir **سَلْوة** içindedir; yani: bir genişlik ve gaflet içindedir. er-Râʿî dedi:
أخو سَلْوةٍ مَسَّى به اللَّيلُ أَمْلَحُ
İbnü’s-Sikkît: **السلوة**: **السُّلُو**’dur. Ve **السَّلوة**: yaşayışın genişliğidir.

Ve denir: **أَسْلاني عنك كذا** ve **سَلاّني**. Ve **بنو مُسْليَةَ**: Benî’l-Ḥâriṯ b. Kaʿb’dan bir kabiledir.

Ebû Zeyd dedi: denir: **ما سَلِيتُ أن أقولَ ذاك**; yani: onu söylemeyi unutmadım, fakat onu kasten terk ettim. Ve **سَلِيتُ أن أقولَه** denmez; ancak **ما سَلِيتُ أن أقولَه** manasında.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **السَّلَي**: hayvanlar ve develerden yavrunun sargısıdır; insanlardan ise plasentadır. Ve **وسَلِيت الناقة**; yani: onun **سلاها**’sını aldım.

el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّلَى**: koyunun **سَلَى**’sıdır; **بالياء** ile yazılır. Nitelediğinde dersin: **شاةٌ سلياء**. Ve **سَلِيت الشاةُ**: o, ondan sarktı. Ve iş için, geçtiği zaman denir: **قد انقطع السّلَى**; geçen ve kesilen iş için darb-ı meseldir. Ve **وسلَيْتَ الناقةَ**: onun **سلاها**’sını aldın ve onu çıkardın.

İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّلْوة**: **السُّلُوّ**; ve **السَّلْوة**: yaşayışın genişliğidir.

**سلأ** : el-Asmaʿî: **سَلأْتُ السَّمْنَ**; ben onu **أسْلأُه سَلأً**. Dedi: ve **السِّلاء** isimdir; o da içyağıdır. Ve denir: **سَلأَه مائةَ سَوْط**; yani: onu dövdü. Ve **سَلأَه مائةَ دِرْهم**; yani: ona nakit verdi.

Başkası dedi: **السُّلاّء**: hurma ağacının dikeni; ve **السُّلاّء**: hepsi.

ʿAlḳame b. ʿAbde bir atı vasfederken dedi:
سُلاّءةٌ كعَصَا النَّهدِيّ غُلَّ لها
ذُو فَيْئَةٍ من نَوَى قُرَّان مَعجومُ

**ألس** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde rivayet olundu: dua etti de dedi ki: **( اللهم إني أعوذُ بك من الأَلْسِ والكِبر )**.

Ebû ʿUbeyd dedi: **الأَلْسُ**: aklın karışmasıdır; ondan denir: **أُلِسَ الرجلُ فهو مَأْلوس**. Dedi: ve el-Ümevî dedi: denir: **ضَرَبه فما تَأَلَّسَ**; yani: acımadı.

Başkası dedi: **فما تحَلَّس** onun manasındadır.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الأَلْسُ**: hıyanettir. Ve **الأَلْسُ**: kötü asıldır.

el-Hevâzinî dedi: **الأَلْسُ**: şüphedir; ve şüpheden ahlâkın değişmesidir. Yahut hastalıktan ahlâkın değişmesidir. Denir: **ما أَلَسَك**. Ve inşâd etti:
إنّ بنا أو بكُمَا لأَلْسَا
Ebû ʿAmr dedi: borçluya denir: o, mutlaka **يَتَألَّسُ**; ne verir ne men eder. Ve **التألُّس**: vermek isterken men etmesidir. Denir: o, bağışta mutlaka **لَمأْلُوسُ**tur. Ve **وقد أُلِسَتْ عطيّتُه**: ondan ümit kesilmemişken men edildiği zaman. Ve inşâd etti:
وصَرَمَتْ حَبْلَك بالتَأَلُّسِ
el-Ḳuteybî dedi: **الألس**: hıyanet ve aldatmadır; ondan onların sözü: falan **لا يدالس ولا يؤالس**. **فالمدالسة**: **الدَّلْس**’ten, o da karanlıktır; murad: sana şeyi körleştirmez; onu gizlemez ve onda bulunan ayıbı örtmez. Ve **المؤالسة**: hıyanettir. Ve inşâd etti:
هم السمن بالسنوت لا ألس فيهمُ
وهم يمنعون جارهم أن يُقرَّدا

**ولس** : el-Leys dedi: **الوَلُوس**: yürüyüşünde **تَلِسُ** eden deve; **ولَسَاناً**. Ve develer, birbirlerine **يُوالسُ** eder; o, hızlı yürüyüşten bir türdür. Ve **المُوَالَسة**: işte, yağcılığa benzer bir şeydir.

Ve denir: falan **ما يُدالِسُ ولا يُوالِس**. Ve benim bu işte ne **وَلْسٌ**üm ne **دَلْس**im var; yani: onda benim için ne hıyanet vardır ne günah.

İbn Şümeyl dedi: **المُوالَسة**: aldatmadır. Denir: **قد تَوالَسوا عليه وترافدوا عليه**; yani: hile ve aldatmada ona karşı yardımlaştılar. Ve **الوَلُوس**: develerden hızlı olandır.

( **لوس** ) : el-Leys dedi: **اللَّوْس**: insanın tatlıları ve başkasını takip edip yemesidir. Denir: **لاسَ يَلُوس لَوْساً**; o **لائسٌ** ve **لَؤُوس**tur. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **اللَّوس**: az yemektir. Ve **اللُّوس**: şiddetlilerdir; onların bir teki **أَلْيَس**tir.

**سيل** : el-Leys dedi: **السَّيْل** bilinir; çoğulu **سُيول**. Ve suyun akıntı yeri **مَسِيل الماء**; çoğulu **أَمْسِلةٌ**; o, aktığı zaman yağmur sularıdır.

Dedim: suyun akıntı yeri **مَسيل الماءِ**’da kıyas, hemzesiz **مَسايِل**dir. Onu **أَمسِلَةً** ve **مُسُلاً** ve **مُسْلاناً** diye çoğul yapan kimse ise, **المَسيل**’deki **الميم**’in aslî olduğu vehmi üzere ve onun **فَعِيل** vezninde olduğu üzere (ve onunla **مَفعِلاً** murad edilmemiştir)dir; nitekim **مكاناً**’ı **أمكِنة** diye çoğul yaptılar; ve ikisinin benzerleri vardır. Ve **المَسِيل**: **سالَ يَسيلُ**’den **مَفْعِلْ**dir; **مَسِيلاً** ve **مَسالاً** ve **سَيْلاً** ve **سَيَلاناً**. Ve **المَسِيل** ayrıca: sel suyunun aktığı yer de olur.

el-Leys dedi: **السَّيَال**: dalları düz olan bir ağaçtır; üzerinde beyaz diken vardır. Kökleri, bakirelerin ön dişleri gibidir. el-Aʿşâ dedi:
باكَرَتْها الأغْراب في سِنَة النَّومِ
فتَجرِي خِلال شَوْكِ السَّيَالِ
Şarabı vasfeder. Ve **السِّيلاَنُ**: kılıcın ve bıçağın sapının dik kısmının köküdür ve bunun benzeri.

**ليس** : el-Leys dedi: **ليسَ**: inkâr kelimesidir. Dedi: ve el-Ḫalîl dedi: manası: **لا أَيْس**; hemze atıldı ve **اللاّم** **الياء**’a yapıştırıldı. Ondan onların sözü: **ائتِنِي من حيثُ أَيْسَ ولَيْس**; manası: olduğu yerden ve olmadığı yerden.

el-Kisâʾî dedi: **ليس** inkâr olur; ve istisna olur; onunla nasb edilir; senin sözün gibi: **ذهب القومُ لَيسَ زيداً**; **ما عَدَا زَيْداً** manasında; ve asla olmaz; ve **إلاّ زَيْداً** manasında olur. Dedi: ve bazen **ليسَ** , kendisiyle atıf yapılan **لاَ** manasında gelir. Lebîd dedi:
إنما يَجْزِي الفَتَى ليس الجَمَلْ
İʿrâb edildiğinde denir: **ليس الجملُ**; çünkü buradaki **ليس** , atıf **لا**’sı manasındadır. Sîbeveyh dedi: murad etti: **ليس يَجْزِي الجَمَل** ve **لَيْس الجَملُ يجزي**. Ve bazen **ليس** , **لا التّبرئة** manasında gelir.

İbn Keysân dedi: **( ليس )** inkârdandır; ve üç yerde vâki olur: **كان** menzilesinde olur; ismi refʿ eder ve haberi nasb eder; dersin: **ليس زيد قائماً** ve **ليس قائماً زيد**. Ve haberini onun önüne geçirmek câiz değildir; çünkü o çekimlenmez. Ve **ليس** istisna olur; ondan sonra ismi, **إلا**’dan sonra nasb ettiğin gibi nasb edersin; dersin: **جاءني القوم ليس زيداً**; onda, görünmeyen bir zamir vardır. Ve atıf olur; **( لا )** menzilesinde; dersin: **جاءني عمر وليس زيد**.

Lebîd dedi:
إنما يَجزي الفتى ليس الجمل
Ebû Manṣûr dedi: ve onlar çekimlediler.

Ve **ليس**’i geçmiş fiil çekimi gibi çekimlediler; ikil yaptılar, çoğul yaptılar, dişil yaptılar; dediler: **لَيْس** ve **لَيْسَا** ve **لَيْسُوا**; ve **لَيْسَت المرأةُ** ve **لَسْنَ**. Ve onu gelecek zamanda çekimlemediler. Ve dediler: **لَسْتُ أفعَل** ve **لَسْنا نفعل**.

Ebû Ḥâtim dedi: hatanın en çirkini: **أنا ليس مِثلك**. Dedi: doğrusu: **لستُ مِثْلَك**; çünkü **ليس** zorunlu bir fiildir; ancak uzak üçüncü şahıs için getirilir; dersin: **عبدُ الله ليس مِثلك**.

Dedi: ve denir: **جاءني القوم لَيْسَ أباكَ وليْسَكَ**; yani: babandan başkası ve senden başkası. Ve: **وجاءكَ القومُ ليس إياك ولَيْسَني بالنّون**; tek bir manada. Ve bazısı **لَيْسَني**yi “benden başkası” manasında söyler.

el-Leys dedi: **الأَلْيَس**’in masdarıdır; o, savaştan ürkmeyen yiğittir. Ve inşâd etti:
ألْيَسُ عن حَوْبائهِ سَخِيُّ
Bunu el-ʿAccâc söyler; çoğulu **ليسٌ**’tir. Bir başkası dedi:
تَخالُ نَدِيَّهم مَرْضَى حَياءً
وتَلقاهُمْ غَداةَ الرَّوْعِ ليْسَا
Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الأَلْيَس**: evinden ayrılmayan kimsedir.

Başkası dedi: **إِبِلٌ لِيسٌ على الحَوض**: onun üzerinde ikamet ettiği ve ondan ayrılmadığı zaman. Ve yiğit adama denir: **أَهْيَس أَلْيَس**. Asılda **أَهْوَس أَلْيس** idi; söz ikilendiği vakit **الواو**’u **ياء**’a çevirdiler de **أَهْيَس** dediler. Ve **الأهْوَس**: her şeyi ezip yiyen kimsedir. Ve **الألْيَس**: rakibini bırakmayan kimsedir. Ve bazen onların sözüyle zemmettiler: **أهيَس ألْيس**. Zemmi murad ettiklerinde **الأهْيَس** ile **الأهْوَس**’u kastederler; o, çok yiyendir; ve **الألْيس** ile evinden ayrılmayanı; bu ise zemdir.

Bazı bedevî dedi: **الألْيَس**: kıskanmayan ve kendisiyle alay edilen **الدَّيُّوثي**dir; denir: **هو أَلْيَسُ بُورِكَ فيه**. Böylece **اللّيَس** iki manaya girer: övgüde ve yergide. Her biri, onu söyleyene gizli değildir.

Ve denir: **تَلايَسَ الرجلُ**: yük taşıyan, güzel huylu olduğu zaman. Ve **تلايَسْتُ عن كذا وكذا**: yani: ondan göz yumdum. Ve falan **أَلْيَسُ دَهْثَم**: yani: güzel huyludur.

Ve hadiste: **( كُلُّ ما أنهرَ الدّم فكُلْ ليس السِّنّ والظُّفْرَ )**. Ve Araplar **ليس** ile istisna eder; derler: **قام القوم ليس أخاك** ve **ليس أخويك**; ve kadınlar kalktı: **ليس هنداً**. Ve kavim kalktı: **ليسي** ve **لَيْسَني** ve **ليس إيّاي**. Ve inşâd etti:
قد ذهب القوم الكرام ليسي
Bir başkası dedi:
وأصبح ما في الأرض مني تقيّةً
لناظره ليس العظامَ العواليا

**لسا** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **اللَّسَا**: hayvandan çok yiyen. Ve dedi: **لَسَا**: az bir yiyişle yediği zaman; sanki aslı, yeme olan **اللَّسِّ**’dendir.

**أسل** : el-Leys dedi: **الأسَلُ**: çok ince çok dallı bir bitkidir; yaprağı yoktur; bitiş yeri durgun sudur; Irak’ta ondan elekler yapılır; tekili **أَسَلة**. **القَنَا** ancak uzunluğu ve düzgünlüğü sebebiyle ona benzetilerek **أَسَلاً** diye adlandırıldı. Şair dedi:
تَعْدُو المنايا على أُسامةَ في الخِي
سِ عليه الطَّرْفاءُ والأسَلُ
Ve **أَسَلَةُ اللِّسانِ**: onun ucunun, inceliğine doğru sivri tarafıdır.

Ondan dolayı **الصاد** ve **الزاي** ve **السين**’e **أسلِيّة** denildi; çünkü onların başlangıcı, dilin **أسلة**’sindendir; o da ucunun inceliğidir.

Ve **أَسَلَةُ الذِّراع**: avuç tarafına yakın olan önkolun inceliğidir.

Ve **وكفٌّ أَسيلةُ الأصابع**: o, latif, düz parmaklı olandır.

Ve **وخَدٌّ أَسيل**: o, düz yumuşaktır; ve **وقد أَسُل أَسالةً**.

Ebû Zeyd: yanaklardan **الأسيل**: düz, yumuşak, ince, düzgün, latif, **المَسْنُونُ**; ince burunlu, düzgündür.

Ve Ali’den (radıyallahu عنه) rivayet olundu: dedi ki: **لا قَوَد إلاّ بالأَسَل**. Böylece Ali (aleyhi’s-selâm) yanında **الأسَل**: demirden inceltilip keskinleştirilen her şeydir; kılıçtan, bıçaktan veya mızrak ucundan. Ve **وأَسَّلْتُ الحَديدَ**: onu incelttiğim zaman. Muzâḥim el-ʿUḳaylî dedi:
يُبَارِي سَدِيساها إذا ما تَلمَّجَتْ
شَباً مِثْلَ إبْزِيمِ السِّلاحِ المُؤَسَّلِ
Ve Ömer (radıyallahu عنه) dedi: **إياكم وحَذْفَ الأَرْنب بالعَصَا ، ولْيُذَكِّ لكم الأَسَل : الرِّماح والنَّبْل**.

Ebû ʿUbeyde dedi: **بالأَسَل** ile, inceltilip keskinleştirilen diğer bütün silahlar dışında yalnız mızrakları murad etmedi. Dedi: ve onun sözü: **الرّماح والنبل** , **الأَسَل**’in yalnız mızraklar olduğu sözünü söyleyenin sözünü reddeder; çünkü okları mızraklarla birlikte **أسلاً** kılmıştır. Ve el-Ferazdak, **الأَسَل** olan mızrakları **أسلاتٍ** diye çoğul yaptı; dedi ki:
قد ماتَ في أسلاتِنا أو عَضَّنه
عَضْبٌ برَوْنَقِه المُلوكُ تُقتَّلُ
yani: mızraklarımızda. Ve **مأْسَل**: bizzat bir dağın adıdır.

Şemmer, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الأسَلَةُ**: dilin ucudur. Ve **القَنَا**’ya **أَسَل** denildi; çünkü onda mızrak uçlarının uçlarından bir şeyler yerleştirildi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب السين والواو وما يثلثهما)
(سوي) السين والواو والياء أصلٌ يدلُّ على استقامةٍ واعتدالٍ بين شيئين. يقال هذا لا يساوي كذا، أي لا يعادله. وفلانٌ وفلانٌ على سَوِيّةٍ من هذا الأمر، أي سواءٍ. ومكان سُوىً، أي مَعْلَمٌ قد عَلِمَ القومُ الدّخولَ فيه والخروج منه. ويقال أسْوَى الرّجلُ، إذا كان خَلَفُهُ وولدُهُ سَوِيّاً.
وحدَّثنا علي بن إبراهيم القَطّان، عن علي بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد، عن الكسائيّ قال: يقال كيف أمسيتم؟ فيقال: مَستوُون صالحون. يريدون أولادُنا ماشيتُنا سَوِيَّةٌ صالحة.
ومن الباب السِّيُّ: الفضاء من الأرض، في قول القائل([1]):
* كأنَّ نَعَامَ السِّيِّ باضَ عليهمُ([2]) *
والسِّيّ: المِثْل. وقولهم سِيّانِ، أي مِثلان.
ومن ذلك قولهم:  لا سيّما، أي لا مثلَ ما. هُوَ من السِّين والواو والياء، كما يقال ولا سَواء. والدَّليل على أن السّيَّ المِثل قولُ الحطيئة:
فإيّاكم وحَيّةَ بطنِ وادٍ *** هَمُوزَ النّابِ لكم بسِيِّ([3])ومن الباب السَّواء: وسَط الدَّارِ وغَيرِها، وسمِّي بذلك لاستوائه. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾  [الصافات 55].
وأمَّا قولُهم: هذا سِوَى ذلك، أي غيرُهُ، فهو من الباب؛  لأنَّه إذا كان سِواه فهما كلُّ واحدٍ منهما في حَيِّزِه على سواء. والدّليل على ذلك مدُّهم السِّواء بمعنى سِوى. *قال الأعشى:
* وما عدلَتْ  من أهلِها لِسوائكا([4]) *
ويقال قصدتُ سِوَى فلانٍ: كما يقال قصدت قصده. وأنشد الفراء:
فَلأَصْرِفَنّ سِوَى حُذيفة مِدْحتي *** لِفَتى العَشيِّ وفارسِ الأجرافِ([5])(سوء) فأمّا السين والواو والهمزة فليست من ذلك، إنّما هي من باب القُبح. تقول رجلٌ أسوَأُ، أي قبيحٌ، وامرأةٌ سَوآء، أي قبيحة. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "سوْآءُ([6]) وَلودٌ خيرٌ مِنْ حَسناءَ عقيم". ولذلك سمّيت السَّيِّئة سيّئة. وسمِّيت النار سُوأَى، لقُبْح منظرها. قال الله تعالى : ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. وقال أبو زُبَيْد:
لم يَهَبْ حُرْمَةَ النَّدِيم وحُقَّتْ  *** يا لَقَومِي للسَّوأةِ السَّوآءِ([7])(سوح) السين والواو والحاء كلمةٌ واحدةٌ. يقالُ ساحة الدار، وجمعها ساحات وسُوح.
(سوخ) السين والواو والخاء كلمةٌ واحدة. يقال ساخت قوائمه في الأرض تسوخ. ويقال مُطِرْنا حتى صارت الأرض سُوَّاخَى، على فُعَّالَى، وذلك إذا كثرت رِزاغُ المطر. وإذا كانت كذا ساخت قوائمُ المارّة فيها.
(سود) السين والواو والدال أصلٌ واحد، وهو خلاف البياضِ في اللّونِ، ثم يحمل عليه ويشتقّ منه. فالسَّواد في اللّون معروف. وعند قومٍ أن كلَّ شيءٍ خالف البياضَ، أيَّ لونٍ كان، فهو في حيّز السواد.  يقال: اسودّ الشيء واسوادَّ. وسوادُ كلِّ شيء: شخصه. والسِّواد: السِّرار؛ يقالُ ساوده مساودةً وسِواداً، إذا سارّه. قال أبو عبيد: وهو من إدناء سَوادِكَ من سَواده، وهو الشَّخص. قال:
مَنْ يكنْ في السِّواد والدَّدِ والإغْـ *** ـرامِ زِيراً فإنّني غيرُ زيرِ([8])والأساود: جمع الأسود، وهي الحيّات. فأمّا قول أبي ذَرّ رحمة الله عليه: "وهذه الأساودُ حولي"، فإنّما أراد شخص آلاتٍ كانت عنده؛ [وما حولَه([9])] إلا مِطْهرةٌ وإِجّانةٌ وجَفْنة. والسَّواد: العدد الكثير، وسمِّي بذلك لأن الأرض تسوادُّ له.
فأمَّا السِّيادة فقال قوم: السيِّد: الحليم. وأنكر ناسٌ أن يكونَ هذا من الحِلم، وقالوا: إنّما سمِّي سيِّداً لأنَّ الناس يلتجِئون إلى سَواده. وهذا أقيس من الأوَّل وأصحّ. ويقال فلانٌ أسوَد من فلانٍ، أي أَعْلَى سِيادةً منه. والأسودان: التَّمر والماء. وقالوا: سَوَاد القَلب وسُوَيداؤُه، وهي حَبّته. ويقال سَاوَدَني فلانٌ فسُدْته، من سَوَاد اللونِ والسّؤدُد جميعا. والقياسُ في الباب كلِّه واحد.
(سور) السين والواو والراء أصلٌ واحد يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. من ذلك  سَار يَسُور إذا غضب وثار. وإنَّ لغضبِهِ لَسَورةً. والسُّور: جمع سُورة، وهي كلُّ منْزلةٍ من البناء. قال:
ورُبَّ ذِي سُرادقٍ محجورِ  *** سُرْتُ إليه في أعالي السُّورِ([10])فأمّا قول الآخر([11]):
وشاربٍ مُرْبحٍ في الكأسِ نادَمَني *** لا بالحَصُور ولا فيها بسَوَّارِ
فإنّه يريد أنّه ليس بمتغضّب. وكان بعضهم يقول: هو الذي يَسُور الشَّرابُ في رأسِهِ سريعاً. وأما سِوار المرأة، والإسوار([12]) من أساورة الفُرس وهم القادة، فأُراهما غيرَ عربيَّين. وسَورة الخمر: حِدّتُها وغلَيانها.
(سوط) السين والواو والطاء أصلٌ يدلُّ على مخالطة الشَّيءِ الشيءَ. يقال سُطت الشّيءَ: خلطتُ بعضَهُ ببعض. وسَوَّط فلانٌ أمرَهُ تسويطاً، إذا خَلَطَه. قال الشَّاعر:
فَسُطْها ذَميمَ الرّأيِ غيرَ موفَّقٍ *** فلستَ على تسويطها بمُعان([13])

ومن الباب السَّوط، لأنّه يُخالِط الجِلدة؛ يقال سُطْتُهُ بالسَّوط: ضربتُهُ. وأمَّا قولهم في تسمية النَّصيب سَوطاً فهو من هذا. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾  [الفجر 13]، أي نَصيباً من العذاب.
(سوع) السين والواو والعين يدلُّ على استمرار الشّيء ومُضيِّه. من ذلك  السَّاعة *سمِّيت بذلك. يقال جاءنا بعد سَوْعٍ من الليل وسُوَاعٍ، أي بعد هَدْءٍ منه. وذلك أنَّه شيءٌ يمضي ويستمرّ. ومن ذلك قولهم عاملته مُساوعةً، كما يقال مياومَة، وذلك من السَّاعة. ويقال أَسَعْتُ الإبلَ إساعةً، وذلك إذا أهملتَها حتَّى تمرَّ على وجهها. وساعت فهي تَسُوع. ومنه يقال هو ضائع سائع. وناقة مِسياعٌ، وهي التي تذهب في المرعى. والسِّياع: الطِّين فيه التِّبن.
(سوغ) السين والواو والغين أصلٌ يدلُّ على سهولة الشيء واستمراره في الحلق خاصّة، ثم يحمل على ذلك. يقال ساغ  الشَّرابُ في الحَلْق سَوغاً. وأساغَ الله جلَّ جلالُهُ. ومن المشتقّ منه قولُهم: أصاب فلانٌ كذا فسوَّغْتُهُ إياه. وأمَّا قولُهُم هذا سَوْغُ هذا، أي مثله، فيجوز أن يكونَ من هذا، أي إنه يَجري مجراه ويستمرُّ استمراره. ويجوز أن يكون السّين مُبدَلة من صادٍ، كأنَّه صِيغَ صياغَته. وقد ذُكِرَ في بابه.
(سوف) السين والواو والفاء ثلاثة أصول: أحدها الشَّمُّ . يقال سُفْت الشَّيءَ أَسُوفُه سَوْفاً، وأَسَفْتُهُ. وذهب بعضُ أهل العلم إلى أنّ قولهم: بيننا وبينهم مَسافةٌ، مِنْ هذا. قال: وكان الدَّليل يَسُوف التُّرَابَ ليعلمَ على قصدٍ هو أم  على جَور. وأنشدوا:
* إذا الدّليلُ استافَ أخلاقَ الطُّرُق([14]) *
أي شَمّها.
والأصل الثّاني: السُّوَاف: ذَهاب المال ومَرَضُه. يقال أساف الرّجُلُ، إذا وقع في مالِهِ السُّواف. قال حُميد بن ثور:
* أَسَافا من المال التِّلادِ وأَعْدَما([15]) *
وأمّا التأخير فالتسويف.  يقال سوَّفتُه، إذا أخّرتَه، إذا قلتَ سوف أفعلُ كذا.
(سوق) السين والواو والقاف أصل واحد، وهو حَدْوُ الشَّيء. يقال ساقه يسوقه سَوقاً. والسَّيِّقة: ما استيق من الدوابّ.  ويقال سقتُ إلى امرأتي صَدَاقها، وأَسَقْتُهُ. والسُّوق مشتقّةٌ من هذا، لما يُساق إليها من كلِّ شيء، والجمع أسواق. والساق للإنسان وغيره، والجمع سُوق، إنّما سمّيت بذلك لأنَّ الماشي ينْساق عليها. ويقال امرأة سَوْقاء، ورجلٌ أَسوَق، إذا كان عظيمَ السّاق. والمصدر السَّوَق. قال رؤبة:
* قُبٌّ من التَّعْداء حُقْبٌ في سَوَق([16]) *
وسُوق الحرب: حَومة القِتال، وهي مشتّقةٌ من الباب الأول.
(سوك) السين والواو والكاف أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ واضطراب. يقال تساوَقَت الإبل: اضطرَبَتْ أعناقُها من الهُزال وسوء الحال. ويقال أيضاً: جاءت الإِبل ما تَسَاوَكُ هُزالاً، أي ما تحرِّك رؤوسَها. ومن هذا اشتق اسم السِّواك، وهو العُود نفسُه. والسِّواك استعماله أيضاً. قال ابن دريد:  سُكْتُ الشيءَ سَوكاً، إذا دَلكتَه. ومنه اشتقاق السِّواك، يقال ساك فاهُ، فإذا قلت استاك لم تذكر الفم.([17])
(سول) السين والواو واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في شيء يقال سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا. قال الهذليّ([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
فأَمّا قولهم سَوّلتُ له الشيءَ، إذا زيّنْتَه له، فممكن أن تكون أعطيته سُؤلَه، على أن تكون الهمزة مُليَّنَةً من السُّؤل.
(سوم) السين والواو والميم أصلٌ يدل على طلب الشيء. يقال سُمت الشيءَ، أَسُومُهُ سَوْمَاً. ومنه السَّوام في الشِّراء والبيع. ومن الباب سامت الرَّاعيةُ تسوم، وأَسَمْتُهَا أنا. قال الله تعالى: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]، أي تُرعُون. ويقال سّوَّمْت فلاناً في مالي تسويماً، إذا حكَّمتَه في مالك. وسَوَّمْتُ غُلامي: خَلّيته وما يُريد. والخيل المُسَوَّمَة: المرسلة وعليها رُكبانُها. وأصل ذلك كلِّه واحد.
ومما شذَّ عن الباب السُّومَةُ، وهي العلامةُ تُجْعَل في الشيء. والسِّيما مقصور من ذلك *قال الله سبحانه: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. فإذا مدُّوه قالوا السيماء.
(سوس) السين والواو والسين أصلان: أحدهما فسادٌ في شيء، والآخر جِبلّة وخليقة. فالأوّل ساس الطّعامُ يَساسُ، وأساس يُسِيسُ، إذا فَسَدَ بشيء يقال لـه سُوس. وساست الشّاة تَسَاس، إذا كثر قَمْلها. ويقال إنَّ السَّوَسَ داءٌ يصيب الخيل في أعجازها.
وأمّا الكلمةُ الأخرى  فالسُّوس وهو الطّبع. ويقال: هذا من سُوس فلان، أي طبعه.
وأمَّا قولهم سُسْته أسُوسُه فهو محتملٌ أن يكون من هذا، كأنه يدلُّه على الطبع الكريم ويَحمِله عليه.
والسِّيساء([19]):  مُنتَظَم فَقَار الظهر. وماء مَسُوسٌ وكلأٌ مَسُوسٌ([20])، إذا كان نافعاً في المال([21])، وهي الإبل والغنم. والله أعلم بالصواب.
---------------------
([1]) هو زيد الخيل كما في الحيوان (4: 339)، والشعر والشعراء في أثناء ترجمة الأعشى، ونقد الشعر
39. وروي أيضاً من قصيدة لمعقر البارقي في الأغاني (10: 44).
([2]) عجزه: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) ديوان الحطيئة 69 واللسان (سوا).
([4]) ديوان الأعشى 66. وقد سبق تخريجه في (جنف). وصدره:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) في اللسان (19: 143) : "فارس الأحزاب"، تحريف. والبيت من أبيات فائية في الأغاني (14:
127) منسوبة إلى رجل من بني الحارث بن الخزرج، أو إلى حسان بن ثابت. وانظر تنبيه البكري على الأمالي 67.
([6]) ويروى أيضاً: "سوداء".
([7]) البيت في اللسان (سوأ).
([8]) سبق البيت في مادة (زير).
([9]) التكملة من اللسان. وفي المجمل "من" بدل "إلا".
([10]) البيت في اللسان (6: 55).
([11]) هو الأخطل. ديوانه 116. وقد سبق في (2: 73).
([12]) ضبط في الأصل والمجمل بكسر الهمزة، ويقال أيضاً بضمها.
([13]) البيت في المجمل واللسان (سوط).
([14]) البيت لرؤبة في ديوانه 104 واللسان (سوف).
([15]) صدره كما في اللسان (سوف):
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) ديوان رؤبة 106.
([17]) الجمهرة (3: 48).
([18]) هو المتنخل الهذلي، كما في اللسان (سول) من قصيدة في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 81، ونسخة الشنقيطي 44.
([19]) حقه أن يكون في مادة (سيس).
([20]) وصواب هاتين أن يكونا في مادة (مسس).
([21]) النافع الذي يشفي غلة العطش. وفي الأصل : "ذفعا" تحريف.

ـ

##### Türkçe

(سîn, vâv ve onlara üçüncü olanın bâbı)

(**سوي**) **السين** ve **الواو** ve **الياء** iki şey arasında doğruluk ve itidal üzere bir asıldır. Denir: bu, şuna **يساوي** etmez; yani ona denk olmaz. Ve falan ile falan bu işte bir **سَوِيّةٍ** üzeredir; yani eşittir. Ve **سُوىً** bir yer; yani kavmin içine girmeyi ve ondan çıkmayı bildiği bir alâmettir. Ve denir: adam **أسْوَى** oldu; arka tarafı ve çocuğu düzgün olursa.

Bize Ali b. İbrahim el-**القَطّان** haber verdi; Ali b. Abdülaziz’den; Ebû **عُبيد**’den; **الكسائيّ** dedi ki: “Nasıl akşamladınız?” denir; şöyle denir: **مَستوُون** salihler. İsterler: çocuklarımız, hayvanlarımız düzgün, salih bir **سَوِيَّةٌ**dir.

Bu bâbdan **السِّيُّ**: yerden boşluk; söyleyenin sözünde([1]):

* Sanki **السِّيِّ**’nin devekuşları onların üzerine yumurtladı([2]) *

Ve **السِّيّ**: benzer. Ve onların “**سِيّانِ**” sözleri: yani iki benzer.

Bundan onların sözü: **لا سيّما**; yani “şunun benzeri yoktur”. O, **السِّين** ve **الواو** ve **الياء**dandır; nitekim “**ولا سَواء**” denir. Ve **السّيَّ**’nin benzer olduğuna delil, **الحطيئة**’nin sözü:

Sakının size vadi karnının yılanından *** dişli, size **بسِيِّ**([3])

Bu bâbdan **السَّواء**: evin ortası ve başkası; düzlüğü sebebiyle böyle adlandırıldı. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فاطَّلَعَ فَرَآهُ فِي سَوَاءِ الْجَحِيمِ﴾ [الصافات 55].

Ama onların “bu, şunun **سِوَى**sıdır” sözü; yani başkasıdır; o da bâbdandır; çünkü o, onun **سِوَى**sı olunca ikisi de her biri kendi mahallinde eşit üzere olur. Buna delil: **السِّواء**’yı **سِوى** mânasında uzatmalarıdır. * **الأعشى** dedi:

* Ehli arasından senin **لِسوائكا**’na meyletmedi([4]) *

Ve denir: falanın **سِوَى**sına kastettim; nitekim “kastına kastettim” denir. **الفراء** inşad etti:

Huzeyfe’nin **سِوَى**sına övgümü mutlaka çevireceğim *** akşamın delikanlısına ve uçurumların süvarisine([5])

(**سوء**) Amma **السين** ve **الواو** ve **الهمزة** bundan değildir; ancak çirkinlik bâbındandır. Dersin: adam **أسوَأُ**; yani çirkin. Ve kadın **سَوآء**; yani çirkin. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**سوْآءُ**([6]) doğurgan, kısır güzelden hayırlıdır.” Bundan dolayı **السَّيِّئة** “kötülük” diye adlandırıldı. Ve ateş **سُوأَى** diye adlandırıldı; görünüşünün çirkinliği için. Allah تعالى dedi: ﴿ثُمَّ كاَنَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاؤوا السُّوأَى﴾ [الروم 10]. Ve Ebû **زُبَيْد** dedi:

Dostun hürmetinden çekinmedi ve hak oldu *** ey kavmim, çirkin **السَّوأةِ السَّوآءِ**’ya([7])

(**سوح**) **السين** ve **الواو** ve **الحاء** tek bir kelimedir. Denir: evin avlusu; çoğulu **ساحات** ve **سُوح**tur.

(**سوخ**) **السين** ve **الواو** ve **الخاء** tek bir kelimedir. Denir: ayakları yerde battı; **تسوخ**. Ve denir: yağmura tutulduk da yer **سُوَّاخَى** oldu; **فُعَّالَى** üzere; bu, yağmurun çamuru çoğalınca olur. Ve böyle olunca orada geçenlerin ayakları batar.

(**سود**) **السين** ve **الواو** ve **الدال** tek bir asıldır; o da renkte beyazlığın zıddıdır; sonra ona hamledilir ve ondan türetilir. **السَّواد** renkte bilinir. Bir kavme göre beyazlığa muhalif olan her şey, hangi renk olursa olsun, siyahlık haddi içindedir. Denir: şey **اسودّ** oldu ve **اسوادَّ**. Ve her şeyin **سوادُ**u: şahsıdır. Ve **السِّواد**: gizli konuşmadır; denir: onunla **ساوده** **مساودةً** ve **سِواداً**; ona gizlice konuştuğu vakit. Ebû عبيد dedi: bu, senin **سَوادِ**ını onun **سَواده**’na yaklaştırmandandır; o da şahıstır. Dedi:

Kim **السِّواد**da ve oyun ve düşkünlükte *** **زِيراً** olursa, ben **زير** değilim([8])

Ve **الأساود**: **الأسود**’un çoğuludur; o da yılanlardır. Amma Ebû **ذَرّ** rahmetullah عليه’nin “ve bu **الأساودُ** çevremdedir” sözü; ancak onda bulunan aletlerin şahsını kastetti; [ve çevresinde([9])] ancak bir **مِطْهرةٌ** ve bir **إِجّانةٌ** ve bir **جَفْنة** vardı. Ve **السَّواد**: çok sayıdır; bununla adlandırıldı, çünkü yer onunla kararır.

Amma **السِّيادة** hakkında bir kavim dedi: **السيِّد**: halimdir. Bir topluluk bunun hilmden olmasını inkâr etti ve dediler: ancak **سيِّداً** diye adlandırıldı; çünkü insanlar onun **سَواده**’na sığınırlar. Bu, birinciden daha kıyaslı ve daha sahihdir. Ve denir: falan, falandan daha **أسوَد**dur; yani ondan daha yüce **سِيادةً**dır. Ve **الأسودان**: hurma ve sudur. Ve dediler: kalbin **سَوَاد**ı ve onun **سُوَيداؤُه**; o, onun tanesidir. Ve denir: falan benimle **سَاوَدَ** etti de ben ona **سُدْته** oldum; renk **سَوَاد**ından ve **السّؤدُد**dan birlikte. Ve bâbın hepsinde kıyas birdir.

(**سور**) **السين** ve **الواو** ve **الراء** tek bir asıldır; yükseklik ve yükselme üzerine delâlet eder. Bundan: **سَار يَسُور**; öfkelendi ve kabardı. Ve onun öfkesinin bir **سَورةً**sı vardır. Ve **السُّور**: **سُورة**’nin çoğuludur; o, binadan her bir menzildir. Dedi:

Nice perdeli çadır sahibi *** **السُّور**un yüksekliklerinde ona **سُرْتُ** ettim([10])

Amma diğerinin sözü([11]):

Ve kadehte kâr getiren bir içici benimle dostluk etti *** ne **الحَصُور** ile ne de onda **بسَوَّارِ**

O, onun öfkeli olmadığını ister. Bazıları derdi: o, içkinin başında çabucak **يَسُور** ettiği kimsedir. Amma kadının **سِوار**ı ve **الإسوار**([12]) Farsın **أساورة**sindendir; onlar komutanlardır; ikisini de Arapça olmayan görüyorum. Ve şarabın **سَورة**si: keskinliği ve kaynamasıdır.

(**سوط**) **السين** ve **الواو** ve **الطاء** bir asıldır; şeyin şeyle karışmasına delâlet eder. Denir: şeyi **سُطت** ettim; bir kısmını bir kısmına karıştırdım. Ve falan işini **سَوَّط** etti **تسويطاً**; onu karıştırdığı vakit. Şair dedi:

Onu karıştır, kötü görüşlü, muvaffak olmayan *** onun karıştırılmasına yardımcı değilsin([13])

Bu bâbdan **السَّوط**; çünkü deriye karışır; denir: onu **بالسَّوط** ile **سُطْتُ** ettim; onu dövdüm. Amma nasibi **سَوطاً** diye adlandırmalarına gelince, o da bundandır. Allah yüce övgüsüyle dedi: ﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ﴾ [الفجر 13]; yani azaptan bir nasip.

(**سوع**) **السين** ve **الواو** ve **العين** şeyin sürmesine ve geçip gitmesine delâlet eder. Bundan **السَّاعة**; bununla adlandırıldı. Denir: bize geceden bir **سَوْعٍ** ve **سُوَاعٍ** sonra geldi; yani ondan bir sükûnetten sonra. Bu, geçip giden ve süren bir şey olduğu içindir. Bundan onların sözü: onunla **مُساوعةً** muamele ettim; nitekim **مياومَة** denir; bu, **السَّاعة**dandır. Ve denir: develeri **أَسَعْتُ** ettim **إساعةً**; bu, onları ihmal edip kendi hâllerine bırakınca olur. Ve **ساعت** etti; o da **تَسُوع** eder. Bundan denir: o, kayıp **سائع**tır. Ve **مِسياعٌ** bir deve; o, otlakta giden devedir. Ve **السِّياع**: içinde saman bulunan çamurdur.

(**سوغ**) **السين** ve **الواو** ve **الغين** bir asıldır; özellikle boğazda şeyin kolaylığına ve sürmesine delâlet eder; sonra buna hamledilir. Denir: içki boğazda **ساغ** etti **سَوغاً**. Ve Allah yüce celâliyle **أساغَ** etti. Ondan türeyenlerden onların sözü: falan şunu elde etti de ben onu ona **سوَّغْتُهُ**. Amma onların “bu, bunun **سَوْغُ**udur” sözü; yani benzeridir; bu, bundan olabilir; yani o, onun yolunda yürür ve onun sürmesi gibi sürer. Ve olabilir ki **السين** bir **صاد**dan بدل edilmiştir; sanki onun **صِيغَ** edilmesi gibi **صياغَته**. Onun bâbında zikredildi.

(**سوف**) **السين** ve **الواو** ve **الفاء** üç asıldır: birincisi koklamadır. Denir: şeyi **سُفْت** ettim; onu **أَسُوفُه** **سَوْفاً**; ve onu **أَسَفْتُهُ**. Ehl-i ilimden bazıları, onların “aramızda onlarla bir **مَسافةٌ** var” sözünün bundan olduğunu söyledi. Dedi: kılavuz, toprağı **يَسُوف** ederdi; bir kasıt üzere mi yoksa bir sapma üzere mi olduğunu bilmek için. Ve inşad ettiler:

* Kılavuz yolların izlerini **استافَ** edince([14]) *

Yani onları kokladı.

İkinci asıl: **السُّوَاف**: malın gitmesi ve hastalığıdır. Denir: adam **أساف** etti; malında **السُّواف** vuku bulunca. **حُميد بن ثور** dedi:

* Eski maldan **أَسَافا** ettiler ve yoksullaştılar([15]) *

Amma geciktirme, **التسويف**tir. Denir: onu **سوَّفتُه**; onu geciktirdiğim vakit; “şunu yapacağım” diye “**سوف**” dediğin vakit.

(**سوق**) **السين** ve **الواو** ve **القاف** tek bir asıldır; o da şeyin sevk edilmesidir. Denir: onu **ساقه** eder; onu **يسوقه** **سَوقاً**. Ve **السَّيِّقة**: hayvanlardan sevk edilen şeydir. Ve denir: karıma mehrini **سقتُ** ettim; ve onu **أَسَقْتُهُ**. Ve **السُّوق** bundan türemiştir; her şeyin ona sevk edilmesinden dolayı; çoğulu **أسواق**tır. Ve insanın ve başkasının **الساق**ı; çoğulu **سُوق**; ancak bununla adlandırıldı; çünkü yürüyen onun üzerinde sevk olunur. Ve denir: kadın **سَوْقاء** ve adam **أَسوَق**; baldırı büyük olursa. Masdar **السَّوَق**tur. **رؤبة** dedi:

* **سَوَق** içinde uzun, hızlı koşudan bir kubbe([16]) *

Ve savaşın **سُوق**u: çarpışmanın kaynaşmasıdır; o, birinci bâbdan türemiştir.

(**سوك**) **السين** ve **الواو** ve **الكاف** bir asıldır; hareket ve çalkantıya delâlet eder. Denir: develer **تساوَقَت**; zayıflıktan ve kötü hâlden boyunları çalkalandı. Ve ayrıca denir: develer zayıflıktan **ما تَسَاوَكُ** olarak geldi; yani başlarını oynatmaz. Bundan **السِّواك** ismi türedi; o, çubuğun kendisidir. Ve **السِّواك** onun kullanımıdır da. İbn Düreyd dedi: şeyi **سُكْتُ** ettim **سَوكاً**; onu ovaladığım vakit. Ondan **السِّواك**ın اشتقاقı; denir: ağzını **ساك** etti; “**استاك**” dediğin vakit ağzı zikretmezsin.([17])

(**سول**) **السين** ve **الواو** ve **اللام** bir asıldır; bir şeyde gevşekliğe delâlet eder. Denir: **سَوِلَ** eder; **يَسْوَل** eder; **سَوَلا**. **الهذليّ**([18]) dedi:

Beyaz, pürüzsüz gibi; rengini parlatmış *** **الأَسْوَلِ** yükünün hızlı çekişi

Amma onların “ona şeyi **سَوّلتُ** ettim” sözü; onu ona süslediğim vakit; mümkün ki ona onun **سُؤلَه**’ini vermişsindir; **السُّؤل**den hemzenin yumuşatılmış olması üzere.

(**سوم**) **السين** ve **الواو** ve **الميم** bir asıldır; şeyin talebine delâlet eder. Denir: şeyi **سُمت** ettim; onu **أَسُومُهُ** **سَوْمَاً**. Ondan **السَّوام** alış ve satıştadır. Ve bâbdan: otlatan **سامَت** eder; **تسوم** eder; ve ben onu **أَسَمْتُهَا**. Allah تعالى dedi: ﴿فِيهِ تُسِيمُونَ﴾ [النحل 10]; yani otlatırsınız. Ve denir: falanı malımda **سّوَّمْت** ettim **تسويماً**; onu malında hüküm sahibi kıldığım vakit. Ve kölemi **سَوَّمْتُ**: onu istediğiyle baş başa bıraktım. Ve **الخيل المُسَوَّمَة**: salıverilmiş, binicileri üzerlerinde olan atlardır. Bunun hepsinin aslı birdir.

Ve bâbdan şâz olanlardan **السُّومَةُ**; o, bir şeye konulan alâmettir. Ve **السِّيما** bundan kısaltılmıştır. * Allah سبحانه dedi: ﴿سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ﴾ [الفتح 29]. Onu uzattıkları vakit **السيماء** dediler.

(**سوس**) **السين** ve **الواو** ve **السين** iki asıldır: birincisi bir şeyde bozulmadır; diğeri tabiat ve yaratılıştır. Birincisi: yiyecek **ساس** eder; **يَساسُ** eder; ve **أساس** eder; **يُسِيسُ** eder; **سُوس** denilen bir şeyle bozulduğu vakit. Ve koyun **ساست** eder; **تَسَاس** eder; biti çoğalınca. Ve denir: **السَّوَسَ** atların sağrılarında isabet eden bir hastalıktır.

Amma diğer kelime: **السُّوس**; o, tabiatdır. Ve denir: bu, falanın **سُوس**undandır; yani tabiatındandır.

Amma onların “onu **سُسْته** ettim; onu **أسُوسُه**” sözü; muhtemeldir ki bundan olsun; sanki onu kerim tabiat üzerine delâlet ettirir ve onu ona taşır.

Ve **السِّيساء**([19]): sırt omurlarının düzenidir. Ve **مَسُوسٌ** su ve **مَسُوسٌ** ot([20]); malda([21]) faydalı olursa; o da develer ve koyunlardır. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------
([1]) Zeyd el-Hayl’dir, el-Hayevân’da (4: 339) olduğu gibi; ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ’da el-A‘şâ tercümesi sırasında; ve Nakd eş-Şi‘r 39. Ayrıca el-Ağânî’de (10: 44) Ma‘kar el-Bârikî’nin bir kasidesinden de rivayet edildi.
([2]) İkinci mısraı: * فأحداقهم تحت الحديد  خوازر *.
([3]) Dîvân el-Hutay’a 69 ve el-Lisân (**سوا**).
([4]) Dîvân el-A‘şâ 66. Tahrici (جنف)’te geçti. İlk mısraı:
* تجانف عن جل اليمامة ناقتي *
([5]) el-Lisân’da (19: 143): “**فارس الأحزاب**”, tahrif. Beyit, el-Ağânî’de (14: 127) bir fâiyye beyitlerindendir; Benî el-Hâris b. el-Hazrec’ten bir adama yahut Hassân b. Sâbit’e nisbet edilmiştir. Ve el-Bekrî’nin el-Emâlî 67 üzerine tenbihine bak.
([6]) Ayrıca “**سوداء**” diye de rivayet edilir.
([7]) Beyit el-Lisân’da (**سوأ**).
([8]) Beyit (زير) maddesinde geçti.
([9]) Tekmile el-Lisân’dandır. Ve el-Mücmel’de “**من**” “**إلا**” yerine.
([10]) Beyit el-Lisân’da (6: 55).
([11]) O, el-Ahtal’dır. Dîvânı 116. (2: 73)’te geçti.
([12]) Asılda ve el-Mücmel’de hemzenin kesriyle ضبط edildi; onun zammıyla da denir.
([13]) Beyit el-Mücmel’de ve el-Lisân’da (**سوط**).
([14]) Beyit, Dîvânında 104’te ve el-Lisân’da (**سوف**) Rü’be’nindir.
([15]) İlk mısraı el-Lisân’da (**سوف**) olduğu gibi:
* فيا لهما من مرسلين لحاجة *
([16]) Dîvân Rü’be 106.
([17]) el-Cemhere (3: 48).
([18]) O, el-Mütenahhil el-Hüzelî’dir; el-Lisân’da (**سول**) olduğu gibi; Hüzelîlerin şiirleri mecmuasının ikinci kısmında 81’deki bir kasidedendir; ve eş-Şinkîtî nüshası 44.
([19]) Hakkı, (سيس) maddesinde olmasıdır.
([20]) Bu ikisinin doğrusu, (مسس) maddesinde olmalarıdır.
([21]) Faydalı olan: susuzluğun şiddetini gideren. Asılda: “**ذفعا**” tahrif.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السؤل: الحاجة التي تحرص النفس عليها، قال: ﴿قد أوتيت سؤلك يا موسى﴾ [طه/36]، وذلك ما سأله بقوله: ﴿رب اشرح لي صدري﴾ [طه/25]، والتسويل: تزيين النفس لما تحرص عليه، وتصوير القبيح منه بصورة الحسن، قال: ﴿بل سولت لكم أنفسكم أمرا﴾ [يوسف/18]، ﴿الشيطان سول لهم﴾ [محمد/25]، وقال بعض الأدباء:
*سالت هذيل رسول الله فاحشة ** *** (هذا شطر بيت لحسان بن ثابت وهو في ديوانه ص 34. وانظر: كتاب الألفات لابن خالويه ص 38 - 39. وأبدلت الهمزة ألفا)
أي: طلبت منه سؤلا. قال: وليس من سال كما قال كثير من الأدباء. والسؤل يقارب الأمنية، لكن الأمنية تقال فيما قدره الإنسان، والسؤل فيما طلب، فكأن السؤل يكون بعد الأمنية.

##### Türkçe

- **السؤل**: nefsin üzerine hırs gösterdiği ihtiyaç; dedi ki: ﴿قد أوتيت **سؤلك** يا موسى﴾ [طه/36]; ve bu, şu sözüyle ondan istediği şeydir: ﴿رب اشرح لي صدري﴾ [طه/25]. Ve **التسويل**: nefsin, üzerine hırs gösterdiği şeyi süslemesi ve onun çirkinini güzel sûretiyle tasvir etmesi; dedi ki: ﴿بل **سولت** لكم أنفسكم أمرا﴾ [يوسف/18]، ﴿الشيطان **سول** لهم﴾ [محمد/25]. Ve bazı edipler dedi ki:
*سالت هذيل رسول الله فاحشة ** *** (Bu, Hassan b. Sâbit’in bir beytinin yarısıdır ve onun divanında s. 34’tedir. Bak: İbn Hâlaveyh’in Kitâbü’l-Elifât’ı s. 38-39. Hemze elife çevrilmiştir)
Yani: ondan bir **سؤل** talep etti. Dedi ki: Ve bu, birçok edipin dediği gibi **سال**’dan değildir. Ve **السؤل**, **الأمنية**’ye yaklaşır; lâkin **الأمنية**, insanın takdir ettiği şey hakkında söylenir; **السؤل** ise talep edilen şey hakkında; sanki **السؤل**, **الأمنية**’den sonra olur.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

س و ل
سول له الشيطان ونفسه أمراً‏:‏ سهل له وزين وهذا من تسويلات الشياطين‏.‏

##### Türkçe

س و ل
Şeytan ve nefsi ona bir işi **سول** etti: Ona kolaylaştırdı ve süsledi; bu, şeytanların **تسويلات**’ındandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

سَوَّلَتْ له نفسه كذا: زَيَّنَتْه له. وسَوَّل له الشيطانُ: أَغْواه. وأَنا سَوِيلُكَ في هذا الأَمر: عَدِيلُك. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اللَّهُمَّ إِلا أَن تُسَوِّلَ لي نفسي عند الموت شيئاً لا أَجِدُه الآن؛ التسويل: تحسين الشيء وتزيينُه وتَحْبِيبُه إِلى الإِنسان ليفعله أَو يقوله. وفي التنزيل العزيز: بل سَوَّلَتْ لكم أَنْفُسُكم أَمْراً فصَبْرٌ جَمِيل؛ هذا قول يعقوب، عليه السلام، لولده حين أَخبروه بأَكل الذئب يوسفَ فقال لهم: ما أَكَلَهُ الذئْب بل سَوَّلَتْ لكم أَنفسكم في شأْنه أَمراً أَي زَيَّنَتْ لكم أَنفسكم أَمراً غير ما تَصِفُون، وكأَنَّ التسويل تَفْعِيلٌ من سُولِ الإِنسان، وهو أُمْنِيَّته أَن يَتَمَنَّاها فتُزَيِّن لطالبها الباطلَ وغيرَه من غُرور الدنيا، وأَصل السُّول مهموز عند العرب، استثقلوا ضَغْطة الهمزة فيه فتكلموا به على تخفيف الهمز؛ قال الراعي فيه فلم يَهْمِزه:
اخْتَرْنَك الناسُ، إِذ رَثَّتْ خَلائِقُهُم،
واعْتَلَّ مَنْ كان يُرْجى عِنْدَه السُّولُ
(* قوله «اخترنك» هكذا في الأصل، والصواب اختارك).
والدليل على أَن أَصل السُّول همز قراءةُ القُرَّاء قوله عز وجل: قد أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى؛ أَي أُعْطِيت أُمْنِيَّتك التي سَأَلْتَها. والتَّسَوُّلُ: استرخاءُ البطن، والتَّسَوُّنُ مثله. والسَّوَلُ: استرخاءُ ما تحت السُّرَّة من البطن، ورجُل أَسْوَلُ وامرأَة سَوْلاء قوم سُولٌ. ابن سيده: الأَسْوَلُ الذي في أَسفله استرخاء؛ قال المُتَنَخِّل الهُذلي:
كالسُّحُل البيضِ، جَلا لَوْنَها
سَحُّ نِجاءِ الحَمَل الأَسْوَل
أَراد بالحَمَل السَّحابَ الأَسود. وسَحابٌ أَسْوَلُ أَي مُسْتَرْخٍ بَيِّنُ السَّوَل، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً، وامرأَة سَوْلاء. والأَسْوَل من السحاب: الذي في أَسفله استرخاء ولهُدْبهِ إِسْبالٌ. ودَلْوٌ سَوْلاء: ضَخْمة؛ قال:
سَوْلاء مَسْك فارضٍ نَهِيٍّ
وسَلْتُ أَسالُ سُولاً: لغة في سأَلْت؛ حكاها سيبويه، وقال ثعلب: سُوالاً وسِوالاً كجُوَارٍ وجِوار، وحكى أَبو زيد: هما يَتَساوَلانِ، فهذا يدل على أَنها واو في الأَصل على هذه اللغة، وليس على بدل الهمز. ورَجُل سَوَلةٌ على هذه اللغة: سَؤول، وحكى ابن جني سُوَال وأَسْوِلة.

##### Türkçe

**سَوَّلَتْ** ona nefsi şöyle şöyle: ona onu süsledi. Ve **سَوَّل** ona şeytan: onu azdırdı. Ve ben bu işte senin **سَوِيلُكَ**’ım: senin denginim. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Allah’ım, ancak ölüm anında nefsim bana şimdi bulmadığım bir şeyi **تُسَوِّلَ** etmesin”; **التسويل**: bir şeyi güzelleştirmek ve süslemek ve onu insana sevdirmek ki onu yapsın yahut söylesin. Aziz tenzilde: “Bilakis nefisleriniz size bir işi **سَوَّلَتْ**; artık güzel bir sabır”; bu, Yakub’un, عليه السلام, oğullarına, kurdun Yusuf’u yediğini haber verdiklerinde, onlara sözüdür; onlara dedi ki: “Onu kurt yemedi; bilakis nefisleriniz size onun hakkında bir işi **سَوَّلَتْ**”; yani nefisleriniz size, sizin vasfettiğinizden başka bir işi süsledi; ve sanki **التسويل**, insanın **سُول**’ünden bir **تَفْعِيل**’dir; o da onun, onu temenni edeceği temennisidir; böylece onu isteyen için bâtılı ve onun dışındakini, dünyanın aldatmalarından, süsler. Ve **السُّول**’ün aslı Araplar katında hemzelidir; onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzeyi hafifletme üzere onunla konuştular; **الراعي** onun hakkında hemzelemeyerek dedi:

اخْتَرْنَك الناسُ، إِذ رَثَّتْ خَلائِقُهُم،
واعْتَلَّ مَنْ كان يُرْجى عِنْدَه السُّولُ

(* “اخترنك” sözü: asılda böyle; doğrusu **اختارك**’tır).

Ve **السُّول**’ün aslının hemze olduğuna delil, kurrânın, Aziz ve Celil olanın sözü olan şu kıraati: “Gerçekten sana **سُؤْلَكَ** verildi, ey Musa”; yani istediğin temennin sana verildi. Ve **التَّسَوُّلُ**: karnın gevşemesi; **التَّسَوُّنُ** da onun gibidir. Ve **السَّوَلُ**: karnın göbek altındaki kısmının gevşemesi; ve **رَجُل أَسْوَلُ** ve **امرأَة سَوْلاء**; kavim: **سُولٌ**. İbn Sîde: **الأَسْوَلُ** aşağı kısmında gevşeklik olandır; **المُتَنَخِّل الهُذلي** dedi:

كالسُّحُل البيضِ، جَلا لَوْنَها
سَحُّ نِجاءِ الحَمَل الأَسْوَل

**الحَمَل** ile kara bulutu kastetti. Ve **سَحابٌ أَسْوَلُ**: yani gevşek, **السَّوَل**’i açık olan; ve **سَوِلَ** **يَسْوَلُ** **سَوَلاً**; ve **امرأَة سَوْلاء**. Ve buluttan **الأَسْوَل**: aşağı kısmında gevşeklik olan ve püskülünde bir sarkma bulunan. Ve **دَلْوٌ سَوْلاء**: iri; dedi ki:

سَوْلاء مَسْك فارضٍ نَهِيٍّ

Ve **سَلْتُ** **أَسالُ** **سُولاً**: **سأَلْت**’te bir dildir; Sîbeveyh onu nakletti; ve Sa‘leb dedi: **سُوالاً** ve **سِوالاً**, **جُوَارٍ** ve **جِوار** gibi. Ve Ebû Zeyd nakletti: “Onlar ikisi **يَتَساوَلانِ**”; bu, bu dil üzere aslında onun bir vav olduğuna delâlet eder; hemzenin bedeli üzere değildir. Ve bu dil üzere **رَجُل سَوَلةٌ**: çok soran; ve İbn Cinnî **سُوَال** ve **أَسْوِلة** nakletti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* س و ل * * سَوَّلَتْ * له نفسه أمرا زينته له

##### Türkçe

* س و ل * * **سَوَّلَتْ** * ona nefsi bir işi süsledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

سَالَ
1 سَالَ ذ , aor. يَسَالُ, (Akh, and S, M, Msb, K, all in art. سأل,) like خَافَ, aor. يَخَافُ, (Msb and K ibid.,) first pers. pret. سِلْتُ, [like خِفْتُ,] (Sb, M in the present art., [in the K in this art., erroneously, سَلْتُ,]) and aor. أَسَالُ, (Sb, M and K in this art.,) imperative سَلْ, (S, Msb, K, TA, all in art. سأل,) dual سَلَا, and pl. سَلُوا, these two being irregular, (Msb in that art.,) inf. n. سُوَالٌ, (M and K in the present art.,) mentioned by Sb and by Th, (M ibid.,) and سِوَالٌ, (M and K ibid.,) mentioned by Th, (M ibid.,) i. q. سَأَلَ [He asked, &c.], (Akh, and S, M, Msb, K, all in art. سأل,) and سَأَلْتُ; a dial. var. of the verb with أ, (Sb, M and K in the present art.,) the medial radical being originally و, (M and K ibid.,) not a substitute for أ, (M ibid.) as is shown by the phrase هُمَايَتَسَاوَلَانِ, (M and K ibid.,) mentioned by AZ: (M ibid.:) it is of the dial. of Hudheyl. (TA in art. سأل.) [For the pass. (سِيلَ &c.), see سَأَلَ.] A certain elegant scholar says,
سَالَتْ هَذَيْلٌ رَسُولَ اللّٰهِ فَاحِشَةً
i. e. [Hudheyl] asked of the Apostle of God as a thing wished for [something beyond measure evil]: it is not from سَأَلَ, [i. e. it is originally سَوِلَ, not formed from سَأَلَ by the substitution of ا for أ,] as many of the elegant scholars say. (Er-Rلghib, TA.) -A2- سَوِلَ, (M, K,) [aor. يَسْوَلُ,] inf. n. سَوَلٌ, (M,) He, or it, was, or became, lax, flaccid, or uncompact; or it hung down loosely; was, or became, pendent, or pendulous: (M, K:) [or, said of a man, he was, or became, flaccid, or pendulous, in the belly, or in the part of the belly below the navel; as appears from an explanation of أَسْوَلُ and from what here follows:] سَوَلٌ, (S, TA,) in the K, erroneously, ↓ سَوْلَة, (TA,) signifies flaccidity, or uncompactness, or pendulousness, (S, K, TA,) of the belly, (K,) and so ↓ تَسَوُّلٌ and تَسَوُّنٌ, (TA,) or of the part of the belly below the navel; (S, TA;) and of other things, (K, TA,) as, for instance, (TA,) of a cloud also. (S, TA.)

سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ أَمْرًا
2 سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ أَمْرًا ذ , (S,) or كَذَا, (M, K,) or الشَّىْءَ, (Msb,) inf. n. تَسْوِيلٌ, (TA,) His soul embellished [or commended] to him (S, M, Msb, * K) a thing, or an affair, (S,) or such a thing, (M, K,) or the thing: (Msb:) or made it [to appear] easy to him, and a light matter in his eyes; from سَوَلٌ signifying “ laxness ” or the like: (Bd in xii. 18:) the inf. n. signifies the embellishing, a thing, and making it to be loved or approved, in order that one may do it or say it: (TA:) or the soul's embellishing a thing that is eagerly desired, and picturing what is foul thereof as goodly: (Er-Rلghib, TA:) and it is said to be from سُولٌ signifying “ an object of a man's desire, which embellishes to the seeker thereof that which is false, or vain, and other things of the deceptions of the present world. ” (TA.) ― -b2- You say also, يُسَوَّلُ اـِلَىَّ كَذَا Such a thing is imaged in the mind to me; is an object of fancy to me; or seems to me. (L in art. هد.) ― -b3- And سوّل لَهُ said of the Devil, He led him into error; or made him to err: (M, K:) or facilitated to him the commission of great sins; from سَوَلٌ meaning as expl. above in this paragraph: or incited him to indulgence in appetences, or lusts; from السُّولُ meaning [by implication] التَّمَنِّى: (Bd in xlvii. 27:) or [as though meaning] let down his rope [to him to aid in the accomplishment of his desire]. (Ham p. 748.)

5 تَسَوَّلَ see 5 in art. سأل: -A2- and 1, last sentence, in the present art.

هُمَايَتَسَاوَلَانِ
6 هُمَايَتَسَاوَلَانِ ذ [They two ask, or beg, each other; i. q. يَتَسَآءَلَانِ, q. v.]: (M, K:) a phrase mentioned by AZ. (M.)

سُولٌ
سُولٌ ذ i. q. مَسْأَلَةٌ [as signifying A petition; or a request; meaning a thing that is, or has been, asked, or begged; see سُؤْلٌ]; (TA;) as also ↓ سُولَةٌ; (K, TA;) each, (TA,) a dial. var. of the word with ء: (K, TA: [but it is also said in the latter that سُؤْلٌ is the original of سُولٌ because the readers of the Kur-لn read the word with ء in chap. xx. verse 36:]) or an object of desire or wish (أُمْنِيَّةٌ), which one asks; (TA:) or an object of want, which the soul eagerly desires: (Er-Rلghib, TA:) or an object of a man's desire (أُمْنِيَّةٌ), which embellishes to the seeker thereof that which is false, or vain, and other things of the deceptions of the present world: but there is a difference between سُولٌ and ↓ سُولَةٌ on the one hand and أُمْنِيَّةٌ on the other hand, in that the former relate to what is sought, or demanded, and امنيّة relates to what is meditated (قُدِّرَ); (TA;) [for] this last primarily signifies “ a thing that a man meditates (يُقَدِّرُهُ) in his mind, ” from مَنَى signifying قَدَّرَ; (Bd in ii. 73;) so that the ↓ سُولَة seems to be after the أُمْنِيَّة: (TA:) سُولٌ may be from سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ كَذَا in the first of the senses assigned to it above, and [from] سَوَّلَ said of the Devil in the last of the senses assigned to it above. (Ham p. 748.) [See also سُوَالٌ, below.]

سَوْلَةٌ
سَوْلَةٌ ذ : see 1, last sentence.

سُولَةٌ
سُولَةٌ ذ : see سُولٌ, in three places.

سُوَلَةٌ
سُوَلَةٌ ذ , (M, K,) applied to a man, (M,) One who asks, or begs, much; (K;) i. q. [سُؤَلَةٌ and] سَؤُولٌ. (M.)

سُوَالٌ
سُوَالٌ ذ an inf. n. of سَالَ as syn. with سَأَلَ: (Sb, Th, M, K:) [and used as a simple subst., like سُولٌ and سُولَةٌ, for] IJ mentions أَسْوِلَةٌ as its pl. (M, TA.)

سَوِيلٌ
سَوِيلٌ ذ An equal. (M, K.) So in the saying, أَنَا سَوِيلُكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ [I am thy equal in this affair]. (M.)

أَسْوَلُ
أَسْوَلُ ذ Lax, flaccid, or uncompact; or hanging down loosely; or pendent, or pendulous; in the lower part: (M, K:) or a man flaccid, or pendulous, in the part of the belly below the navel: fem. سَوْلَآءُ: and pl. سُولٌ. (S.) And سَحَابٌ أَسْوَلُ Clouds that are uncompact, (S, TA,) their skirts, or fringes, hanging down; and in like manner, سَحَائِبُ سُولٌ; sing. سَحَابَةٌ سَولَآءُ. (TA.) And دَلْوٌ سَوْلَآءُ A large bucket. (M, K. *)

##### Türkçe

**سَالَ**
1 **سَالَ** ذ, muzâri‘i **يَسَالُ**, (Akh, ve S, M, Msb, K, hepsi **سأل** maddesinde,) **خَافَ** gibi, muzâri‘i **يَخَافُ**, (Msb ve K aynı yerde,) birinci tekil mâzîsi **سِلْتُ**, [**خِفْتُ** gibi,] (Sb, M bu maddede, [K’da bu maddede, yanlış olarak, **سَلْتُ**,]) ve muzâri‘i **أَسَالُ**, (Sb, M ve K bu maddede,) emri **سَلْ**, (S, Msb, K, TA, hepsi **سأل** maddesinde,) tesniyesi **سَلَا**, ve cemi **سَلُوا**, bu ikisi gayr-i kıyasîdir, (Msb o maddede,) mastarı **سُوَالٌ**, (M ve K bu maddede,) Sb ve Th tarafından zikredilmiştir, (M aynı yerde,) ve **سِوَالٌ**, (M ve K aynı yerde,) Th tarafından zikredilmiştir, (M aynı yerde,) **سَأَلَ** ile aynı mânâdadır [O sordu, vb.], (Akh, ve S, M, Msb, K, hepsi **سأل** maddesinde,) ve **سَأَلْتُ**; **أ**’li fiilin bir lehçe varyantıdır, (Sb, M ve K bu maddede,) orta kök harfi aslında **و** idi, (M ve K aynı yerde,) **أ**’nın yerine geçmiş bir şey değildir, (M aynı yerde) nitekim **هُمَايَتَسَاوَلَانِ** ibaresi bunu gösterir, (M ve K aynı yerde,) AZ tarafından zikredilmiştir: (M aynı yerde:) Hudheyl lehçesindendir. (TA **سأل** maddesinde.) [Meçhul için (**سِيلَ** vb.), **سَأَلَ**’e bak.] Belli bir zarif âlim der ki,
**سَالَتْ هَذَيْلٌ رَسُولَ اللّٰهِ فَاحِشَةً**
yani [Hudheyl] Allah’ın Elçisinden, istenen bir şey olarak [ölçüsüz derecede kötü bir şeyi] istedi: bu, **سَأَلَ**’den değildir, [yani aslı **سَوِلَ**’dir; **سَأَلَ**’den **أ** yerine **ا** konmasıyla yapılmış değildir,] zarif âlimlerin çoğunun dediği gibi. (Er-Râghib, TA.) -A2- **سَوِلَ**, (M, K,) [muzâri‘i **يَسْوَلُ**,] mastarı **سَوَلٌ**, (M,) o, yahut o şey, gevşek, sarkık, yahut derli toplu olmayan oldu; yahut gevşekçe aşağı sarktı; sarkar, yahut sarkık oldu: (M, K:) [yahut bir adam hakkında, göbekte, yahut göbeğin altındaki karın kısmında, sarkık oldu; **أَسْوَلُ**’ün açıklamasından ve burada gelenlerden anlaşıldığı üzere:] **سَوَلٌ**, (S, TA,) K’da yanlış olarak, ↓ **سَوْلَة**, (TA,) karının, (K,) ve böylece ↓ **تَسَوُّلٌ** ve **تَسَوُّنٌ**’ün, (TA,) yahut göbeğin altındaki karın kısmının; (S, TA;) ve başka şeylerin de, (K, TA,) meselâ, (TA,) bulutun da. (S, TA.)

**سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ أَمْرًا**
2 **سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ أَمْرًا** ذ, (S,) yahut **كَذَا**, (M, K,) yahut **الشَّىْءَ**, (Msb,) mastarı **تَسْوِيلٌ**, (TA,) nefsi ona bir şeyi, yahut bir işi, (S,) yahut şöyle bir şeyi, (M, K,) yahut o şeyi: (Msb:) süsledi [yahut övdü]; (S, M, Msb, * K) yahut onu ona kolay gösterdi ve onun gözünde hafif bir iş kıldı; **سَوَلٌ**’den, “gevşeklik” yahut benzeri mânâsında olmasından: (Bd xii. 18’de:) mastar, bir şeyi süslemeyi ve onu sevdirmek yahut beğendirmek suretiyle, kişinin onu yapması yahut söylemesi için, ifade eder: (TA:) yahut nefsin, şiddetle arzulanan bir şeyi süslemesi ve onun çirkin olanını güzel diye tasvir etmesi: (Er-Râghib, TA:) ve bunun, “bir adamın arzu ettiği bir nesne” mânâsındaki **سُولٌ**’den olduğu söylenmiştir; bu, onu arayana, bâtıl yahut boş olanı ve dünya hayatının aldatmalarından başka şeyleri süslü gösterir. (TA.) ― -b2- Sen ayrıca dersin ki, **يُسَوَّلُ اـِلَىَّ كَذَا** Böyle bir şey bana zihinde tasvir olunur; bana bir hayal nesnesidir; yahut bana öyle görünür. (L **هد** maddesinde.) ― -b3- Ve şeytan hakkında **سوّل لَهُ** denir: onu saptırdı; yahut onu hataya düşürdü: (M, K:) yahut ona büyük günahları işlemeyi kolaylaştırdı; bu paragrafta yukarıda açıklanan mânâdaki **سَوَلٌ**’den: yahut onu iştahlara, yahut şehvetlere dalmaya sevk etti; [delâleten] **التَّمَنِّى** mânâsındaki **السُّولُ**’den: (Bd xlvii. 27’de:) yahut [sanki mânâsı] arzusunu gerçekleştirmesine yardım için ona ipini salıverdi. (Ham s. 748.)

5 **تَسَوَّلَ**: **سأل** maddesinde 5’e bak: -A2- ve bu maddede 1’in son cümlesine.

**هُمَايَتَسَاوَلَانِ**
6 **هُمَايَتَسَاوَلَانِ** ذ [İkisi birbirinden ister, yahut dilenir; **يَتَسَآءَلَانِ** ile aynı mânâdadır, bkz.]: (M, K:) AZ tarafından zikredilen bir ibaredir. (M.)

**سُولٌ**
**سُولٌ** ذ **مَسْأَلَةٌ** ile aynı mânâdadır [bir dilekçe; yahut bir istek; yani istenmiş, yahut dilenmiş olan bir şey mânâsında; **سُؤْلٌ**’e bak]; (TA;) ve ayrıca ↓ **سُولَةٌ**; (K, TA;) her biri, (TA,) kelimenin **ء** ile olan şeklinin bir lehçe varyantıdır: (K, TA: [fakat ikincisinde ayrıca, **سُؤْلٌ**’ün **سُولٌ**’ün aslı olduğu da söylenmiştir; çünkü Kur’ân okuyucuları kelimeyi **ء** ile, xx. sûre 36. âyette okurlar:]) yahut istenen bir arzu yahut dilek (**أُمْنِيَّةٌ**); (TA:) yahut nefsin şiddetle arzuladığı bir ihtiyaç nesnesi: (Er-Râghib, TA:) yahut bir adamın arzu ettiği bir nesne (**أُمْنِيَّةٌ**); bu, onu arayana, bâtıl yahut boş olanı ve dünya hayatının aldatmalarından başka şeyleri süslü gösterir: fakat bir yandan **سُولٌ** ve ↓ **سُولَةٌ** ile öte yandan **أُمْنِيَّةٌ** arasında fark vardır; şu bakımdan ki birinciler aranan yahut talep edilen şeye ilişkindir, **امنيّة** ise tasarlanan ( **قُدِّرَ** ) şeye ilişkindir; (TA;) [çünkü] bu sonuncu aslî olarak “bir adamın zihninde tasarladığı ( **يُقَدِّرُهُ** ) şey” mânâsınadır; **مَنَى**’nın **قَدَّرَ** mânâsında olmasından: (Bd ii. 73’te;) böylece ↓ **سُولَةٌ** sanki **أُمْنِيَّةٌ**’den sonra gelir: (TA:) **سُولٌ**, yukarıda ona verilen mânâların birincisinde **سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ كَذَا**’dan ve yukarıda ona verilen mânâların sonuncusunda şeytan hakkında söylenen **سَوَّلَ**’dan olabilir. (Ham s. 748.) [Ayrıca aşağıda **سُوَالٌ**’a da bak.]

**سَوْلَةٌ**
**سَوْلَةٌ** ذ: 1’in son cümlesine bak.

**سُولَةٌ**
**سُولَةٌ** ذ: **سُولٌ**’a, üç yerde, bak.

**سُوَلَةٌ**
**سُوَلَةٌ** ذ, (M, K,) bir adama nispetle, (M,) çokça isteyen, yahut dilenen kimse; (K;) [**سُؤَلَةٌ** ve] **سَؤُولٌ** ile aynı mânâdadır. (M.)

**سُوَالٌ**
**سُوَالٌ** ذ **سَالَ**’ın, **سَأَلَ** ile eş anlamlı olarak, bir mastarıdır: (Sb, Th, M, K:) [ve basit isim olarak da, **سُولٌ** ve **سُولَةٌ** gibi,] IJ onun çoğulu olarak **أَسْوِلَةٌ**’yi zikreder. (M, TA.)

**سَوِيلٌ**
**سَوِيلٌ** ذ Bir denk. (M, K.) Şu sözde olduğu gibi, **أَنَا سَوِيلُكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ** [Ben bu işte senin dengineyim]. (M.)

**أَسْوَلُ**
**أَسْوَلُ** ذ Gevşek, sarkık, yahut derli toplu olmayan; yahut gevşekçe aşağı sarkan; yahut aşağı kısımda sarkar, yahut sarkık: (M, K:) yahut göbeğin altındaki karın kısmında sarkık olan adam: müennesi **سَوْلَآءُ**: ve çoğulu **سُولٌ**. (S.) Ve **سَحَابٌ أَسْوَلُ** Derli toplu olmayan bulutlar, (S, TA,) etekleri, yahut saçakları aşağı sarkmış; ve aynı şekilde, **سَحَائِبُ سُولٌ**; tekili **سَحَابَةٌ سَولَآءُ**. (TA.) Ve **دَلْوٌ سَوْلَآءُ** Büyük bir kova. (M, K. *)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

سَالَ
سَالَ ( w )
a.  see سَأَلَ

سَوِلَ
سَوِلَ A ( n. ac. سَوَل 4 ),
a.  Was pot-bellied, paunchy; was flabby.

سَوَّلَ
سَوَّلَ II ,
a.  Tempted, beguiled.

سَوِيْل
سَوِيْل [ 25 ],
a.  An equal, match, fellow.

##### Türkçe

سَالَ
سَالَ ( w )
a.  bkz. **سَأَلَ**

سَوِلَ
سَوِلَ A ( n. ac. **سَوَل** 4 ),
a.  Göbekli, karınlı idi; gevşek idi.

سَوَّلَ
سَوَّلَ II ,
a.  Ayarttı, aldattı.

سَوِيْل
سَوِيْل [ 25 ],
a.  Bir denk, eş, benzer.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

سول
سَوِلَ - يَسْوَلُ - سَوَّلَ - يُسَوِّلُ

سَوِلَ - يَسْوَلُ + الأمر + لكائن: يزين له ويصير مغرياً تريده النفس وتتمناه
سَوَّلَ - يُسَوِّلُ + كائن + لكائن + أمراً: على وزن " فـَعـَّلَ" من " سَوِلَ - يَسْوَلُ ": يجعله " يَسْوَلُ" على وجه التكرار والشدة: يجعله يزين ويصير مغرياً بشدة تريده النفس وتتمناه: وهو بمعنى التبرير المعروف: وهو إيجاد حجة أو عذر لجعل الحكم السيء وغير المقبول، صواباً ومقبولاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " صفات الحلاوة والجمال والحسن في كائن"، وهي:
زَانَ - يَزِيْنُ، حَسُنَ - يَحْسُنُ، رَاشَ - يَريْشُ، حَلِيَ - يَحْلَى، سَوِلَ - يَسْوَلُ، جَمُلَ - يَجْمُلُ
سولت
 	﴿وجاءوا على قميصه بدم كذب قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل والله المستعان على ما تصفون(18)﴾ يوسف ﴿قال بل سولت لكم أنفسكم أمرا فصبر جميل عسى الله أن يأتيني بهم جميعا إنه هو العليم الحكيم(83)﴾ يوسف
 	﴿قال بصرت بما لم يبصروا به فقبضت قبضة من أثر الرسول فنبذتها وكذلك سولت لي نفسي (96)﴾ طه
 	﴿إن الذين ارتدوا على أدبارهم من بعد ما تبين لهم الهدى الشيطان سول لهم وأملى لهم(25)﴾ محمد
مختار الصحاح
● [سول] س و ل: سَوَّلَتْ له نفسه أمرا زينته له
الراغب
سول
- السؤل: الحاجة التي تحرص النفس عليها، قال: }قد أوتيت سؤلك يا موسى﴿[طه/36]، وذلك ما سأله بقوله:﴾رب اشرح لي صدري﴿[طه/25]، والتسويل: تزيين النفس لما تحرص عليه، وتصوير القبيح منه بصورة الحسن، قال:﴾بل سولت لكم أنفسكم أمرا﴿[يوسف/18]،﴾الشيطان سول لهم{ [محمد/25]، وقال بعض الأدباء:
- 253 - سالت هذيل رسول الله فاحشة *** (هذا شطر بيت لحسان بن ثابت وهو في ديوانه ص 34. وانظر: كتاب الألفات لابن خالويه ص 38 - 39. وأبدلت الهمزة ألفا)
أي: طلبت منه سؤلا. قال: وليس من سال كما قال كثير من الأدباء. والسؤل يقارب الأمنية، لكن الأمنية تقال فيما قدره الإنسان، والسؤل فيما طلب، فكأن السؤل يكون بعد الأمنية.
ملخص اللسان
1.     وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً،ورجُل أَسْوَلُ وامرأَة سَوْلاء قوم سُولٌ.
2.     الأَسْوَلُ الذي في أَسفله استرخاء؛ والتَّسَوُّلُ: استرخاءُ البطن،
3.     قد أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى؛ أَي أُعْطِيت أُمْنِيَّتك التي سَأَلْتَها.
4.     وكأَنَّ التسويل تَفْعِيلٌ من سُولِ الإِنسان، وهو أُمْنِيَّته أَن يَتَمَنَّاها فتُزَيِّن لطالبها الباطلَ وغيرَه من غُرور الدنيا، وأَصل السُّول مهموز عند العرب، استثقلوا ضَغْطة الهمزة فيه فتكلموا به على تخفيف الهمز؛
5.     سَوَّلَتْ له نفسه كذا: زَيَّنَتْه له.
6.     وسَوَّل له الشيطانُ: أَغْواه.
7.     التسويل: تحسين الشيء وتزيينُه وتَحْبِيبُه إِلى الإِنسان ليفعله أَو يقوله.
8.     وأَنا سَوِيلُكَ في هذا الأَمر: عَدِيلُك
لسان العرب
● - سول: سَوَّلَتْ له نفسه كذا: زَيَّنَتْه له. وسَوَّل له الشيطانُ:     أَغْواه. وأَنا سَوِيلُكَ في هذا الأَمر: عَدِيلُك. وفي حديث عمر، رضي الله     عنه: اللَّهُمَّ إِلا أَن تُسَوِّلَ لي نفسي عند الموت شيئاً لا أَجِدُه     الآن؛ التسويل: تحسين الشيء وتزيينُه وتَحْبِيبُه إِلى الإِنسان ليفعله أَو     يقوله. وفي التنزيل العزيز: بل سَوَّلَتْ لكم أَنْفُسُكم أَمْراً     فصَبْرٌ جَمِيل؛ هذا قول يعقوب، عليه السلام، لولده حين أَخبروه بأَكل الذئب     يوسفَ فقال لهم: ما أَكَلَهُ الذئْب بل سَوَّلَتْ لكم أَنفسكم في شأْنه     أَمراً أَي زَيَّنَتْ لكم أَنفسكم أَمراً غير ما تَصِفُون، وكأَنَّ التسويل     تَفْعِيلٌ من سُولِ الإِنسان، وهو أُمْنِيَّته أَن يَتَمَنَّاها     فتُزَيِّن لطالبها الباطلَ وغيرَه من غُرور الدنيا، وأَصل السُّول مهموز عند     العرب، استثقلوا ضَغْطة الهمزة فيه فتكلموا به على تخفيف الهمز؛ قال الراعي     فيه فلم يَهْمِزه:     اخْتَرْنَك الناسُ، إِذ رَثَّتْ خَلائِقُهُم،     واعْتَلَّ مَنْ كان يُرْجى عِنْدَه السُّولُ     (* قوله «اخترنك» هكذا في الأصل، والصواب اختارك).     والدليل على أَن أَصل السُّول همز قراءةُ القُرَّاء قوله عز وجل: قد     أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى؛ أَي أُعْطِيت أُمْنِيَّتك التي سَأَلْتَها.     والتَّسَوُّلُ: استرخاءُ البطن، والتَّسَوُّنُ مثله. والسَّوَلُ:     استرخاءُ ما تحت السُّرَّة من البطن، ورجُل أَسْوَلُ وامرأَة سَوْلاء قوم     سُولٌ. ابن سيده: الأَسْوَلُ الذي في أَسفله استرخاء؛ قال المُتَنَخِّل     الهُذلي:     كالسُّحُل البيضِ، جَلا لَوْنَها     سَحُّ نِجاءِ الحَمَل الأَسْوَل     أَراد بالحَمَل السَّحابَ الأَسود. وسَحابٌ أَسْوَلُ أَي مُسْتَرْخٍ     بَيِّنُ السَّوَل، وقد سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً، وامرأَة سَوْلاء.     والأَسْوَل من السحاب: الذي في أَسفله استرخاء ولهُدْبهِ إِسْبالٌ. ودَلْوٌ     سَوْلاء: ضَخْمة؛ قال:     سَوْلاء مَسْك فارضٍ نَهِيٍّ     وسَلْتُ أَسالُ سُولاً: لغة في سأَلْت؛ حكاها سيبويه، وقال ثعلب:     سُوالاً وسِوالاً كجُوَارٍ وجِوار، وحكى أَبو زيد: هما يَتَساوَلانِ، فهذا يدل     على أَنها واو في الأَصل على هذه اللغة، وليس على بدل الهمز. ورَجُل     سَوَلةٌ على هذه اللغة: سَؤول، وحكى ابن جني سُوَال وأَسْوِلة.
الإنسان، والسؤل فيما طلب، فكأن السؤل يكون بعد الأمنية.
مقاييس اللغة:
(سول) السين والواو واللام أصلٌ يدلُّ على استرخاءٍ في شيء يقال سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا. قال الهذليّ([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
فأَمّا قولهم سَوّلتُ له الشيءَ، إذا زيّنْتَه له، فممكن أن تكون أعطيته سُؤلَه، على أن تكون الهمزة مُليَّنَةً من السُّؤل.
القاموس المحيط:
سَوَّلَتْ له نَفْسُه كذا زَيَّنَتْ. وسَوَّلَ له الشيطانُ أغْواهُ. والسَّويلُ العَديلُ. والْأَسْوَلُ مَن في أسْفَلِهِ اسْتِرْخاءٌ، وقد سَوِلَ، كفرِحَ. والسَّوْلَةُ اسْتِرْخاءُ البَطْنِ وغيرِه، وبِلا لامٍ حِصْنٌ على رابِيَةٍ بِنَخْلَةِ اليَمانِيةِ، وكانَتْ تُدْعَى عَجيبَةَ وقَرْيَةَ الحَمامِ قَديماً. والسُّولَةُ، بالضم المَسْأَلَةُ، لُغَةٌ في المَهْموزِ. وسَلْتُ أسالُ، بفتحهما، سُوالاً، بالضم والكسر لغةٌ في سَألْتُ. وقَوْلُهُم هما يَتَسَاوَلانِ يَدُلُّ على أنها واوٌ في الأصْلِ. وكهُمَزَةٍ كثيرُ السُّؤالِ. والسَّوْلاءُ الدَّلْوُ الضَّخْمَةُ.
تاج العروس:
س و ل
سَوَّلَتْ لَهُ نَفْسُهُ كَذا : زَيَّنَتْ له قالَ اللهُ تَعالى : " بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ " والتَّسْوِيلُ : تَحْسِينُ الشَّيْءِ وتَزْيِينُه وتَحْبِيبُهُ لِيَفْعَلَهُ أو يَقُولَهُ وقالَ الرَّاغِبُ : هوَ تَزْيينُ النَّفْسِ لِمَا حُرِصَ عليه وتَصْوِيرُ القَبِيحِ منهُ بِصُورَةِ الحَسَنِ . وقالَ غيرُه : التَّسْوِيلُ تَفْعِيلٌ مِنَ السُّولِ وهو أُمْنِيَّةُ الإِنْسانِ يَتَمَنَّاها فَتُزَيِّنُ لِطَالِبِها الباطِلَ وغَيْرَهُ من غُرُورِ الدُّنْيَا . وسَوَّلَ لَهُ الشَّيْطَانُ : أَغْوَاهُ قالَ اللهُ تَعالى : " الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وأَمْلَى لَهُمْ " . والسَّوِيلُ كأَمِيرٍ : الْعَدِيلُ يُقالُ : أَنا سَوِيلُكَ في هذا الأَمْرِ أي عَدِيلُكَ . والأَسْوَلُ : مَنْ في أَسْفَلِهِ اسْتِرْخَاءٌ قالَ المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيُّ :
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لُوْنَها ... سَحُّ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ أرادَ بالْحَمَلِ : السَّحَابَ الأَسْوَدَ وسَحابٌ أسْوَلُ : مُسْتَرْخٍ ولِهُدْبِهِ إِسْبَالٌ . وقد سَوِلَ كفَرِحَ سَوَلاً والسَّوْلَةُ هكذا في النُّسَخِ والصَّوَابُ : السَّوَلُ مُحَرَّكَةً : اسْتِرْخَاءُ ما تَحْتَ السُّرَّةِ مِنَ البَطْنِ رَجُلٌ أسْوَلُ وامْرَأَةٌ سَوْلاَءُ وأيْضاً : اسْتِرْخَاءُ غَيْرِهِ كالسَّحَابِ يُقالُ : سَحَابٌ أسْوَلُ وسَحَابَةٌ سَوْلاَءُ . وسَوْلَةُ بلا لاَم : حِصْنٌ عَلى راَبِيَةٍ مُرْتَفِعَةٍ بِنَخْلَةِ الْيَمَانِيَةِ لِبَنِي مَسْعُودٍ بَطْنٌ مِنْ هُذَيْلٍ . وكانَتْ تُدْعَى عَجِيبَةَ وقَرْيَةَ الْحَمَامِ قَدِيماً . والسُّولُ والسُّولَةُ بالضَّمِّ المَسأَلَةُ والفَرْقُ بَيْنَها وبَيْنَ الأَمْنِيَّةِ أنَّ السُّولَةَ فيما طُلِبَ والأُمْنِيَّةِ فيما قُدِّرَ وكأَنَّ السُّولَةَ تكونُ بَعْدَ الأُمْنِيَّةِ . وقالَ الرَّاغِبُ : السُّولُ الْحَاجَةُ التي تَحْرِصُ عليها النَّفْسُ لُغَةٌ في الْمَهْمُوزِ اسْتَثْقَلُوا ضَغْطَةَ الهَمْزَةِ فيه فَتَكَلَّمُوا به على التَّخْفِيفِ قال الرَّاعِي فيه فلَمْ يَهْمِزْهُ :
" اخْتَرْتُكَ النَّاسَ إِذْ رَثَّتْ خَلاَئِقُهُمواعْتَلَّ مَنْ كانَ يُرْجَى عِنْدَهُ السُّولُ والدَّلِيلُ عَلى أَنَّ السُّولَ أَصْلُهُ الهَمْزُ قِراءَةُ القُرَّاءِ قَوْلَهُ عَزَّ وجَلَّ : " قَدْ أُوتِيتَ سُؤْالَكَ يَا مُوْسَى " أي أُعْطِيتَ أُمْنِيَّتَكَ التي سَأَلْتَها . وسَلْتُ أسالُ بِفَتْحِهِما قالَ ثَعْلَبٌ : يُقالُ سُوالاً بالضَّمِّ والكَسْرِ كجَوارٍ وجِوارٍ لُغَةٌ في سَأَلْتُ حَكَاها سِيبَوَيْه وقُوْلُهُم : هُما يَتَساوَلاَنِ حَكاهُ أبو زَيْدٍ وابنُ جِنِّيٍّ يَدُلُّ عَلى أَنَّها وَاوٌ في الأصْل عَلى هذهِ اللُّغَةِ . وليسَ عَلى بَدَلَ الهَمْزَةِ
ورَجُلٌ سُوَلَةٌ كهُمَزَةٍ : كَثِيرُ السُّؤَالِ على هذه اللٌّغَةِ . والسَّوْلاَءُ : الدَّلْوُ الضَّخْمَةُ قالَ :
" سَوْلاء مَسْكٍ فَارِضٍ نَهِيِّ
ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَليه : التَّسَوُّلُ : اسْتِرْخَاءُ البَطْنِ والتَّسَوُّنُ مِثْلُهُ . وقَوْمٌ سُولٌ بالضَّمِّ : جَمعُ أسْوَلَ . وسَحائِبُ سُولٌ : لِهُدْبِهِنَّ إِسْبالٌ . وحَكى ابنُ جِنِّيٍّ في جمعِ سُوَالٍ كغُرَابٍ أسْوِلَةٌ . وسَوْلاَنُ : بَطْنٌ مِنَ الْهانِ بنِ مالِكٍ أخِي هَمْدَانَ بنِ مالِكٍ . وسُولاَنُ بالضَّمِّ : مَوْضِعٌ . وقالَ بَعْضُ الأُدَباءِ :
" سَالَتْ هُذَيْلٌ رَسُولَ اللهِ فَاحِشَةً أي : طَلَبَتْ منهُ سُولاً قالَ : وليسَ مِن سَأَلَ كما قالَ كثيرٌ مِنَ الأَدَباءِ قالَهُ الرَّاغِبُ

##### Türkçe

سول
**سَوِلَ** - **يَسْوَلُ** - **سَوَّلَ** - **يُسَوِّلُ**

**سَوِلَ - يَسْوَلُ** + iş + varlık için: ona süsler; ve nefsi onu istediği ve temenni ettiği, cazip hâle gelir.
**سَوَّلَ - يُسَوِّلُ** + varlık + varlık için + bir işi: “**فـَعـَّلَ**” vezninde, “**سَوِلَ - يَسْوَلُ**”dan: onu, tekrar ve şiddet yönüyle “**يَسْوَلُ**” kılar: onu süsler ve nefsi onu istediği ve temenni ettiği şekilde şiddetle cazip hâle getirir: ve o, bilinen gerekçelendirme anlamındadır: kötü ve kabul edilmeyen hükmü doğru ve kabul edilir kılmak için bir delil veya özür ortaya koymaktır.
Ve lafız, “bir varlıkta tatlılık, güzellik ve iyilik sıfatları” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**زَانَ - يَزِيْنُ**، **حَسُنَ - يَحْسُنُ**، **رَاشَ - يَريْشُ**، **حَلِيَ - يَحْلَى**، **سَوِلَ - يَسْوَلُ**، **جَمُلَ - يَجْمُلُ**

Süvelet
 	﴿Ve onun gömleği üzerine yalan bir kan ile geldiler; dedi ki: Bilakis nefisleriniz size bir işi **سولت**; artık güzel bir sabır; ve Allah, vasfettiğinize karşı yardım istenendir (18)﴾ Yusuf ﴿dedi ki: Bilakis nefisleriniz size bir işi **سولت**; artık güzel bir sabır; umulur ki Allah onları bana hepsini getirir; şüphesiz O, bilendir, hikmet sahibidir (83)﴾ Yusuf
 	﴿dedi ki: Ben onların görmediği şeyi gördüm; elçinin izinden bir avuç aldım da onu attım; ve işte böyle nefsim bana **سولت** (96)﴾ Tâhâ
 	﴿Şüphesiz hidayet kendilerine apaçık olduktan sonra arkalarına dönenler var ya; şeytan onlara **سول** etti ve onlara mühlet verdi (25)﴾ Muhammed

Muhtâr es-Sıhâh
● [**سول**] س و ل: Nefsi ona bir işi **سَوَّلَتْ**: onu ona süsledi.

Râgıb
سول
- **السؤل**: nefsin üzerine hırs gösterdiği ihtiyaç; dedi ki: }**قد أوتيت سؤلك يا موسى**﴿[Tâhâ/36]; ve bu, onun şu sözüyle istediğidir:﴾**رب اشرح لي صدري**﴿[Tâhâ/25]. Ve **التسويل**: nefsin, üzerine hırs gösterdiği şeyi süslemesi ve onun çirkinini güzel sûretinde tasvir etmesidir; dedi ki:﴾**بل سولت لكم أنفسكم أمرا**﴿[Yusuf/18],﴾**الشيطان سول لهم**{ [Muhammed/25]. Ve bazı edipler dedi ki:
- 253 - **سالت هذيل رسول الله فاحشة** *** (Bu, Hassân b. Sâbit’in bir beytinin yarısıdır; divanında s. 34’tedir. Bkz.: İbn Hâlaveyh’in Kitâbü’l-Elifât’ı s. 38-39. Hemze elife çevrilmiştir)
Yani: ondan bir **سؤلا** istedi. Dedi ki: Birçok edipin dediği gibi **سال**’dan değildir. Ve **السؤل**, **الأمنية**’ye yaklaşır; ancak **الأمنية**, insanın takdir ettiği şey hakkında söylenir; **السؤل** ise istenen şey hakkında; sanki **السؤل**, **الأمنية**’den sonra olur.

Lisân’ın özeti
1. Ve gerçekten **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً**; ve **رَجُل أَسْوَلُ** ve **امرأَة سَوْلاء**; bir kavim **سُولٌ**.
2. **الأَسْوَلُ**: alt tarafında gevşeklik olan; ve **التَّسَوُّلُ**: karnın gevşekliğidir.
3. **قد أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى**: yani, istediğin temennin sana verilmiştir.
4. Ve sanki **التسويل**, insanın **سُولِ**’ünden bir **تَفْعِيل**dir; o da, insanın temenni edip dilediği **أُمْنِيَّته**dir; böylece, onu isteyen için bâtılı ve dünya aldatmalarından başkasını süsler. Ve **السُّول**’ün aslı, Araplar yanında hemzelidir; onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzeyi hafifletme üzere onunla konuştular.
5. Nefsi ona şöyleyi **سَوَّلَتْ**: onu ona süsledi.
6. Şeytan ona **سَوَّلَ**: onu azdırdı.
7. **التسويل**: bir şeyi güzelleştirmek, süslemek ve onu insana sevdirmektir; onu yapsın veya söylesin diye.
8. Ve ben bu işte senin **سَوِيلُكَ**’ım: senin denginim.

Lisânü’l-ʿArab
● - **سول**: Nefsi ona şöyleyi **سَوَّلَتْ**: onu ona süsledi. Ve şeytan ona **سَوَّلَ**: onu azdırdı. Ve ben bu işte senin **سَوِيلُكَ**’ım: senin denginim. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Allah’ım, ancak ölüm anında nefsim bana şimdi bulamadığım bir şeyi **تُسَوِّلَ** ederse (başka)”; **التسويل**: bir şeyi güzelleştirmek, süslemek ve onu insana sevdirmektir; onu yapsın veya söylesin diye. Ve aziz tenzilde: **بل سَوَّلَتْ لكم أَنْفُسُكم أَمْراً فصَبْرٌ جَمِيل**; bu, Yakub’un, عليه السلام, oğullarına sözüdür; Yusuf’u kurdun yediğini ona haber verdiklerinde onlara dedi ki: “Onu kurt yemedi; bilakis nefisleriniz size onun hakkında bir işi **سَوَّلَتْ**”; yani nefisleriniz size, tasvir ettiğinizden başka bir işi süsledi. Ve sanki **التسويل**, insanın **سُولِ**’ünden bir **تَفْعِيل**dir; o da, insanın temenni edip dilediği **أُمْنِيَّته**dir; böylece, onu isteyen için bâtılı ve dünya aldatmalarından başkasını süsler. Ve **السُّول**’ün aslı Araplar yanında hemzelidir; onda hemzenin baskısını ağır buldular da hemzeyi hafifletme üzere onunla konuştular; râʿî dedi, onda hemzelemeyerek:
اخْتَرْنَك الناسُ، إِذ رَثَّتْ خَلائِقُهُم،
واعْتَلَّ مَنْ كان يُرْجى عِنْدَه السُّولُ
(* “اخترنك” sözü: asılda böyle; doğrusu “اختارك”tır).
Ve **السُّول**’ün aslının hemze olduğuna delil, kurrânın şu okumasıdır: **قد أُوتيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى**; yani, istediğin temennin sana verilmiştir. Ve **التَّسَوُّلُ**: karnın gevşekliği; ve **التَّسَوُّنُ** onun gibidir. Ve **السَّوَلُ**: karnın göbek altındaki kısmının gevşekliğidir; ve **رَجُل أَسْوَلُ** ve **امرأَة سَوْلاء**; bir kavim **سُولٌ**. İbn Sîde: **الأَسْوَلُ** alt tarafında gevşeklik olan kimsedir; **المُتَنَخِّل الهُذلي** dedi ki:
كالسُّحُل البيضِ، جَلا لَوْنَها
سَحُّ نِجاءِ الحَمَل الأَسْوَل
**الحَمَل** ile kara bulutu kastetti. Ve **سَحابٌ أَسْوَلُ**: yani gevşek; açık **السَّوَل** sahibi. Ve gerçekten **سَوِلَ يَسْوَلُ سَوَلاً**; ve **امرأَة سَوْلاء**. Ve buluttan **الأَسْوَل**: alt tarafında gevşeklik olan ve saçaklarında sarkma bulunan. Ve **دَلْوٌ سَوْلاء**: iri; dedi ki:
سَوْلاء مَسْك فارضٍ نَهِيٍّ
Ve **سَلْتُ أَسالُ سُولاً**: **سأَلْت**’in bir dilidir; Sîbeveyh onu nakletti. Ve Saʿleb dedi ki: **سُوالاً** ve **سِوالاً**, **جُوَارٍ** ve **جِوار** gibi. Ve Ebû Zeyd nakletti: “Onlar ikisi **يَتَساوَلانِ**”; bu, bu dilde aslının vav olduğuna delalet eder; hemzenin bedeli üzerine değildir. Ve bu dil üzere bir adam **سَوَلةٌ**: çok soran (**سَؤول**). Ve İbn Cinnî **سُوَال** ve **أَسْوِلة**yi nakletti.
İnsan; ve **السؤل** istenen şeyde; sanki **السؤل**, **الأمنية**’den sonra olur.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**سول**) **السين** ve **الواو** ve **اللام**, bir asıldır; bir şeyde gevşekliğe delalet eder; denir: **سَوِلَ يَسْوَل سَوَلا**. Hüzellî dedi ki([18]):
كالسُّحْلِ البيض جَلا لونَها  *** سَحُّ نِجَاءِ الحَمَل الأَسْوَلِ
Ama onların “ona şeyi **سَوّلتُ**” demeleri, yani onu ona süsledim; mümkün olur ki ona **سُؤل**ünü vermişsindir; **السُّؤل**’den hemzenin yumuşatılmış olması üzere.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
Nefsi ona şöyleyi **سَوَّلَتْ**: süsledi. Ve şeytan ona **سَوَّلَ**: onu azdırdı. Ve **السَّويلُ**: denk. Ve **الْأَسْوَلُ**: alt tarafında gevşeklik olan; ve gerçekten **سَوِلَ**, **فرِحَ** gibi. Ve **السَّوْلَةُ**: karnın ve başkasının gevşekliği. Ve lamsız **بِلا**: Yemeniyye Nahle’sinde bir tepe üzerinde bir hisardır; eskiden **عَجيبَة** ve **قَرْيَةَ الحَمام** diye adlandırılırdı. Ve **السُّولَةُ**, zamme ile: mesele; hemzeliye bir dildir. Ve **سَلْتُ أسالُ**, ikisini fetha ile: **سُوالاً**, zamme ve kesre ile, **سَألْتُ**’e bir dildir. Ve onların “onlar ikisi **يَتَسَاوَلانِ**” sözü, aslının vav olduğuna delalet eder. Ve **كهُمَزَةٍ**: çok soru sahibi. Ve **السَّوْلاءُ**: iri kova.

Tâcü’l-ʿArûs:
س و ل
Nefsi ona şöyleyi **سَوَّلَتْ**: ona süsledi; Allah Teâlâ dedi ki: “**بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِيلٌ**”. Ve **التَّسْوِيلُ**: bir şeyi güzelleştirmek, süslemek ve onu sevdirmektir; onu yapsın veya söylesin diye. Ve Râgıb dedi ki: o, nefsin hırs gösterdiği şeyi süslemesi ve onun çirkinini güzel sûretinde tasvir etmesidir. Ve başkası dedi ki: **التَّسْوِيلُ**, **السُّول**’den bir **تَفْعِيل**dir; o, insanın temenni edip dilediği **أُمْنِيَّة**sidir; böylece, onu isteyen için bâtılı ve dünya aldatmalarından başkasını süsler. Ve şeytan ona **سَوَّلَ**: onu azdırdı; Allah Teâlâ dedi ki: “**الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وأَمْلَى لَهُمْ**”. Ve **السَّوِيلُ** “**أَمِير**” gibi: denk; denir: “Ben bu işte senin **سَوِيلُكَ**’ım”, yani senin denginim. Ve **الأَسْوَلُ**: alt tarafında gevşeklik olan; **المُتَنَخِّل الهُذَلِيُّ** dedi ki:
كالسُّحُلِ البِيضِ جَلاَ لُوْنَها ... سَحُّ نِجَاءِ الحَمَلِ الأَسْوَلِ
**الحَمَل** ile kara bulutu kastetti. Ve **سَحابٌ أسْوَلُ**: gevşek; ve saçaklarında sarkma vardır. Ve gerçekten **سَوِلَ** “**فرِحَ**” gibi, **سَوَلاً**. Ve **السَّوْلَةُ**: nüshalarda böyle; doğrusu: **السَّوَلُ** harekeli: karnın göbek altındaki kısmının gevşekliği; bir erkek **أسْوَلُ** ve bir kadın **سَوْلاَءُ**. Ve ayrıca: başkasının gevşekliği; bulut gibi; denir: **سَحَابٌ أسْوَلُ** ve **سَحَابَةٌ سَوْلاَءُ**. Ve lamsız **سَوْلَةُ**: Yemeniyye Nahle’sinde, Hüzeyl’den Mesʿûd oğullarına ait yüksek bir tepe üzerinde bir hisardır; eskiden **عَجِيبَة** ve **قَرْيَةَ الْحَمَام** diye adlandırılırdı. Ve **السُّولُ** ve **السُّولَةُ** zamme ile: mesele; onunla **الأَمْنِيَّة** arasındaki fark: **السُّولَة** istenen şeyde, **الأُمْنِيَّة** takdir edilen şeydedir; sanki **السُّولَة**, **الأُمْنِيَّة**’den sonra olur. Ve Râgıb dedi ki: **السُّولُ**, nefsin üzerine hırs gösterdiği ihtiyaçtır; hemzeliye bir dildir; onda hemzenin baskısını ağır buldular da hafifletme üzere onunla konuştular. Râʿî dedi, onda hemzelemeyerek:
" اخْتَرْتُكَ النَّاسَ إِذْ رَثَّتْ خَلاَئِقُهُمواعْتَلَّ مَنْ كانَ يُرْجَى عِنْدَهُ السُّولُ
Ve **السُّول**’ün aslının hemze olduğuna delil, kurrânın şu okumasıdır: “**قَدْ أُوتِيتَ سُؤْالَكَ يَا مُوْسَى**”; yani, istediğin temennin sana verilmiştir. Ve **سَلْتُ أسالُ** ikisini fetha ile; Saʿleb dedi ki: **سُوالاً** zamme ve kesre ile, **جَوارٍ** ve **جِوارٍ** gibi, **سَأَلْتُ**’e bir dildir; Sîbeveyh onu nakletti. Ve onların sözü: “Onlar ikisi **يَتَساوَلاَنِ**”; Ebû Zeyd ve İbn Cinnî onu nakletti; bu dil üzere aslının vav olduğuna delalet eder; hemzenin bedeli üzere değildir.
Ve bu dil üzere bir adam **سُوَلَةٌ** “**هُمَزَةٍ**” gibi: çok soru sahibi. Ve **السَّوْلاَءُ**: iri kova; dedi ki:
" سَوْلاء مَسْكٍ فَارِضٍ نَهِيِّ
Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **التَّسَوُّلُ**: karnın gevşekliği; ve **التَّسَوُّنُ** onun gibidir. Ve bir kavim **سُولٌ** zamme ile: **أسْوَلَ**’ın çoğuludur. Ve **سَحائِبُ سُولٌ**: saçaklarında sarkma vardır. Ve İbn Cinnî, **سُوَالٍ**’ın çoğulunda, **غُرَابٍ** gibi, **أسْوِلَةٌ**yi nakletti. Ve **سَوْلاَنُ**: Hân b. Mâlik’in, Hemdân b. Mâlik’in kardeşinin, bir koludur. Ve **سُولاَنُ** zamme ile: bir yerdir. Ve bazı edipler dedi ki:
" **سَالَتْ هُذَيْلٌ رَسُولَ اللهِ فَاحِشَةً**
Yani: ondan bir **سُولاً** istedi. Dedi ki: birçok edipin dediği gibi **سَأَلَ**’dan değildir; bunu Râgıb söyledi.
